# فرص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فرص

فرصه  ، يفرصه:  قطعه، و  قيل فرص الجلد:  خرقه وشقه  . ومنه برصت النعل، أي خرقت أذنيها للشراك. وقال الليث: الفرص: شق الجلد بحديدة عريضة الطرف تفرصه بها فرصا، كما يفرص الحذاء أذني النعل عند عقبهما، ليجعل فيهما الشراك، وأنشد:
  جواد حين يفرصه الفريص يعني حين يشق جلده العرق. فرصه:  أصاب فريصته  . وفي بعض نسخ الصحاح: فريصه، نقله الجوهري، قال: وهو مقتل.  والفرص: نوى المقل، واحدته بهاء  ، عن أبي عمرو.  والفرصة: الريح التي يكون منها الحدب  ، والسين فيه لغة. ومنه حديث قيلة:  قد أخذتها الفرصة  . قال أبو عبيد: العامة تقوله الفرسة، بالسين، والمسموع من العرب بالصاد، وهي ريح الحدبة. والفرصة،  بالضم: النوبة، والشرب  ، نقله الجوهري، والسين لغة. يقال: جاءت فرصتك من البئر، أي نوبتك، وكذلك الرفصة. وقال يعقوب: هي النوبة تكون بين القوم يتناوبونها على الماء في أظمائهم، مثل الخمس، والربع، والسدس، وما زاد عن ذلك، والسين لغة عن ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: يقال: إذا جاءت فرصتك من البئر فأدل. وفرصته: ساعته التي يستقي فيها.  والمفرص والمفراص  : كمنبر ومحراب:  الحديد يقطع به  ، ونص ابن دريد: هما اسم حديدة عريضة يقطع بها  الحديد، أو  الحديد الذي يقطع به  الفضة  . وهذا نص الجوهري، وزاد الزمخشري: والذهب. وقال ابن دريد: وقال قوم: بل هو إشفى عريض الرأس تخصف به النعال، يستعمله الحذاؤون، وأنشدوا للأعشى:
  وأدفع عن أعراضكم وأعيركم                      لسانا كمفراص الخفاجي ملحبا

   والفريص: من يفارصك في الشرب  والنوبة، كما في الصحاح. قال أيضا: الفريص  أوداج العنق، والفريصة واحدته  ن عن أبي عبيد. قال الأصمعي: ومنه الحديث:  إني لأكره أن أرى الرجل ثائرا فريص رقبته، قائما على مريئته يضربها  . وقال الجوهري: كأنه أراد عصب الرقبة وعروقها، فإنها هي التي تثور عند الغضب. قال الأزهري: وقيل لابن الأعرابي: هل يثور الفريص? فقال: إنما عنى شعر الفريص، كما يقال: ثائر الرأس أي ثائر شعر الرأس، فاستعارها للرقبة وإن لم تكن لها فرائص، لأن الغضب يثير عروقها، والسين لغة فيه. الفريصة: لحمة عند نغص الكتف، وفي وسط الجنب، عند منبض القلب، وهما فريصتان ترتعدان عند الفزع. وقال أبو عبيد: الفريصة: المضغة القليلة تكون في الجنب ترعد من الدابة إذا فزعت، وجمعها: فريص، بغير ألف. وقال أيضا: هي  اللحمة  التي  بين الجنب والكتف  ، التي  لا تزال ترعد  . وقال غيره: هي المضغة التي بين الثدي ومرجع الكتف من الرجل والدابة. وقيل: هي أصل مرجع المرفقين. الفريصة:  أم سويد  ، أي الاست، عن ابن دريد. عن ابن الأعرابي:  الفرصاء: ناقة تقوم ناحية، فإذا خلا الحوض  جاءت و  شربت  . قال الأزهري: أخذت من الفرصة، وهي النهزة. قال ابن دريد: فراص  ككتان: أبو بطن من باهلة  . قلت: واسمه سنان، وهو ابن معن بن مالك بن أعصر، وهو منبه، وإخوته أود، وجئاوة، وزيد، ووائل، والحارث، وحرب، وقتيبة وقعنب، قاله ابن الكلبي.  والفرصة، بالكسر: خرقة، أو قطنة  ، أو قطعة صوف،  تتمسح بها المرأة من الحيض  . وقال الأصمعي: هي القطعة من الصوف أو القطن، أخذ من فرصت الشيء، أي قطعته. ومنه الحديث:  خذي فرصة ممسكة فتطهري بها  أي تتبعي بها أثر الدم،  ج فراص  ، عن ابن دريد ونصه: يقولون فراص، كأنه جمع فرصة.  وأفرصته الفرصة: أمكنته. وافترصها: انتهزها  ، وقيل: اغتنمها. وفي الأساس: فلان لا يفترص إحسانه وبره، لأنه لا يخاف فوته. قال الأموي:  الفراص، بالكسر: الشديد. و  قال الزيادي: هو  الغليظ الأحمر  وأنشد ابن بري لأبي النجم:
  ولا بذاك الأحمر الفراص فراص:  جد لعمرو بن أحمر الشاعر  المعمر المخضرم، ومات في عهد عثمان، رضي الله عنه. مسلما، قيده الشاطبي في معجم المرزباني بالتشديد على الصواب، هو عمرو بن أحمر بن العمرد بن عمرو بن فراص بن معن الباهلي، وهذا هو الذي قال فيه آنفا: إنه أبو بطن من باهلة، فلذا لو قال هناك: ومنهم عمرو بن أحمر الشاعر لسلم من التكرار، فتأمل. قال الأموي: يقال:  ما عليه فراص  ، أي  ثوب  .  وتفريص أسفل النعل  نعل القراب:  تنقيشه بطرف الحديد  ، كما في العباب.  والمفارصة: المناوبة  ، يقال: هو فريصي ومفارصي.  وتفارصوا بئرهم  ، أي  تناوبوها  . ومما يستدرك عليه: الفرصة، بالضم: النهزة، وقد فرصها فرصا، وتفرصها: أصابها، كافترصها. والفرصة، بالكسر، والفريصة، كلاهما عن يعقوب بمعنى النوبة تكون بين القوم يتناوبونها على الماء. وفرصة الفرس: سجيته، وسبقه، وقوته قال:

  يكسو الضوى كل وقاح منكب
  أسمر في صم العجايا مكرب
  ياق على فرصتـه مـدرب وافترصت الورقة: أرعدت وفرص الرجل، كعني، فرصا: شكا فريصته.وافترص فلانا ظلما: اقتطعه، أي تمكن بالوقيعة في عرضه، وهو مجاز. وأيامك فرص. ويقال: بين جنبيه مفراص الخفاجي، وهو مجاز. والفرصة، بالفتح، والفرصة، بالضم: لغتان في الفرصة، بالكسر، لخرقة أو قطنة، عن كراع. والفرصة، بالكسر: قطعة من المسك، عن الفارسي، حكاه في البصريات له. وجاء في بعض الروايات: خذي فرصة من مسك. وحكى أبو داوود في رواية عن بعضهم: فرصة، بالقاف، أي شيئا يسيرا مثل القرصة بطرف الإصبعين. وحكى بعضهم عن ابن قتيبة: قرضة، بالقاف والضاد المعجمة، أي قطعة. ومن المجاز: هو ضخم الفريصة، أي جريء شديد. وفراص، ككتان: موضع في ديار سعد العشيرة. وككتاب: فراص بن عتيبة بن عوف بن ثعلبة: شاعر جاهلي، نقله الحافظ.

### Türkçe

**فرصه** , **يفرصه**: parçaladı; ve denildi ki: **فرص الجلد**: onu deldi ve yardı. Bundan: **برصت النعل**; yani, kayış için onun iki kulağını deldim. Leys dedi: **الفرص**: geniş uçlu bir demirle deriyi yarmaktır; onunla onu **فرصا** olarak yararsın; tıpkı ayakkabıcının, kayış koymak için, topukları yanında nalın iki kulağını yarması gibi. Ve şu beyit okundu:
  “Cevâd, **الفريص** onu **يفرصه** ettiği vakit”
yani, ter onun derisini yardığı vakit. **فرصه**: onun **فريصته**’sine isabet etti. Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: **فريصه**; onu Cevherî nakletti; dedi ki: o, öldürme yeridir. Ve **الفرص**: **المقل** çekirdeğidir; bir tanesi **هاء** iledir; Ebû Amr’dan. Ve **الفرصة**: kamburluğun ondan olduğu rüzgârdır; içindeki **السين** bir lehçedir. Bundan, Kîle hadisi: “Onu **الفرصة** almıştır.” Ebû Ubeyd dedi: avam onu **الفرسة** der, **السين** ile; Araplardan işitilen ise **الصاد** iledir; o, kamburluk rüzgârıdır. Ve **الفرصة** , **بالضم**: sıra, içme nöbeti; Cevherî nakletti; ve **السين** bir lehçedir. Denilir: “Kuyudan **فرصتك** geldi”; yani, nöbetin; ve aynı şekilde **الرفصة**. Yakub dedi: o, kavim arasında, susuzluklarında su üzerinde birbirlerine nöbetle devrettikleri nöbettir; beşli, dörtlü, altılı ve bundan fazla olan gibi; ve **السين** İbnü’l-A‘râbî’den bir lehçedir. Asmaî dedi: denilir: “Kuyudan **فرصتك** geldiğinde, kovayı sarkıt.” Ve **فرصته**: onun, su çektiği saati.

Ve **المفرص** ve **المفراص**: **منبر** ve **محراب** gibi: onunla kesilen demirdir. İbn Düreyd’in nassı: ikisi, geniş bir demirin adıdır; onunla demir kesilir; yahut, onunla gümüş kesilen demirdir. Bu, Cevherî’nin nassıdır; Zemahşerî artırdı: ve altın. İbn Düreyd dedi: ve bir kavim dedi: bilakis o, başı geniş bir **إشفى**’dır; onunla nalınlar yamalanır; ayakkabıcılar onu kullanır. Ve A‘şâ’dan şu beyit okudular:
  “Sizin ırzlarınızdan savarım ve size ödünç veririm
  Hicâzî’nin **مفراص**’ı gibi alevli bir dili”

**الفريص**: içmede ve nöbette seninle **يفارصك** olan kimsedir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yine dedi: **الفريص** boynun şahdamarlarıdır; **الفريصة** onun bir tanesidir; Ebû Ubeyd’den. Asmaî dedi: bundan hadis: “Ben, adamı, boynunun **فريص**’i kabarmış olarak, yemek borusu üzerinde ayakta, onu döverken görmeyi elbette kerih görürüm.” Cevherî dedi: sanki boynun sinirini ve damarlarını kastetti; çünkü öfke anında kabaranlar onlardır. Ezherî dedi: ve İbnü’l-A‘râbî’ye denildi: **الفريص** kabarır mı? Dedi: ancak **الفريص**’in kılını kastetti; “kabarık baş” denildiği gibi, yani başın kılı kabarık; onu boyna ödünçledi, her ne kadar onun **فرائص**’i olmasa da; çünkü öfke onun damarlarını kabartır; ve içindeki **السين** bir lehçedir.

**الفريصة**: kürek kemiğinin çentiği yanında ve böğrün ortasında, kalbin atım yeri yanında bir et parçasıdır; ikisi iki **فريصتان**’dır; korku anında titrerler. Ebû Ubeyd dedi: **الفريصة**: böğürde bulunan az bir lokmacıktır; hayvan korktuğunda ondan titrer; onun çoğulu: **فريص**’tir, **ألف** olmaksızın. Yine dedi: o, böğür ile kürek arasında olan ettir; sürekli titrer. Başkası dedi: o, erkek ve hayvanda meme ile kürek dönüş yeri arasındaki lokmacıktır. Ve denildi: o, iki dirseğin dönüş yerinin aslıdır.

**الفريصة**: **أم سويد**’dir; yani makat; İbn Düreyd’den. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرصاء**: bir tarafta duran bir dişi devedir; havuz boşalınca gelir ve içer. Ezherî dedi: **الفرصة**’dan alınmıştır; o da **النهزة**’dir. İbn Düreyd dedi: **فراص** , **كتان** gibi: Bâhile’den bir karın kolunun babasıdır. Dedim: ve onun adı Sinân’dır; o, Ma‘n b. Mâlik b. A‘sar’ın oğludur; o da Munebbih’tir; kardeşleri: Eved, Ci’âve, Zeyd, Vâil, Hâris, Harb, Kuteybe ve Ka‘neb; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi.

Ve **الفرصة** , **بالكسر**: bir bez parçası; yahut bir pamuk parçası; yahut bir yün parçası; kadın onunla hayızdan temizlenir. Asmaî dedi: o, yünden veya pamuktan bir parçadır; **فرصت الشيء**’den alınmıştır; yani onu kestim. Bundan hadis: “**خذي فرصة ممسكة فتطهري بها**”; yani onunla kanın izini takip et; onun çoğulu **فراص**’tır; İbn Düreyd’den; ve onun nassı: “**فراص** derler; sanki **فرصة**’nın çoğulu.” Ve **أفرصته الفرصة**: ona imkân verdi. Ve **افترصها**: onu fırsat bildi; ve denildi: onu ganimet bildi. **الأساس**’ta: falan, ihsanını ve iyiliğini **يفترص** etmez; çünkü onun kaçmasından korkmaz. Ümeyyî dedi: **الفراص** , **بالكسر**: şiddetli olandır. Ziyâdî dedi: o, kalın kırmızıdır. İbn Berrî, Ebû’n-Necm için şu beyiti okuttu:
  “Ve o kalın kırmızı **الفراص** ile değil”

**فراص**: uzun ömürlü, muhadram şair Amr b. Ahmer’in dedesidir; Osman devrinde öldü—Allah ondan razı olsun—Müslüman olarak. Şâtıbî, Merzübânî’nin Mu‘cem’inde doğru olarak şeddeli kaydetti: o, Amr b. Ahmer b. el-‘Umurd b. Amr b. **فراص** b. Ma‘n el-Bâhilî’dir. Ve bu, az önce “Bâhile’den bir karın kolunun babasıdır” dediği kimsedir; bu sebeple orada “ve onlardan Amr b. Ahmer şair” deseydi tekrardan selâmette olurdu; düşün. Ümeyyî dedi: denilir: “Onun üzerinde **فراص** yoktur”; yani elbise yoktur.

Ve **تفريص أسفل النعل** **نعل القراب**: demirin ucu ile onu nakşetmektir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **المفارصة**: nöbetleşmedir; denilir: o benim **فريصي**’mdir ve **مفارصي**’mdir. Ve “Onlar kuyularını **تفارصوا**”; yani onu nöbetleşe kullandılar.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفرصة** , **بالضم**: **النهزة**’dir; onu **فرصها فرصا** etti; ve **تفرصها**: ona isabet etti; **كافترصها** gibi. Ve **الفرصة** , **بالكسر** ve **الفريصة**: ikisi de Yakub’dan, kavim arasında su üzerinde nöbetleşe devrettikleri nöbet mânâsında. Ve **فرصة الفرس**: onun tabiatı, öne geçmesi ve kuvveti. Dedi ki:
  “Zayıflığa, her omuzlu arsız birini giydirir
  Sert yaşlı develerin içinde, esmer, sıkı bağlanmış
  **فرصته** üzerinde çevik, eğitilmiş”

Ve **افترصت الورقة**: titredi. Ve **فرص الرجل** , **كعني** , **فرصا**: **فريصته**’sinden şikâyet etti. Ve **افترص فلانا ظلما**: onu koparıp aldı; yani onun ırzına dil uzatmakla imkân buldu; bu mecazdır. Ve “Senin günlerin **فرص**’tur.” Ve denilir: “Onun iki böğrü arasında **مفراص الخفاجي** vardır”; bu mecazdır. Ve **الفرصة** , **بالفتح** ve **الفرصة** , **بالضم**: **الفرصة** , **بالكسر** için iki lehçedir; bez parçası veya pamuk parçası mânâsında; Kurâ‘dan. Ve **الفرصة** , **بالكسر**: miskten bir parçadır; Fârisî’den; onu kendi **البصريات**’ında hikâye etti. Ve bazı rivayetlerde geldi: “Miskten bir **فرصة** al.” Ebû Dâvûd, bazılarından bir rivayette hikâye etti: **فرصة** , **بالقاف**; yani iki parmağın ucu ile bir **القرصة** gibi az bir şey. Bazıları, İbn Kuteybe’den hikâye etti: **قرضة** , **بالقاف والضاد المعجمة**; yani bir parça.

Ve mecazdandır: o, **ضخم الفريصة**’dır; yani cesur, şiddetlidir. Ve **فراص** , **كتان** gibi: Sa‘d el-‘Aşîre diyarında bir yerdir. Ve **ككتاب** gibi: **فراص بن عتيبة بن عوف بن ثعلبة**: câhiliye şairidir; Hâfız nakletti.
