# فرص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فرص

الفُرْصةُ: النُّهْزَةُ والنَّوْبةُ، والسين لغة، وقد فَرَصَها فَرْصاً وافْتَرَصَها وتَفَرَّصها: أَصابَها، وقد افْتَرَصْتُ وانتَهَزْتُ. وأَفْرَصَتْكَ الفُرْصةُ: أَمْكَنَتْكَ. وأَفْرَصَتْني الفُرْصةُ أَي أَمكَنَتْني، وافْتَرَصْتُها: اغتَنَمْتُها.
ابن الأَعرابي: الفَرْصاءُ من النُّوقِ التي تقوم ناحيةً فإِذا خلا الحوضُ جاءَت فشربت؛ قال الأَزهري: أُخِذَت من الفُرْصة وهي النُّهْزَة. يقال: وجد فلان فُرْصةً أَي نهزة. وجاءت فُرْصَتُكَ من البئر أَي نَوْبَتُك. وانتَهَزَ فلانٌ الفُرْصةَ أَي اغتَنَمَها وفازَ بها. والفُرْصةُ والفِرْصةُ والفَرِيصة؛ الأَخيرة عن يعقوب: النوبة تكون بين القوم يتناوَبُونها على الماء. قال يعقوب: هي النوبة تكون بين القوم يَتَناوبونها على الماء في أَظمائهم مثل الخِمْس والرِّبْع والسِّدْس وما زاد من ذلك، والسين لغة؛ عن ابن الأَعرابي. الأَصمعي: يقال: إِذا جاءت فُرْصَتُكَ من البئر فأَدْل، وفُرْصَتُه: ساعتُه التي يُسْتَقَى فيها. ويقال: بنو فلان يَتَفَارَصُون بئرهم أَي يَتناوَبُونها. الأُموي: هي الفُرْصة والرُّفْصة للنوبة تكون بين القوم يَتناوَبونها على الماء. الجوهري: الفُرْصة الشِّرْبُ والنوبة.
والفَرِيصُ: الذي يُفارِصُك في الشِّرْب والنوبة.
وفُرْصةُ الفرس: سَجِيَّتُهُ وسَبْقُه وقوّته؛ قال:
يَكسُو الضّوَى كل وَقَاحٍ منْكبِ،
أَسْمَرَ في صُمِّ العَجايا مُكْرَبِ،
باقٍ على فُرْصَتِه مُدَرَّبِ
وافْتُرِصَتِ الوَرَقةُ: أُرْعِدَت. والفَرِيصةُ: لحمة عند نُغْضِ الكتف في وسط الجنب عند مَنْبِض القَلْب، وهما فَرِيصَتان تَرْتَعِدان عند الفزع. وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال: إِني لأَكْرَه أَن أَرَى الرجلَ ثائراً فَرِيصُ رَقَبَتِه قائماً على مُرَيَّتِه (* قوله
«مريته» تصغير المرأة استضعاف لها واستصغار ليري أن الباطش بها في ضعفها مذموم لئيم. أ. هـ. من هامش النهاية.) يَضْرِبُها؛ قال أَبو عبيد: الفَرِيصةُ المُضْغةُ القليلة تكون في الجنب تُرْعَد من الدابة إِذا فَزِعَت، وجمعها فَرِيصٌ بغير أَلف، وقال أَيضاً: هي اللحمة التي بين الجَنْب والكتف التي لا تزال تُرْعَد من الدابة، وقيل: جمعها فَرِيصٌ وفَرائِصُ، قال الأَزهري: وأَحْسَبُ الذي في الحديث غيرَ هذا وإِنما أَراد عَصَبَ الرقبة وعُروقَها لأَنها هي التي تَثُور عند الغضب، وقيل: أَراد شعَرَ الفَرِيصة، كما يقال: فلان ثائرُ الرأْس أَي ثائرُ شعر الرأْس، فاستعارَها للرقبة وإِن لم يكن لها فَرائصُ لأَن الغَضب يُثِيرُ عُروقَها. والفَرِيصةُ: اللحمُ الذي بين الكتف والصدر؛ ومنه الحديث: فجيءَ بهما تُرْعَدُ فرائِصُهما أي تَرْجُفُ. والفَرِيصةُ: المُضْغَةُ التي بين الثدي ومَرْجِع الكتف من الرجل والدابة، وقيل: الفَرِيصة أَصلُ مرجع المرفقين.
وفَرَصَه يَفْرِصُه فَرْصاً: أَصابَ فَرِيصَته، وفُرِصَ فَرَصاً وفُرِصَ فَرْصاً: شكا فَرِيصَتَه. التهذيب: وفُرُوصُ الرقبة وفَرِيسُها عروقها. الجوهري: وفَرِيصُ العنُقِ أَوداجُها، الواحدة فَرِيصة؛ عن أَبي عبيد؛ تقول منه: فَرَصْته أَي أَصبت فَرِيصَته، قال: وهو مقتلٌ. غيره: وفَرِيصُ الرقبة في الحدَبِ عروقُها.
والفَرْصةُ: الريح التي يكون منها الحدَبُ، والسين فيه لغة. وفي حديث قيلة: أَن جُوَيرِية لها كانت قد أَخَذَتْها الفَرْصةُ. قال أَبو عبيد: العامة تقول لها الفَرْسةُ، بالسين، والمسموع من العرب بالصاد، وهي ريحُ الحدَبة.
والفَرْسُ، بالسين: الكسرُ. والفَرْصُ: الشّقُّ. والفَرْصُ: القطعُ. وفَرَصَ الجِلْدَ فَرْصاً: قطَعَه. والمِفْرَصُ والمِفْراصُ: الحديدةُ العريضةُ التي يقطع بها، وقيل: التي يُقعطَع بها الفضةُ؛ قال الأَعشى: وأَدْفَعُ عن أَعراضِكم، وأُعِيرُكمْ
لِساناً، كمِفْراصِ الخَفاجيِّ، مِلْحَبا
وفي الحديث: رفَعَ اللّهُ الحَرَجَ إِلا مَنِ افْتَرَصَ مُسْلِماً ظُلْماً. قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ بالفاء والصاد المهملة من الفَرْصِ القَطْع أَو من الفُرْصَةِ النُّهْزَة، يقال: افْتَرَصَها انتَهَزَها؛ أَراد إِلا مَنْ تمكَّنَ من عِرْضِ مسْلمٍ ظُلْماً بالغِيبَة والوَقِيعة. ويقال: افْرِصْ نَعْلَكَ أَي اخْرِقْ في أُذُنِها للشِّرَاك. الليث: الفَرْصُ شَقُّ الجلد بحديدة عريضة الطَّرَف تَفْرِصُه بها فَرْصاً كما يَفْرِصُ الحَذَّاءُ أُذُنَي النعل عند عقبهما بالمِفْرَص ليجعل فيهما الشِّراك؛ وأَنشد:
جَوادٌ حِينَ يَفْرِصُه الفَرِيصُ
يعني حين يشُقُّ جلده العرَقُ.
وتَفْرِيصُ أَسْفل نَعْلِ القِرابِ: تَنْقِيشُه بطرف الحديد. يقال: فَرَّصْت النعلَ أَي خرَقْت أُذنيها للشراك.
والفرْصةُ والفَرْصة والفُرْصَة؛ الأَخيرتان عن كراع: القطعةُ من الصوف أَو القطن، وقيل: هي قطعة قطن أَو خرقة تَتَمسَّح بها المرأَة من الحيض. وفي الحديث: أَنه قال للأَنصارية يصف لها الاغتسال من المحيض: خُذِي فِرْصةً مُمَسَّكةً فتطهَّري بها أَي تتبَّعي بها أَثر الدم، وقال كراع: هي الفَرْصة، بالفتح، الأَصمعي: الفِرْصةُ القطعة من الصوف أَو القطن أَو غيره أُخِذَ من فَرَصْت الشيءَ أَي قطعته، وفي رواية: خُذِي فِرْصةً من مِسْك، والفِرْصة القطعة من المسك؛ عن الفارسي حكاه في البَصْرِيّات له؛ قال ابن الأَثير: الفِرْصة، بكسر الفاء، قطعة من صوف أَو قطن أَو خرقة. يقال: فَرَصت الشيء إِذا قطعته، والمُمَسّكَة: المُطَيّبَة بالمسك يُتْبَعُ بها أَثر الدم فيحصل منه الطيب والتنشيف. قال: وقوله من مِسْك، ظاهره أَن الفِرْصة منه، وعليه المذهب وقولُ الفقهاء. وحكى أَبو داود في رواية عن بعضهم: قَرْصةً، بالقاف، أَي شيئاً يسيراً مثل القَرْصة بطرف الأُصبعين. وحكى بعضهم عن ابن قتيبة قَرْضةً، بالقاف والضاد المعجمة، أَي قطعة من القَرْض القطع.
والفَرِيصةُ: أُمّ سُوَيد. وفِرَاصٌ: أَبو قبيلة. ابن بري: الفِراصُ هو الأَحمر؛ قال أَبو النجم.
ولا بِذَاكَ الأَحْمرِ الفِرَاصِ

### Türkçe

**الفُرْصةُ**: **النُّهْزَةُ** ve **النَّوْبةُ**; **السين** (ile) bir lehçedir. Ve onu **فَرَصَها فَرْصاً** ve **افْتَرَصَها** ve **تَفَرَّصها**: ona isabet etti; ve (ben) **افْتَرَصْتُ** ve **انتَهَزْتُ**.

Ve **أَفْرَصَتْكَ الفُرْصةُ**: seni mümkün kıldı. Ve **أَفْرَصَتْني الفُرْصةُ** yani beni mümkün kıldı; ve **افْتَرَصْتُها**: onu ganimet bildim.

İbnü’l-A‘râbî: develerden **الفَرْصاءُ**, bir yana kalkıp duran; havuz boşalınca geldi de içti (olan)dır. el-Ezherî dedi: **الفُرْصة**’dan alınmıştır; o da **النُّهْزَة**’dir.

Denilir: falan kimse bir **فُرْصةً** buldu, yani bir **نهزة**. Ve “senin **فُرْصَتُكَ** kuyudan geldi” yani senin **نَوْبَتُك** (nöbetin).

Ve falan kimse **الفُرْصةَ**’yı **انتَهَزَ** etti, yani onu ganimet bildi ve onunla kazandı. Ve **الفُرْصةُ** ve **الفِرْصةُ** ve **الفَرِيصة**; sonuncusu Ya‘kūb’dan: kavim arasında su üzerinde birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbettir.

Ya‘kūb dedi: o, kavim arasında su üzerinde, susuzluklarında **الخِمْس** ve **الرِّبْع** ve **السِّدْس** ve bundan fazla olan (paylar) gibi, birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbettir; ve **السين** (ile) bir lehçedir; İbnü’l-A‘râbî’den.

el-Asma‘î: denilir: “kuyudan senin **فُرْصَتُكَ** gelince, kovayı sarkıt”; ve onun **فُرْصَتُه**: içinde su çekilen saati/vaktidir. Ve denilir: falan oğulları kuyularını **يَتَفَارَصُون** ederler, yani onu nöbetleşe kullanırlar.

el-Ümevî: o, **الفُرْصة** ve **الرُّفْصة**’dır; kavim arasında su üzerinde birbirlerine nöbetleşe (olan) nöbet için.

el-Cevherî: **الفُرْصة** **الشِّرْبُ** (içme payı) ve **النوبة**’dir.

Ve **الفَرِيصُ**: içme payında ve nöbette seninle **يُفارِصُك** (nöbetleşen/ortak olan)dır.

Ve atın **فُرْصةُ**’sı: onun huyu, öne geçişi ve kuvvetidir; dedi ki:
يَكسُو الضّوَى كل وَقَاحٍ منْكبِ،
أَسْمَرَ في صُمِّ العَجايا مُكْرَبِ،
باقٍ على فُرْصَتِه مُدَرَّبِ

Ve **افْتُرِصَتِ الوَرَقةُ**: titretildi/sarsıldı. Ve **الفَرِيصةُ**: kürek kemiğinin **نُغْض**’unda, böğrün ortasında, kalbin atış yerinde bir et parçasıdır; ikisi **فَرِيصَتان**dır, korku anında titrerler.

Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Ben, adamı, boynunun **فَرِيصُ**’u kabarmış, **مُرَيَّتِه**’sinin üzerinde dikilmiş olarak onu döverken görmeyi gerçekten kerih görürüm.”
(* “مريته” sözü, kadını zayıf sayma ve küçük görme için “المرأة”nın küçültmesidir; onunla, zayıflığında ona saldıranın yerilmiş, alçak (kimse) olduğunu göstermek ister. A. هـ. en-Nihâye’nin kenar notundan.)

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الفَرِيصةُ**, böğürde bulunan az bir et parçasıdır; hayvan korktuğu zaman ondan titrer; çoğulu, elifsiz **فَرِيصٌ**’dur. Yine dedi: o, hayvandan sürekli titreyen, böğür ile kürek kemiği arasındaki ettir. Ve denildi: çoğulu **فَرِيصٌ** ve **فَرائِصُ**’tur.

el-Ezherî dedi: ve ben, hadiste olanın bunun dışında olduğunu sanıyorum; ancak o, boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaran onlar(ıdır). Ve denildi: **الفَرِيصة**’nın kılını kastetti; denildiği gibi: “falan **ثائرُ الرأْس**” yani baş saçının kabarmış (olan)ı; onu boyun için ödünç aldı, boynun **فَرائصُ**’ı olmasa bile; çünkü öfke onun damarlarını kabartır.

Ve **الفَرِيصةُ**: kürek kemiği ile göğüs arasındaki ettir; ondan hadiste: “ikisi getirildi, **فرائِصُهما** titriyordu” yani sarsılıyorlardı.

Ve **الفَرِيصةُ**: erkekten ve hayvandan, meme ile kürek kemiğinin dönüş yeri arasındaki et parçasıdır. Ve denildi: **الفَرِيصة** dirseklerin dönüş yerinin aslıdır.

Ve onu **فَرَصَه يَفْرِصُه فَرْصاً**: onun **فَرِيصَتَه**’sine isabet etti. Ve **فُرِصَ فَرَصاً** ve **فُرِصَ فَرْصاً**: **فَرِيصَتَه**’sinden şikâyet etti.

et-Tehzîb: ve boynun **فُرُوصُ**’u ve onun **فَرِيسُ**’i, onun damarlarıdır.

el-Cevherî: ve boynun **فَرِيصُ**’u, onun şah damarlarıdır; bir tanesi **فَرِيصة**; Ebû ‘Ubeyd’den. Ondan (türeyen) söz: “onu **فَرَصْته**” yani onun **فَرِيصَتَه**’sine isabet ettim; dedi: ve o, öldürme yeridir. Başkası: ve boynun kamburlukta olan **فَرِيصُ**’u, onun damarlarıdır.

Ve **الفَرْصةُ**: kamburluğun ondan olduğu rüzgâr; ve onda **السين** (ile) bir lehçedir. Ḳayle hadîsinde: onun bir câriyesi vardı; onu **الفَرْصةُ** almıştı. Ebû ‘Ubeyd dedi: avam ona **الفَرْسةُ** der, **السين** ile; Araplardan işitilen **الصاد** iledir; o, kamburluk rüzgârıdır.

Ve **الفَرْسُ** — **السين** ile: kırma. Ve **الفَرْصُ**: yarma/çatlak. Ve **الفَرْصُ**: kesme.

Ve deriyi **فَرَصَ الجِلْدَ فَرْصاً**: onu kesti. Ve **المِفْرَصُ** ve **المِفْراصُ**: onunla kesilen geniş demir; ve denildi: onunla gümüşün parça parça kesildiği (demir). el-A‘şâ dedi:
وأَدْفَعُ عن أَعراضِكم، وأُعِيرُكمْ
لِساناً، كمِفْراصِ الخَفاجيِّ، مِلْحَبا

Ve hadiste: “Allah, haracı kaldırdı; ancak bir Müslümanı zulmen **افْتَرَصَ** eden (müstesna).” İbnü’l-Esîr dedi: böylece **الفاء** ve ihmâl edilmiş **الصاد** ile geldi; **الفَرْص**’tan (yani) kesmeden; yahut **الفُرْصَة**’dan (yani) **النُّهْزَة**’den. Denilir: onu **افْتَرَصَها**: onu **انتَهَزَها**; muradı: ancak bir Müslümanın ırzına zulmen, gıybet ve çekiştirme ile, güç yetiren (kimse) müstesna.

Ve denilir: “**افْرِصْ نَعْلَكَ**” yani kayış için onun kulağında delik aç.

el-Leys: **الفَرْصُ**, geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فَرْصاً** olarak yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayış koymak için, **المِفْرَص** ile nalının iki kulağını topukları yanında yarması gibi. Ve şu beyiti okudu:
جَوادٌ حِينَ يَفْرِصُه الفَرِيصُ
yani ter, onun derisini yardığı zaman.

Ve su tulumlarının nalının altının **تَفْرِيصُ**’u: demirin ucu ile onu nakşetmektir. Denilir: “nalı **فَرَّصْت**” yani kayış için iki kulağını deldim.

Ve **الفرْصةُ** ve **الفَرْصة** ve **الفُرْصَة**; son ikisi Kurâ‘dan: yün yahut pamuktan bir parça. Ve denildi: o, kadının hayızdan (sonra) onunla silindiği bir pamuk parçası yahut bez parçasıdır.

Ve hadiste: Ensârî kadına, hayızdan guslü ona tarif ederken dedi ki: “**فِرْصةً مُمَسَّكةً** al, onunla temizlen” yani onunla kanın izini takip et. Kurâ‘ dedi: o, **الفَرْصة**’dır, fetha ile.

el-Asma‘î: **الفِرْصةُ**, yünden yahut pamuktan yahut başkasından bir parçadır; “şeyi **فَرَصْت**”ten alınmıştır, yani onu kestim. Ve bir rivayette: “miskten bir **فِرْصةً** al”; ve **الفِرْصة** miskten bir parçadır; el-Fârisî’den, el-Basriyyât’ında onu nakletti.

İbnü’l-Esîr dedi: **الفِرْصة** — **الفاء**’nın kesriyle — yünden yahut pamuktan yahut bezden bir parçadır. “şeyi **فَرَصت**” denilir, onu kestiğin zaman. Ve **المُمَسّكَة**: misk ile kokulandırılmış (olan)dır; onunla kanın izi takip edilir; böylece ondan koku ve kurutma حاصل olur. Dedi: ve “**مِسْك**’ten” sözü, zahiri itibarıyla **الفِرْصة**’nın ondan (yani miskten) olduğunu gösterir; mezhep ve fakihlerin sözü bunun üzerinedir.

Ebû Dâvûd bir rivayette bazılarından: **قَرْصةً** — **القاف** ile — nakletti; yani iki parmağın ucu ile (alınan) **القَرْصة** gibi az bir şey. Ve bazıları İbn Kuteybe’den **قَرْضةً** — **القاف** ve mu‘ceme **الضاد** ile — nakletti; yani **القَرْض**’dan bir parça; (o da) kesme (demektir).

Ve **الفَرِيصةُ**: Ümmü Süveyd. Ve **فِرَاصٌ**: bir kabilenin babası. İbn Berî: **الفِراصُ** o, **الأَحمر**’dir; Ebû’n-Necm dedi:
ولا بِذَاكَ الأَحْمرِ الفِرَاصِ
