# فرض (ف-ر-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir

- Harfler: ف - ر - ض
- Kur'an'da: 18 geçiş · 14 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَرِيضَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعِيلَةً | Farz kılınan | 5 | 5 | [2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:236.md) |
| [فَرَضَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%8E.md) | فَعَلَ | Farz kıldı | 4 | 4 | [2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:197.md) |
| [فَرَضْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Farz kıldınız | 2 | 1 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:237.md) |
| [مَفْرُوضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Farz olunan | 2 | 2 | [4:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:7.md) |
| [الْفَرِيضَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعِيلَةِ | Farz kılınan | 1 | 1 | [4:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:24.md) |
| [تَفْرِضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعِلُوا | Farz kılarsınız | 1 | 1 | [2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:236.md) |
| [فَارِضٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Yaşlı (sığır) | 1 | 1 | [2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:68.md) |
| [فَرَضْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Farz kıldık | 1 | 1 | [33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/33:50.md) |
| [وَفَرَضْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَاهَا | Ve onu farz kıldık | 1 | 1 | [24:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/24:1.md) |

## Mücavir kökler — 121 mücavir (145 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · Kadınlar
2. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Yarısı
3. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
4. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
5. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Sağ yandır
6. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 12 · Dağın sivri noktası demektir
7. [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Azık
8. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Nikah
9. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Gem demektir
10. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Dalk” sansar demektir
11. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
12. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dikili taş demektir
13. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kanat demektir
14. [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
15. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
16. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Oğullar
17. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
18. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
19. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ona dokundu
20. [قتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Moloz demektir
21. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
23. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
24. [غرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ödenemeyecek borç
25. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzve atışlardaki hedef demektir
26. [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Düğüm demektir
27. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Yavru” demektir
28. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sığır
29. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yardım istenilen
30. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Beyn topraktaki yarık demektir
31. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
32. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bekr genç deve demektir
33. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
34. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سندس Hint kumaşıdır
35. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
36. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Omurga kemiğidir
37. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sin” dişler demektir
38. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
39. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
40. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Loblar
41. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
42. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
43. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
44. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rekabe Boyun demektir
45. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
46. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ve hibe ettik
47. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sena yaka demektir
48. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
49. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
50. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hacebe kaş demektir
51. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cedle havan tokmağı demektir
52. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
53. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
54. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
55. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
56. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sunv’a” tas demektir
57. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
58. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
59. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka
60. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B6/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md), [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md), [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sert bir nesneye çentik açmak, kertik koymak, sınırını ve payını belirgin biçimde kazıyıp ayırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hükmü, payı ve sorumluluğu kesin çizgilerle belirleyip bağlayıcı ve net bir sınır haline getirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizliği gideren, sınırları çizilmiş kesin pay, ödev ve yapısal kuralları ifade eden kurumsal ölçü |
| Kritik Hata Riski | Farz kavramını salt körü körüne bir zorunluluk sayıp kökteki ölçülü tayin, pay belirleme ve sınır çizme boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Bir bütünü yarmak, açmak, aralamak, ayrıştırmak veya yüzeyi kesip ortaya çıkarmak (örneğin [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md), [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md)) | ض | Yarılma ve açılma hareketini sert bir cisim üzerinde kalıcı, belirgin ve ölçülü bir kertik, çentik veya sınır çizgisi oluşturacak şekilde sabitleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açılma, dışa vurum, sınırdan dışarıya pay çıkarma veya sesli/belirgin bir sınır beyanı. |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, bilinçli yöneliş, öncelik ve ölçünün belirlendiği tepe nokta. |
| ض | Olta, bitki (yoğunlaşmış yan kıvrım; ص imgesinden türetme) | Sert bir zemine takılma, tutunma, sınırlandırma ve yan tarafa doğru belirgin bir iz bırakarak sabitleşme. |
| فرض | Ağız-baş-sabitleme hareketi | Belirli bir bilinç ve iradeyle (ر), yüzeyde bir aralık veya açıklık oluşturarak (ف), oraya kalıcı, tutucu ve sınırlandırıcı bir çentik veya kertik bırakma (ض) hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir ağaca veya yaya kirişin oturacağı kertiği (çentiği) açmak; ateş yakılan çakmak odununa (zend) oyuk delmek; nehir kenarında su alma veya gemi yanaşma yerini (iskele, kıyı çentiği) belirlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kalkanın veya yayın kertilmiş kenarlarını anlatmak üzere kullanımı mevcuttur. Nitekim Maqāyīs al-Lugha'da kalkan anlamında şahit getirilen beyitte şöyle denir: أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير / يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde ordu kütüğüne askerin adını ve tahsisatını (maaş/pay) belirleyip kaydetmek (divanda maaş belirleme); ayrıca karşı taraf üzerinde kesinleşen ve hak edilen payı bağlamak anlamında kullanılmıştır. Kitābü’l-ʿAyn'da geçen şu beyit bunu örneklendirir: ألا ليسَ فتَى الفِتْيانِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ / ولكن مُبْتَنَى العُرْفِ بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Kitābü’l-ʿAyn; Lisān al-ʿArab; Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فرض kökü, Sami dillerinde sert bir yüzeye iz bırakma, kesme, çentme ve pay ayırma anlam alanı ile semantik temas taşır. İbrânîce ve Ârâmîce/Süryânîce katmanlarda doğrudan aynı ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir kökten ziyade, sert maddeyi kertme ve payları belirleme işlevi bakımından פרט (tekil parçalara ayırma, bölme) ve פרש (açıklama, ayırma, netleştirme) kökleriyle anlamsal bir matris oluşturur. Kökün Arapçada kazandığı özgün semantik yönelim; yayın kiriş yerini kertmek, nehir kıyısında girinti açmak ve buradan hareketle hukuki/şer'î bir sınır ve hisse belirlemek şeklinde son derece somut bir zanaat ve coğrafya algısından kavramsal yasaya geçişi temsil eder. Arapçada "vücûb" (düşme/zorunluluk) kavramından farklı olarak, önceden takdir edilmiş kesin bir pay ve kertik manası öne çıkar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Brockelmann; Lisān al-ʿArab; Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde iz bırakma, çentik ve kertik açma | Ağaçta veya yayda kiriş tutsun diye açılan kertikten hareketle, üzerinde şüphe kalmayan kesin hüküm, tayin edilen pay ve belirlenen sınıra aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, parçalama ve sınır belirleme çekirdekleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki pay ayırma, bölme ve işaret koyma semantik alanıyla akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Lane's Lexicon; David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Anlamlı | Çentik açmak, sınır ve pay belirlemek | Hedef kök; sert nesneye kertik vurmak, pay tayin etmek ve farz kılmak. | Kur'an'da geçer. |
| فضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [رفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B6.md) | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek, dağılmak | Bir şeyi terk edip bırakmak, bir aradayken dağılıp yayılmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki toplayıp sınır koymanın aksine dağıtma ve salma anlamı taşır. |
| [رضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%81.md) | Anlamlı | Kızgın taş, taşları dizmek | Güneşte veya ateşte kızdırılmış taş (radfe); taşları birbirine bitiştirmek. | Kur'an'da geçmez; sert zemin ve temas ilgisi mevcuttur. |
| [ضفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Örmek, saç örgüsü yapmak | Saç veya ipi büküp birbirine geçirmek, örmek; kum tepesi oluşturmak. | Kur'an'da geçmez; sınırlandırma ve birleştirme ile ilgilidir. |
| [ضرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Sakız ağacı cinsi veya bir yere yanaşma | Sözlüklerde dağda yetişen bir ağaç türü veya yönelme/yanaşma olarak kaydedilir. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Merkez | Kertik açarak pay ve sınır belirleme | Hükmü ve payı kesilip belirlenmiş, sınırları net ölçülmüş bağlayıcılık. | Takdir edilmiş, kertilmiş ve kesin pay haline getirilmiş kural. |
| [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md) | Komşu | Düşme, sabit ve gerekli olma | [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md) düşüş ve yerleşiklik üzerinden zorunluluğu anlatırken, فرض ölçü, kertik ve pay tayini nüansına odaklanır. | Varlık ve sorumluluğun boyna düşmesi, kaçınılmaz olması. |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Bir araya getirme, kaydetme, yasalaştırma | [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) hükmü kayıt altına alarak kurumsallaştırır; فرض ise ona kesin bir ölçü, çentik ve pay tahsis eder. | Hükmün yazı ve tescil yoluyla bağlayıcı kılınması. |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Ölçme, miktarını belirleme | [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) her türlü miktar ve kapasite belirlemesidir; فرض ise bu miktarı hukuken veya fiilen kesin bir sınıra/çentiğe bağlamaktır. | Varlığın veya hükmün miktar ve vaktinin tayini. |
| [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md) | Komşu | Geri dönülmez kesin karar verme | [حتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%85.md) kararın infazının ve sonucunun kesinliğini vurgular; فرض ise sınırın çizilmişliğini ve payı belirtir. | Hükmün bozulamaz biçimde nihayete erdirilmesi. |
| [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md) | Zıt | Fazlalık, pay dışı bağış, ek eylem | فرض kesin çizgilerle belirlenmiş asıl pay iken, [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md) belirlenen sınırın ötesinde yapılan fazlalıktır. | Asıl ödevin ve tahsisatın dışında kalan serbest katkı. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرض | Kertik açmak, pay tayin etmek, bağlayıcı kılmak | Sert cisimde iz bırakmaktan kesinleştirilmiş pay ve göreve uzanan anlam alanı. | Kesin |
| Latince | Praescribere, determinare, praeceptum | Önceden çizmek, sınır koymak, buyurmak | Praescribere sınır çizmeyi, determinare ise hudut ve pay belirlemeyi tam karşılar; ancak somut "kertik" imgesi eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Prescribe, allocate, enjoin, statutory quota | Şart koşmak, pay tahsis etmek, farz kılmak | Allocate pay tayinini, prescribe ise yasal sınır koymayı karşılar; İslâmî terim olarak "obligatory act" kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Festsetzen, vorschreiben, Pflichtteil | Kararlaştırmak, zorunlu kılmak, tayin edilmiş pay | Festsetzen sınırın ve payın kesinleştirilmesini çok iyi yansıtır; Pflichtteil miras payı nüansına denk gelir. | Güçlü |
| Fransızca | Prescrire, assigner, quota obligatoire | Sınırını çizip emretmek, pay ayırmak | Assigner bir payı kesin olarak tahsis etme yönünü, prescrire ise kural koymayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرِيضَةً / فَرَضْتُمْ | Mehir veya miras olarak belirlenmiş kesin pay | Nikâh akdinde belirlenen mehir miktarı ve terekenin paylaştırılması bağlamı (Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md), [2:237](https://lisan.digital/tr/ayet/2:237.md); Nisâ [4:24](https://lisan.digital/tr/ayet/4:24.md)). |
| فَرَضَ / فَرَضْنَاهَا | Şer'î hükmü kesin ve bağlayıcı olarak yasalaştırmak | Toplumsal kuralların, ailevi ve ahlaki sınırların kesin hüküm olarak indirilmesi (Nûr [24:1](https://lisan.digital/tr/ayet/24:1.md); Tahrîm [66:2](https://lisan.digital/tr/ayet/66:2.md)). |
| مَفْرُوضًا | Takdir edilmiş, sınırları çizilmiş ve kesinleştirilmiş nasip | Mirastan hak sahiplerine düşen maktu pay veya şeytanın hedeflediği belirli zümre (Nisâ [4:7](https://lisan.digital/tr/ayet/4:7.md); Nisâ [4:118](https://lisan.digital/tr/ayet/4:118.md)). |
| فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ | Bir ibadeti niyetiyle üzerine kesin olarak vacip kılmak | Hac aylarında ihrama girerek hac vazifesini kendi nefsine bağlayıcı hale getirme bağlamı (Bakara [2:197](https://lisan.digital/tr/ayet/2:197.md)). |
| فَارِضٌ | Yaşını almış, doğum yapmış, olgun ve irileşmiş sığır | İsrailoğullarının kurban etmesi istenen sığırın ne çok yaşlı ne de çok genç olduğunu niteleyen bağlam (Bakara [2:68](https://lisan.digital/tr/ayet/2:68.md)). |
| فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ | Kur'an'ın tebliğini, ahkâmını ve taşınmasını görev kılmak | Hz. Peygamber'e risalet vazifesinin ve vahyin sorumluluğunun yüklenmesi bağlamı (Kasas [28:85](https://lisan.digital/tr/ayet/28:85.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî mükellefiyet ve hüsün-kubuh | Allah'ın kullarına fiilleri farz kılmasının mâhiyeti; teklif-i mâ lâ yutâk tartışmaları ve farzın bağlayıcılığının kaynağı. | İlâhî irade ve hikmetle belirlenmiş, inkârı küfrü gerektiren kesin ve bağlayıcı buyruk. |
| Fıkıh | Ahkâm-ı hamse ve miras taksimi (ferâiz) | Farz ile vâcip ayrımı (Hanefî usulünde sübûtu ve delâleti kat'î olan emir); miras hukukunda hisseleri belirlenmiş pay sahipleri (ashâb-ı ferâiz). | Sübûtu kat'î delille sabit, terk edilmesi günah, inkârı küfür sayılan kesin ödev ve takdir edilmiş net miras payı. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin teşrii ve takdiri | Ayetlerdeki "farada" ifadesinin sadece emir mi yoksa "hükmü açıklamak, sınırını ve payını netleştirmek" mi olduğu tartışması. | Hükmün sınırlarının açıkça çizilmesi, muğlaklığın giderilip uygulamanın kesinleştirilmesi. |
| Hadis | Sünnet-i müekkede ve ordu tahsisatı | "Resûlullah farz kıldı" ifadelerinin mutlak vücûb mu yoksa sünnet yoluyla takdir mi bildirdiği; sahabeye maaş tayin edilmesi (iftrâz). | İcrası bağlayıcı kural veya düzenli gelir/pay tahsisi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak sınırları | Asgarî bağlayıcı eksen | Bireyin ve toplumun varlığını korumak için vazgeçilmez olan temel sorumluluk sınırını çizer. | Farz, dinin iskeletidir; sınırları netleştirilmiş bu kertiklerin altına düşüldüğünde nizam bozulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Aksiyomatik ve kesin öncül | Şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta tanımlanmış kural ve kesinleşmiş bilgi alanı. | Tanımı ve çerçevesi kesinleştirilmiş, üzerinde spekülasyon yapılamayacak açık aksiyomları temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve kamu hukuku | Pozitif amir yasa | Devlet otoritesinin yurttaşlara ve kurumlara yüklediği kesin, tartışmasız yasal ödevler. | Toplumsal barışı korumak adına sınırları yasama tarafından kertilmiş kamu yükümlülükleridir. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve servet dağılımı | Maktu pay, taban gelir ve zekât | Servetin tek elde birikmesini önleyen zorunlu vergiler ve belirlenmiş miras hisseleri. | Gelir ve servet üzerinden kesilen kesin paylar (hisse-i mefrûza), iktisadî adaletin alt sınırını güvenceye alır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık fonksiyonlarda eşik değeri veya çentik (notch filter / threshold) | Kesintisiz bir akış içinde belirli bir sınırın altına veya üstüne geçişi engelleyen, kesilip netleştirilmiş sabit sınır değeri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kanunî asgarî standartlar ve maktu haklar (statutory entitlement) | Sözleşme serbestisinin dahi çiğneyemeyeceği, tarafların iradesinden bağımsız olarak yasayla çizilmiş kesin hak ve ödev sınırı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Farz kelimesini sadece "yapılması zorunlu kılınan dinî ritüel" (namaz, oruç vb.) ile sınırlandırmak; kökün özündeki "kertik açmak, pay belirlemek, takdir etmek ve sınır çizmek" anlamını bütünüyle unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece ibadet mecburiyetini değil; mehrin miktarını takdir etmeyi (Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md)), mirastaki kesin hisseyi (Nisâ [4:7](https://lisan.digital/tr/ayet/4:7.md)), helal sınırların çizilmesini (Ahzâb [33:38](https://lisan.digital/tr/ayet/33:38.md)) ve toplumsal ahkâmın detaylandırılmasını (Nûr [24:1](https://lisan.digital/tr/ayet/24:1.md)) içine alan geniş bir ölçü sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Farzı salt ceza korkusuyla yerine getirilen şekilsel bir dayatma gibi görmek; ibadetteki, aile hukukundaki ve iktisattaki "ölçülü denge ve hak koruma" hikmetini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği dinin rasgele tavsiyeler yığını değil; sınırları, payları ve eşikleri milimetrik olarak kertilmiş, kesinleştirilmiş bir nizam (şeriat) olduğunu kavramak için anahtar köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile ve evlilik hukuku (mehir ve boşanma), miras taksimi (ferâiz), hac ahkâmı ve vahyin Hz. Peygamber'e yüklediği sorumlulukları beyan eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindeki bağlayıcılığın keyfî bir baskı olduğu zannını yıkar; aksine farzın, karmaşayı önlemek üzere bir nesneye açılan çentik gibi hakları ve sınırları belirginleştiren bir güvence olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir nesneye veya ağaca aletle çentik/kertik açmak, sınırını ve taksim edilecek payını görünür bir çizgiyle belirginleştirmek.
- Soyut anlam: Belirsizliği ve keyfiyeti ortadan kaldırmak üzere bir hükmü, payı, görevi veya kuralı kesin, bağlayıcı ve dokunulmaz bir sınır olarak yasalaştırmak.
- Sistematik karşılık: Değişken ve serbest ilişkiler alanında adaleti, düzeni ve hakkı koruyan asgarî, maktu ve amir hukukî eşik.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in U \mid x \ge \theta \} \quad \text{veya} \quad f(x) = p_i \quad \text{öyle ki} \quad \sum_{i=1}^n p_i = W$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U$ evrensel eylem veya mülkiyet kümesini, $\theta$ yapılması kaçınılmaz olan asgarî şer'î eşiği (farz kılınan sınırı), $S$ bu eşiği aşarak meşru dairede kalan zorunlu yükümlülük alanını temsil eder. İkinci formülde ise $W$ taksim edilecek toplam varlığı veya terekeyi, $p_i$ ise her hak sahibine kesin olarak kertilmiş, sınırlandırılmış maktu payı (farîza) simgeler; bu payların toplamı bütünü eksiksiz ve adil biçimde inşa eder.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:68.md) — فَارِضٌ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Onlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.

### [Bakara 2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:197.md) — فَرَضَ

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hacc, bilinen aylardır. Her kim o aylarda kendisine haccı farz ederse; artık haccda kadına yaklaşmak, günah işlemek, tartışma yoktur. Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir. Bir de azık edininiz. Şüphesiz ki, azığın en hayırlısı, takvadır. Ey akıl sahibleri; Ben’den korkun.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:236.md) — تَفْرِضُوا · فَرِيضَةً

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/2:237.md) — فَرَضْتُمْ · فَرِيضَةً

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Nisa 4:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:7.md) — مَفْرُوضًا

لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا

Meal (IK): Ana-babanın ve yakınların bıraktıklarında erkeklere bir pay vardır. Ana-babanın ve yakınların bıraktıklarında kadınlara da bir pay vardır. Bunlar; az veya çok farz kılındığı şekilde bir paydır.

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:11.md) — فَرِيضَةً

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:24.md) — فَرِيضَةً · الْفَرِيضَةِ

وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Evli kadınlarla evlenmeniz de. Sağ ellerinizin sahib oldukları müstesna. Bunlar; Allah’ın size farz kıldığı hükümlerdir. Geriye kalanları ise; zinadan kaçınıp iffetli yaşamanız şartı ile mallarınızla istemeniz size helal kılındı. Onlardan yararlandığınızın karşılığı olarak kararlaştırılmış olan mehirlerini verin. Kararlaştırdıktan sonra, aranızda anlaştığınız hususta size bir sorumluluk yoktur. Şüphesiz ki Allah, Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/4:118.md) — مَفْرُوضًا

لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا

Meal (IK): Allah; ona la’net etsin. O dedi ki: Celal’in hakkı için, kullarından muayyen bir pay alacağım.

### [Tevbe 9:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/9:60.md) — فَرِيضَةً

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Sadakalar, Allah’tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalbleri ısındırılanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanların ve yolda kalanların uğruna sarfedilir. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

### [Nur 24:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/24:1.md) — وَفَرَضْنَاهَا

سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Bir sure. Onu indirdik ve farz kıldık. Onda apaçık ayetler indirdik ki düşünüp öğüt alasınız.

### [Kasas 28:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/28:85.md) — فَرَضَ

إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Kur’an’ı senin üzerine farz kılan Allah; elbette seni döneceğin yere döndürecektir. De ki: Kimin doğrulukla geldiğini, kimin apaçık sapıklıkta bulunduğunu en iyi bilen Rabbımdır.

### [Ahzab 33:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/33:38.md) — فَرَضَ

مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا

Meal (IK): Allah’ın, kendisine farz kıldığı şeylerde peygamberine herhangi bir güçlük yoktur. Allah’ın önceden geçmişler hakkındaki sünnetidir. Ve Allah’ın emri, gereği gibi yerine gelmiştir.

### [Ahzab 33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/33:50.md) — فَرَضْنَا

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Tahrim 66:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/ayet/66:2.md) — فَرَضَ

قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Allah; yeminlerinizin çözülmesini size meşru kılmıştır. Allah sizin mevlanızdır. Ve O; Alim’dir, Hakim’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء والفاء معهما
ض ف ر، ر ض ف، ف ر ض، ر ف ض مستعملات
ضفر:
الضَّفْرُ: حِقْفٌ من الرَّمْلِ طويلٌ عريضٌ، وقد يُثَقَّل، قال العجّاج: عَوانِكٌ من ضَفَرٍ مأطُورِ والضَّفْرُ: نَسْجُكَ الشَّعْرَ بعضه في بعضٍ.
والضَّفير: خُصْلةٌ من الشَّعْر منسُوجَةٌ على حِدُتِها، وضَفيرةٌ بالهاء.
رضف:
الرضْفُ: حِجارةٌ على وجهِ الأرض قد حَمِيَت.
وشِواءٌ مَرْضُوفٌ: يُشْوَى على تلك الحِجارة.
وحَمَلٌ مرضُوفٌ: تُلقَى تلك الحجارةُ المُسَخَّنة في جَوْفِه حتى ينشَوِيَ.
والرَّضْفَةُ: سِمَةٌ تُكْوَى برَضْفةٍ من حجارةٍ حيثُما كانت.
والرَّضْفُ، مجزوم، عِظامٌ في الرُّكْبَةِ، كالأصَابعِ المضمُومةِ قد أخَذَ بعضُها في بعض، الواحدة بالهاء، ومنهم من يُثَقِّل فيقول: رضفة.
فرض:
الفَرْضُ: جُنْدٌ يفترضون، ويُجمَعُ فُرُوضاً.
والفَرْضُ: ما أعطَيْتَ من غير قَرْض، قال:
ألا ليسَ فتَى الـفِـتْـيا		نِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ
ولكن مُبْتَنَى الـعُـرْفِ		بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ
والفَرْضُ: التُّرْسُ.
والفَرْضُ: الإيجابُ، تَفرِضُ على نفسِكَ فَرْضاً، والفَريضةُ الاسمُ.
والفَرْضُ: الحَزُّ للفُرْضَة في سِيَةِ القَوْسِ والخَشبَة.
والفارِضُ في قوله تعالى: لا فارِضٌ ولا بِكْرٌ أي لا مُسِنَّة.
ولِحْيَةٌ فارضةٌ أي ضَخْمةٌ.
وفَرائضُ اللهِ: حدوده.
والفُرْضةُ: ما يشرب الماء من النَّهْر. ومَرْفَأ السفينة حيثُ يُرْكب، ويُجْمَع على فُرَضٍ وفِراضٍ.
رفض:
الرَّفْضُ: تَرْكُكَ الشيءَ والرَّفَضُ: الشيء المُتَحرِّك المُتَفَرِّقَ، ويجمع على أرفاضٍ كأرفاضِ القَوم في السَّفَر.
وارفاضُ الشيء حيث يجمعُه الرِّيحُ في مواضِعَ وتُفَرِّقُه.
وارْفَضَّ الدَّمْعُ: سالَ ارفِضاضاً.
والرَّوافِضُ: جُنْدٌ تَرَكوا قائدهم وانصَرَفوا، كُلُّ طائفةٍ منها رافِضة، وهم قوم أيضاً لهم رَأْيٌ وجِدال يُسَمَّوْنَ الرَّوافِضَ، والنِّسبة إِليهم رافضِيٌّ.
وتَرَفَّضَ في معنى ارفَضَّ. قال: حتى تَرَفَّضَ بالأكُفِّ خِطامُها ورَفَّضْتُه تَرفيضاً ومَرافِضُ الأرضِ: مَساقِطُها من نَواحي الجبال، واحدها مَرْفَض.
والرِّفاض: الطُّرُقُ المُتَفَرَّقةُ أخاديدُها، قال: بالعِيسِ فوقَ الشَّرَكِ الرِّفاض

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الراء** و**الفاء** معهما
**ض ف ر**، **ر ض ف**، **ف ر ض**، **ر ف ض** مستعملات

**ضفر**:
**الضَّفْرُ**: kumdan uzun geniş bir kum sırtıdır; ve ağırlaştırılabilir. el-ʿAccâc dedi:
عَوانِكٌ من **ضَفَرٍ** مأطُورِ
ve **الضَّفْرُ**: saçın bir kısmını bir kısmının içine örmendir.
ve **الضَّفير**: saçtan, kendi başına örülmüş bir tutamdır; ve **ضَفيرةٌ** (ه ile).

**رضف**:
**الرضْفُ**: yer yüzünde, kızmış taşlardır.
ve **شِواءٌ مَرْضُوفٌ**: o taşların üzerinde kızartılır.
ve **وحَمَلٌ مرضُوفٌ**: o ısıtılmış taşlar onun karnının içine atılır; ta ki kızarıncaya kadar.
ve **والرَّضْفَةُ**: nerede olursa olsun, taşlardan bir **رَضْفةٍ** ile dağlanan bir damgadır.
ve **والرَّضْفُ** (cezmli): dizdeki kemiklerdir; bitiştirilmiş parmaklar gibi, bir kısmı bir kısmının içine girmiştir; teki **ه** iledir. Onlardan kimi de ağırlaştırır da “**رضفة**” der.

**فرض**:
**الفَرْضُ**: farz kılan (ayıran) bir askerdir; ve **فُرُوضاً** olarak cem edilir.
ve **الفَرْضُ**: borç (ödünç) olmaksızın verdiğin şeydir. Dedi ki:
ألا ليسَ فتَى الـفِـتْـيا		نِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ
ولكن مُبْتَنَى الـعُـرْفِ		بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ
ve **الفَرْضُ**: kalkandır.
ve **الفَرْضُ**: vacip kılmadır; kendine bir **فَرْضاً** farz kılarsın; **الفَريضةُ** isimdir.
ve **الفَرْضُ**: yay kabzasında ve tahtada **الفُرْضَة** için yarmadır.
ve Yüce Allah’ın sözü olan **والفارِضُ**’da: **لا فارِضٌ ولا بِكْرٌ** yani yaşlı (ihtiyar) değil.
ve **ولِحْيَةٌ فارضةٌ** yani iri.
ve **وفَرائضُ اللهِ**: O’nun sınırlarıdır.
ve **والفُرْضةُ**: nehirden su içen yerdir; ve geminin bindiği yer olan limandır; **فُرَضٍ** ve **فِراضٍ** üzere cem edilir.

**رفض**:
**الرَّفْضُ**: bir şeyi terk etmendir; ve **الرَّفَضُ**: hareketli, dağınık şeydir; ve seferde kavmin döküntüleri gibi **أرفاضٍ** üzere cem edilir.
ve **ارفاضُ** şey: rüzgârın onu yerlerde topladığı ve onu dağıttığı yerdir.
ve **وارْفَضَّ الدَّمْعُ**: **ارفِضاضاً** akıp gitti.
ve **والرَّوافِضُ**: komutanlarını terk edip dönüp giden bir askerdir; onlardan her taife bir **رافِضة**’dir. Ve onlar ayrıca bir görüş ve cedel sahibi bir kavimdir; **الرَّوافِضَ** diye adlandırılırlar; onlara nisbet **رافضِيٌّ**’dir.
ve **وتَرَفَّضَ**: **ارفَضَّ** manasındadır. Dedi ki:
حتى تَرَفَّضَ بالأكُفِّ خِطامُها
ve **ورَفَّضْتُه** onu **تَرفيضاً** (ile) dağıttım; ve **مَرافِضُ الأرضِ**: dağların yanlarından onun düşüş yerleridir; teki **مَرْفَض**’dır.
ve **والرِّفاض**: hendekleri dağınık olan yollar(dır). Dedi ki:
بالعِيسِ فوقَ الشَّرَكِ **الرِّفاض**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَرْضُ: الحَزُّ في الشيء. يقال: فرضتُ الزندَ والسواكَ. وفَرْضُ الزندِ: حيث يُقدح منه. وفَرْضُ القوسِ: هو الحَزُّ الذي يقع فيه الوتر، والجمع فِراضٌ. والفِراضُ أيضاً: فُوَّهَةُ النهر. قال لبيد:
تجري خزائنُهُ علـى مـن نـابَـهُ		جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
وقولهم: ما عليه فِراضٌ، أي شيء من لباسه. والفَرْضُ: جنسٌ من التمر. والفَرْضُ: ما أوجبه الله تعالى، سمِّي بذلك لأنَّ له معالمَ وحدوداً. وقوله تعالى: "لأَتَّخِذَنَّ من عِبادك نصيباً مَفْروضاً"، أي مُقْتَطَعاً محدوداً. والمِفْرَضُ: الحديدةُ التي يُحَزُّ بها. والفَريضُ: السهمُ المَفْروضُ فوقه. والتَفْريضُ: التحزيزُ. وفُرْضَةُ النهر: ثَلْمته التي منها يُستقى. وفُرْضَةُ البحر: محطُّ السفن. وفُرْضَةُ الدواةِ: موضع النِقْسِ منها. وفُرْضَةُ الباب: نَجْرانُهُ. والفَرْضُ: التُرْسُ. والفَرْضُ: القِدْحُ. والفَرْضُ: العطيةُ الموسومةُ. يقال: ما أصبتُ منه فَرْضاً ولا قَرْضاً. وفَرَضْتُ الرجلَ وأفْرَضْتُهُ، إذا أعطيته. وقد فَرَضْتُ له في العطاء، وفَرَضْتُ له في الديوان. وفَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً، أي كَبِرَتْ وطعنت في السنّ. ومنه قوله تعالى: "لا فارِضٌ ولا بِكْرٌ". وكذلك فَرُضَتِ البقرةُ تَفْرُضُ بالضم فَراضَةً. والفارِضُ والفَرَضِيُّ: الذي يعرف الفرائض. والفارِضُ: الضخمُ من كلِّ شيءٍ. وفَرَضَ الله علينا كذا وافْتَرَضَ، أي أوجب. والاسمُ الفريضَةُ. ويسمَّى العلمُ بقسمة المواريث فرائِضَ. وفي الحديث: "أفْرَضُكُمْ زيدٌ". والفريضَةُ أيضاً: ما فُرض في السائمة من الصدقة. يقال: أفْرَضَتِ الماشيةُ، أي وجبت فيها الفَريضَةُ، وذلك إذا بلغت نصاباً. والفريضتانِ: الجَذَعَةُ من الغنم والحِقَّةُ من الإبل.

##### Türkçe

**الفَرْضُ**: şeydeki yarma/çentik açmadır. Denilir ki: **فرضتُ الزندَ والسواكَ**. Ve **فَرْضُ الزندِ**: ondan kıvılcım çıkarılan yerdir. Ve **فَرْضُ القوسِ**: kirişin içine düştüğü çentiktir; çoğulu **فِراضٌ**dur. Ve **الفِراضُ** ayrıca: nehrin ağzıdır. Lebîd dedi ki:
تجري خزائنُهُ علـى مـن نـابَـهُ		جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
Ve onların sözü: **ما عليه فِراضٌ**; yani elbisesinden bir şey. Ve **الفَرْضُ**: hurmanın bir cinsidir. Ve **الفَرْضُ**: Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı şeydir; ona bu ad verilmiştir, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır. Ve O’nun sözü (Teâlâ): **"لأَتَّخِذَنَّ من عِبادك نصيباً مَفْروضاً"**; yani kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış. Ve **المِفْرَضُ**: kendisiyle çentik açılan demirdir. Ve **الفَريضُ**: üstünde çentik açılmış oktur. Ve **التَفْريضُ**: çentikleme/yarma yapmadır. Ve **فُرْضَةُ النهر**: ondan su alındığı yarığıdır. Ve **فُرْضَةُ البحر**: gemilerin konduğu yerdir. Ve **فُرْضَةُ الدواةِ**: ondan **النِقْسِ**’in yeri. Ve **فُرْضَةُ الباب**: onun **نَجْرانُهُ**’dur. Ve **الفَرْضُ**: kalkandır. Ve **الفَرْضُ**: ok şaftıdır. Ve **الفَرْضُ**: nişanlanmış/işaretlenmiş bağıştır. Denilir ki: **ما أصبتُ منه فَرْضاً ولا قَرْضاً**. Ve **فَرَضْتُ الرجلَ** ve **أفْرَضْتُهُ**: ona verdiğin zaman. Ve gerçekten ben ona bağışta pay ayırdım: **فَرَضْتُ له في العطاء**; ve **فَرَضْتُ له في الديوان**. Ve inek **فَرَضَتِ**; **تَفْرِضُ فُروضاً**: yani büyüdü ve yaşta ilerledi. Ondandır O’nun sözü (Teâlâ): **"لا فارِضٌ ولا بِكْرٌ"**. Yine aynı şekilde inek **فَرُضَتِ**; **تَفْرُضُ** (ضم ile) **فَراضَةً**. Ve **الفارِضُ** ve **الفَرَضِيُّ**: farzları bilen kimsedir. Ve **الفارِضُ**: her şeyden iri olan. Ve Allah bize şunu **فَرَضَ** ve **افْتَرَضَ**: yani vacip kıldı. İsim **الفريضَةُ**’dir. Mirasların taksim ilmine **فرائِضَ** denilir. Ve hadiste: **"أفْرَضُكُمْ زيدٌ"**. Ve **الفريضَةُ** ayrıca: otlayan hayvanlarda sadakadan farz kılınan şeydir. Denilir ki: **أفْرَضَتِ الماشيةُ**; yani onda **الفَريضَةُ** vacip oldu; bu, bir nisaba ulaştığı zaman olur. Ve **الفريضتانِ**: koyundan **الجَذَعَةُ** ve deveden **الحِقَّةُ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر ف
ضفر ، ضرف ، فرض ، رفض ، رضف : مستعملة .
ضفر : قال الليثُ : الضفْرُ : حِقْفٌ من الرَّمْل عَرِيضٌ طويلٌ ؛ ومنهم من يُثَقِّل . وأنشد :
عَرَانِكٌ من ضَفَرٍ مأْطُورِ
أبو عُبيد عن أبي عَمرو : الضَّفْرة من الرمل : المنعقِّد بعضُه على بعض ؛ وجمعه ضَفِر .
وقال الأصمعي : أَفَر وضَفَر : إذا وَثَب في عَدْوِه ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : وفي حديث عليّ : ( أن طَلْحَة بن عُبيد الله نازعه في ضَفِيرة وكان عليٌّ ضَفَرها في وادٍ ، وكانت إحدى عُدْوَتَي الوادي له ، والأُخرى لطلحة ؛ فقال طلحة : حَمَل علَى السُّيول وأَضَرَّ بي ) .
قال شَمِر : قال ابنُ الأعرابي : الضَّفِيرةُ مثل المُسَنّاة المستطيلة في الأرض ، فيها خَشَبٌ وحجارة ؛ ومنه الحديث : ( فقام على ضَفِير السُّدّة ) .
قلت : أُخِذت الضَّفيرةُ من الضَّفْر ، وهو نَسجٌ قَوِيُّ الشّعر وإدخالُ بعضه في بعض معترضاً ؛ ومنه قيل للبِطَان المُعَرَّض : ضَفْرٌ وضَفِير .
ويقال للذُّؤابة : ضَفِيرة : وكلُّ خصلةٍ من خُصَل الشّعرِ تُضْفَر قُواها فهي ضفيرة وجمعها ضفائر . وفي حديث أمّ سَلَمة أنها قالت للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إني امرأة أشُدّ ضَفْرَ رأسي أفأنقضُه للغُسْل ؟ ) فقال : ( إنما يَكفيك ثلاثُ حَثَيَاتٍ من الماء ) .
قال الأصمعي : الضفائر والضمائر والجمائر ، وهي غدائر المرأة ، واحدتها ضَفيرة وضَميرة وجَميرة . وقال ابن بُزُرْج : يقال : تضافر القومُ على فلان ، وتظافروا عليه ، وتظاهروا بمعنًى واحد ، كلّه إذا تعاونوا وتجمّعوا عليه وتضابَرُوا عليه مثلُه .
قال أبو زيد : الضفيرتان للرجال دون النساء ، والغدائرُ للنساء .
ضرف : ثَعلب عن ابن الأعرابي : الضَّرِفُ : شجرُ التِّين ، ويقال لثمرة البَلَس ؛ الواحدةُ ضَرفة .
قلت : وهذا غريب .
رضف : قال اللّيث : الرَّضْفُ : حجارةٌ على وجه الأرض قد حَمِيَتْ . وشِواءٌ مَرضوفٌ : يُشْوَى على تلك الحجارة . والحَمَلُ المرضوفُ : تُلْقَى تلك الحجارةُ إذا احمرت في جوفه حتى ينشوي الحَمَل .
والرَّضْفَةُ : سِمَةٌ تُكْوَى برضفةٍ من حجارة حيثُما كانت .
والرَّضْفُ : جِرْمُ عظامٍ في الرُّكْبة ، كالأصابع المضمومة قد أخذَ بعضُها بعضاً ؛ والواحدة رَضْفَةٌ . ومنهم من يُثَقِّل فيقول : رَضَفة .
أبو عُبَيد عن أبي عُبيدة : جاء فلانٌ بمُطْفِئَة الرّضْف .
وقال الليث : مُطْفِئةُ الرَّضْف : شَحْمةٌ إذا أصابت الرَّضْفَة ذابت فأخْمَدَته .
قال : وأصلُها أنها داهيةٌ أنْسَتْنا التي قبلها فأطفأتْ حرّها .
قلت : والقولُ ما قال أبو عُبَيْدة .
وقال شَمِر : قال الأصْمَعِيّ : الرَّضْفُ : الحجارةُ المُحْماة بالنار أو الشمس ؛ واحدتُها رَضْفة . قال الكُمَيْت بن زيد :
أَجِيبُوا رُقَى الآسِي النَّطَّاسِيِّ واحذَرُوا
مُطَفِّئَةَ الرَّضْفِ التي لا شِويَ لها
قال : وهي الحيّةُ التي تمُرُّ على الرّضْف فيُطْفِىءُ سَمُّهُ نارَ الرّضف .
قال أبو عمرو : الرّضْفُ : حجارةٌ يُوقَد عليها حتى إذا صارت لَهَباً أُلْقِيَتْ في القِدْرِ مع اللحم فأنْضَجَتْه . وقال الكُمَيْت :
ومَرْضُوفةٍ لم تُؤْنِ في الطَّبْخ طاهياً
عَجِلتُ إلى مُحْوَرِّها حين غَرْغَرَا
وفي حديث حُذيفة أنه ذكر فِتَناً فقال : ( أتتكم الدُّهَيْماءُ تَرْمِي بالنَّشَف ، ثم التي تليها تَرْمي بالرَّضْف ) .
قلت : ورأيت الأعراب يأخذون الحجارةَ فيُوقدون عليها فإذا حَمِيَت رَضَفُوا بها اللّبن الحَقِين الذي قد بَرَد . ورُبّما رَضَفُوا الماءَ للخيل إذا بَرَد الزّمان .
قال النَّضرُ في كتاب ( الخيل ) : وأما رَضْفُ رُكبَتَيِ الفرسِ فما بين الكُراع والذّراع ، وهي أعظمٌ صغارٌ مجتمعةٌ في أعلى رأسِ الذراع .
وقال شَمِر : سمعت أعرابيّاً يصف الرضائف وقال : يُعمَد إلى الْجَدْيِ فيُلْبَأُ من لبن أمّه حتى يمتلىء ثم يذبح فيُزَقَّق من قِبل قفاه ، ثم يُعمَد إلى حجارة فتُحرق بالنار ، ثم توضع في بطنه حتى يَنْشويَ .
وأنشد بيت الكُميت الذي كتبناه .
فرض : قال الله عز وجلّ : ( سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا ) ( النور : 1 ) ، وقُرىء : ( وفَرَّضناها ) فمن خفّف أراد : ألزمناكم العملَ بما فُرِض فيها . ومن شدد فعلى وجهين : أحدهما على التكثير على معنى : إنّا فرَضنا فيها فُروضاً ؛ ويكون على معنى بيّنا وفصّلنا ما فيها من الحلال والحرام والحدود .
وقال جلّ وعزّ : ( رَّحِيمٌ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ) ( التحريم : 2 ) ، أي : بيّنها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَرْضُ : الحَزُّ في القِدْح وفي الزَّنْد وفي البُسْر وغيره . قال : ومنه فرضُ الصلاة وغيرها إنما هو لازمٌ للعبد كلزوم الحَزّ للقِدْح . قال : والفَرضُ ضربٌ من التمر ؛ وأنشد :
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضاً
قال : والفَرْض : الهِبَة . يقال : ما أعطاني قَرضاً ولا فَرْضاً .
قال : والفَرْضُ : القراءة . يقال : فرَضْتُ جُزئي ، أي : قرأتُه .
قال : والفَرضُ : السُّنة . فرَض رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي : سنّ .
وقال غيره : فرض رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي : أوجب وجوباً لازماً . وهذا هو الظاهر .
أبو عُبَيْد : الفَرضُ : التُّرسُ .
وأنشد :
أرِقْتُ له مِثلَ لَمْعِ البَشير
قَلَّبَ بالكَفِّ فَرضاً خَفيفَا
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ ) ( البقرة : 197 ) ، أي : أوجبه على نفسه بإحرامه .
وقال الليث : الفَرْضُ : جُنْدٌ يَفترِضون .
وقال الأصمعي : يقال : فرض له في العطاء يَفرِض فَرضاً . قال : وأفرض له : إذا جعل له فريضة .
والفَرْضُ : مصدر كلِّ شيءٍ تَفْرِضه فتوجبه على إنسان بقدْرٍ معلوم ؛ والاسم الفريضة .
وقال الأصمعيّ : فَرَض مِسواكه فهو يَفرضُه فَرضاً : إذا قَرضه بأسنانه .
قال : والفارِضُ : الضَّخْمُ من كلّ شيء ؛ الذَّكَر والأنثى فيه سواء ، ولا يقال : فارضةٌ .
قال الله جلّ وعزّ : ( لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ ) ( البقرة : 68 ) .
قال الفرّاء : الفارِضُ : الهَرِمةُ ، والبِكر : الشَّابَّةُ .
ويقال من الفارض : فَرَضَتْ وفَرُضَت ، ولم يُسمع بِفَرَضَ .
وقال الكسائي : الفارض : الكبيرةُ العظيمة ؛ وقد فَرَضت تفرِض فُروضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفارض : الكبير .
وقال أبو الهيثم : الفارضُ : المُسِنّة .
وقال الأصمعي : الفُرْضةُ : المَشْرَعةُ ، وجمعُها فِراض . يقال : سقاها بالفِراض ؛ أي : من فُرْضَة النهر . والفُرْضةُ : هي الثُّلْمةُ التي تكون في النهر . وفُرضَةُ القوْس : الحَزُّ الذي يقع عليه الوَتر . وفرضةُ الزَّنْد : الحَزُّ الذي فيه .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي الهيْثم أنه قال : فرائضُ الإبل : التي تحت الثَّنِيِّ والرُّبُع .
يقال للقَلُوص التي تكون بنتَ سنةٍ وهي تؤخذ في خمس وعشرين : فريضةٌ . وللتي تؤخذ في ست وثلاثين وهي بنت لبون بنت سنتين : فريضةٌ . وللتي تؤخذ في سِتّ وأربعين وهي حِقّةٌ وهي بنتُ ثلاثِ سنين : فريضةٌ ، وللتي تُؤخذ في إحدى وستين : جَذَعَةٌ ، وهي فريضتُها ، وهي بنتُ أربع سنين ؛ فهذه فرائضُ الإبل .
وقال غيره : سُمِّيت فريضةً لأنها فُرِضَتْ ، أي : أُوجِبت في عددٍ معلوم من الإبل ، فهي مَفروضةٌ وفريضة ، وأُدخِلت الهاء فيها لأنها جُعلت اسماً لا نعتاً .
وقال الليثُ : لِحْيَةٌ فارضةٌ : إذا كانت ضخمةً .
ويقال : أضمر عَلَيَّ ضِفْناً فارضاً ، وضفينَةً فارضاً بغير هاءٍ ، أي : عظيماً كأنه ذو فَرْض ، أي : حَزّ . وقال الرّاجز :
يا رُبَّ ذي ضِفْن عليّ فارض
ورجالٌ فُرَّضٌ ضخام ، واحدُهم فارض .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الفَرْض : العَطِيَّة وقد أفرضتُه إفراضاً .
ابن السِّكِّيت : يقال : ما لهم إلا الفريضتان ، وهما الجَذَعةُ من الغنم ، والحِقّةُ من الإبل .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال لذَكَر الخَنَافس : المُفَرَّض والحَوّازُ والكَبَرْتَلُ .
أبو عبَيد : يقال للرجل إذا لم يكن عليه ثوب : ما عليه فِرَاض . وقال أبو الهيثم : معناه : ما عليه سِتر .
رفض : قال الليث : الرَّفْضُ : تركُك الشيءَ ، تقول : رفَضَني فرفَضتُه . قال : والروافض : جنودٌ تركوا قائدَهم وانصرفوا ، فكلّ طائفة منهم رافضة . والنَّسَب إليهم رافِضِيّ .
وذكر عُمر بن شَبَّة عن الأصمعي أنه قال : سُمُّوا رافضةً لأنهم كانوا بايعوا زيدَ بنَ عليّ ثم قَالوا له : ابْرَأْ من الشَّيْخَيْن نُقاتلْ معك ، فأبى ، وقال : كانَا وزيرَيْ جَدِّي ، فلا أَبرَأُ منهما ، فرفَضوه وارْفَضُّوا عنه ، فسُمُّوا رافضة .
وقال ابنُ السكّيت : في القِرْبةِ رَفْضٌ من الماء ، وفي المَزادة رَفضٌ من الماء ، وهو الماءُ القليلُ ، هكذا رَفْض بسكون الفاء .
وأمّا أبو عُبَيد فإنه رَوَى عن أبي زيد أنه قال : في القِرْبة رَفَضٌ من ماء ومن لَبَن مثل الجُزْعة ، وقد رَفَّضْتُ فيها تَرْفيضاً .
قال : وقال الفرّاء : الرَّفَض : الماءُ القليل . وقال ابن السكّيت : يقال : رَفَضْتُ إبلي أَرْفِضُها رفضاً : إذا تركتَها وخلّيتَها وتركتَها تَبَدَّد في مَرعاها وتَرعَى حيث أحبّت ، ولا تَثْنِيها عن وجهٍ تريده ، وهي إبلٌ رافضة ، وإبلٌ رافِض وإرْفاض رَفَضتْ تَرفِض ، أي : ترعَى وحدَها والراعي يُبصِرها قريباً منها أو بعيداً لا تُتعِبُه ولا يَجمعها ، وقال الراجز :
سَقْياً بحيثُ يُهمَل المُعَرَّض
وحيثُ يَرْعَى وَرَعِي وأرفِضُ
وقال غيره : رُمحٌ رَفيض : إذا تقصَّد وتكسَّر . وأنشد :
ووَالَى ثلاثاً واثنتَيْن وأربعاً
وغادرَ أُخرى في قناةِ رَفِيضِ
وارفَضّ الدمعُ ارفِضَاضاً : إذا تتابَع سَيَلانُه وقَطَرانه ، ويقال : راعٍ وقُبَضَةٌ رُفَضَة ، فالقُبَضَة . التي يسوقُها ويجمَعُها ، فإذا صارت إلى الموضع الذي تحبه وتهواه تركَها ترعَى كيف شاءت ، فهي إبلٌ رَفَضٌ .
وسمعتُ أعرابياً يقول : القومُ رَفَضٌ في البيوت ، أراد أنهم تفرّقوا في بيوتِهم .
والناسُ أَرُّفاض في السَّفر ، أي : متفرِّقون ويقال : لشَرَك الطريق إذا تفرّقتْ . رِفَاضٌ . وقال رُؤْبة :
بالعِيسِ فوقَ الشَّرَك الرِّفَاض
وهي أخاديدُ الجادّة المتفرِّقة . ومَرافِض الأرض : مَساقِطُها من نواحي الجبال ونحوِها الواحد مَرْفَض . وترفَّض الشيءُ : إذا تكسَّر .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : أَرفَض القومُ إبلَهم : إذا أرسلوها بلا رِعاء ، وقد رفَضَت الإبلُ إذا تفرّقتْ .

##### Türkçe

ض ر ف
**ضفر** ، **ضرف** ، **فرض** ، **رفض** ، **رضف** : kullanımdadır.

**ضفر** : Leys dedi ki: **الضفْرُ**: kumdan geniş, uzun bir kum sırtıdır; onlardan kimi ağırlaştırır. Ve şu beyti okudu:
عَرَانِكٌ من **ضَفَرٍ** مأْطُورِ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kumdan **الضَّفْرة**: bir kısmı bir kısmı üzerine düğümlenmiş olandır; çoğulu **ضَفِر**’dir.
Asmaî dedi ki: **أَفَر** ve **ضَفَر**: koşusunda ve bunun benzerinde sıçradığı zaman.

Ebû Amr dedi ki: Ali’nin hadisinde: ( **طَلْحَة** b. Ubeydullah onunla bir **ضَفِيرة** hakkında çekişti; Ali onu bir vadide **ضَفَر** etmişti; vadi’nin iki yakasından biri onun, öteki Talha’nındı; Talha dedi ki: “Sellerin üzerine yüklendi ve bana zarar verdi.” ).

Şemir dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الضَّفِيرةُ** yerde uzatılmış **المُسَنّاة** gibidir; içinde odun ve taş vardır; hadisten: ( “**ضَفِير** **السُّدّة** üzerinde durdu.” ).
Dedim: **الضَّفِيرةُ**, **الضَّفْر**’dan alınmıştır; o, saçın kuvvetli örülmesi ve bir kısmının bir kısmına enlemesine sokulmasıdır; bundan, enlemesine olan kuşağa **ضَفْرٌ** ve **ضَفِير** denilmiştir.

Ve **الذُّؤابة** için: **ضَفِيرة** denir; saçın her bir tutamı, kuvvetleri örülürse o bir **ضفيرة**’dir; çoğulu **ضفائر**’dir. Ümmü Seleme’nin hadisinde, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( “Ben başımın **ضَفْر**’ını sıkıca bağlayan bir kadınım; gusül için onu çözüp bozayım mı?” ) dedi; buyurdu: ( “Sana ancak sudan üç avuç yeter.” ).

Asmaî dedi ki: **الضفائر** ve **الضمائر** ve **الجمائر**; bunlar kadının örgüleridir; bir tanesi **ضَفيرة** ve **ضَميرة** ve **جَميرة**’dir. İbn Büzurc dedi ki: denir ki: **تضافر** قومُ على فلان, ve **تظافروا** عليه, ve **تظاهروا** tek bir anlamdadır; hepsi, ona yardım ettikleri, onun üzerine toplandıkları ve **تضابَرُوا** عليه, bunun benzeri.

Ebû Zeyd dedi ki: erkekler için iki **الضفيرتان** vardır, kadınlar için değil; ve **الغدائر** kadınlar içindir.

**ضرف** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضَّرِفُ**: incir ağacıdır; ve **البَلَس** meyvesine denir; bir tanesi **ضَرفة**’dir.
Dedim: Bu gariptir.

**رضف** : Leys dedi ki: **الرَّضْفُ**: yer yüzünde ısınmış taşlardır. Ve **شِواءٌ مَرضوفٌ**: o taşlar üzerinde kızartılır. Ve **الحَمَلُ المرضوفُ**: o taşlar kızarınca karnının içine atılır, ta ki kuzu kızarsın.

Ve **الرَّضْفَةُ**: nerede olursa olsun taşlardan bir **رضفة** ile dağlanan bir damgadır.

Ve **الرَّضْفُ**: dizde, bitişik parmaklar gibi, bir kısmı bir kısmını almış, büyük bir kemik cismidir; bir tanesi **رَضْفَةٌ**’dir. Onlardan kimi ağırlaştırır da **رَضَفة** der.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: falan kimse **مُطْفِئَة الرّضْف** ile geldi.
Leys dedi ki: **مُطْفِئةُ الرَّضْف**: bir yağdır; **الرَّضْفَة**’ye isabet edince erir de onu söndürür.
Dedi ki: Aslı, önceki belâyı bize unutturan bir belâdır; böylece onun hararetini söndürmüştür.
Dedim: söz, Ebû Ubeyde’nin dediğidir.

Şemir dedi ki: Asmaî dedi ki: **الرَّضْفُ**: ateşle veya güneşle ısıtılmış taşlardır; bir tanesi **رَضْفة**’dir. Kümeyt b. Zeyd dedi ki:
أَجِيبُوا رُقَى الآسِي النَّطَّاسِيِّ واحذَرُوا
مُطَفِّئَةَ الرَّضْفِ التي لا شِويَ لها
Dedi ki: O, yılandır; **الرّضْف** üzerinden geçer de zehri **الرّضف**’un ateşini söndürür.

Ebû Amr dedi ki: **الرّضْفُ**: üzerinde ateş yakılan taşlardır; alev olunca etle birlikte tencereye atılır da onu pişirir. Kümeyt dedi ki:
ومَرْضُوفةٍ لم تُؤْنِ في الطَّبْخ طاهياً
عَجِلتُ إلى مُحْوَرِّها حين غَرْغَرَا

Huzeyfe’nin hadisinde, fitneleri andı da dedi ki: ( Size **الدُّهَيْماءُ** geldi; **النَّشَف** ile atıyor; sonra onu izleyen, **الرَّضْف** ile atıyor. ).
Dedim: Bedevîleri gördüm; taşları alırlar, üzerinde ateş yakarlar; ısınınca onunla soğumuş **اللّبن الحَقِين**’i **رَضَفُوا** ederler. Bazen zaman soğuyunca atlar için suyu da **رَضَفُوا** ederler.

Nadr, ( **الخيل** ) kitabında dedi ki: Atın iki dizinin **رَضْف**’u ise, **الكُراع** ile **الذّراع** arasındadır; o, **الذّراع** başının üst kısmında toplanmış küçük büyük kemiklerdir.

Şemir dedi ki: **الرضائف**’i tasvir eden bir bedevî işittim; dedi ki: Oğlağa gidilir; annesinin sütünden **يُلْبَأُ** edilir, ta ki dolsun; sonra kesilir; sonra ensesi tarafından **يُزَقَّق** edilir; sonra taşlara gidilir, ateşle yakılır; sonra karnına konur, ta ki kızarsın.
Ve yazdığımız Kümeyt beytini okudu.

**فرض** : Allah عز وجلّ dedi ki: ( **سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا** ) ( النور : 1 ) ve şöyle okunmuştur: ( **وفَرَّضناها** ). Kim hafifletirse muradı: onda farz kılınanla amel etmeyi size gerekli kıldık. Kim şeddelerse iki vecih üzeredir: birincisi, çokluk üzere, “onda farzlar farz kıldık” anlamında; ve onda helâl, haram ve hadlerden olanı beyan ettik ve tafsil ettik anlamında olur.

Ve جلّ وعزّ dedi ki: ( **رَّحِيمٌ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ** ) ( التحريم : 2 ) yani: onu beyan etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَرْضُ**: okta, çakmakta, **البُسْر**’da ve başkasında yarıktır. Dedi ki: Bundan, namazın ve başkasının farzı ancak kul için, ok için yarığın zorunluluğu gibi zorunludur. Dedi ki: **الفَرضُ** hurmanın bir türüdür; ve şu beyti okudu:
إذا أكلتُ سمكاً و**فَرْضاً**
Dedi ki: **الفَرْض**: hibedir. Denir ki: Bana ne **قَرضاً** ne **فَرْضاً** verdi.
Dedi ki: **الفَرْض**: okumadır. Denir ki: **فرَضْتُ جُزئي**; yani: onu okudum.
Dedi ki: **الفَرض**: sünnettir. Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **فرَض** etti; yani: sünnet koydu.
Başkası dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **فرض** etti; yani: bağlayıcı bir vücûb ile vacip kıldı. Bu, zahir olandır.

Ebû Ubeyd: **الفَرضُ**: kalkandır.
Ve şu beyti okudu:
أرِقْتُ له مِثلَ لَمْعِ البَشير
قَلَّبَ بالكَفِّ **فَرضاً** خَفيفَا

Ve Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ** ) ( البقرة : 197 ) yani: ihramıyla onu kendi üzerine vacip kıldı.

Leys dedi ki: **الفَرْضُ**: **يَفترِضون** olan bir askerdir.

Asmaî dedi ki: denir ki: atâda ona **فرض** etti; **يَفرِض** **فَرضاً**. Dedi ki: Ve ona **أفرض** etti: ona bir **فريضة** kıldığı zaman.

Ve **الفَرْضُ**: bir insana bilinen bir miktar üzere vacip kıldığın her şeyin masdarıdır; isim ise **الفريضة**’dir.

Asmaî dedi ki: **فَرَض** misvakını, o da onu **يَفرضُه** **فَرضاً**: dişleriyle kemirdiği zaman.
Dedi ki: **الفارِضُ**: her şeyden iri olandır; erkek ve dişi bunda eşittir; **فارِضةٌ** denmez.
Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ** ) ( البقرة : 68 ).
Ferrâ dedi ki: **الفارِضُ**: yaşlı; **البِكر**: gençtir.

Ve **الفارض**’dan denir: **فَرَضَتْ** ve **فَرُضَت**; **بِفَرَضَ** işitilmemiştir.
Kisâî dedi ki: **الفارض**: büyük, iri; ve **فَرَضت** **تفرِض** **فُروضاً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفارض**: büyük.
Ebû’l-Heysem dedi ki: **الفارضُ**: yaşlı.

Asmaî dedi ki: **الفُرْضةُ**: iskele/nehirden su alınan yer; çoğulu **فِراض**. Denir ki: onu **بالفِراض** ile suladı; yani: nehrin **فُرْضَة**’sinden. Ve **الفُرْضةُ**: nehirde bulunan gediktir. Ve yayın **فُرضَة**’si: kirişin üzerine düştüğü yarıktır. Ve çakmağın **فرضة**’si: içindeki yarıktır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: develerin **فرائض**’i: **الثَّنِيِّ**’nin ve **الرُّبُع**’un altındakilerdir.

Yirmi beşte alınan, bir yaşında olup bir yaşını doldurmuş dişi deveye: **فريضةٌ** denir. Otuz altıda alınan, iki yaşında **بنت لبون** olana: **فريضةٌ**. Kırk altıda alınan, üç yaşında **حِقّةٌ** olana: **فريضةٌ**. Altmış birde alınan: **جَذَعَةٌ**; o onun **فريضتُها**’sıdır; o dört yaşındadır; işte bunlar develerin **فرائض**’idir.

Başkası dedi ki: **فريضة** diye adlandırıldı; çünkü o **فُرِضَتْ**, yani: develerden bilinen bir sayı içinde vacip kılındı; o, **مَفروضةٌ** ve **فريضة**’dir. Ve ona **الهاء** sokuldu; çünkü o, sıfat değil isim kılındı.

Leys dedi ki: **لِحْيَةٌ فارضةٌ**: iri olduğu zaman.

Ve denir ki: Bana karşı **ضِفْناً فارضاً** ve **ضفينَةً فارضاً** (هاء olmaksızın); yani: büyük; sanki **فَرْض** sahibi, yani: yarık sahibi gibi. Râciz dedi ki:
يا رُبَّ ذي **ضِفْن** عليّ فارض
Ve erkekler **فُرَّضٌ** iridir; bir tanesi **فارض**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الفَرْض**: عطية’dir; ve onu **أفرضتُه** **إفراضاً** ettim.

İbnü’s-Sikkît: denir ki: Onlarda ancak iki **الفريضتان** vardır; onlar, koyundan **الجَذَعةُ**, deveden **الحِقّةُ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: erkek bokböceğine **المُفَرَّض** ve **الحَوّازُ** ve **الكَبَرْتَلُ** denir.

Ebû Ubeyd: üzerinde elbise olmayan adama denir ki: Üzerinde **فِرَاض** yok. Ebû’l-Heysem dedi ki: anlamı: üzerinde örtü yok.

**رفض** : Leys dedi ki: **الرَّفْضُ**: senin şeyi terk etmendir; dersin ki: **رفَضَني** de ben de onu **رفَضتُه**. Dedi ki: **الروافض**: komutanlarını terk edip dönen askerlerdir; onlardan her taife bir **رافضة**’dir. Onlara nisbet: **رافِضِيّ**’dir.

Ömer b. Şebbe, Asmaî’den zikretti: dedi ki: **رافضة** diye adlandırıldılar; çünkü Zeyd b. Ali’ye biat etmişlerdi, sonra ona dediler ki: “**الشَّيْخَيْن**’den beri ol, seninle savaşalım”; o da reddetti ve dedi ki: “İkisi dedemin iki veziriydi; onlardan beri olmam”; böylece onu **رفَضوه** ettiler ve ondan **ارْفَضُّوا** ettiler; böylece **رافضة** diye adlandırıldılar.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: kırbada sudan bir **رَفْضٌ** vardır; ve **المَزادة**’de sudan bir **رَفضٌ** vardır; o az sudur; işte böyle, fâ’nın sükûnu ile **رَفْض**.

Ama Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: dedi ki: kırbada sudan ve sütten bir **رَفَضٌ** vardır; **الجُزْعة** gibidir; ve onda **رَفَّضْتُ** **تَرْفيضاً** ettim.

Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الرَّفَض**: az sudur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir ki: develerimi **رَفَضْتُ**; **أَرْفِضُها** **رفضاً**: onları bıraktığın, salıverdiğin, otlaklarında dağınık bıraktığın ve istedikleri yerde otladıkları zaman; onları istedikleri bir yönden çevirmediğin; onlar **إبلٌ رافضة**’dir; ve **إبلٌ رافِض**’dir; ve **إرْفاض**: **رَفَضتْ** **تَرفِض**; yani: tek başına otlar; çoban onu yakınında veya uzağında görür; onu yormaz ve onu toplamaz. Râciz dedi ki:
سَقْياً بحيثُ يُهمَل المُعَرَّض
وحيثُ يَرْعَى وَرَعِي وأرفِضُ

Başkası dedi ki: **رُمحٌ رَفيض**: kasıtlı olarak kırıldığı ve parçalandığı zaman. Ve şu beyti okudu:
ووَالَى ثلاثاً واثنتَيْن وأربعاً
وغادرَ أُخرى في قناةِ رَفِيضِ

Ve gözyaşı **ارفَضّ** eder, **ارفِضَاضاً**: akması ve damlaması ardı ardına olduğu zaman. Ve denir ki: **راعٍ** ve **قُبَضَةٌ رُفَضَة**; **القُبَضَة**: onu sürüp toplar; sevdiği ve arzuladığı yere varınca onu bırakır, nasıl isterse öyle otlar; o da **إبلٌ رَفَضٌ**’dur.

Bir bedevîyi işittim, diyordu ki: kavim evlerde **رَفَضٌ**’dur; onların evlerinde dağıldıklarını murad etti.

Ve insanlar seferde **أَرُّفاض**’dır; yani: dağınıktırlar. Ve yolun çatallanmasına, ayrılıp dağıldığı zaman, **رِفَاضٌ** denir. Rü’be dedi ki:
بالعِيسِ فوقَ الشَّرَك الرِّفَاض
Ve o, yolun dağınık hendekleridir. Ve yerin **مَرافِض**’i: dağların yanlarından ve benzerlerinden olan düşüş yerleridir; bir tanesi **مَرْفَض**’dır. Ve şey **ترفَّض** eder: parçalandığı zaman.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: kavim develerini **أَرفَض** etti: onları çobansız salıverdikleri zaman; ve develer **رفَضَت**: dağıldıkları zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فرز**) **الفاء** ve**الراء** ve**الزاء**; bir kök-asıl olup bir şeyin başkasından ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**.

. *(**فرس**) **الفاء** ve**الراء** ve**السين**; bir kök-asıl olup şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu; onu ezdiği zaman. Bu, boğazlanmış hayvandan boynun ezilmesindendir. Sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** ad verildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة** ve**الفراسة**dır. باب’dan: şeyde **التفرُّس**; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve**الراء** ve**الشين**; sahih bir asıl olup şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**; onu **أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. باب’ın diğer kelimelerinin tamamı bu mânaya döner. Denir: **تفرَّشَ** kuş; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Ve bundan hadîs: “Nebi صلى الله عليه وآله’in ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** **تَفَرَّش** geldi.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ
Ve bundan: **الفَرْش** en‘âmdan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenen/üzerine yatılandır; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; nitekim ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ
Ve derler: **أفْرَشَ** adam arkadaşını; onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ rivayet etti. Ve bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**a benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun yüzünde, çekilmesinden az önceki sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Ve باب’dan: **افتَرَشَ** yırtıcı hayvan iki ön kolunu. Ve derler: **افتَرَشَ** adam dilini; dilediği gibi konuştuğu zaman. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgiler/yollar. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falanca **كريم المَفَارش**tır; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**: hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**; alçak/düz olduğu zaman. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ*
Ve bu kelime باب kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl باب’ından sanıyorum; sanki **أفْرج**. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**sı. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve**الراء** ve**الصاد**; sahih bir asıl olup bir şeyden bir şeyi koparıp kesmeye delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. Ve o, **فَرَصت** şeyi; yani onu kestim, (sözündendir). Bu yüzden gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا
Sonra fırsat, **النُّهزة**ya denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şey koparıp kesmektir.
Ve باب’dan: **الفريصة**: yanın ortasında kürek kemiğinin oynak yerindeki et parçası. Ve denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu da باب’dandır; sanki **فُرِص**; yani şeyden ayrıştırıldı.
Ve باب’dan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıp vurandır. Ve o, **الفُرافِصة**dandır; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp keser. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her bir içiş bundan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmış. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: sana bu **الفُرصة**yı **يُفارِص** eden kimsedir.

(**فرض**) **الفاء** ve**الراء** ve**الضاد**; sahih bir asıl olup bir şeyde, yarma yahut başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. O hâlde **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**sindeki yarık, kirişin düştüğü yerde **فَرْضٌ**dur. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki deliktir. Ve **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.
Ve باب’dan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un اشتقاقı; ve ona bu ad verildi; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Ve باب’dan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş yeridir; ve ona bu ad verildi; şeydeki yarığa benzetilerek; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkandır; ve ona bu ad verildi; çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا
Ve باب’dan: hâkimin, eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ve ona bu ad verildi; çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; karşılık beklemeksizin başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı (dişi); Allah تعالى’nın sözünde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾. Ve **الفَرْض**: hurmadan bir cinstir. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve**الراء** ve**الطاء**; sahih bir asıl olup bir şeyi yerinden gidermeye ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **فرَّطت** ondan hoşlanmadığı şeyi; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا]
İşte bu asıldır; sonra denir: **أفْرَطَ**; işte haddi aştığı zaman. Derler: sana **الفَرْط**tan sakın; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden gidermiş olur. Aynı şekilde **التفريط**; o da kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Ve باب’dan: **الفَرَط** ve**الفارط**: su aramada öne geçen. Ve ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Ve falanca **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği zaman. Bu kelimeden: **أفرَطَ** işte; acele etti. Ve **أفرَطَت** bulut **بالوسميِّ**; onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه** şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisinden önce varmadığı su. Ve **الفرس الفُرُط** hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها*
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadinin öncüleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların önde gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ
Ve derler: **أفْرَطت** kırbayı; onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ** kavmi; onlardan öne geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾: yani geri bırakılanlar.
Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan **مَا فَرَط** edendir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: sabahın ilk belirtileri. Ve ondan **الفَرَط**: yerin alâmetlerinden bir alâmet; onunla yol bulunur; çoğulu **أفراط**. Ve bunu, sözünde söyleyen murad etti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ
Ve denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve**الراء** ve**العين**; sahih bir asıl olup yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: **فَرعْتُ** şeyi **فَرعاً** masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim zaman. Ve denir: **أفرَعَ** falancanın oğulları; insanların ilkinde otlak aradıkları zaman. Ve **الفَرَع**: hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam olan adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok olan. Ve erkeğe, büyük saçlı olduğunda **أفرع** demezler; ancak derler: **رجلٌ أفرعُ**; kelin zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ الكتف**; yani omzu çıkık; ve denir: geniş olanı.
Ve باب’dan: **افتَرَعت** bakireyi; onu bozduğum zaman; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve * **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım; böylece haberini bildim. Ve **فَرْعَة الطَّريق** ve**فارعته**: ondan yükselen kısım. Ve **تفرَّعْتُ** falancanın oğullarını: kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. Ve **فَرَعْتُ** başını kılıçla: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ** dağı: zirvesinde oldum.
Ve bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ve ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın bu adla adlandırıldı.
Ve yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب**ın derisine gidilir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi; boğazlanmışın veya ölünün annesi onu benimseyip acısın diye; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**; yani indim; bu, ancak **فَرَعْت** ile**أفرعت** arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falancayı **فارعاً مُفْرِعاً** olarak buldum.” Der: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الغين**; sahih bir asıl olup boşluğa [ve geniş] güce delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve**فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Ve باب’dan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü ağız. Ve **أفرَغْتُ** suyu: onu döktüm. Ve **وافترغْتُ**; suyu kendinin üzerine döktüğün zaman. Ve kanı **فِرْغاً** gitti; yani boşuna, onunla talep olunmadı. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**: yürüyüşü geniş olan; ve ona bu ad verildi; çünkü sanki her şeyden boşalmış gibidir; böylece koşusu ve yürüyüşü hafifledi. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**; yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve**الراء** ve**القاف**; sahih bir kök-asıl olup iki şey arasında ayırt etmeye ve ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه** **فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyin yarığı; yarıldığı zaman; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾.
Ve باب’dan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki o, koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا
Ve باب’dan: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak, onun kendisinden ayrılması sebebiyledir. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış olan.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık olan horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin diğerinden daha yüksek olmasıdır. Ve koçlarda **الفَرَقُ**: iki testis arası uzaklık; koyunda: iki meme başı arası uzaklık. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**; doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارقُ** ve**فُرَّقٌ**. Ve ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; böylece **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayrım yapan; onları ayırıp hükme bağlayan. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile**فَلَقُه** birdir.
Ve bu باب’dan şâz olanlardan: **الفَرْق**: ölçeklerden bir ölçektir; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**tır; hadîste gelen odur: “Onun **الفَرَق**ı sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir ki o, on altı ratldır. Hıdâş b. Züheyr’e okudu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم
Ve **الفَرِيقة**: **حُلْبَة** ile pişirilen, onunla tedavi olunan hurmadır. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى*
Ve **الفَروق**: bir yerdir; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**فرك**) **الفاء** ve**الراء** ve**الكاف**; bir asıl olup şeyde gevşekliğe ve onu büküp lif lif etmeye delâlet eder. Bundan: **فركت** şeyi elimle; onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyi büküp lif lif etmen, ta ki **ينفَرِك** edinceye dek. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Ve باب’dan: **فَرِكَتِ** kadın kocasını **تَفْرَكُه**; ona buğz ettiği zaman. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ*
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınların buğz ettiği; ona ancak **فِرْكاً** ad verildi; çünkü o, ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ** arkadaşımı”, “**تاركته**” gibi; bu, ibdâl باب’ındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve**الراء** ve**الميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o da **الاستفرام**dır. Derler: o, kadının, [izârının altındaki şeyi] daraltmak için bir şeyi doldurmasıdır. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd dedi: o şeye **فَرْمة** denir. Ama râcizin sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
o, bununla atları murad eder. Yani koşularının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; böylece çakılı **الفَرْمة**ya benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yerdir.

(**فره**) **الفاء** ve**الراء** ve**الهاء**; bir kelime olup azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı câriye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve**مُفْرِهَةٌ**; **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.

(**فري**) **الفاء** ve**الراء** ve illetli harf; باب’ın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ** şeyi; onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği zaman. Ve **أفريتُه**; onu bozmak için kestiğin zaman. **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي
Ve باب’dan: falanca **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا*
yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Ve denir: falanca bir yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Ve yer **بالعُيون** **تفرَّت**; fışkırdığı zaman. Ve **الفَرَى**: korkak; ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. Ve **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ
Ve باب’dan giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ancak ona **فَروة** denildi; başka bir kıyastandır; o da örtmedir; bu yüzden **فَرْوةُ الرّأس** adlandırıldı; o, onun derisidir. Ve ondan **الفَرْوة**; o da zenginlik ve servettir. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu zaman bir araya toplanmış her bitki. Ve hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, باب iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o, **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**ın karnındadır.” Şair dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء*

(**فرت**) **الفاء** ve**الراء** ve**التاء**; tek bir kelimedir; o, **الماء الفُراتُ**tır; o da tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve**مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve**الراء** ve**الثاء**; bir kök-asıl olup ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ** ciğerini; onu ufaladığı zaman. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiare mânasında denir: falanca arkadaşlarını **أفْرَثَ**; onlar hakkında koşuşturduğu ve onları belâya attığı zaman.

(**فرج**) **الفاء** ve**الراء** ve**الجيم**; sahih bir asıl olup şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve**فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: gamdan veya kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; ve onlara **فُرُوجاً** denildi; çünkü onlar yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Ve her korku yeri **فَرْج**dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**; yayı çatladığı zaman. Dediler: ve **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; içindeki açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; **بالجيم**.

(**فرح**) **الفاء** ve**الراء** ve**الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ** **يَفرَح** **فَرَحا**; o hâlde o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddıdır.
Ama diğer asıl **الإفراح**tır; o da ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ

(**فرخ**) **الفاء** ve**الراء** ve**الخاء**; tek bir kelimedir; ve ona kıyas edilir. O hâlde **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: **أفرَخَ** kuş. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ** korku; sakinleşti. Ve **ليُفْرِخ رُوعك**; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: **أفرَخَ** iş; karışıklığından sonra açığa çıktığı zaman. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir **قين** idi; ona **النِّصال** veya**السِّهام** nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ*

(**فرد**) **الفاء** ve**الراء** ve**الدال**; sahih bir asıl olup birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek (وتر)dir. Ve **الفارد** ve**الفَرْد**: yalnız kalan boğa. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; aynı şekilde **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden yalnız kaldı. Ve **أفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: inci; dizildiği ve arası başkasıyla ayrıldığı zaman. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفرض: قطع الشيء الصلب والتأثير فيه، كفرض الحديد، وفرض الزند والقوس، والمفراض والمفرض: ما يقطع به الحديد، وفرضة الماء: مقسمة. قال تعالى: ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ [النساء/118]، أي: معلوما، وقيل: مقطوعا عنهم، والفرض كالإيجاب لكن الإيجاب يقال اعتبارا بوقوعه وثباته، والفرض بقطع الحكم فيه (الفرض والواجب مترادفان، وقالت الحنفية: الفرض: ما ثبت بقطعي، والواجب بظني.
قال أبو زيد الدبوسي: الفرض: التقدير، والوجوب: السقوط، فخصصنا اسم الفرض بما عرف وجوبه بدليل قاطع؛ لأنه الذي يعلم من حاله أن الله قدره علينا، والذي عرف وجوبه بدليل ظني نسميه بالواجب؛ لأنه ساقط علينا. انظر: الإبهاج في شرح المنهاج 1/55).
قال تعالى: ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ [النور/1]، أي: أوجبنا العمل بها عليك، وقال: ﴿إن الذي فرض عليك القرآن﴾ [القصص/85]، أي: أوجب عليك العمل به، ومنه يقال لما ألزم الحاكم من النفقة: فرض. وكل موضع ورد (فرض الله عليه) ففي الإيجاب الذي أدخله الله فيه، وما ورد من: (فرض الله له) فهو في أن لا يحظره على نفسه. نحو: ﴿ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له﴾ [الأحزاب/38]، وقوله: ﴿قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم﴾ [التحريم/2]، وقوله: ﴿وقد فرضتم لهن فريضة﴾ [البقرة/237]، أي: سميتم لهن مهرا، وأوجبتم على أنفسكم بذلك، وعلى هذا يقال: فرض له في العطاء، وبهذا النظر ومن هذا الغرض قيل للعطية: فرض، وللدين: فرض، وفرائض الله تعالى: ما فرض لأربابها، ورجل فارض وفرضي: بصير بحكم الفرائض.
قال تعالى: ﴿فمن فرض فيهن الحج﴾ إلى قوله: ﴿في الحج﴾ (الآية: ﴿فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج﴾ سورة البقرة: آية 197) أي: من عين على نفسه إقامة الحج (انظر: تذكرة الأريب في تفسير الغريب 1/71)، وإضافة فرض الحج إلى الإنسان دلالة أنه هو معين الوقت، ويقال لما أخذ في الصدقة فريضة. قال: ﴿إنما الصدقات للفقراء﴾ إلى قوله: ﴿فريضة من الله﴾ ( ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله﴾ سورة التوبة: آية 60) وعلى هذا ما روي (أن أبا بكر الصديق رضي الله عنه كتب إلى بعض عماله كتابا وكتب فيه: هذه فريضة الصدقة التي فرضها رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين) (عن ثمامة حدثني أنس بن مالك أن أبا بكر الصديق كتب له: (بسم الله الرحمن الرحيم، هذه فريضة الصدقة التي فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين التي أمر الله بها رسول الله...)
الحديث بطوله أخرجه ابن ماجه في الزكاة 1/575؛ وأخرجه البخاري مختصرا في الزكاة: باب: لا يجمع بين متفرق، ولا يفرق بين مجتمع. انظر: فتح الباري 3/314).
والفارض: المسن من البقر (انظر: المجمل 3/716؛ واللسان (فرض) ). قال تعالى: ﴿لا فارض ولا بكر﴾ [البقرة/68]، وقيل: إنما سمي فارضا لكونه فارضا للأرض، أي: قاطعا، أو فارضا لما يحمل من الأعمال الشاقة، وقيل: بل لأن فريضة البقرة اثنان: تبيع ومسنة، فالتبيع يجوز في حال دون حال، والمسنة يصح بذلها في كل حال، فسميت المسنة فارضة لذلك، فعلى هذا يكون الفارض اسما إسلاميا.

##### Türkçe

- **الفرض**: sert şeyi kesmek ve onda tesir etmek; **فرض الحديد** gibi, **فرض الزند والقوس** gibi; **المفراض** ve **المفرض**: demiri kesilen şey; **فرضة الماء**: taksim edilmiş (kısım kısım ayrılmış). Yüce Allah dedi ki: ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ [النساء/118], yani: bilinen; ve “onlardan kesilip ayrılmış” denildi. **الفرض** **الإيجاب** gibidir; ancak **الإيجاب** onun vuku bulması ve sabit olması itibarıyla söylenir; **الفرض** ise onda hükmün kesilmesiyle ( **الفرض** ve **الواجب** eşanlamlıdır; Hanefîler dedi ki: **الفرض**: kat‘î ile sabit olan; **الواجب** ise zannî ile.
Ebû Zeyd ed-Debûsî dedi ki: **الفرض**: takdir; **الوجوب**: düşme (yükümlülüğün düşmesi/üzerine düşmesi). Böylece biz **الفرض** adını, vücûbu kesin bir delille bilinen şeye tahsis ettik; çünkü o, hâlinden Allah’ın onu bize takdir ettiğinin bilindiği şeydir. Vücûbu zannî bir delille bilinen şeye ise **الواجب** adını veririz; çünkü o bize düşendir. Bak: الإبهاج في شرح المنهاج 1/55).
Yüce Allah dedi ki: ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ [النور/1], yani: onunla amel etmeyi sana vacip kıldık. Ve dedi ki: ﴿إن الذي فرض عليك القرآن﴾ [القصص/85], yani: onunla amel etmeyi sana vacip kıldı. Ondandır ki, hâkimin nafakadan ilzam ettiği şeye **فرض** denir. Ve her yer ki ( **فرض الله عليه** ) varid olmuştur, Allah’ın onu içine soktuğu icap hakkındadır; ve ( **فرض الله له** )dan varid olan ise, onu kendi nefsine yasaklamaması hakkındadır. Şu gibi: ﴿ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له﴾ [الأحزاب/38], ve sözü: ﴿قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم﴾ [التحريم/2], ve sözü: ﴿وقد فرضتم لهن فريضة﴾ [البقرة/237], yani: onlar için bir mehir adlandırdınız ve bununla nefislerinize vacip kıldınız. Ve bunun üzerine denir: atâda ona **فرض** etti; ve bu nazarla ve bu maksatla atiyyeye **فرض**, dine **فرض** denildi. Ve Yüce Allah’ın **فرائض**’i: sahipleri için farz kıldığı şeylerdir. Ve **رجل فارض** ve **فرضي**: **الفرائض** hükmünü bilen (basîr) kimse.
Yüce Allah dedi ki: ﴿فمن فرض فيهن الحج﴾ ... sözüne kadar: ﴿في الحج﴾ (âyet: ﴿فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج﴾ سورة البقرة: آية 197) yani: haccı ikame etmeyi kendi nefsine tayin eden kimse (bak: تذكرة الأريب في تفسير الغريب 1/71). Haccın farz kılınmasının insana izafe edilmesi, vaktin tayin edicisinin bizzat o olduğuna delildir. Ve sadakada alınan şeye **فريضة** denir. Dedi ki: ﴿إنما الصدقات للفقراء﴾ ... sözüne kadar: ﴿فريضة من الله﴾ ( ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله﴾ سورة التوبة: آية 60). Ve bunun üzerine rivayet olunan: (Ebû Bekir es-Sıddîk رضي الله عنه, âmillerinden bazısına bir yazı yazdı ve onda yazdı: Bu, رسول الله صلى الله عليه وسلم’in Müslümanlar üzerine farz kıldığı sadakanın **فريضة**’sidir) (Semâme’den: bana Enes b. Mâlik haber verdi ki Ebû Bekir es-Sıddîk ona yazdı: (بسم الله الرحمن الرحيم، هذه فريضة الصدقة التي فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين التي أمر الله بها رسول الله...)
Hadis, tamamıyla İbn Mâce tarafından zekât bahsinde 1/575’te çıkarılmıştır; Buhârî tarafından muhtasar olarak zekât bahsinde: باب: لا يجمع بين متفرق، ولا يفرق بين مجتمع. Bak: فتح الباري 3/314).
Ve **الفارض**: sığırdan yaşlı olan (bak: المجمل 3/716; ve **اللسان** (فرض)). Yüce Allah dedi ki: ﴿لا فارض ولا بكر﴾ [البقرة/68]. Ve denildi ki: ancak ona **فارض** adı, yeri **فارض** (yeri yaran/kesen) olması sebebiyle verilmiştir; yani: kesen. Veya ağır işlerden taşıdığı şeye **فارض** (kesip ayıran/üstlenen) olması sebebiyle. Ve denildi ki: bilakis, sığırın **فريضة**’si iki tanedir: **تبيع** ve **مسنة**; **التبيع** bir hâlde câiz olur, bir hâlde olmaz; **المسنة** ise her hâlde verilmesi sahih olur; bu sebeple **المسنة** ona **فارضة** diye adlandırıldı. Buna göre **الفارض** İslâmî bir isim olur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ض
فرض الله الصلاة وافترضها‏.‏
وحقك فرضٌ ومفروض ومفترض‏.‏
وفرّض الله الفرائض ومالكم لا تؤدّون فرائض إبلكم وهي حقوق الزكاة‏.‏
وفلان فرضيّ وفارض وفرّاض‏:‏ معه علم الفرائض‏.‏
وقد فرض فراضة فهو فريض‏.‏
وفرض لفلان في الديوان إذا أثبت رزقه فيه‏.‏
وأبل إياس بن حصين في قتال الخوارج فقال الحجّاج‏:‏ افرضوا له في ثلاثمائة فقال إياس‏:‏ ما في ثلاث ما يجهّز غازياً وما في ثلاث متعة لفقير فقال‏:‏ افرضوا له في الشرف ففرضوا له في ألفين‏.‏
وافترض الجند‏:‏ ارتزقوا‏.‏
وعنده مائة من الفرض أي من الجند المفروض لهم وجمعه به فروض‏.‏
وما طلبت قرضاً ولا فرضاً وهو العطاء‏.‏
قال‏:‏ ألا ليس فتى الفتيا - ن بالرّخص ولا البضّ ولكن مبتنى العرف بقرض كان أو فرض وأوقع الوتر في فرض قوسك وفرضتها وهو الحزّ في سبتها وفرض قومه وفرّض قسيّه‏.‏
قال‏:‏ شخت الجزارة في ساقيه تفريض أي تحزيز‏.‏
ومكّن الزّند في فرض الزّندةو وهو الثقب الذي يجعل فيه رأسه ثم يفتل عند القدح ويسمّى‏:‏ اللوكر‏.‏
وسهم فريض‏:‏ فرض فوقه‏.‏
واستقوا من فرضة النهر وهي مشرعته والجمع‏:‏ فراضٌ يقال‏:‏ سقينا بالفراض‏.‏
ووسّع فرضة الباب وفرضة الدواة‏.‏
وبقرة فارض‏:‏ مسنّة وقد ومن المجاز‏:‏ لحية فارض‏:‏ كبيرة ضخمة‏.‏
تقول‏:‏ قلّت السعادة في اللحية الفارض الثقيلة على العوارض‏.‏
ورجل فارض‏.‏
قال‏:‏ شيّب أصداغي فرأسي أبيض محامل فيها رجال فرّض أي كبار ضخام يثقلون على الرّكاب‏.‏
وأضمر عليّ ضغينة فارضاً‏.‏
قال‏:‏ يا رب ذي ضغن وضبّ فارض له قروء كقروء الحائض وأبسرت النخلة بسراً فوارض وهذه بسرة فارض‏.‏

##### Türkçe

ف ر ض
Allah namazı farz kıldı ve onu farz kıldı.
Senin hakkın bir **فرضٌ**dür, ve **مفروض** ve **مفترض**dür.
Allah **الفرائض**i farz kıldı; size ne oluyor da develerinizin **فرائض**ini eda etmiyorsunuz; o, zekâtın haklarıdır.
Falanca **فرضيّ** ve **فارض** ve **فرّاض**dır: yanında **علم الفرائض** vardır.
Ve **فراضة** farz kıldı; o hâlde o **فريض**dir.
Ve falancaya divanda **فرض** etti; onu(n) rızkını orada sabit kıldığı zaman.
Ve İyâs b. Husayn, Hâricîlerle savaşta yiğitlik gösterdi; bunun üzerine Haccâc dedi ki: “Ona üç yüz içinde **افرضوا**.” İyâs dedi ki: “Üç yüz içinde bir gaziyi donatacak şey yoktur; üç yüz içinde bir fakire faydalanma yoktur.” Dedi ki: “Ona **الشرف** içinde **افرضوا**.” Böylece ona iki bin içinde **فرض** ettiler.
Ve **افترض** etti asker: rızıklandı(lar).
Ve onun yanında **الفرض**dan yüz vardır; yani kendilerine **المفروض** olan askerlerden; onun çoğulu **فروض** ile gelir.
Ve ne bir borç istedim ne de bir **فرض**; o, عطا’dır.
Dedi ki: “Dikkat edin, fetva delikanlısı -n- ruhsatlarla değildir, ne de **البضّ** ile; fakat örfün binası, ister bir **قرض** olsun ister bir **فرض**.” Ve yayının **فرض**unda kirişi yerleştirdi; ve onu **فرضتها**; o, onun sepetindeki yarıktır. Ve kavminin **فرض**u; ve yaylarını **فرّض** etti.
Dedi ki: “Kasaplık, onun baldırlarında **تفريض** ile yaşlandı”; yani çentikleme.
Ve çakmağın başını **فرض الزّندةو** içinde sağlamlaştırdı; o, başının içine konulduğu deliktir; sonra çakmada bükülür; ve şöyle adlandırılır: **اللوكر**.
Ve **فريض** bir ok: onun üstünde **فرض** etti.
Ve nehrin **فرضة**sinden su aldılar; o, onun suya giriş yeridir; çoğulu: **فراضٌ**; “**الفراض** ile suladık” denir.
Ve kapının **فرضة**sini ve hokkânın **فرضة**sini genişletti.
Ve **فارض** bir inek: yaşlıdır; ve mecazdan: **فارض** bir sakal: büyük, iridir.
Dersin ki: “**الفارض** sakalda saadet azaldı; ağırdır, yanak kemikleri üzerine.”
Ve **فارض** bir adam.
Dedi ki: “Şakaklarımı ağarttı; başım beyaz; içinde **فرّض** adamlar bulunan yükler”; yani büyük, iri; binekler üzerine ağır gelirler.
Ve bana **فارضاً** bir kin gizledi.
Dedi ki: “Ey Rabbim, kin sahibi ve **فارض** bir kertenkele; onun, hayızlının kur’ları gibi kur’ları vardır.” Ve hurma ağacı olgunlaşmamış hurma verdi: **فوارض**; ve bu olgunlaşmamış hurma **فارض**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه. وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ أَيْمانِكم؛ أَي بيَّنها. وافْتَرَضَه: كفَرَضَه، والاسم الفَرِيضةُ. وفَرائضُ اللّهِ: حُدودُه التي أَمرَ بها ونهَى عنها، وكذلك الفَرائضُ بالمِيراثِ. والفارِضُ والفَرَضِيُّ: الذي يَعْرِف الفرائضَ ويسمى العِلْمُ بقِسْمةِ المَوارِيث فَرائضَ. وفي الحديث: أَفْرَضُكم زيد. والفَرْضُ: السُّنةُ، فَرَضَ رسول اللّه، صلّى اللّ عليه وسلّم، أَي سَنَّ، وقيل: فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَي أَوْجَبَ وُجُوباً لازماً، قال: وهذا هو الظاهر. والفَرْضُ: ما أَوْجَبه اللّه عزّ وجلّ، سمي بذلك لأَنَّ له مَعالِمَ وَحُدُوداً. وفرَض اللّه علينا كذا وكذا وافْتَرَضَ أَي أَوْجَب. وقوله عزّ وجلّ: فمَن فرَض فيهنّ الحج؛ أَي أَوْجَبه على نفسه بإِحرامه. وقال ابن عرفة: الفَرْضُ التوْقِيتُ. وكلُّ واجِبٍ مؤقَّتٍ، فهو مَفْرُوضٌ. وفي حديث ابن عمر: العِلْمُ ثلاثةٌ منها فرِيضةٌ عادلةٌ؛ يريد العَدْل في القِسْمة بحيث تكون على السِّهام والأَنْصِباء المذكورة في الكتاب والسنَّة، وقيل: أَراد أَنها تكون مُسْتَنْبَطَةً من الكتاب والسنة وإِن لم يَرِد بها نص فيهما فتكون مُعادِلةً للنص، وقيل: الفَرِيضةُ العادِلةُ ما اتفق عليه المسلمون. وقوله تعالى: وقال لأَتَّخِذنَّ من عِبادِكَ نصِيباً مَفْرُوضاً؛ قال الزجاج: معناه مؤقتاً. والفَرْضُ: القِراءة. يقال: فَرَضْتُ جُزْئي أَي قرأْته، والفَرِيضةُ من الإِبل والبقر: ما بلغ عَدَدُه الزكاةَ. وأَفْرَضَتِ الماشِيةُ: وجبت فيها الفَرِيضة، وذلك إِذا بلغت نِصاباً. والفَرِيضةُ: ما فُرِضَ في السائمةِ من الصدقة. أَبو الهيثم: فَرائضُ الإِبل التي تحتَ الثَّنيّ والرُّبُعِ. يقال للقَلُوصِ التي تكون بنت سنة وهي تؤخذ في خمس وعشرين: فَرِيضةٌ، والتي تؤخذ في ست وثلاثين وهي بنت لَبُونٍ وهي بنت سنتين: فريضةٌ، والتي تؤخذ في ست وأَربعين وهي حِقّة وهي ابنة ثلاثِ سنين: فريضة، والتي تؤخذ في إِحدى وستين جَذَعةٌ وهي فريضتها وهي ابنة أَربع سنين فهذه فرائضُ الإِبلِ، وقال غيره: سميت فريضة لأَنها فُرِضَتْ أَي أُوجِبَتْ في عَدَدٍ معلوم من الإِبل، فهي مَفْروضةٌ وفَريضة، فأُدخلت فيها الهاء لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً. وفي الحديث: في الفريضة تجبُ عليه ولا توجَدُ عنده، يعني السِّنَّ المعين للإِخراج في الزكاة، وقيل: هو عامّ في كل فرْضٍ مَشْروعٍ من فرائضِ اللّه عزّ وجل. ابن السكيت: يقال ما لهم إِلا الفَرِيضتانِ، وهما الجَذَعةُ من الغنم والحِقّةُ من الإِبل. قال ابن بري: ويقال لهما الفرْضتانِ أَيضاً؛ عن ابن السكيت. وفي حديث الزكاة: هذه فَرِيضةُ الصدقةِ التي فَرَضَها رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المسلمين أَي أَوجَبها عليهم بأَمر اللّه. وأَصلُ الفرض القطْعُ. والفَرْضُ والواجِبُ سِيّانِ عند الشافعي، والفَرْضُ آكَدُ من الواجب عند أَبي حنيفة، وقيل: الفرْضُ ههنا بمعنى التقدير أَي قَدّرَ صدَقةَ كلِّ شيء وبَيَّنَها عن أَمر اللّه تعالى. وفي حديث حُنَيْنٍ: فإِن له علينا ستّ فَرائضَ؛ الفرائضُ: جمع فَرِيضةٍ، وهو البعير المأْخوذ في الزكاة، سمي فريضة لأَنه فَرْضٌ واجب على ربّ المال، ثم اتُّسِع فيه حتى سمي البعيرُ فريضة في غير الزكاة؛ ومنه الحديث: مَن مَنَعَ فَرِيضةً من فَرائضِ اللّه. ورجل فارِضٌ وفَرِيضٌ: عالِمٌ بالفَرائضِ كقولك عالِمٌ وعَلِيمٌ؛ عن ابن الأعْرابي. والفَرْضُ: الهِبةُ. يقال: ما أَعطاني فَرْضاً ولا قَرْضاً. والفرْضُ: العَطيّةُ المَرْسُومةُ، وقيل: ما أَعْطَيْتَه بغير قَرْضٍ. وأَفْرَضْتُ الرَّجل وفَرَضْتُ الرَّجل وافْتَرَضْتُه إِذا أَعطيته. وقد أَفْرَضْتُه إِفْراضاً. والفرْضُ: جُنْدٌ يَفْتَرِضُون، والجمع الفُروضُ. الأَصمعي: يقال فَرَضَ له في العَطاء وفرَض له في الدِّيوانِ يَفْرِضْ فَرْضاً، قال: وأَفْرَضَ له إِذا جعل فريضة. وفي حديث عَدِيّ: أَتيت عمر بن الخطاب، رضي اللّه عنهما، في أُناسٍ من قَوْمِي فجعل يَفْرِضُ للرجل من طَيِّء في أَلفين أََلفين ويُعْرِضُ عني أَي يَقْطَعُ ويُوجِبُ لكل رجل منهم في العَطاء أَلفين من المال. والفرْضُ: مصدر كل شيء تَفْرِضُه فتُوجِبه على إِنسان بقَدْر معلوم، والاسم الفَرِيضةُ.
والفارِضُ: الضخْمُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ولا يقال فارِضةٌ. ولِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ: ضَخْمةٌ عظيمة، وشِقْشِقةٌ فارِضٌ وسِقاء فارضٌ كذلك، وبَقَرة فارضٌ: مُسِنّة. وفي التنزيل: إِنها بقَرة لا فارِضٌ ولا بِكْر؛ قال الفرّاء: الفارِضي الهَرِمةُ والبِكْرُ الشابّة. وقد فَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً أَي كَبِرَتْ وطَعَنَت في السِّنّ، وكذلك فَرُضَتِ البقرة، بالضم، فَراضةً؛ قال علقمة بن عوف وقد عَنى بقرة هرمة: لَعَمْرِي، لقد أَعْطَيْتَ ضَيْفَكَ فارِضاً
تُجَرُّ إِليه، ما تَقُوم على رِجْلِ
ولم تُعْطِه بِكْراً، فَيَرْضَى، سَمِينةً،
فَكَيْفَ يُجازِي بالمَوَدَّةِ والفِعْلِ؟
وقال أُمية في الفارض أَيضاً:
كُمَيْت بَهِيم اللَّوْنِ ليس بِفارِضٍ،
ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَقَّمِ
وقد يستعمل الفارِضُ في المُسِنّ من غير البقر فيكون للمذكر وللمؤنث؛ قال:
شَوْلاء مسك فارض نهيّ،
من الكِباشِ، زامِر خَصيّ
وقومٌ فُرَّضٌ: ضِخامٌ، وقيل مَسانُّ؛ قال رجل من فُقَيْم: شَيَّبَ أَصْداغِي، فرَأْسِي أَبْيَضُ،
مَحامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ
مِثْلُ البَراذِينِ، إِذا تأَرَّضُوا،
أَو كالمِراضِ غَيْرَ أَنْ لم يَمْرَضُوا
لو يَهْجَعُونَ سَنةً لم يَعْرِضُوا،
إِنْ قلْتَ يَوْماً: للغَداء، أَعْرَضُوا
نَوْماً، وأَطْرافُ السِّبالِ تَنْبِضُ،
وخُبِئَ المَلْتُوتُ والمُحَمَّضُ
واحدهم فارِضٌ؛ وروى ابن الأَعرابي:
مَحامِلٌ بِيضٌ وقَوْمٌ فُرَّضُ
قال: يريد أَنهم ثِقالٌ كالمَحاملِ؛ قال ابن بري: ومثله قول العجاج: في شَعْشعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُور
قال: وقال الفقعسي يذكر غَرْباً واسِعاً:
والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ
التهذيب: ويقال من الفارض فَرَضَتْ وفُرضَت، قال: ولم نسمع بِفَرِضَ. وقال الكسائي: الفارِضُ الكبيرة العظيمة، وقد فَرَضَت تَفْرِضُ فُرُوضاً. ابن الأَعرابي: الفارض الكبيرة، وقال أَبو الهيثم: الفارِضُ المُسِنّةُ. أَبو زيد: بقرة فارِضٌ وهي العظيمةُ السمينة، والجمع فَوارِضُ. وبقرةٌ عَوانٌ: من بقر عُونٍ، وهي التي نُتجَت بعد بَطْنها البِكْر، قال قتادة: لا، فارِضٌ هي الهَرِمةُ. وفي حديث طَهْفةَ: لكم في الوَظِيفةِ الفَريضةُ؛ الفَريضةُ الهرمةُ المُسِنّةُ، وهي الفارِضُ أَيضاً، يعني هي لكم لا تُؤْخذُ منكم في الزكاة، ويروى: عليكم في الوَظِيفةِ الفَرِيضةُ أَي في كل نِصابٍ ما فُرِضَ فيه. ومنه الحديث: لكم الفارِضُ والفرِيضُ؛ الفَرِيضُ والفارِضُ: المُسِنّةُ من الإِبل، وقد فَرَضَت، فهي فارِضٌ وفارِضةٌ وفَرِيضةٌ، ومثله في التقدير طَلَقَتْ فهي طالق وطالِقةٌ وطَلِيقةٌ؛ قال العجاج:نَهْرُ سَعِيدٍ خالِصُ البياضِ،
مُنْحَدِرُ الجِرْية في اعْتِراضِ
هَوْلٌ يَدُقُّ بكم العِراضِ،
يَجْرِي على ذِي ثَبَجٍ فِرْياضِ
(* قوله: العراض بالكسر؛ هكذا في الأصل ولعلها العراضي بالياء المشدّدة.)كأَنَّ صَوْت مائِه الخَضْخاضِ
أَجْلابُ جِنٍّ بنَقاً مِغْياضِ
قال: ورأَيت بالسِّتارِ الأَغْبَرِ عَيْناً يقال لها فِرْياضٌ تَسْقي نخلاً كثيرة وكان ماؤها عذباً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: يا رُبَّ مَوْلىً حاسِدٍ مُباغِضِ،
عليَّ ذِي ضِغْنِ وضَبٍّ فارِضِ،
له قُروء كقُروء الحائِضِ
عنى بضب فارضٍ عَداوةً عظيمة كبيرة من الفارض التي هي المسنة؛ وقوله: له قروء كقروء الحائض
يقول: لعداوته أَوقات تهيج فيها مثل وقت الحائض. ويقال: أَضمر عليّ ضِغْناً فارضاً وضِغْنةً فارضاً، بغير هاء، أَي عظيماً، كأَنه ذو فَرْض أَي ذو حَزٍّ؛ وقال:
يا رُبّ ذي ضِغن عليّ فارِض
والفَرِيضُ: جِرّةُ البعير؛ عن كراع، وهي عند غيره القَريضُ بالقاف، وسيأْتي ذكره. ابن الأَعرابي: الفَرْضُ الحَزُّ في القِدْحِ والزَّنْدِ وفي السَّير وغيره، وفُرْضةُ الزند الحز الذي فيه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: اتخذ عام الجدب قِدْحاً فيه فَرْض؛ الفرض: الحَزُّ في الشيء والقطعُ، والقِدْحُ: السهْمُ قبل أَن يُعْمل فيه الرِّيشُ والنَّصْلُ. وفي صفة مريم، عليها السلام: لم يَفْتَرِضْها ولَد أَي لم يؤثِّر فيها ولم يَحُزّها يعني قبل المسيح. قال: ومنه قوله تعالى: لأَتخذنّ من عبادك نَصِيباً مَفْرُوضاً؛ أَي مؤقتاً، وفي الصحاح: أَي مُقْتَطَعاً مَحْدوداً. وفَرْضُ الزَّنْد: حيث يُقْدَحُ منه. وفَرَضْتُ العُودَ والزَّندَ والمِسْواكَ وفرَضْتُ فيهما أَفْرِضُ فَرْضاً: حَزَزْتُ فيهما حَزّاً. وقال الأَصمعي: فرَض مِسْواكَه فهو يَفْرِضُه فَرْضاً إِذا حَزَّه بأَسنانِه. والفَرْضُ: اسم الحز، والجمع فُروضٌ وفِراضٌ؛ قال:
منَ الرَّصَفاتِ البِيضِ، غيَّرَ لَوْنَها
بَناتُ فِراضِ المَرْخِ، واليابسِ الجَزْلِ
التهذيب في ترجمة فرض: الليث التقْرِيضُ في كلّ شيء كتقْريضِ يَدَيِ الجُعَلِ؛ وأَنشد:
إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَين أَفلَحُ
قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو التفريض، بالفاء، من الفرْض وهو الحز. وقولهم الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً، قال: وهذا البيت رواه الثِّقاتُ أََيضاً بالفاء: مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذراعين، وهو في شعر الشماخ، وأَراد بالشأْو ما يُلْقِيه العَيْرُ والأَتانُ من أَرْواثها، وقال الباهلي: أَراد الشماخ بالمُفَرَّضِ المُحَزَّزَ يعني الجُعَل. والمِفْرَضُ: الحديدة التي يُحَزّ بها.
وقال أَبو حنيفة: فراض النحل
(* قوله «فراض النحل» كذا بالنسخة التي
بأَيدينا، والذي في شرح القاموس: الفراض ما تظهره إلخ.») ما تظهره الزَّنْدةُ من النار إِذا اقْتُدِحَت. قال: والفراض إِنما يكون في الأُنثى من الزندتين خاصة. وفَرَضَ فُوقَ السهْمِ، فهو مَفْروضٌ وفَريضٌ: حَزَّه. والفَريضُ: السهم المَفْروض فُوقُه. والتفْريضُ: التحزيز. والفَرْضُ: العَلامةُ؛ ومنه فرْضُ الصلاةِ وغيرها إِنما هو لازم للعبد كلُزومِ الحَزِّ للقِدْح. الفراء: يقال خرجت ثَناياه مُفَرَّضةً أَي مؤشَّرةً، قال: والغُروبُ ماء الأَسنان والظَّلْمُ بياضُها كأَنه يعلوه سَواد، وقيل: الأَشْرُ تحزيز في أَطراف الأَسنان وأَطرافُها غُروبها، واحدها غَرْبٌ. والفَرْضُ: الشّقُّ في وسَط القبر. وفَرَضْت للميت: ضَرَحْت.
والفُرْضةُ: كالفَرْضِ. والفَرْضُ والفُرْضةُ: الحَزّ الذي في القوْس. وفُرْضة القوس: الحز يقع عليه الوتَر، وفَرْضُ القوسِ كذلك، والجمع فِراضٌ. وفُرْضةُ النهر: مَشْرَبُ الماء منه، والجمع فُرَضٌ وفِراضٌ. الأَصمعي: الفُرْضةُ المَشْرَعةُ، يقال: سقاها بالفِراضِ أَي من فُرْضةِ النهر. والفُرْضة: الثُّلْمة التي تكون في النهر. والفِراضُ: فُوَّهةُ النهر؛ قال لبيد:
تجري خزائنه على مَن نابَه،
جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
وفُرْضةُ النهر: ثُلْمَتُه التي منها يُسْتقى. وفي حديث موسى، عليه السلام: حتى أَرْفَأ به عند فرضة النهر أَي مَشْرَعَتِه، وجمع الفرضة فُرَضٌ. وفي حديث ابن الزبير: واجعلوا السيوف للمنايا فُرَضاً أَي اجعلوها مَشارِعَ للمنايا وتَعَرَّضُوا للشهادة. وفُرْضَةُ البحر: مَحَطُّ السفُن. وفُرْضةُ الدواةِ: موضع النِّفْس منها. وفُرْضة الباب: نَجْرانُه. والفَرْضُ: القِدْحُ؛ قال عبيدُ بن الأَبرص يصف بَرْقاً:
فَهْوَ كَنِبْراسِ النَّبِيطِ، أَو الـ
ـفَرْضِ بكَفِّ اللاَّعِبِ المُسْمِرِ
والمُسْمِرُ: الذي دخل في السَّمَرِ. والفَرْضُ: التُّرْسُ؛ قال صخر الغي الهذلي:
أَرِقْتُ له مِثْلَ لَمْعِ البَشِيـ
ـرِ، قَلَّبَ بالكفِّ فَرْصاً خَفِيفَا
قال أََبو عبيد: ولا تقل قُرْصاً خفيفا. والفَرْضُ: ضرب من التمر، وقيل: ضرب من التمر صغار لأَهل عُمان؛ قال شاعرهم:
إِذا أَكلتُ سمَكاً وفَرْضا،
ذهَبْتُ طُولاً وذهَبْتُ عَرْضا
قال أَبو حنيفة: وهو من أَجود تمر عُمانَ هو والبَلْعَقُ، قال: وأَخبرني بعض أَعرابها قال: إِذا أَرْطَبَتْ نخلَتُه فتُؤُخِّرَ عن اخْتِرافِها تَساقَطَ عن نواه فبقيت الكِباسةُ ليس فيها إِلا نَوىً معلَّق بالتَّفارِيق.
ابن الأَعرابي: يقال لذكر الخنافس المُفَرَّضُ وأَبو سَلْمانَ والحَوَّاز والكَبَرْتَلُ.
والفِراضُ: موضع؛ قال ابن أَحمر:
جزَى اللّه قَوْمي بالأُبُلَّةِ نُصْرةً
ومَبْدىً لهم، حَولَ الفِراضِ، ومَحضَرا
وأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي:
كأَنْ لم يكُنْ مِنّا الفِراضُ مَظِنَّةً،
ولم يُمْسِ يَوْماً مِلْكُها بيَمِيني
فقد يجوز أَن يَعْنِيَ الموضع نفْسَه، وقد يجوز أَن يعني الثغور يشبهها بمشارِعِ المياهِ، وفي حديث ابن عمر: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، استقبل فُرْضَتَيِ الجبلِ؛ فُرْضةُ الجبل ما انْحَدَرَ من وسطه وجانبه. ويقال للرجل إِذا لم يكن عليه ثوب: ما عليه فِراضٌ أَي ثوب، وقال أَبو الهيثم: ما عليه سِتْرٌ. وفي الصحاح: يقال ما عليه فِراضٌ أَي شيءٌ من لِباسٍ. وفِرْياضٌ: موضع.

##### Türkçe

**فَرَضْتُ** şeyi **أَفْرِضُه** **فَرْضاً** ve çokluk için **فَرَّضْتُه**: onu vacip kıldım.
Yüce Allah’ın sözü: **سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها**; ve şöyle okunur: **وفرَّضْناها**. Kim hafifletmeyle okursa, mânası: onda farz kılınanla amel etmeyi size ilzam ettik; kim şeddeli okursa iki vecih üzeredir: birincisi çokluk mânası üzere, yani onda **فُرُوضاً** farz kıldık mânası üzere; ve onda helâl, haram ve hadlerden olanı açıkladık ve tafsil ettik mânası üzere. Yüce Allah’ın sözü: **قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ أَيْمانِكم**; yani onu açıkladı.
Ve **افْتَرَضَه**: **كفَرَضَه** gibidir; isim **الفَرِيضةُ**’dir. Ve **فَرائضُ اللّهِ**: O’nun sınırlarıdır; emrettiği ve yasakladığı şeylerdir; mirasla ilgili **الفَرائضُ** da böyledir. Ve **الفارِضُ** ile **الفَرَضِيُّ**: **الفرائضَ**’ı bilen kimsedir; mirasların taksimi ilmine **فَرائضَ** denir. Hadiste: **أَفْرَضُكم زيد**. Ve **الفَرْضُ**: sünnettir; **فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّ عليه وسلّم**; yani sünnet koydu; ve denildi ki: **فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم**; yani bağlayıcı bir vücûb ile vacip kıldı; dedi ki: bu zâhir olan budur.
Ve **الفَرْضُ**: Allah عزّ وجلّ’in vacip kıldığı şeydir; ona bu ad verildi; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır. “Allah bize şunu şunu **فرَضَ** etti” ve **افْتَرَضَ**; yani vacip kıldı. O’nun عزّ وجلّ sözü: **فمَن فرَض فيهنّ الحج**; yani ihramıyla onu kendi üzerine vacip kıldı. İbn ʿArafa dedi: **الفَرْضُ** vakit tayinidir. Vakitli olan her vacip, o **مَفْرُوضٌ**’dur. İbn ʿUmar hadisi: “İlim üçtür; onlardan biri **فرِيضةٌ عادلةٌ**’dir”; kitap ve sünnette zikredilen hisseler ve nasîbler üzere olacak şekilde taksimde adaleti kasteder; ve denildi ki: kitap ve sünnetten istinbat edilmiş olur, ikisinde de onunla ilgili bir nass gelmemiş olsa bile; böylece nassa denk olur; ve denildi ki: **الفَرِيضةُ العادِلةُ** Müslümanların üzerinde ittifak ettiği şeydir. Yüce Allah’ın sözü: **وقال لأَتَّخِذنَّ من عِبادِكَ نصِيباً مَفْرُوضاً**; Zeccâc dedi: mânası vakitli olandır. Ve **الفَرْضُ**: kıraattir. Denir ki: **فَرَضْتُ جُزْئي**; yani onu okudum. Ve develerden ve sığırlardan **الفَرِيضةُ**: sayısı zekâta ulaşan şeydir.
Ve **أَفْرَضَتِ الماشِيةُ**: onda **الفَرِيضة** vacip oldu; bu, bir nisaba ulaştığı zaman olur. Ve **الفَرِيضةُ**: otlayan hayvanda sadakadan farz kılınan şeydir. Ebû’l-Heysem: **فَرائضُ الإِبل**: **الثَّنيّ** ve **الرُّبُع**’un altındakilerdir. Beş ve yirmide alınan, bir yaşında olup **القَلُوص** denilen deveye: **فَرِيضةٌ** denir; otuz altıda alınan, iki yaşında olup **بنت لَبُونٍ** olan deveye: **فريضةٌ**; kırk altıda alınan, üç yaşında olup **حِقّة** olan deveye: **فريضة**; altmış birde alınan, dört yaşında olup onun farîzası olan **جَذَعةٌ**’ya: bunlar **فرائضُ الإِبلِ**’dir. Başkası dedi: ona **فريضة** denildi; çünkü o **فُرِضَتْ** yani bilinen bir deve sayısında vacip kılındı; o hâlde o **مَفْروضةٌ** ve **فَريضة**’dir; ona **الهاء** dâhil edildi; çünkü o sıfat değil isim kılındı. Hadiste: “Üzerine vacip olan **الفريضة** onda bulunmaz”; yani zekâtta çıkarılacak belirli yaş; ve denildi ki: Allah عزّ وجلّ’in farzlarından her meşru farzda geneldir. İbnü’s-Sikkît: “Onlarda ancak **الفَرِيضتانِ** vardır” denir; ikisi, koyundan **الجَذَعةُ** ve deveden **الحِقّةُ**’dir. İbn Berrî dedi: İbnü’s-Sikkît’ten: onlara **الفرْضتانِ** da denir. Zekât hadisi: “Bu, Resûlullah’ın, صلّى اللّه عليه وسلّم, Müslümanlara farz kıldığı **فَرِيضةُ الصدقةِ**’dir”; yani Allah’ın emriyle onu onlara vacip kıldı. **الفرض**’un aslı kesmektir. Şâfiî’ye göre **الفَرْضُ** ile **الواجِبُ** birdir; Ebû Hanîfe’ye göre **الفَرْضُ** **الواجب**’den daha kuvvetlidir. Ve denildi ki: buradaki **الفرْضُ** takdir mânasındadır; yani her şeyin sadakasını takdir etti ve Allah تعالى’nin emriyle onu açıkladı. Huneyn hadisi: “Şüphesiz onun bizim üzerimizde altı **فَرائضَ**’ı vardır”; **الفرائضُ**: **فَرِيضةٍ**’nin cemidir; o, zekâtta alınan devedir; ona **فريضة** denildi; çünkü o, mal sahibine vacip bir **فَرْضٌ**’dur; sonra onda genişletildi de zekât dışında da deveye **فريضة** denildi; bundan hadiste: “Allah’ın farzlarından bir **فَرِيضةً**’yı men eden…” Ve **رجل فارِضٌ** ve **فَرِيضٌ**: **الفَرائضِ**’ı bilen âlimdir; “**عالِمٌ** ve **عَلِيمٌ**” demen gibi; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve **الفَرْضُ**: hibedir. Denir ki: “Bana ne **فَرْضاً** verdi ne **قَرْضاً**.” Ve **الفرْضُ**: resmedilmiş/tespit edilmiş atiyyedir; ve denildi ki: borç olmaksızın verdiğin şeydir. **أَفْرَضْتُ** adamı ve **فَرَضْتُ** adamı ve **افْتَرَضْتُه**: ona verdiğim zaman. Ve onu **إِفْراضاً** ile **أَفْرَضْتُ**. Ve **الفرْضُ**: **جُنْدٌ**; **يَفْتَرِضُون**; cemi **الفُروضُ**’dur. Asmaʿî: “Ona atâda **فَرَضَ** etti” ve “divanda ona **فَرَضَ** etti” denir; **يَفْرِضْ فَرْضاً**; dedi ki: ona bir farîza kıldığı zaman **أَفْرَضَ** eder. ʿAdiyy hadisi: “ʿUmar b. el-Hattâb’a, رضي اللّه عنهما, kavmimden birtakım kimseler içinde geldim; Tâyi’den adama ikişer bin ikişer bin **يَفْرِضُ** ediyor ve benden yüz çeviriyordu”; yani keser ve her birine atâda maldan ikişer bin vacip kılardı. Ve **الفرْضُ**: bir şeyi belirli bir miktar üzere bir insana vacip kıldığın her şeyin masdarıdır; isim **الفَرِيضةُ**’dir.
Ve **الفارِضُ**: her şeyin iri olanıdır; erkek ve dişi onda eşittir; **فارِضةٌ** denmez. Ve **لِحْيةٌ فارضٌ** ve **فارِضةٌ**: iri, büyük. Ve **شِقْشِقةٌ فارِضٌ** ve **سِقاء فارضٌ** da böyledir. Ve **بَقَرة فارضٌ**: yaşlı. Tenzilde: **إِنها بقَرة لا فارِضٌ ولا بِكْر**; Ferrâ dedi: **الفارِضي** yaşlı, **البِكْرُ** gençtir. Ve inek **فَرَضَتِ** **تَفْرِضُ فُروضاً**; yani büyüdü ve yaşta ilerledi; ve inek **فَرُضَتِ** (damme ile) **فَراضةً** da böyledir. ʿAlkame b. ʿAwf dedi; yaşlı bir ineği kastetmişti:
لَعَمْرِي، لقد أَعْطَيْتَ ضَيْفَكَ فارِضاً
تُجَرُّ إِليه، ما تَقُوم على رِجْلِ
ولم تُعْطِه بِكْراً، فَيَرْضَى، سَمِينةً،
فَكَيْفَ يُجازِي بالمَوَدَّةِ والفِعْلِ؟
Ümeyye de **الفارض** hakkında dedi:
كُمَيْت بَهِيم اللَّوْنِ ليس بِفارِضٍ،
ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَقَّمِ
Ve **الفارِضُ** bazen inek dışındaki yaşlıda da kullanılır; erkek için de dişi için de olur; dedi ki:
شَوْلاء مسك فارض نهيّ،
من الكِباشِ، زامِر خَصيّ
Ve **قومٌ فُرَّضٌ**: iriler; ve denildi ki: yaşlılar; Fuqaym’den bir adam dedi:
شَيَّبَ أَصْداغِي، فرَأْسِي أَبْيَضُ،
مَحامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ
مِثْلُ البَراذِينِ، إِذا تأَرَّضُوا،
أَو كالمِراضِ غَيْرَ أَنْ لم يَمْرَضُوا
لو يَهْجَعُونَ سَنةً لم يَعْرِضُوا،
إِنْ قلْتَ يَوْماً: للغَداء، أَعْرَضُوا
نَوْماً، وأَطْرافُ السِّبالِ تَنْبِضُ،
وخُبِئَ المَلْتُوتُ والمُحَمَّضُ
Tekili **فارِضٌ**’dur. İbnü’l-Aʿrâbî rivayet etti:
مَحامِلٌ بِيضٌ وقَوْمٌ فُرَّضُ
Dedi ki: onları **المَحاملِ** gibi ağır kasteder. İbn Berrî dedi: bunun benzeri ʿAccâc’ın sözü:
في شَعْشعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُور
Dedi ki: Faqʿasî geniş bir kova zikrederek dedi:
والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ
**التهذيب**: **الفارض**’dan “**فَرَضَتْ**” ve “**فُرضَت**” denir; dedi ki: “**فَرِضَ**”i işitmedik. Kisâî dedi: **الفارِضُ** büyük, azametli olandır; ve **فَرَضَت تَفْرِضُ فُرُوضاً**. İbnü’l-Aʿrâbî: **الفارض** büyüktür. Ebû’l-Heysem dedi: **الفارِضُ** yaşlıdır. Ebû Zeyd: **بقرة فارِضٌ**; o, büyük semizdir; cemi **فَوارِضُ**. Ve **بقرةٌ عَوانٌ**: **بقر عُونٍ**’dandır; o, ilk doğumundan sonra doğuran inektir. Katâde dedi: hayır; **فارِضٌ** o, yaşlıdır. Tahfe hadisi: “Sizin için **الوَظِيفةِ**’de **الفَريضةُ** vardır”; **الفَريضةُ** yaşlı, ihtiyar olandır; o, **الفارِضُ** da olur; yani o sizindir, zekâtta sizden alınmaz. Ve şöyle rivayet edilir: “Sizin üzerinize **الوَظِيفةِ**’de **الفَرِيضةُ** vardır”; yani her nisapta onda farz kılınan şey. Bundan hadiste: “Sizin için **الفارِضُ** ve **الفرِيضُ** vardır”; **الفَرِيضُ** ve **الفارِضُ**: develerden yaşlı olandır; ve **فَرَضَت**; o hâlde o **فارِضٌ** ve **فارِضةٌ** ve **فَرِيضةٌ**’dir; takdirde bunun benzeri: “**طَلَقَتْ**”; o hâlde **طالق** ve **طالِقةٌ** ve **طَلِيقةٌ**; ʿAccâc dedi:
نَهْرُ سَعِيدٍ خالِصُ البياضِ،
مُنْحَدِرُ الجِرْية في اعْتِراضِ
هَوْلٌ يَدُقُّ بكم العِراضِ،
يَجْرِي على ذِي ثَبَجٍ فِرْياضِ
(* **قوله: العراض بالكسر**; asılda böyledir; belki de şeddeli **الياء** ile **العراضي**’dir.)
كأَنَّ صَوْت مائِه الخَضْخاضِ
أَجْلابُ جِنٍّ بنَقاً مِغْياضِ
Dedi ki: **السِّتارِ الأَغْبَرِ**’de **فِرْياضٌ** denilen bir pınar gördüm; çok hurma sulardı ve suyu tatlı idi. Ve İbnü’l-Aʿrâbî’nin inşad ettiği sözü:
يا رُبَّ مَوْلىً حاسِدٍ مُباغِضِ،
عليَّ ذِي ضِغْنِ وضَبٍّ فارِضِ،
له قُروء كقُروء الحائِضِ
**ضب فارضٍ** ile, yaşlı olan **الفارض**’dan, büyük, iri bir düşmanlık kastetti. Ve sözü:
**له قروء كقروء الحائض**
der ki: düşmanlığının, hayız vaktine benzer şekilde kabardığı vakitleri vardır. Ve denir ki: “Bana karşı **ضِغْناً فارضاً** ve **ضِغْنةً فارضاً** gizledi”; **هاء** olmaksızın; yani büyük; sanki **ذو فَرْض** yani yarığı olan; ve dedi ki:
يا رُبّ ذي ضِغن عليّ فارِض
Ve **الفَرِيضُ**: devenin geviş getirmesi; Kurâʿ’dan; başkasına göre o, **القَريضُ** ( **القاف** ile)dir; zikri gelecektir. İbnü’l-Aʿrâbî: **الفَرْضُ**; **القِدْحِ**’ta, **الزَّنْدِ**’de, kayışta ve başkasında yarıktır; ve **فُرْضةُ الزند** ondaki yarıktır. ʿUmar hadisi, رضي اللّه عنه: kıtlık yılında içinde **فَرْض** bulunan bir **قِدْحاً** edindi; **الفرض**: şeydeki yarık ve kesmedir; **القِدْحُ**: üzerine tüy ve temren yapılmadan önce ok şaftıdır. Meryem’in, عليها السلام, vasfında: “Onu bir çocuk **لم يَفْتَرِضْها**”; yani ona tesir etmedi ve onu yarmadı; Mesih’ten önce. Dedi ki: bundan Yüce Allah’ın sözü: **لأَتخذنّ من عبادك نَصِيباً مَفْرُوضاً**; yani vakitli. Ve **الصحاح**’ta: yani kesilmiş, sınırlandırılmış. Ve **فَرْضُ الزَّنْد**: ondan kıvılcım çıkarılan yerdir. Ve **فَرَضْتُ** çubuğu, **الزَّندَ**’i ve **المِسْواكَ**’ı; ve ikisinde **فَرَضْتُ**; **أَفْرِضُ فَرْضاً**: ikisinde bir yarık yarıp çizdim. Asmaʿî dedi: **فرَض مِسْواكَه**; dişleriyle onu yarıp çizdiği zaman **يَفْرِضُه فَرْضاً**. Ve **الفَرْضُ**: yarığın adıdır; cemi **فُروضٌ** ve **فِراضٌ**; dedi ki:
منَ الرَّصَفاتِ البِيضِ، غيَّرَ لَوْنَها
بَناتُ فِراضِ المَرْخِ، واليابسِ الجَزْلِ
**التهذيب**’de **فرض** tercümesinde: Leys, her şeyde **التقْرِيضُ** ( **يَدَيِ الجُعَلِ**’in **تقْريضِ**i gibi) dedi; ve inşad etti:
إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له
مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَين أَفلَحُ
Ezherî dedi: bu bir tashiftir; doğrusu **التفريض**’dir, **الفاء** ile; **الفرْض**’tan, o da yarıktır. “**الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ**” sözleri: sanki onda yarıklar var gibidir. Dedi ki: bu beyti sika râviler **الفاء** ile de rivayet etti: **مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذراعين**; o, Şemmâh’ın şiirindedir. **الشأْو** ile, yaban eşeği ve dişi eşeğin dışkılarından attığını kastetti. Bâhilî dedi: Şemmâh **المُفَرَّضِ** ile yarıklı/çizikli olanı kastetti; yani **الجُعَل**’ı. Ve **المِفْرَضُ**: onunla yarık açılan demirdir.
Ebû Hanîfe dedi: **فراض النحل**
(* “**فراض النحل**” ifadesi, elimizdeki nüshada böyledir; **شرح القاموس**’ta: **الفراض** “gösterdiği şey”dir, vb.)
**الزَّنْدةُ**’nin, kıvılcım çıkarıldığı zaman ateşten gösterdiği şeydir. Dedi ki: **الفراض** ancak iki **الزندتين**’den özellikle dişi olanda olur. Ve okun ucunu **فَرَضَ**; o hâlde o **مَفْروضٌ** ve **فَريضٌ**’dir: onu çizdi. Ve **الفَريضُ**: ucu çizilmiş ok. Ve **التفْريضُ**: çizme/yarık açma. Ve **الفَرْضُ**: alâmettir; bundan namazın ve başkasının **فرْضُ**’u, kul için, **القِدْحِ** için yarığın lüzumu gibi lâzımdır. Ferrâ: “Azı dişleri **مُفَرَّضةً** çıktı” denir; yani işaretlenmiş. Dedi ki: **الغُروبُ** dişlerin suyudur; **الظَّلْمُ** onların beyazlığıdır; sanki onun üzerinde bir siyahlık vardır. Ve denildi ki: **الأَشْرُ** dişlerin uçlarında çiziktir; uçları onların **غُروب**’udur; tekili **غَرْبٌ**’dir. Ve **الفَرْضُ**: kabrin ortasındaki yarıktır. Ve ölü için **فَرَضْتُ**: **ضَرَحْتُ**.
Ve **الفُرْضةُ**: **كالفَرْضِ** gibidir. Ve **الفَرْضُ** ile **الفُرْضةُ**: yaydaki yarıktır. Ve **فُرْضة القوس**: kirişin üzerine geldiği yarıktır; **فَرْضُ القوسِ** da böyledir; cemi **فِراضٌ**. Ve **فُرْضةُ النهر**: ondan su içilen yer; cemi **فُرَضٌ** ve **فِراضٌ**. Asmaʿî: **الفُرْضةُ** iskele/şeriadır; “Onu **بالفِراضِ** suladı” denir; yani nehrin **فُرْضةِ**’sinden. Ve **الفُرْضة**: nehirde bulunan gediktir. Ve **الفِراضُ**: nehrin ağzıdır; Lebîd dedi:
تجري خزائنه على مَن نابَه،
جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
Ve **فُرْضةُ النهر**: ondan su alınan gediğidir. Mûsâ hadisi, عليه السلام: “Nehir **فرضة**’sinde onu barındırıncaya kadar”; yani onun şeriatı/iniş yeri. Ve **الفرضة**’nin cemi **فُرَضٌ**’dur. İbnü’z-Zübeyr hadisi: “Kılıçları ölümlere **فُرَضاً** kılın”; yani onları ölümlere iniş yerleri yapın ve şehadete maruz kalın. Ve **فُرْضَةُ البحر**: gemilerin indiği yer. Ve **فُرْضةُ الدواةِ**: ondan nefesin yeri. Ve **فُرْضة الباب**: onun **نَجْرانُه**’dur.
Ve **الفَرْضُ**: **القِدْحُ**’tır; ʿUbeyd b. el-Ebras, bir şimşeği vasfederek dedi:
فَهْوَ كَنِبْراسِ النَّبِيطِ، أَو الـ
ـفَرْضِ بكَفِّ اللاَّعِبِ المُسْمِرِ
Ve **المُسْمِرُ**: gece sohbetine girmiş olan kimsedir. Ve **الفَرْضُ**: kalkandır; Sahr el-Gayy el-Hüzelî dedi:
أَرِقْتُ له مِثْلَ لَمْعِ البَشِيـ
ـرِ، قَلَّبَ بالكفِّ فَرْصاً خَفِيفَا
Ebû ʿUbeyd dedi: “**قُرْصاً خفيفا**” deme. Ve **الفَرْضُ**: hurmanın bir türüdür; ve denildi ki: Umân ehline ait küçük hurmanın bir türüdür; onların şairi dedi:
إِذا أَكلتُ سمَكاً وفَرْضا،
ذهَبْتُ طُولاً وذهَبْتُ عَرْضا
Ebû Hanîfe dedi: Umân hurmasının en iyilerindendir; o ve **البَلْعَقُ**. Dedi ki: bana onun bazı bedevîleri haber verdi: hurması olgunlaşıp da devşirilmesi geciktirilirse, çekirdeğinden dökülür; salkımda, ancak **نَوىً** kalır; **بالتَّفارِيق** ile asılı.
İbnü’l-Aʿrâbî: erkek bokböceğine **المُفَرَّضُ** ve **أَبو سَلْمانَ** ve **الحَوَّاز** ve **الكَبَرْتَلُ** denir.
Ve **الفِراضُ**: bir yerdir; İbn Ahmer dedi:
جزَى اللّه قَوْمي بالأُبُلَّةِ نُصْرةً
ومَبْدىً لهم، حَولَ الفِراضِ، ومَحضَرا
İbnü’l-Aʿrâbî’nin inşad ettiği sözüne gelince:
كأَنْ لم يكُنْ مِنّا الفِراضُ مَظِنَّةً،
ولم يُمْسِ يَوْماً مِلْكُها بيَمِيني
burada, yerin kendisini kastetmesi caizdir; ve su şeriatlarına benzeterek sınır boylarını kastetmesi de caizdir. İbn ʿUmar hadisi: Peygamber, صلّى اللّه عليه وسلّم, dağın iki **فُرْضَتَيِ**’sine yöneldi; dağın **فُرْضةُ**’si, ortasından ve yanından inen yerdir. Ve bir adam için, üzerinde elbise yoksa: “Üzerinde **فِراضٌ** yok” denir; yani elbise. Ebû’l-Heysem dedi: üzerinde örtü yok. **الصحاح**’ta: “Üzerinde **فِراضٌ** yok” denir; yani giyimden bir şey. Ve **فِرْياضٌ**: bir yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ض * * الفَرْضُ * الحز في الشيء والفرض أيضا ما أوجبه الله تعالى سمي بذلك لأن له معالم وحدودا وقله تعالى ﴿لاتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ أي مقتطعا محدودا و * التَّفْرِيض * التحزيز وقريئ ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ بالتشديد أي فصلناها و * فُرْضَةُ * النهر بضم الفاء ثلمته التي يستقى منها وفرضة البحر أيضا محط السفن و * فَرَضَ * له في العطاء وفرض له في الديوان من باب ضرب و * فَرضَت * البقرة أي كبرت وطعنت في السن ومنه قوله تعالى ﴿لا فارض ولا بكر﴾ وبابه جلس وظرف و * الفَارِضُ * و * الفَرَضِيُّ * بفتحتين الذي يعرف الفرائض و * فَرَض * الله علينا كذاو * افْتَرَضَ * أي أوجب والاسم * الفَريضةُ * وسمي العلم بقسمة الموارث * فضرَائِضَ * وفي الحديث ﴿أفرضكم زيد﴾ و * الفضريَةً * أيضا ما فرض في السائمة من الصدقة

##### Türkçe

* ف ر ض * * **الفَرْضُ** * şeyde yarma (oyma); ve **الفَرْضُ** ayrıca Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı şeydir; ona bu ad verilmiştir, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır. Ve O’nun sözü (Teâlâ): ﴿لاتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ yani kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış. Ve * **التَّفْرِيض** * yarma (oyma). Ve şöyle okunmuştur: ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ şeddeli olarak; yani onu ayırdık (fasıllara böldük). Ve * **فُرْضَةُ** * nehrin—fâ’nın dammesiyle—ondan su alındığı yarığıdır; ve **فُرْضَةُ** denizin de (ayrıca) gemilerin indiği yerdir. Ve * **فَرَضَ** * ona atâda (vermede) takdir etti; ve ona divanda takdir etti; **ضرب** bâbındandır. Ve * **فَرَضَت** * inek; yani büyüdü ve yaşta ilerledi. Ondandır O’nun sözü (Teâlâ): ﴿لا فارض ولا بكر﴾; ve bâbı **جلس**’tir; ve zarf (olarak kullanılır). Ve * **الفَارِضُ** * ve * **الفَرَضِيُّ** * iki fetha ile: ferâizi bilen kimsedir. Ve * **فَرَض** * Allah bize şunu (şöyle) farz kıldı. Ve * **افْتَرَضَ** * yani vacip kıldı; isim **الفَريضةُ**’dir. Ve mirasların taksimi ilmine **فضرَائِضَ** adı verildi. Ve hadiste: ﴿أفرضكم زيد﴾. Ve * **الفضريَةً** * ayrıca, sâimede (otlayan hayvanda) sadakadan farz kılınan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفرض، كالضرب: التوقيت  ، قاله ابن عرفة،  ومنه  قوله تعالى:  فمن فرض فيهن الحج  فكل واجب مؤقت فهو مفروض، وكذا قوله تعالى:  ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له  أي وقت الله له، وكذلك قوله تعالى:  نصيبا مفروضا  ، أي مؤقتا، كل ذلك من تفسير ابن عرفة، وكذلك قول الزجاج في معنى قوله  مفروضا  . وقال غيره:  فمن فرض فيهن الحج  أي أوجبه على نفسه بإحرامه. الفرض: الحز في الشيء  . يقال: فرضت الزند والسواك. وفرض الزند حيث يقدح منه، كما في الصحاح، وهو قول ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: فرض مسواكه فهو يفرضه فرضا، إذا حزه بأسنانه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه  أنه اتخذ عام الجدب قدحا فيه فرض  ، القدح: السهم قبل أن يعمل فيه الريش والنصل. والفرض: الحز في الشيء والقطع،  التفريض  ، وهو التحزيز، وقد صحفه الليث في قول الشماخ:
  إذا طرحا شأوا بأرض هوى له                      مفرض أطراف الذراعين أفلج فرواه مقرض، بالقاف، وهو بالفاء كما رواه الثقات. قال الباهلي: أراد الشماخ بالمفرض المحزر، يعني الجعل، نبه عليه الأزهري. قال: وأراد بالشأو: ما يلقيه العير والأتان من أرواثهما. وقالوا: الجعلان مفرضة، كأن فيها حزوزا. الفرض  من القوس: موقع الوتر  . وفي الصحاح: فرض القوس: الحز الذي يقع عليه الوتر.  ج فراض  وفروض أيضا. قال الشاعر:
  من الرضمات البيض غير لونهابنات فراض المرخ واليابس الجزل

  هكذا أنشده ابن دريد في فراض جمع فرض بمعنى الحز. الفرض:  ما أوجبه الله تعالى ، كالمفروض  ، هكذا في سائر النسخ، ولو قال، كالتفريض، كان أحسن، كما في اللسان. قال: والتشديد للتكثير. قال الجوهري: سمي بذلك لأن له معالم وحدودا. وفي العباب: وقيل: لأنه لازم للعبد كلزوم الفرض للقدح، وهو الحز فيه. وفي البصائر: الفرض كالإيجاب، لكن الإيجاب اعتبارا بوقوعه، والفرض اعتبارا بقطع الحكم فيه. وفي اللسان: وهما سيان عند الشافعي، رحمه الله. قلت: وعند أبي حنيفة: الفرق بين الواجب والفرض، كالفرق بين السماء والأرض. وقيل: كل موضع ورد: فرض الله عليه، فبمعنى الإيجاب، وما ورد من: فرض الله له، فهو أن لا يحظره على نفسه. الفرض:  القراءة  ، عن ابن الأعرابي. يقال: فرضت جزئي، أي قرأته. الفرض:  السنة. يقال: فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم، أي سن  ، تفرد به ابن الأعرابي. وقال غيره: فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم، أي أوجب وجوبا لازما. قال الأزهري: وهذا هو الظاهر. الفرض:  نوع  ، وفي الصحاح: جنس  من التمر  . قال الأصمعي: أجود تمر عمان الفرض، والبلعق، قال شاعرهم:
  إذا أكلت سمكا وفرضا
  ذهبت طولا وذهبت عرضا كذا في الصحاح، وفي العباب: وزعم أبو الندى أنه من مداعبات الأعراب. قال: والإنشاد الصحاح:
  لو اصطبحت قارصا ومحضا
  ثم أكلت رائبا وفرضا
  والزبد يعلو بعض ذاك بعضا
  ثم شربت بعده المرضا
  سمقت طولا وذهبت عرضا
  كأنما آكل مالا قرضا وفي اللسان: قال أبو حنيفة: وأخبرني بعض أعراب عمان قال: إذا أرطبت نخلته فتؤخر عن اخترافها تساقط عن نواه فبقيت الكباسة ليس فيها إلا نوى معلق بالتفاريق قال الليث: الفرض:  الجند يفترضون  ، أي يأخذون عطاياهم، والجمع الفروض، هكذا رواه الأزهري عنه. قال الصاغاني: ولم أجده في كتاب الليث. الفرض:  الترس  . نقله الجوهري عن أبي عبيد. قال: وأنشد لصخر الغي يصف برقا، كما في العباب:
  أرقت له مثل لمع البشير                      يقلب بالكف فرضا خفيفا

  قلت: ويروى  قلب بالكف  . وقرأت في شرح الديوان: الفرض: تريس خفيف، وإنما سمي به لأنه فرض، أي قد وأدير. شبه البرق بترس خفيف يقلبه بشير بيده ليراه قوم فيتبشروا، شبه بالفرض لسرعته. وفي الصحاح: ولا تقل: قرصا خفيفا، وهو قول أبي عبيد. وفي العباب هو قول أبي عمرو. قيل: الفرض:  عود من أعواد البيت  هكذا في سائر النسخ وهو غلط، والصواب: الفرض في البيت: عود كما في العباب، وهو قول الجمحي. ولما رأى المصنف لفظ البيت في العباب ظن أن العود من أعواده، وإنما المراد من البيت بيت صخر الغي السابق، فتأمل. وقال الجمحي أيضا. وسمعت القدح، وسمعت الخرقة، والعود أجود. يقال: هو  الثوب  ، أعني الفرض في البيت، رواه الأصمعي عن بعض أعراب هذيل. وفي شرح الديوان: قال الأخفش: يقال: هو القدح، ويقال هو الثوب. وفي العباب: وقيل: الفرض في البيع المذكور هو الحز في زند النار. الفرض:  العطية الموسومة  . كذا في النسخ بالواو. وفي الصحاح والعباب: المرسومة، بالراء، وهو الصواب. يقال: ما أصبت منه فرضا ولا قرضا. قال ابن دريد: الفرض:  ما فرضته على نفسك فوهبته أو جدت به لغير ثواب  . والقرض بالقاف. ما أعطيت من شيء لتكافأ عليه أو لتأخذه بعينه. وأنشد ابن فارس للحكم بن عبدل:
  وما نالها حتى تجلت وأسفرت                      أخو ثقة بقرض ولا فرض الفرض  من الزند حيث يقدح منه. أو  هو  الحز الذي فيه  ، وبه فسر بعضهم قول صخر الغي السابق، كالفرضة بالضم. قوله تعالى:  سورة أنزلناها وفرضناها  أي  جعلنا فيها فرائض الأحكام  ، أو ألزمناكم العمل بما فرض فيها. قرأ ابن كثير وأبو عمرو: وفرضناها،  بالتشديد  ، ومعناه حينئذ على وجهين: أحدهما على معنى التكثير،  أي جعلنا فيها فريضة بعد فريضة  كما في العباب، وفي اللسان: أي إنا فرضنا فيها فروضا،  أو فصلناها  ، وعليه اقتصر الجوهري نقلا عن أبي عمرو، وزاد الأزهري:  وبيناها  ، والذي في التهذيب: أي بينا وفصلنا ما فيها من الحلال والحرام.  والفراض، ككتاب: اللباس  . يقال: ما عليه فراض، أي شيء من لباس، كما في الصحاح. ويقال: ما عليه فراض، أي ثوب. وقال أبو الهيثم: ما عليه ستر. الفراض:  فوهة النهر  . قال لبيد، رضي الله عنه، يذكر الملوك الماضية:
  والحارث الحراب خلـى عـاقـلا                      دارا أقـام بـهـا ولـم يتـنـقـل
  تجري خزائنه على فراض الجدول الفراض:  ع بين البصرة واليمامة  قرب فليج من ديار بكر بن وائل، قال القعقاع: لقينا بالفراض جموع روم وفرس غمها طول السلام وقال ابن أحمر:
  جزى الله قومي بالأبـلة نـصـرة                      ومبدى لهم حول الفراض ومحضرا الفراض:  الطرق  ، عن الليث. قال عمرو بن معد يكرب، رضي الله عنه:
  سددت فراضها لهم ببيتي                      وبعضهم بقنتـه يغـدي

  يريد أنه نزل بين الطرق ليقري.  وفرضت البقرة، كضرب، وكرم، فروضا، وفراضة  ، فيه لف ونشر مرتب، نقلهما الجوهري والصاغاني، وقال الأزهري: يقال من الفارض: فرضت، وفرضت، ولم نسمع بفرض، أي كبرت  وطعنت في السن  ، ومنه قوله تعالى:  لا فارض ولا بكر  قال الفراء وقتادة: الفارض: الهرمة. والبكر: الشابة. قال علقمة بن عوف، وقد عنى بقرة هرمة:
  لعمري لقد أعطيت ضيفك فارضا                      تجر إليه ما تقوم علـى رجـل
  ولم تعطه بكرا فيرضى سمـينة                      فكيف يجازي بالمودة والفـعـل وقال أمية في الفارض أيضا:
  كميت بهيم اللون ليس بفارض                      ولا بخصيف ذات لون مرقم وقال أبو الهيثم: الفارض هي المسنة. وقال أبو زيد: بقرة فارض، وهي العظيمة السمينة، والجمع: فوارض. قد يستعمل  الفارض  في المسن  الضخم من الرجال. و  في الصحاح: الضخم من  كل شيء  ، فيكون للمذكر والمؤنث، قاله الأصمعي، أي فلا يقال فارضة. يقال: رجل فارض وقوم فرض، وهو مجاز. قال رجل من فقيم، كما في اللسان، وفي العباب: قال ضب العدوي:
  شيب أصداغي فرأسي أبيض
  محامل فيها رجال فـرض ويروى:
  شيبني فالرأس مني أبيض وروى ابن الأعرابي:
  محامل بيض وقوم فرض قال: يريد أنهم ثقال كالمحامل. قال ابن بري: ومثله قول العجاج:
  في شعشعان عنق يمـخـور
  حابي الحيود فارض الحنجور ورجال فرض، أي ضخام، وقيل مسان. ومن الفارض بمعنى الكبش المسن قول الشاعر:
  شولاء مسك فارض نهي
  من الكباش زامر خصي يقال:  لحية فارض  ، كما في العباب، وفارضة، كما في الصحاح نقلا عن الأخفش، وجمع بينهما صاحب اللسان، أي ضخمة عظيمة، وهو مجاز. ومن سجعات الأساس: قلت السعادة على اللحية الفارض، الثقيلة على العوارض.  وكذا شقشقه  فارض،  ولهاة فارض  ، وسقاء فارض. قال الفقعسي يذكر غربا واسعا:
  والغرب غرب بقري فارض نقله ابن بري. وأنشد الصاغاني له أيضا يصف فحلا:
  له زجاج ولـهـاة فـارض
  حدلاء كالوطب نحاه الماخض  ج فرض، كركع  ، وقد تقدم شاهده. يقال للشيء  القديم فارض، قال:
  يا رب ذي ضغن علي فارض
  له قروء كقروء الـحـائض

  قال: عنى بضب فارض عداوة عظيمة كبيرة، من الفارض التي هي المسنة. وقوله: له قروء، إلخ، يقول: لعداوته أوقات تهيج فيها مثل وقت الحائض. الفارض:  العارف بالفرائض  ، وهو علم قسمة المواريث،  الفريض  ، وهذه عن ابن عباد كما نقله الصاغاني. وفي اللسان: رجل فارض وفريض: عالم بالفرائض كعالم وعليم، عن ابن الأعرابي،  والفرضي  ، بياء النسبة، وقد  فرض، ككرم، فراضة  . قال شيخنا: فيه أيضا ككتب، حكاه ابن القطاع. قلت: الذي رأيته في كتاب الأبنية له، ذكر الوجهين في فرضت البقرة لا في فرض الرجل، بل لم يذكر في كتابه هذا الحرف، فتأمل. يقال:  هو أفرض الناس  ، أي أعلمهم بقسمة المواريث. ومنه الحديث  وأفرضهم زيد بن ثابت  وفي الصحاح: أفرضكم.  والفريضة: ما فرض في السائمة من الصدقة  ، نقله الجوهري. ووجه أبو بكر أنسا، رضي الله عنهما، إلى البحرين، وكتب له كتابا صدره:  بسم الله الرحمن الرحيم، هذه فريضة الصدقة التي فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين، فمن سئلها من المسلمين على وجهها فليعطها، ومن سئل فوقها فلا يعط  . الفريضة:  الهرمة  المسنة، ومنه الحديث  لكم يا بني نهد في الوظيفة الفريضة  . وهي الفارض أيضا، كالفريض، بغير هاء، وقد فرضت فهي فارض، وفارضة، وفريضة، ومثله في التقدير: طلقت فهي  طالق و  طالقة وطليقة. الفريضة:  الحصة المفروضة  ، اسم من فرض الشيء يفرضه فرضا: أوجبه على إنسان بقدر معلوم.  وسهم فريض: مفروض فوقه  ، وقد فرض فوقه فهو مفروض وفريض، أي حزه.  والفريضتان: الجذعة من الغنم والحقة من الإبل  ، نقله الجوهري، وهو قول ابن السكيت. وفي حديث حنين:  فإن له علينا ست فرائض  جمع فريضة، وهو البعير المأخوذ في الزكاة، سمي فريضة لأنه فرض واجب على ذي المال، ثم اتسع فيه حتى سمي البعير فريضة في غير الزكاة. وقال أبو الهيثم: فرائض الإبل التي تحت الثني والربع. يقال للقلوص التي تكون بنت سنة وهي تؤخذ في خمس وعشرين: فريضة. والتي تؤخذ في ست وثلاثين، وهي بنت لبون وهي بنت سنتين: فريضة، والتي تؤخذ في ست وأربعين، وهي حقة وهي ابنة ثلاث سنين: فريضة. والتي تؤخذ في إحدى وستين: جذعة وهي فريضتها، وهي ابنة أربع سنين. فهذه فرائض الإبل وقال غيره: سميت فريضة لأنها فرضت، أي أوجبت في عدد معلوم من الإبل، فهي مفروضة وفريضة، وأدخلت فيها الهاء لأنها جعلت اسما لا نعتا. وفي الحديث  في الفريضة تجب عليه ولا توجد عنده  يعني السن المعين للإخراج في الزكاة. وقيل: هو عام في كل فرض مشروع من فرائض الله عز وجل.  والفرض، بالكسر: ثمر الدوم ما دام أحمر  ن نقله الصاغاني عن أبي عمرو.  والفرياض، كجريال: الواسع  ، قال العجاج:
  نهر سعيد خالص البـياض
  منحدر الجرية في اعتراض
  يجري على ذي ثبج فرياض
  خلف قرقيساء في الغـياض
  كأن صوت مائه الخضخاض إجلاب جن بنقا منقاض

  قال ابن دريد: فرياض،  بلا لام: ع  . وقال الأزهري: رأيت بالستار الأغبر عينا يقال له فرياض تسقي نخلا، وكان ماؤها عذبا. قال رؤبة:
  يغزون من فرياض سيحا ديسقا المفرض:  كمنبر: حديدة يحز بها  ، نقله الجوهري والصاغاني.  والفرضة بالضم من النهر: ثلمة يستقى منها  . الفرضة  من البحر: محط السفن  ، كذا في نسخ الصحاح، وفي بعضها: مرفأ السفن. الفرضة من الدواة: محل النقس  منها. الفرضة:  نجران الباب  : يقال: وسع فرضة الباب، وفرضة الدواة. وجمع الكل فرض وفراض، وفرض النهر وفراضه: مشارعه. وقال الأصمعي: الفرضة:  والفضفاضة: الجارية اللحيمة الجسيمة: الطويلة  . قال رؤبة:
  أزمان ذات الكفل الرضراض
  رقراقة في بدنها الفضفـاض  وافتضها: افترعها  ، مثل اقتضها، بالقاف. افتض  الماء: صبه شيئا بعد شيء  . ومنه حديث غزوة هوازن:  فجاء رجل بنطفة من إداوة فافتضها، فأمر بها رسول الله صلى الله عليه وسلم فصبت في قدح فتوضأنا كلنا  ويروى بالقاف أيضا، أي فتح رأسها.  أو  افتضه:  أصابه ساعة يخرج  ، كما في الصحاح، أي من العين، أو يصوب من السحاب. افتضت  المرأة: كسرت عدتها بمس الطيب أو بغيره  ، كقلم الظفر، أو نتف الشعر من الوجه،  أو دلكت جسدها بدابة أو طير ليكون ذلك خروجا عن العدة، أو كانت من عادتهم أن تمسح قبلها بطائر وتنبذه فلا يكاد يعيش  . وفي حديث أم سلمة أنها قالت:  جاءت امرأة إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالت: إن ابنتي توفي عنها زوجها وقد اشتكت عينيها، أفتكحلهما? فقال: لا، مرتين أو ثلاثا إنما هي أربعة أشهر وعشرا. وقد كانت إحداكن ترمي بالبعرة على رأس الحول  ، ومعنى الرمي بالبعرة أن المرأة كانت إذا توفي عنها زوجها دخلت حفشا ولبست شر ثيابها حتى تمر بها سنة، ثم تؤتة بدابة: شاة أو طائر فتفتض بها، فقلما تفتض بشيء إلا مات، ثم تخرج فتعطى بعرة فترمي بها. وقال ابن مسلم: سألت الحجازيين عن الافتضاض، فذكروا أن المعتدة كانت لا تغتسل ولا تمس ماء، ولا تقلم ظفرا، ولا تنتف من وجهها شعرا، ثم تخرج بعد الحول بأقبح منظر، ثم تفتض بطائر تمسح به قبلها وتنبذه فلا يكاد يعيش. أي تكسر ما هي فيه من العدة بذلك، قال: وهو من العدة بذلك، قال: وهو من فضضت الشيء، أي كسرته، كأنها تكون في عدة من زوجها فتكسر ما كانت فيه، وتخرج منه بالدابة. قال ابن الأثير: ويروى بالقاف والباء الموحدة. وقال الأزهري: وقد روى الشافعي هذا الحديث غير أنه روى هذا الحرف بالقاف والضاد، أي من القبض، وهو الأخذ بأطراف الأصابع.  والفضفضة: سعة الثوب، والدرع، والعيش  : يقال: ثوب فضفاض، وعيش فضفاض، ودرع فضفاضة، أي واسعة. كما في الصحاح. وفي حديث سطيح :
  أبيض فضفاض الرداء والبدن أراد: واسع الصدر والذراع فكنى عنه بالرداء والبدن، وقيل أراد كثرة العطاء.
 ومما يستدرك عليه: المفضوض: المكسور، كالفضيض، وهو المفرق أيضا:

  والفضاضة، كثمامة: الفضاض. وفي حديث ذي الكفل:  لا يحل لك أن تفض الخاتم  وهو كناية عن الوطء. وانفض الشيء: انكسر، وقيل: تفرق. وانفض القوم: تفرقوا، نقله الجوهري. وفي الحديث:  لو أن أحدا انفض انفضاضا مما صنع بابن عفان لحق له  أي انقطعت أوصاله وتفرقت جزعا وحسرة. قال ذو الرمة:
  تكاد تنفض منهن الحيازيم أي تنقطع. ويروى الحديث بالقاف أيضا. وتفضض القوم: تفرقوا، كانفضوا، وكذلك تفضض الشيء، إذا تفرق. وطارت عظامه فضاضا، إذا تطايرت عند الضرب. وتمر فض: متفرق لا يلزق بعضه ببعض، عن ابن الأعرابي. وفضضت ما بينهما: قطعت. والفضيض من النوى: الذي يقذف من الفم. ومكان فضيض: كثير الماء. وفض الماء: سال. وفضه: صبه. ورجل فضفاض: كثير العطاء. شبه بالماء الفضفاض. وتفضفض بول الناقة، إذا انتشر على فخذيها. وناقة كثيرة فضيض اللبن. ويصفونها بالغزارة. ورجل كثير فضيض الكلام. يصفونه بالكثارة. وأفض العطاء: أجزله. وشيء مفضض: مموه بالفضة. ولجام مفضض: مرصع بالفضة. نقله الجوهري. وحكى سيبويه: تفضيت، من الفضة، أراد تفضضت. قال ابن سيده: ولا أدري ما عنى به، اتخذتها أم استعملتها، وهو من محول التضعيف. ودرع فضافضة، أي واسعة. وأرض فضفاض: قد علاها الماء من كثرة المطر. وفضفض الثوب والدرع: وسعهما. قال كثير:
  فنبذت ثم تـحـية فـأعـادهـا                      غمر الرداء مفضفض السربال والفضفاض: الكثير الواسع. قال رؤبة:
  يسعطنه فضفاض بول كالصبر وسحابة فضفاضة: كثيرة المطر. وقال الليث: فلان فضاضة ولد أبيه، أي آخرهم. وقال الأزهري: والمعروف: نضاضة ولد أبيه، بالنون بهذا المعنى. وفض المال على القوم: فرقه. وفض الله فاه، وأفضه. وقد تقدم إنكار الجوهري إياه، ونقله ابن القطاع هكذا. وخرز فض: منتثر، نقله الزمخشري. وكمحدث، أبو الحسن علي ابن أحمد بن علي المفضض الشرواني، كتب عنه أبو طاهر السلفي في معجم السفر وأثنى عليه.

##### Türkçe

**الفرض**، مثل **الضرب**: vakitlendirme (zaman tayini); bunu İbn ‘Arefe söylemiştir. Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **فمن فرض فيهن الحج**; şu hâlde vakitlendirilmiş her vacip **مفروض**tur. Yine Yüce Allah’ın sözü: **ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له**; yani Allah onun için vakitlendirdi. Yine Yüce Allah’ın sözü: **نصيبا مفروضا**; yani vakitlendirilmiş. Bunların hepsi İbn ‘Arefe’nin tefsirindendir; ve **مفروضا** sözünün manasında Zeccâc’ın sözü de böyledir. Başkası dedi ki: **فمن فرض فيهن الحج**; yani ihramı ile onu kendi üzerine vacip kıldı.

**الفرض**: şeyde yarma/çentme. Denir ki: **فرضت الزند والسواك**. Ve **فرض الزند**: ondan kıvılcım çıkarılan yer; **الصحاح**’ta olduğu gibi; bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Asma‘î dedi ki: **فرض مسواكه فهو يفرضه فرضا**; dişleriyle onu çenttiği zaman. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: kıtlık yılında içinde **فرض** bulunan bir **قدح** edindiği (geçer). **القدح**: üzerine tüy ve temren yapılmadan önce ok (şaftı). Ve **الفرض**: şeyde çentme ve kesme; **التفريض**; o da çentiklemedir. Leys, Şemmâh’ın sözünde bunu tashif etmiştir:

  إذا طرحا شأوا بأرض هوى له                      مفرض أطراف الذراعين أفلج

Onu **مقرض** diye, **القاف** ile rivayet etti; hâlbuki güvenilirlerin rivayet ettiği üzere **الفاء** iledir. Bâhilî dedi ki: Şemmâh **بالمفرض** ile **المحزر**i kastetti; yani **الجعل** (bokböceği); buna Ezherî dikkat çekti. Dedi ki: **بالشأو** ile de: erkek deve ile dişi eşeğin dışkılarından attıklarını kastetti. Ve dediler ki: **الجعلان مفرضة**; sanki onda çentikler varmış gibi.

**الفرض** (yaydan): kirişin konduğu yer. **الصحاح**’ta: **فرض القوس**: kirişin üzerine düştüğü çentik. Çoğulu **فراض** ve **فروض** da. Şair dedi ki:

  من الرضمات البيض غير لونهابنات فراض المرخ واليابس الجزل

İbn Düreyd bunu, çentik manasında **فرض**’un çoğulu **فراض** hakkında böyle inşad etti.

**الفرض**: Yüce Allah’ın vacip kıldığı şey; **كالمفروض**; diğer bütün nüshalarda böyledir. Eğer “**كالتفريض**” deseydi daha iyi olurdu; **اللسان**’da olduğu gibi. Dedi ki: şeddeli söyleyiş çokluk içindir. Cevherî dedi ki: ona bu ad verildi; çünkü onun için nişaneler ve sınırlar vardır. **العباب**’da: ve denildi ki: çünkü o, kul için, **الفرض**’un **القدح**a (ok şaftına) yapışması gibi lâzımdır; o da ondaki çentiktir. **البصائر**’de: **الفرض** **كالإيجاب** gibidir; ancak **الإيجاب** vuku bulmasına itibarla, **الفرض** ise hükmün onda kesilip belirlenmesine itibarla. **اللسان**’da: Şâfiî’nin, Allah ona rahmet etsin, yanında ikisi eşittir. Dedim ki: Ebû Hanîfe yanında: **الواجب** ile **الفرض** arasındaki fark, gök ile yer arasındaki fark gibidir. Ve denildi ki: “**فرض الله عليه**” olarak gelen her yer, **الإيجاب** manasındadır; “**فرض الله له**” olarak gelen ise, onu kendi nefsine haram kılmamasıdır.

**الفرض**: **القراءة**; İbnü’l-A‘râbî’den. Denir ki: **فرضت جزئي**; yani onu okudum.

**الفرض**: **السنة**. Denir ki: **فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم**; yani sünnet koydu; bunu yalnız İbnü’l-A‘râbî rivayet etmiştir. Başkası dedi ki: **فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم**; yani bağlayıcı bir vücûb ile vacip kıldı. Ezherî dedi ki: zahir olan budur.

**الفرض**: bir **نوع**; **الصحاح**’ta: hurmadan bir **جنس**. Asma‘î dedi ki: Umân hurmasının en iyisi **الفرض** ve **البلعق**tır. Onların şairi dedi ki:

  إذا أكلت سمكا وفرضا
  ذهبت طولا وذهبت عرضا

**الصحاح**’ta böyledir. **العباب**’da: Ebû’n-Nedâ bunun bedevîlerin şakalaşmalarından olduğunu iddia etti. Dedi ki: **الصحاح**’ın inşadı:

  لو اصطبحت قارصا ومحضا
  ثم أكلت رائبا وفرضا
  والزبد يعلو بعض ذاك بعضا
  ثم شربت بعده المرضا
  سمقت طولا وذهبت عرضا
  كأنما آكل مالا قرضا

**اللسان**’da: Ebû Hanîfe dedi ki: Umân bedevîlerinden biri bana haber verdi; dedi ki: hurma ağacı olgunlaşıp da salkımını toplamayı geciktirirsen, çekirdeğinden (eti) dökülür; böylece **الكباسة** kalır, içinde asılı **نوى**dan başka bir şey olmaz; **بالتفاريق**a asılı. Leys dedi ki: **الفرض**: **الجند يفترضون**; yani atıyyelerini alırlar; çoğulu **الفروض**. Ezherî bunu ondan böyle rivayet etti. Sâğânî dedi ki: Leys’in kitabında bunu bulmadım.

**الفرض**: **الترس** (kalkan). Cevherî bunu Ebû ‘Ubeyd’den nakletti. Dedi ki: ve **العباب**’da olduğu üzere, bir şimşeği vasfederken Sahr el-Gayy için inşad etti:

  أرقت له مثل لمع البشير                      يقلب بالكف فرضا خفيفا

Dedim ki: **قلب بالكف** diye de rivayet edilir. Divan şerhinde okudum: **الفرض**: hafif bir kalkan; ona bu ad verildi; çünkü o **فرض** edildi; yani yontuldu ve döndürüldü. Şimşeği, kavmin görüp sevinmesi için Beşîr’in eliyle çevirdiği hafif bir kalkana benzetti; sürati sebebiyle **الفرض**a benzetti. **الصحاح**’ta: “**قرصا خفيفا** demezsin”; bu Ebû ‘Ubeyd’in sözüdür. **العباب**’da bu Ebû ‘Amr’ın sözüdür.

Denildi ki: **الفرض**: evin ağaçlarından bir ağaç; diğer bütün nüshalarda böyledir ve bu yanlıştır. Doğrusu: evde **الفرض**: bir ağaç; **العباب**’da olduğu gibi; bu Cumahî’nin sözüdür. Müellif, **العباب**’daki “**البيت**” lafzını görünce, ağacın onun ağaçlarından olduğunu sandı; hâlbuki **البيت** ile kastedilen, Sahr el-Gayy’ın önceki beytidir; düşün. Cumahî ayrıca dedi ki: **القدح**ı işittim, **الخرقة**yı işittim; **العود** daha iyidir. Denir ki: o **الثوب**tur; yani beyitteki **الفرض**; Asma‘î bunu Hüzeyl bedevîlerinden birinden rivayet etti. Divan şerhinde: Ahfeş dedi ki: denir ki o **القدح**tır; ve denir ki o **الثوب**tur. **العباب**’da: ve denildi ki: zikredilen beyitteki **الفرض** satışında kastedilen, ateş çakma çubuğundaki çentiktir.

**الفرض**: damgalı bağış. Nüshalarda **بالواو** ile böyledir. **الصحاح** ve **العباب**’da: **المرسومة** **بالراء** ile; doğru olan budur. Denir ki: ondan ne **فرض** ne de **قرض** elde ettim. İbn Düreyd dedi ki: **الفرض**: kendi nefsine farz kıldığın, sonra da karşılıksız olarak başkasına hibe ettiğin yahut verdiğin şeydir. **والقرض بالقاف**: bir şeyden, karşılığında sana denk bir şey verilmesi için yahut onu aynen geri almak için verdiğin şey. İbn Fâris, Hakem b. ‘Abdel için inşad etti:

  وما نالها حتى تجلت وأسفرت                      أخو ثقة بقرض ولا فرض

**الفرض**: **الزند**den, ondan kıvılcım çıkarılan yer. Yahut o: içindeki çentiktir. Bununla, bazıları Sahr el-Gayy’ın önceki sözünü tefsir etti; **كالفرضة بالضم**.

Yüce Allah’ın sözü: **سورة أنزلناها وفرضناها**; yani onda hükümlerin farzlarını kıldık; yahut onda farz kılınanla amel etmeyi size gerekli kıldık. İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr: **وفرضناها**yı **بالتشديد** okudu; o vakit manası iki vecih üzeredir: birincisi çokluk manasında; yani onda farz üstüne farz kıldık; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: yani onda farzlar farz kıldık; yahut onu tafsil ettik; Cevherî, Ebû ‘Amr’dan naklen bununla yetindi. Ezherî ekledi: ve onu açıkladık. **التهذيب**’de olan: yani onda helal ve haramdan olanı açıkladık ve tafsil ettik.

**الفراض** (kitap vezninde): **اللباس**. Denir ki: onun üzerinde **فراض** yok; yani giyimden bir şey; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir ki: onun üzerinde **فراض** yok; yani elbise. Ebû’l-Heysem dedi ki: onun üzerinde örtü yok.

**الفراض**: nehrin ağzı. Lebîd, Allah ondan razı olsun, geçmiş kralları anarak dedi ki:

  والحارث الحراب خلـى عـاقـلا                      دارا أقـام بـهـا ولـم يتـنـقـل
  تجري خزائنه على فراض الجدول

**الفراض**: Basra ile Yemâme arasında bir **ع**; Bekr b. Vâil diyarından, Fuleyc yakınında. Ka‘kâ‘ dedi ki: **بالفراض**’da Rum ve Fars topluluklarıyla karşılaştık; uzun barış onları kedere boğdu. İbn Ahmer dedi ki:

  جزى الله قومي بالأبـلة نـصـرة                      ومبدى لهم حول الفراض ومحضرا

**الفراض**: yollar; Leys’ten. ‘Amr b. Ma‘dîkerib, Allah ondan razı olsun, dedi ki:

  سددت فراضها لهم ببيتي                      وبعضهم بقنتـه يغـدي

İstiyor ki, yolların arasına indi; ikrâ etsin diye. Ve **فرضت البقرة**; **ضرب** gibi ve **كرم** gibi; **فروضا** ve **فراضة** (olarak). Onda tertipli bir sarma ve yayma vardır; ikisini de **الجوهري** ve **الصاغاني** nakletti. **الأزهري** dedi: **الفارض**’den şöyle denir: **فرضت** ve **فرضت**; ve **فرض** ile işitmedik; yani büyüdü ve yaşta ilerledi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **لا فارض ولا بكر**. **الفراء** ve **قتادة** dedi: **الفارض**: çok yaşlı. Ve **البكر**: genç. **علقمة بن عوف** dedi; ve yaşlı bir inek kastetmişti:
  Ömrüme yemin olsun, misafirine **فارضا** verdin,                      ona doğru, bir ayak üzerinde duranı sürükler;
  Ve ona **بكرا** vermedin ki semiz olarak razı olsun;                      öyleyse sevgi ve fiil ile nasıl karşılık verir?

Ve **أمية** de **الفارض** hakkında dedi:
  Kızıl, koyu renkli; **بفارض** değildir,                      ne de benekli, nakışlı renk sahibi.

**أبو الهيثم** dedi: **الفارض** yaşlı (dişi)dir. **أبو زيد** dedi: **بقرة فارض**; o, büyük semizdir; çoğulu: **فوارض**. **الفارض** bazen erkeklerden yaşlı, iri olana da kullanılır. Ve **الصحاح**’ta: her şeyden iri olan; böylece müzekker ve müennes için olur; bunu **الأصمعي** söyledi; yani **فارضة** denilmez. Denir: **رجل فارض** ve **قوم فرض**; bu mecazdır. **اللسان**’da olduğu üzere **فقيم**’den bir adam dedi; ve **العباب**’da: **ضب العدوي** dedi:
  Şakaklarım ağardı; başım beyaz.
  Taşıyıcılar; içinde **فرض** adamlar.

Ve şöyle rivayet olunur:
  Beni ağarttı; baş benden beyaz.

Ve **ابن الأعرابي** rivayet etti:
  Beyaz taşıyıcılar ve **قوم فرض**.

Dedi: istiyor ki, onlar taşıyıcılar gibi ağırdırlar. **ابن بري** dedi: ve bunun benzeri **العجاج**’ın sözü:
  Parıltılı bir boyunda; sürüp götürür,
  Kayalıkları okşayan; boğazı **فارض**.

Ve **رجال فرض**; yani iriler; ve denildi: yaşlılar. Ve **الفارض**’ın “yaşlı koç” manasında oluşundan şairin sözü:
  Sütü çekilmiş; misk; **فارض**; yasaklayıcı;
  Koçlardan; böğüren; hadım.

Denir: **لحية فارض**; **العباب**’da olduğu gibi; ve **فارضة**; **الصحاح**’ta **الأخفش**’ten naklen. **اللسان** sahibi ikisini birleştirdi; yani iri, büyük; bu mecazdır. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Saadeti **اللحية الفارض** üzerine söyledim; **العوارض** üzerine ağır (olan).” Ve yine **شقشقه فارض**; ve **لهاة فارض**; ve **سقاء فارض**. **الفقعسي** geniş bir kova zikrederek dedi:
  Ve kova, sığırın **فارض** kovasıdır.

Bunu **ابن بري** nakletti. **الصاغاني** ona ait olarak, bir boğayı vasfederek de inşad etti:
  Onun camı ve **لهاة فـارض**’ı vardır;
  Sarkan; tulum gibi; onu sağan (dişi) yana çevirdi.

**ج فرض**; **كركع** gibi; ve şahidi daha önce geçti. Şeye, eski olana **فارض** denir. Dedi:
  Ey Rabbim, bana karşı **فارض** bir kin sahibi;
  Onun **قروء**’u, hayızlının **قروء**’u gibidir.

Dedi: **ضب فارض** ile büyük, iri bir düşmanlık kastetti; yaşlı olan **الفارض**’dan. Ve “**له قروء** …” sözü: der ki, düşmanlığının, hayızlının vakti gibi coştuğu vakitleri vardır. **الفارض**: **العارف بالفرائض**; o, mirasların taksimi ilmidir; **الفريض**; bu, **ابن عباد**’dandır; **الصاغاني**’nin naklettiği üzere. Ve **اللسان**’da: **رجل فارض** ve **فريض**: **الفرائض**’i bilen; **عالم** ve **عليم** gibi; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الفرضي**; nisbet **ياء**’sı ile. Ve **فرض** etti; **كرم** gibi; **فراضة** (olarak). Şeyhimiz dedi: onda ayrıca **كتب** gibi de vardır; bunu **ابن القطاع** hikâye etti. Dedim: onun **كتاب الأبنية**’sinde gördüğüm: iki vechi **فرضت البقرة**’da zikretti; **فرض الرجل**’de değil; bilakis bu harfi kitabında zikretmedi; öyleyse düşün. Denir: **هو أفرض الناس**; yani mirasların taksimini en iyi bilenleri. Ve ondan hadis: **وأفرضهم زيد بن ثابت**. Ve **الصحاح**’ta: **أفرضكم**. Ve **الفريضة**: **السائمة**’den sadakada farz kılınan şey; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **أبو بكر** **أنسا**’yı (Allah ikisinden de razı olsun) Bahreyn’e yönlendirdi ve ona bir yazı yazdı; başını şöyle yaptı: **بسم الله الرحمن الرحيم، هذه فريضة الصدقة التي فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين، فمن سئلها من المسلمين على وجهها فليعطها، ومن سئل فوقها فلا يعط**.

**الفريضة**: **الهرمة المسنة**; ve ondan hadis: **لكم يا بني نهد في الوظيفة الفريضة**. Ve o, **الفارض** da olur; **الفريض** gibi; **هاء**sız. Ve **فرضت**; o hâlde **فارض** ve **فارضة** ve **فريضة**. Ve takdirde bunun benzeri: **طلقت**; o hâlde **طالق** ve **طالقة** ve **طليقة**. **الفريضة**: **الحصة المفروضة**; **فرض الشيء يفرضه فرضا**’dan isimdir: onu, bilinen bir miktar ile bir insana vacip kıldı. Ve **سهم فريض**: üstü yarılmış (pay); ve üstünü **فرض** etti; o hâlde **مفروض** ve **فريض**; yani onu yardı. Ve **الفريضتان**: **الجذعة من الغنم والحقة من الإبل**; bunu **الجوهري** nakletti; ve bu, **ابن السكيت**’in sözüdür. Ve **حنين** hadîsinde: **فإن له علينا ست فرائض**; **فريضة**’nin çoğulu; o, zekâtta alınan devedir; ona **فريضة** denildi; çünkü o, mal sahibine farz, vacip olarak farz kılındı; sonra onda genişletildi; ta ki zekât dışında da deveye **فريضة** denildi. **أبو الهيثم** dedi: develerin **فرائض**’i, **الثني** ve **الربع**’ın altındakilerdir. Bir yaşında olup yirmi beşte alınan dişi deveye: **فريضة** denir. Otuz altıda alınan; o, **بنت لبون**dur ve iki yaşındadır: **فريضة**. Kırk altıda alınan; o, **حقة**dır ve üç yaşındadır: **فريضة**. Altmış birde alınan: **جذعة**; ve o, onun **فريضتها**’sıdır; ve dört yaşındadır. İşte bunlar develerin **فرائض**’idir. Başkası dedi: ona **فريضة** denildi; çünkü o **فرضت**; yani bilinen bir deve sayısında vacip kılındı; o hâlde **مفروضة** ve **فريضة**. Ve ona **هاء** sokuldu; çünkü o, sıfat değil isim kılındı. Ve hadiste: **في الفريضة تجب عليه ولا توجد عنده**; yani zekâtta çıkarma için belirlenen yaş. Ve denildi: o, Yüce ve Aziz Allah’ın farzlarından her meşru farzda geneldir.

Ve **الفرض**; kesre ile: **الدوم** meyvesi, kırmızı kaldığı müddetçe; **ن**; bunu **الصاغاني** **أبي عمرو**’dan nakletti. Ve **الفرياض**; **جريال** gibi: geniş olan. **العجاج** dedi:
  Saîd nehri; saf beyazlık;
  Akışın inişi, enine;
  Geniş göğüslü üzerine akar; **فرياض**;
  **قرقيساء**’ın arkasında, ağaçlıklarda;
  Sanki onun şapırtılı suyunun sesi, çökmüş bir kumlukta cinlerin sürüşüdür.

قال ابن دريد: **فرياض**، **بلا لام**: ع. وقال الأزهري: ستار الأغبر’de **فرياض** denilen, hurma sulayan bir göz gördüm; suyu tatlı idi. قال رؤبة:
  **يغزون من فرياض سيحا ديسقا**

**المفرض**: **كمنبر**: onunla yarma yapılarak kesilen bir demir; onu الجوهري ve الصاغاني nakletti. **والفرضة** (ضم ile) nehirden: ondan su alınan bir gedik. **الفرضة** denizden: gemilerin indiği yer; صحاح nüshalarında böyledir, bazılarında: gemilerin sığınağı. **الفرضة** hokkadan: ondan **النقس**’in yeri. **الفرضة**: kapının **نجران**’ı; denir ki: “**فرضة الباب**’ı genişletti” ve “**فرضة الدواة**”. Hepsinin çoğulu **فرض** ve **فراض**’dır; ve **فرض النهر** ve **فراضه**: onun suya giriş yerleri. وقال الأصمعي: **الفرضة** ve **الفضفاضة**: etli, iri cüsseli, uzun cariye. قال رؤبة:
  **أزمان ذات الكفل الرضراض**
  **رقراقة في بدنها الفضفـاض**

**وافتضها**: onu bekâretini bozdu; **اقتضها** gibi, **بالقاف**. **افتض الماء**: onu azar azar döktü. Ondan, Hevâzin gazvesi hadisi: “Bir adam bir kırbadan bir damlacıkla geldi de onu **فافتضها**; رسول الله صلى الله عليه وسلم onunla emretti de bir kaba döküldü; hepimiz abdest aldık.” **بالقاف** ile de rivayet edilir; yani başını açtı. Veya **افتضه**: çıktığı bir vakitte ona isabet etti; صحاح’ta olduğu üzere; yani gözeden, yahut buluttan dökülür. **افتضت المرأة**: güzel kokuya dokunmakla veya onun dışındakilerle iddetini bozdu; tırnak kesmek gibi; yahut yüzden kıl yolmak; yahut iddetten çıkış olsun diye bedenini bir hayvanla veya kuşla ovdu; yahut onların âdetinden idi ki, önce avret yerini bir kuşla siler ve onu atardı da neredeyse yaşamazdı. Ümmü Seleme hadisi: dedi ki: “Bir kadın رسول الله صلى الله عليه وسلم’e geldi de dedi: Kızımın kocası öldü ve gözleri rahatsız oldu; ikisine sürme çekeyim mi? Dedi: Hayır; iki kere veya üç kere; o ancak dört ay ve ondur. Sizden biri, yılın başı üzerine deve pisliği atardı.” Deve pisliği atmanın manası: kadın kocası öldüğünde bir kulübeye girer ve en kötü elbisesini giyerdi; bir yıl geçinceye kadar; sonra ona bir hayvan getirilirdi: koyun veya kuş; onunla **تفتض** ederdi; neredeyse bir şeyle **تفتض** etmezdi ki ölmesin; sonra çıkar, ona bir deve pisliği verilir, onu atardı. وقال ابن مسلم: Hicazlılara **الافتضاض** hakkında sordum; zikrettiler ki iddet bekleyen kadın yıkanmaz, suya dokunmaz, tırnak kesmez, yüzünden kıl yolmazdı; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تفتض** eder: onunla avret yerini siler ve onu atar; neredeyse yaşamaz. Yani bununla içinde bulunduğu iddeti kırar. Dedi: Bu, “**فضضت الشيء**”dendir; yani onu kırdım; sanki kocasından bir iddette olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar. قال ابن الأثير: **بالقاف** ve **الباء الموحدة** ile de rivayet edilir. وقال الأزهري: Şâfiî bu hadisi rivayet etmiştir; ancak bu harfi **بالقاف والضاد** ile rivayet etti; yani **القبض**’dandır; o, parmak uçlarıyla almaktır.

**والفضفضة**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliği; denir ki: **ثوب فضفاض** ve **عيش فضفاض** ve **درع فضفاضة**; yani geniş. صحاح’ta olduğu gibi. Sıtîh hadisi:
  **أبيض فضفاض الرداء والبدن**
İstedi: göğsü ve kolu geniş; bundan kinaye olarak ridâ ve bedeni zikretti; ve denildi ki: çokça bağışlamayı istedi.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **المفضوض**: kırılmış; **كالفضيض**; o, ayrılmış olan da demektir:

**والفضاضة**: **كثمامة**: **الفضاض**. Zü’l-Kifl hadisi: “Senin için helâl değildir ki **تفض الخاتم**”; bu, cinsel birleşmeye kinayedir. **وانفض الشيء**: kırıldı; ve denildi ki: dağıldı. **وانفض القوم**: dağıldılar; الجوهري onu nakletti. Hadiste: “Eğer bir kimse, İbn Affân’a yapılan şeyden dolayı bir **انفض انفضاضا** ile **انفض** olsaydı, ona hakkı olurdu”; yani eklemleri koptu ve korku ve hasretle dağıldı. قال ذو الرمة:
  **تكاد تنفض منهن الحيازيم**
Yani kopar. Hadis **بالقاف** ile de rivayet edilir. **وتفضض القوم**: dağıldılar; **كانفضوا** gibi. Keza **تفضض الشيء**: dağıldığı zaman. “Kemikleri **فضاضا** uçtu”: vurma anında saçıldığı zaman. **وتمر فض**: dağınık; bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den. “İkisinin arasını **فضضت**”: kestim. **والفضيض** çekirdekten: ağızdan atılan. **ومكان فضيض**: suyu çok. **وفض الماء**: aktı. **وفضه**: onu döktü. **ورجل فضفاض**: çokça bağışlayan; bol suya benzetildi. Dişi devenin idrarı **تفضفض** eder: uylukları üzerine yayıldığı zaman. Sütü **فضيض**’i çok olan dişi deve; onu bollukla vasfederler. Sözü **فضيض**’i çok olan adam; onu çoklukla vasfederler. **وأفض العطاء**: onu bol verdi. **وشيء مفضض**: gümüşle kaplanmış. **ولجام مفضض**: gümüşle süslenmiş. الجوهري onu nakletti. Sîbeveyh hikâye etti: “**تفضيت**”, gümüşten; **تفضضت**’yi istedi. قال ابن سيده: Onunla neyi kastettiğini bilmiyorum; onu edindim mi yoksa onu kullandım mı; bu, şeddeli yapının çevrilmesindendir. **ودرع فضافضة**: yani geniş. **وأرض فضفاض**: çok yağmurdan su onun üzerine yükselmiş. **وفضفض الثوب والدرع**: ikisini genişletti. قال كثير:
  **فنبذت ثم تـحـية فـأعـادهـا                      غمر الرداء مفضفض السربال**

**والفضفاض**: çok, geniş olan. قال رؤبة:
  **يسعطنه فضفاض بول كالصبر**

**وسحابة فضفاضة**: yağmuru çok. وقال الليث: “Falan, babasının çocuklarının **فضاضة**’sıdır”; yani onların sonuncusu. وقال الأزهري: Bilinen: bu manada **نضاضة ولد أبيه**’dir; **بالنون**. “Malı kavim üzerine **فض** etti”: onu dağıttı. “Allah onun ağzını **فض** etsin” ve “**أفضه**”. الجوهري’nin onu inkârı daha önce geçti; İbnü’l-Kattâ‘ onu böyle nakletti. **وخرز فض**: saçılmış; Zemahşerî onu nakletti. Ve **كمحدث** olarak, Ebu’l-Hasen Ali b. Ahmed b. Ali **المفضض** eş-Şirvânî; Ebu Tâhir es-Silefî ondan Mu‘cemü’s-sefer’de yazdı ve onu övdü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَضَهُ
1 فَرَضَهُ ذ , (S, A, O, Msb, &c.,) aor. فَرِضَ , (Msb, TA, &c.,) inf. n. فَرْضٌ, (S, O, Msb, K, &c.,) He made a mark in it, or upon it, by notching, or otherwise: (O:) he notched it: made a notch, or an incision, in it; (S, O, Msb, K;) namely, a piece of wood, (Msb,) a زَنْد, [or rather فَرَضَهَا said of a زَنْدَة, from which fire is produced,] and a سِوَاك [or toothstick], (S, O,) and in like manner a bow; (A;) as also [↓ افترضهُ; (see this verb below;) and] ↓ فرّضهُ, inf. n. تَفْرِيضٌ: (K:) or this last signifies he notched it much; or made notches in it; (S, O, TA;) or you say, فَرَضَ قَوْسَهُ and فَرَّضَ قِسِيَّهُ: (A:) and فَرَضَهُ signifies he notched it with his teeth; namely, a tooth-stick: (As:) and he cut it; namely, a thing; or a hard thing; which is said by some to be the primary signification: (TA:) and he (a tailor) cut it out; namely a garment: (Kull p. 275:) and he cut it out and made it round; namely a shield: (TA:) and فَرْضٌ also signifies the cutting, or dividing, lengthwise; cleaving; or the like; applied in a general manner; or the making a trench, or an oblong excavation, in the middle of a grave; فَرَضْتُ لِلْمَيِّتِ signifying I made a trench, or an oblong excavation, in the middle of a grave, for the corpse. (TA.) -A2- فَرَضَ لَهُ, [aor. and] inf. n. as above, (K, &c.,) He apportioned to him [a thing]: he appointed to him [a thing]: (Bd in xxxiii. 38, and TA: *) because that which is apportioned, or appointed, [to a person] is cut off from the thing from which it is apportioned, or appointed: (TA:) he made [a thing] lawful, or allowable, to him; (Jel in xxxiii. 38, and Kull in p. 275, and TA; *) relating to a case into which a man has brought himself: (Kull:) this is said to be the meaning when the phrase فَرَضَ اللّٰهُ لَهُ occurs in the Kur: (TA:) he appointed, or assigned, to him a definite portion; (K;) as also له ↓ افرض. (O, L, K.) You say فَرَضَ لَهُ فِى العَطَآءِ [He appointed, or assigned, to him a definite portion in the gift]. (As, S.) And فَرَضَ لَهُ فِى الدِّيوَانِ (As, S, A) [He appointed, or assigned, to him a definite portion in the register of soldiers or pensioners; or] he registered his stipend therein. (As, A, TA.) And فَرَضَهُ, (S,) and ↓ افرضهُ, (S, K,) He gave to him. (S, O, K.) ― -b2- فَرَضَ, (S, A, Mgh, Msb,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Msb, TA,) also signifies He (God, S, A, Mgh, Msb) made a thing, (S, TA,) or prayer, (A, Mgh,) or statutes or ordinances, (Msb,) obligatory, or binding, syn. أَوْجَبَ, (S, A, Mgh, Msb, TA,) by a known decree, (TA,) [or He imposed a thing &c.,] عَلَى اـِنْسَانٍ on a man, (TA,) or عَلَيْنَا on us; (S;) and so ↓ اِفْتَرَضَ: (S, A, Mgh, O, K:) or فَرْضٌ is like اـِيجَابٌ; but the latter is so termed in consideration of its befalling; and the former is so called in consideration of the sentence, or decree, respecting it: (B:) [this is said in books on the law, in explanation of the opinion of Aboo-Haneefeh, as opposed to that of Esh-Shلfi'ee: for] accord. to Esh-Shلfi'ee, these two terms are alike; (L, TA;) but accord. to Aboo-Haneefeh, the difference between الوَاجِبُ and الفَرْضُ is like the difference between heaven and earth: (TA:) this distinction, however, is founded upon contested derivations of the two terms: (Kull p. 276:) and it is said that wherever the phrase فَرَضَ اللّٰهُ عَلَيْهِ occurs, it means اـِيجَابٌ. (TA.) Also He (the apostle of God) instituted, or prescribed, [a thing as a statute, or an ordinance, or a command or prohibition;] syn. سَنَّ; (O, K;) on the authority of IAar alone: (O, TA:) but accord. to others, he made necessarily obligatory or binding; and this, says Az, is the obvious meaning. (TA.) Also He (a judge) decreed, or adjudged, [TA.) Also He (a judge) decreed, or adjudged, [a thing, as, for instance,] expenses [&c.]. (Msb.) Also He assigned, or appointed, a particular time for doing a thing; or he determined, defined, or limited, a thing as to time, or otherwise; the inf. n., فَرْضٌ, being syn. with تَوْقِيتٌ: (Ibn-'Arafeh, A, O, K:) as in the phrase فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الحَجَّ [And whoso determineth the performance of the pilgrimage therein]; (Ibn-'Arafeh, O, K;) occurring in the Kur [ii. 193]; and in like manner it is expl. by Ibn- 'Arafeh as occurring in xxxiii. 38 of the Kur (O, TA:) but the phrase quoted above is also expl. as meaning and whoso maketh it obligatory, or binding, on himself to perform the pilgrimage therein, by his entering upon the state of اـِحْرَام. (TA.) ― -b3- سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا, (K,) in the Kur, [commencing chap. xxiv.,] (TA,) means [This is a chapter which we have revealed and] in which we have set down the obligatory statutes: (O, K:) or in which we have bound you to do according to what is made obligatory therein: (Az, O:) or, as some read, ↓ وَفَرَّضْنَاهَا, (S, O, K, *) meaning and in which we have set down obligatory statutes, (O, L, K,) one after another: (O, K:) or which we have distinctly explained: (Az, S, O, K:) or we have distinctly explained what is in it, of lawful and unlawful [things]. (T, TA.) ― -b4- فَرْضٌ also signifies The act of reading, or reciting. (IAar, O, K.) You say, فَرَضْتُ جُزْئِى I read, or recited, my portion. (O, TA.) -A3- فَرُضَ, inf. n. فَرَاضَةٌ, He was, or became, skilled in the فَرَائِض; (A, O, K, TA;) i. e. in the science of the division of inheritances. (TA.) MF says that, accord. to IKtt, the verb is also written فَرَضَ, like كَتَبَ: but [says SM] what I find in his “ Kitلb el-Abniyeh ” is the mention of the two modes of writing in the instance of فرضت said of a cow; and the verb applied to a man he has not mentioned. (TA.) -A4- فَرَضَتْ, aor. فَرِضَ , inf. n. فُرُوضٌ; and فَرُضَتْ, inf. n. فَرَاضَةٌ; She (a cow) became old, aged, far advanced in age, (S, O, K,) or extremely old. (TA.) ― -b2- And فَرَضَ, inf. n. فُرُوضٌ, signifies It (a thing) became wide; it widened, or dilated. (TA.)

2 فَرَّضَ see 1, first sentence: and again, in the last quarter of the paragraph. -A2- فرّض, inf. n. تَفْرِيضٌ, said of a man, He had a فَرِيضَة [to give from] among his camels. (O, K.)

افرض لَهُ
4 افرض لَهُ ذ : and افرضهُ: see 1, latter part of the first half of the paragraph. -A2- أَفْرَضَتِ المَاشِيَةُ The beasts amounted to the number which rendered it obligatory on the owner to give from among them a فَرِيضَة. (S, O, K. *)

افترضهُ
8 افترضهُ ذ : see 1, first sentence. ― -b2- لَمْ يَفْتَرِضْهَا وَلَدٌ, occurring in a trad., means [A child had not been brought forth by her; lit.] لَمْ يَحُزَّهَا, and لَمْ يُوءَتِّرْهَا [a mistake for لم يُوءَشِّرْهَا]. (TA.) -A2- See also 1, latter part of the first half of the paragraph. -A3- افترض الجُنْدٌ The soldiers received their stipends. (A, K.) -A4- افترض القَوْمُ The people, or company of men, perished, none of them remaining; syn. انقرض. (K.)

فَرْضٌ
فَرْضٌ ذ A mark [made by notching, or otherwise; as is shown by the first explanation of 1]: (TA:) a notch, or an incision, in a thing: (O, TA:) of a bow, (S, A, K,) the place of the string; (K;) the notch (S, A, O) in the curved extremity thereof, (A,) into which the string falls; (S, O;) as also ↓ فُرْضَةٌ; (A, TA;) or this is the place of the notch for the string thereof: (Msb:) pl. of the former فِرَاضٌ (S, O, K) and فُرُوضٌ; (TA;) and of the latter فُرَضٌ (Msb, TA) and فِرَاضٌ: (Msb:) also, of a زَنْد, (S, K,) or [rather] of a زَنْدَة, (A,) the notch; (K;) or the place, or part, whence the fire is produced; (S, K;) the hole, or perforation, that is made in the head thereof, into which the زَنْد is put, and then twisted round, in producing fire; also called وَكْرٌ; (A;) and ↓ فُرْضَةٌ signifies the same: (TA:) and فُرَضٌ also signifies notches in an unfeathered and headless arrow [such as is used in the game called المَيْسِر]. (TA.) -A2- I. q. ↓ مَفْرُوضٌ (A, Msb, K) [Apportioned: appointed; made lawful, or allowable: and] a thing made obligatory, or binding, by God; (S, A, O, K;) for neglecting which one will be punished; like وَاجِبٌ; accord. to EshShلfi'ee; (TA in art. وجب;) because it has marks and limits; (S, O, TA;) said to be from the same word signifying “ a mark, ” because it inseparably pertains to a man, like a mark; (TA;) or, as some say, because it necessarily pertains to a man like as does the فَرْض, i. e. notch, to the arrow; (O, TA;) as also ↓ مُفْتَرَضٌ: (TA:) pl. فُرُوضٌ. (Msb.) As a law-term, it is of two sorts, فَرْضُ عَيْنٍ and فَرْضُ كِفَايَةٍ: the former is That whereof the observance is obligatory on every one, and does not become of no force in respect of some in consequence of the observance [thereof] by some [others]; as religious belief, and the like: the latter is That whereof the observance is obligatory on the collective body of the Muslims, and, in consequence of the observance [thereof] by some, becomes of no force in respect of the rest; as warring against unbelievers, and the prayer over the dead in the bier. (KT.) You say, هٰذَا أَمْرٌ فَرْضٌ عَلَيْهِمْ, and ↓ مَفْرُوضٌ, and ↓ مُفْتَرَضٌ, This is [a thing] made obligatory, or binding, on them by God. (TA.) And حَقُّكَ فَرْضٌ, and ↓ مَفْرُوضٌ, and ↓ مُفْتَرَضٌ, Thy right, or due, is [a thing] made obligatory, or binding, by God. (A.) ↓ نَصِيبًا مَفْرُوضًا, in the Kur [iv. 8 and 118], means A share, or portion, determined, defined, or limited, as to time, or otherwise: (Zj, Ibn-'Arafeh:) or, in iv. 118, a share, or portion, cut off and limited. (S, O.) [See also فَرِيضَةٌ.] ― -b2- A statute, an ordinance, a command or prohibition, of the Apostle of God; syn. سُنَّةٌ. (IAar, O, K.) [But فَرْضٌ is generally distinguished from سُنَّةٌ: the former, for instance, being applied to prayer appointed in the Kur-لn; and the latter, to prayer appointed by Mohammad without allegation of a divine order.] ― -b3- A gift, or a soldier's stipend or pay, syn. عَطَآءٌ, (A,) or عَطِيَّةٌ, (S, O, K,) assigned, or appointed. (S, O, K. *) In the copies of the K, مَوْسُومَة is put by mistake for مَرْسُومَة. (TA.) You say, مَا أَصَبْتُ مِنْهُ فَرْضًا وَلَا قَرْضًا I did not obtain from him an assigned, or appointed, gift, or soldier's stipend, (S, O, TA,) nor a gift to be requited, or a loan. (O, TA.) And فَرْضٌ also signifies A thing which one makes obligatory, or binding, on himself, and freely gives: or a thing which one gives liberally, not for a recompense. (IDrd, O, K.) -A3- Also Soldiers who receive stipends; (K:) so accord. to Lth, as related by Az; but [Sgh says] I have not found it in the book of Lth: (O:) or soldiers having definite portions assigned to them: (A:) pl. فُرُوضٌ. (A, TA.) You say, عِنْدَهُ مِائَةٌ مِنَ الفَرْضِ He has with him a hundred soldiers &c. (A.) -A4- A shield. (S, O, K.) Sakhr-el-Gheي says, describing lightning, (O, TA,) likening it to a light shield which an announcer of tidings was turning over and over with his hands that a party might see it and be gladdened [by the signal], (TA,)
أَرِقْتُ لَهُ مِثْلَ لَمْعِ البَشِيرِ
يُقَلِّبُ بِالكَفِّ فَرْضًا خَفِيفًا
[I was sleepless by reason of it, it being (in its flickering) like the signalling of the announcer of tidings turning over and over with the hand a light shield]: one should not say قُرْصًا خفيفا. (S, O, TA: but my copies of the S have قَلَّبَ instead of يُقَلِّبُ.) [See also what follows.] ― -b2- And A stick, or piece of wood; syn. عُودٌ; thus [it means] in the verse (فِى البَيْتِ) accord. to El-Jumahee, (O, TA,) i. e. in the verse above-cited: (TA:) he says, الفَرْضُ فِى البَيْتِ عُودٌ: (O, TA:) whence the author of the K has been misled to explain الفَرْضُ as meaning عُودٌ مِنْ أَعْوَادِ البَيْتِ. (TA.) ― -b3- And An arrow before it has been furnished with feathers and a head: (Akh, S, O, TA:) a meaning also heard by El-Jumahee: (O, TA:) and to this, in the hand of the player, 'Abeed ElAbras has likened lightning, accord. to the S; but Sgh says, in the TS, that he did not find the verse cited by J in the poetry of 'Abeed. (TA.) ― -b4- And A piece of rag: another explanation heard by El-Jumahee. (O.) ― -b5- And A garment, or piece of cloth: (O, K:) a meaning mentioned by As on the authority of some one or more of the Arabs of the desert, of Hudheyl. (O.) [See also فِرَاضٌ.] ― -b6- And it is said that in the verse cited above it means the notch in the زَنْد [or rather زَنْدَة, mentioned in the first sentence of this paragraph]. (O, TA.) -A5- A sort of dates (S, O, Msb, K) of 'Omلn: (Msb:) As says that the best dates of 'Omلn are these and the بَلْعَق: (S, O:) and AHn says, Certain of the desertArabs of 'Omلn informed me that when the tree thereof has its fruit ripened, and the gathering is delayed, the fruit falls from its stones, and the raceme remains with nothing upon it but stones hanging to the ثَفَارِيق [by which they are attached to the ends of the stalks]. (TA.)

فِرْضٌ
فِرْضٌ ذ The fruit of the دَوْم [or Theban palm] while continuing red. (AA, O, * K.)

فُرْضَةٌ
فُرْضَةٌ ذ : see فَرْضٌ, first sentence, in two places, ― -b2- A gap, or an opening, in a wall and the like: pl. فُرَضٌ. (Msb.) ― -b3- A gap, or breach, in the bank of a river, (S, Mgh, O, Msb, K,) whence one draws water, (S, O, K,) or by which one descends to the water, (Mgh, Msb,) and by which the ships, or boats, ascend; (Msb;) i. e. (Mgh) its مَشْرَعَة: (As, A, Mgh:) pl., in this and the following senses, فُرَضٌ (TA) and فِرَاضٌ. (A, TA.) Hence the saying, in a trad., فَاجْعَلُوا السُّيُوفَ لِلْمَنَايَا فُرَضًا (assumed tropical:) Therefore make ye the swords to be مَشَارِع [here used in the sense of means of access] to death; (O, TA;) and offer, or expose, yourselves to martyrdom. (TA.) Hence also, فِرَاضٌ is used in the sense of ثُغُورٌ [pl. of ثَغْرٌ, q. v.]. (TA.) ― -b4- Of a sea, or great river, The place where ships unload; syn. مَحَطُّ السُّفُنِ: (S, O, K:) or where they are stationed, near the bank of a river, or near the land. (Mgh.) ― -b5- Of a receptacle for ink, The place of the ink. (S, O, K.) ― -b6- Of a door, The نَجْرَان [or piece of wood in which is the foot; i. e. upon which turns the foot]. (S, O, K.) ― -b7- Of a mountain, A part sloping down from the middle and side. (TA.) -A2- فُرْضَتَانِ i. q. فَرِيضَتَانِ, q. v., accord. to ISk. (IB.)

فَرَضِىٌّ
فَرَضِىٌّ ذ and ↓ فَارِضٌ (S, A, Mgh, O, K) and ↓ فَرَّاضٌ (A, Mgh, B) and ↓ فَرِيضٌ (A, O, L, K) A man skilled in the science of the فَرَائِض; (S, * A, Mgh, O, K, * B;) i. e. in the science of questions relating to inheritance; (Mgh;) or in the science of the division of inheritances. (TA.)

فِرَاضٌ
فِرَاضٌ ذ The mouth of a river or rivulet. (S, O, K. *) ― -b2- And Roads, or ways. (Lth, O, K.) [In this latter sense, app., (as well as in others shown above,) pl. of فُرْضَةٌ, q. v.] -A2- Also The fire that is elicited from the زَنْدَة. (AHn, TA.) [See also فَرْضٌ (of which it is a pl.), first sentence.] -A3- And Clothing: (S, O, K:) one says, مَا عَلَيْهِ فِرَاضٌ There is not upon him any clothing; (S, O;) or, accord. to AHeyth, covering. (TA.) [See also فَرْضٌ, near the end.]

فَرِيضٌ
فَرِيضٌ ذ An arrow having its notch cut; (S, A, O, K;) as also ↓ مَفْرُوضٌ. (TA.) ― -b2- See also فَرَضِىٌّ: -A2- and see فَارِضٌ. -A3- Also The cud of the camel; accord. to Kr: but accord. to others this is called, قَرِيض [q. v.], with ق. (TA.)

فَرِيضَةٌ
فَرِيضَةٌ ذ , of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: pl. فَرَائِضُ: said by some to be derived from فَرْضٌ signifying the act of “ apportioning, ” or “ appointing; ” because فرائض are apportioned, or appointed: by others said to be from فَرْضٌ in relation to a bow. (Msb.) [These remarks apply to the word in all the senses here following.] ― -b2- A subst. signifying A thing made obligatory, or binding, on a person or persons, (S, Mgh, TA) by God; (S, TA;) an obligatory statute or ordinance of God, in a general sense: pl. as above. (TA.) ― -b3- A portion, or share, made obligatory, or binding, (K, * TA,) on a man: (TA:) or anything apportioned, or appointed: [and particularly a primarily-apportioned inheritance: (see an ex. in the first paragraph of art. عول:)] and hence, فَرَائِضُ is applied to the portions, or shares, of inheritances; [i. e. the fixed primary portions of inheritances assigned by the Kur-لn; which are a half, third, fourth, sixth, and eighth;] because they are apportioned, or appointed, to their several owners. (Mgh.) And hence, (Mgh,) عِلْمُ الفَرَائِضِ, and elliptically الفَرَائِضُ, (S, * Mgh, O, * Msb,) The science of the division of inheritances; (S, O, TA;) or the science of questions relating to inheritance. (Mgh.) It is said in a trad., (Mgh,) تَعَلَّمُوا الفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهَا النَّاسَ فَاـِنَّهَا نِصْفُ العِلْمِ, accord. to the relation commonly followed, with the pron. fem., referring to الفرائض; and وَعَلِّمُوهُ فَاـِنَّهُ, with the pron. masc., referring to عِلْم understood as prefixed to الفرائض; [i. e. Learn ye the science of the division of inheritances, &c., and teach ye it to (other) men, for it is the half of science:] it is said to be called the half of science in consideration of the division of statutes into those which pertain to the living and those which pertain to the dead; or by way of amplification. (Mgh, * Msb.) The phrase الفَرِيضَةُ العَادِلَةُ [The equitable portion of inheritance], in a trad. of Ibn-'Omلr, is that respecting which the Muslims have agreed: or that for which the authority is elicited from the Kur-لn and the Sunneh without there being in these any express statute respecting it: or that is equitably divided, agreeably with the portions and shares mentioned in the Kur-لn and the Sunneh. (TA.) ― -b4- What is made obligatory, or binding, [on the owner, to give,] of pasturing beasts, [i. e. camels,] in payment of the poor-rate; (S, O, K;) the camel that is taken in payment of the poor-rate: so termed because it is made obligatory to be given, of a certain number of camels: the ة is added because the word is made a subst., not an epithet: pl. فَرَائِضُ: (TA:) فَرَائِضُ الاـِبِلِ signifying the dues of the poor-rate, of camels: (A, Mgh: *) the فريضة of twenty-five camels is a بِنْت مَخَاض, (Mgh,) or she-camel one year old; (AHeyth;) that of thirty-six, a بِنْت لَبُون, (AHeyth, Mgh,) or she-camel two years old; (AHeyth;) that of forty-six, a حِقَّة, or she-camel three years old; and that of sixty-one, a جَذَعَة, or she-camel four years old. (AHeyth.) الفَرِيضَتَانِ signifies The جَذَعَة of sheep, or goats, with the حِقَّة of camels; (ISk, S, O, K;) and ↓ الفُرْضَتَانِ signifies the same, accord. to ISk. (IB.) And فَرِيضَةٌ, by an extension of its meaning, is applied to A camel, in other cases than those of the poor-rate. (TA.) ― -b5- See also فَارِضٌ.

فِرْيَاضٌ
فِرْيَاضٌ ذ Wide, or broad. (O, K.)

فَرَّاضٌ
فَرَّاضٌ ذ : see فَرَضِىٌّ.

فَارِضٌ
فَارِضٌ ذ : see فَرَضِىٌّ. -A2- Old, aged, or advanced in age; applied to a cow; (S, A, O;) in the Kur ii. 63; (S, O;) and to a ram: (TA:) or extremely aged; or old and weak; applied to a cow; (Fr, Katلdeh;) as also فَارِضَةٌ and ↓ فَرِيضٌ (TA) and ↓ فَرِيضَةٌ: (K, TA: [but to what these are applied is not shown further than by their being mentioned as fem. epithets:]) or large and fat; applied to a cow: pl. فَوَارِضُ: (AZ:) and the pl. also signifies sound, or healthy, and large; (Ibn-'Abbلd, O, TS, K;) not small, nor diseased: (Ibn-'Abbلd, O, TS:) and, contr., diseased. (Ibn- 'Abbلd, O, TS, K.) ― -b2- (tropical:) Old, aged, or advanced in age, and large, big, or bulky; applied to a man: (TA:) or large, big, or bulky; applied to a man; (S, A, O, K;) and to a full-grown unripe date (بُسْرَة); (A, TA;) and to the bursa faucium of a camel (شِقْشِقَة); and to a uvula (لَهَاة); (O, K;) and to a skin for water or milk (سِقَآء); (IB;) and to a beard (لِحْيَة); (A, O, K;) or, applied to this last, it is with ة; (Akh, S;) or with and without ة: (L:) and without ة, applied in the same sense to anything; (S, O, K;) being masc. and fem.: (As, O:) pl. فُرَّضٌ, (IAar, S, A, O, K,) applied to men; (IAar, S, A, O;) or this, so applied, signifies goodly, or handsome: (TA:) and فَوَارِضُ is applied to dates [&c.]. (A, TA.) Also (assumed tropical:) Old, or ancient; (K;) applied to a thing. (TA.) You say ضِغْنٌ فَارِضٌ (tropical:) Great rancour, or malevolence, or malice; (L;) as also ضَغِينَةٌ فَارِضٌ: (A, L:) or old rancour, &c. (O.) And ضَبٌّ فَارِضٌ (tropical:) Great enmity. (IAar.)

أَفْرَضُ
أَفْرَضُ ذ The most [and more] skilled, of men, in the science of the فَرَائِض; (S, Mgh, O, K; *) i. e. in the science of the division of inheritances; (S, O, TA;) or in the science of questions relating to inheritance. (Mgh.) It is said in a trad., أَفْرَضُكُمْ زَيْدٌ The most skilled, of you, &c., is Zeyd. (S, Mgh.)

مِفْرَضٌ
مِفْرَضٌ ذ An iron instrument with which notches, or incisions, are made. (S, O, K.)

مُفَرَّضٌ
مُفَرَّضٌ ذ Notched much, or in many places; serrated; or jagged. (El-Bلhilee.) ― -b2- And hence, The [kind of beetle called] جُعَل: (El-Bلhilee:) or the male of the [beetles called] خَنَافِس. (IAar.)

مَفْرُوضٌ
مَفْرُوضٌ ذ : see فَرِيضٌ: -A2- and see also فَرْضٌ, as syn. with مَفْرُوضٌ, in four places.

مُفْتَرَضٌ
مُفْتَرَضٌ ذ : see فَرْضٌ, as syn. with مَفْرُوضٌ, in three places.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَضَ
فَرَضَ I ( n. ac. فَرْض 1 ),
a.  Notched; made an incision in.

b.  [ La ], Timed; appointed for.

c.  [ La ], Assigned, gave a portion to; pensioned.

d.  [ acc. &  'Ala ], Imposed, made binding upon; decreed for.

e.  Formed an hypothesis

f.  Recited.

g.  ( n. ac. فُرُوْض 27 ), Dilated.

فَرُضَ
فَرُضَ U ( n. ac. فَرَاْضَة 22t ,  فُرُوْض 27 ),
a.  Was skilled in the law of inheritance.

b.  Became old ( cow ).

فَرَّضَ
فَرَّضَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Decreed; assigned; made obligatory.

أَفْرَضَ
أَفْرَضَ IV ,
a.  see I (c) , ( d ).

c.  Bestowed.

اِفْتَرَضَ
اِفْتَرَضَ VIII ,
a.  see I (a) ,

d.  ( g ).

d.  Perished.

e.  Received pay.

g.  [ coll. ],  see I (e) .

فَرْض
فَرْض 1 , ( pl. فِرَاْض 23 ),
a.  Incision, notch.

b.  Apportioned.

c.  ( pl. فُرُوْض 27 ), Decree; ordinance, statute, precept; duty.

d.  A kind of date.

e.  Shield.

f.  Clothing.

g.  Piece of wood.

h.  Alms.

i.  Certain obligatory prayers.

j.  Quota, portion, share; pay, stipend; pension.

فِرْض
فِرْض 2 ,
a.  Red fruit ( of Theban palm ).

فُرْض
فُرْض 3 ,
a.  see 1 (a) .

فُرْضَة
فُرْضَة 3t , ( pl. فُرَض 9 ,  فِرَاْض 23 ),
a.  Gap, breach, opening.

b.  ( pl. فَرَّاْض 28 ), Mouth ( of a river ); port; wharf, quay.

c.  Ink-pot.

d.  Hinges.

e.  Road.

فَرَضِيّ
فَرَضِيّ 4yi ,
a.  One skilled in the law of inheritance.

مِفْرَض
مِفْرَض 20 ,
a.  Notchinginstrument.

فَاْرِض
فَاْرِض 21 , ( pl. فُرَّض 11 ,  فَوَاْرِضُ 41 ),
a.  Aged, old.

b.  Strong, sound; comely.

c.  see 4yi .

فَاْرِضَة
فَاْرِضَة 21t , ( pl. فَوَاْرِضُ 41 ),
a.  fem. of )  فَاْرِض 21 .

b.  Weakly.

فِرَاْض
فِرَاْض 23 ,
a.  Clothing.

b.  see 3t (b) , ( e ).

فَرِيْض
فَرِيْض 25 ,
a.  see 4yi .

فَرِيْضَة
فَرِيْضَة 25t , ( pl. فَرَاْئِضُ 46 ),
a.  Obligatory, binding.

b.  see 1 (b) , ( c ).

مِفْرَاْض
مِفْرَاْض 45 ,
a.  see 20 .

اِفْتَرَضَ
N. Ac. اِفْتَرَضَ VIII
a.  [ coll. ], Supposition, hypothesis.

مَفْرُوْضَات
مَفْرُوْضَات
a.  Rules, regulations.

اِبْن الفَارِض
اِبْن الفَارِض
a.  Name of a wellknown Arabic author.

عِلْم الفَرَئِض
عِلْم الفَرَئِض
a.  The law of inheritance.

كِتَاب الفَرْض
كِتَاب الفَرْض
a.  [ coll. ], Breviary.

##### Türkçe

**فَرَضَ**
**فَرَضَ** I ( n. ac. **فَرْض** 1 ),
a.  Çentikledi; içine bir yarık açtı.

b.  [ La ], Vakit tayin etti; için tayin etti.

c.  [ La ], Tahsis etti, bir pay verdi; maaşa bağladı.

d.  [ acc. &  'Ala ], Yükledi, üzerine bağlayıcı kıldı; için hükmetti.

e.  Bir faraziye kurdu.

f.  Okudu.

g.  ( n. ac. **فُرُوْض** 27 ), Genişletti.

**فَرُضَ**
**فَرُضَ** U ( n. ac. **فَرَاْضَة** 22t ,  **فُرُوْض** 27 ),
a.  Miras hukukunda mahir oldu.

b.  Yaşlandı ( inek ).

**فَرَّضَ**
**فَرَّضَ** II ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Hükmetti; tahsis etti; vacip kıldı.

**أَفْرَضَ**
**أَفْرَضَ** IV ,
a.  I (c) , ( d )’ye bak.

c.  Bağışladı.

**اِفْتَرَضَ**
**اِفْتَرَضَ** VIII ,
a.  I (a)’ya bak,

d.  ( g ).

d.  Helâk oldu.

e.  Ücret aldı.

g.  [ coll. ],  I (e)’ye bak.

**فَرْض**
**فَرْض** 1 , ( pl. **فِرَاْض** 23 ),
a.  Yarık, çentik.

b.  Paylaştırılmış.

c.  ( pl. **فُرُوْض** 27 ), Hüküm; nizam, kanun, tüzük, buyruk; görev.

d.  Bir çeşit hurma.

e.  Kalkan.

f.  Giysi.

g.  Tahta parçası.

h.  Sadaka.

i.  Belli farz namazlar.

j.  Kota, pay, hisse; ücret, maaş; emekli maaşı.

**فِرْض**
**فِرْض** 2 ,
a.  Kırmızı meyve ( Tebai hurma ağacının ).

**فُرْض**
**فُرْض** 3 ,
a.  1 (a)’ya bak.

**فُرْضَة**
**فُرْضَة** 3t , ( pl. **فُرَض** 9 ,  **فِرَاْض** 23 ),
a.  Gedik, yarık, açıklık.

b.  ( pl. **فَرَّاْض** 28 ), Ağız ( bir nehrin ); liman; iskele, rıhtım.

c.  Hokka.

d.  Menteşeler.

e.  Yol.

**فَرَضِيّ**
**فَرَضِيّ** 4yi ,
a.  Miras hukukunda mahir olan kimse.

**مِفْرَض**
**مِفْرَض** 20 ,
a.  Çentikleme aleti.

**فَاْرِض**
**فَاْرِض** 21 , ( pl. **فُرَّض** 11 ,  **فَوَاْرِضُ** 41 ),
a.  Yaşlı, ihtiyar.

b.  Güçlü, sağlam; güzel.

c.  4yi’ye bak.

**فَاْرِضَة**
**فَاْرِضَة** 21t , ( pl. **فَوَاْرِضُ** 41 ),
a.  )  **فَاْرِض** 21 ’in müennesi.

b.  Zayıfça.

**فِرَاْض**
**فِرَاْض** 23 ,
a.  Giysi.

b.  3t (b) , ( e )’ye bak.

**فَرِيْض**
**فَرِيْض** 25 ,
a.  4yi’ye bak.

**فَرِيْضَة**
**فَرِيْضَة** 25t , ( pl. **فَرَاْئِضُ** 46 ),
a.  Vacip, bağlayıcı.

b.  1 (b) , ( c )’ye bak.

**مِفْرَاْض**
**مِفْرَاْض** 45 ,
a.  20’ye bak.

**اِفْتَرَضَ**
N. Ac. **اِفْتَرَضَ** VIII
a.  [ coll. ], Varsayım, hipotez.

**مَفْرُوْضَات**
**مَفْرُوْضَات**
a.  Kurallar, düzenlemeler.

**اِبْن الفَارِض**
**اِبْن الفَارِض**
a.  Meşhur bir Arap müellifin adı.

**عِلْم الفَرَئِض**
**عِلْم الفَرَئِض**
a.  Miras hukuku.

**كِتَاب الفَرْض**
**كِتَاب الفَرْض**
a.  [ coll. ], Muhtasar dua kitabı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فرض
فَرَضَ - يَفْرِضُ - فَرِيْضَة - مَفْرُوْض
فَرَضَ - يَفْرِضُ + كائن + شيئاً: يحدد مقدار الشيء أو طريقة عمله: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة
فَرَضَ - يفرِضُ + كائن + شيئاً + لـ كائن: قـَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً  بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة، وخصصه لصالح الكائن
فَرَضَ - يفرِضُ + كائن + شيئاً + على كائن: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً  بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة، ليكون مطلوباً من كائن ما دفعه أو فعله
فَرِيْضَة: على وزن " فـَعيلة " مؤنث " فـَعيل": اسم فاعل مبالغة للمرة من "  فَرَضَ - يفرِضُ ": الفرض لمرة واحدة معلومة، تجاه أمر محدد مراد: وهي كذلك الشيء الذي يفرض لمرة واحدة معلومة تجاه أمر محدد مراد: الجزء الذي حدد وقدر من شيء ما أو من برنامج عمل ما بوزن أومواصفات أو قيمة معينة
مَفْرُوْض: اسم مفعول صفة مشبهة من " فَرَضَ - يفرِضُ ": العمل أو المقدار من شيء الذي حدد وقدر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "انتهاء التفكير بإصدار القرار والحكم "، وهي:
حَكَمَ - يَحْكُمُ، فَتَى - يَفْتِي، فَرَضَ - يفرِضُ، أَمَرَ - يَأْمُرُ، قََسَمَ - يَقْسِمُ، كَتَبَ - يَكْتِبُ
يفرق لفظاً:
فَرُضَ - يَفْرُضُ + الكائن: يتشقق ويتحزز ويهترئ وتتكون فيه فرضات بسبب قدمه أو تقدمه وطعنه بالسن
فَرَضَ - يَفْرِضُ + كائن + شيئاً: يحدد مقدار الشيء أو طريقة عمله: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة

فَرَضَ - يَفْرِض شيئاً
سورة	﴿سورة أنزلناها وفرضناها وأنزلنا فيها آيات بينات لعلكم تذكرون(1)﴾ النور
الحج	﴿الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)﴾ البقرة
فرض لـ - فرض لهن
 ﴿لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تفرضوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)﴾ البقرة ﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة
 	﴿ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له سنة الله في الذين خلوا من قبل وكان أمر الله قدرا مقدورا(38)﴾ الأحزاب ﴿قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم والله مولاكم وهو العليم الحكيم(2)﴾ التحريم
فرض على - فرضنا عليهم
 ﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب
القرآن	﴿إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد قل ربي أعلم من جاء بالهدى ومن هو في ضلال مبين(85)﴾ القصص
فريضة
 ﴿لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تَفْرِضُوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)﴾ البقرة ﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فَرَضْتُم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة
 	﴿والمحصنات من النساء إلا ما ملكت أيمانكم كتاب الله عليكم وأحل لكم ما وراء ذلكم أن تبتغوا بأموالكم محصنين غير مسافحين فما استمتعتم به منهن فآتوهن أجورهن فريضة ولا جناح عليكم فيما تراضيتم به من بعد الفريضة إن الله كان عليما حكيما(24)﴾ النساء
 	﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله والله عليم حكيم(60)﴾ التوبة
مفروض
 ﴿للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون وللنساء نصيب مما ترك الوالدان والأقربون مما قل منه أو كثر نصيبا مفروضا(7)﴾ النساء ﴿لعنه الله وقال لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا(118)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [فرض] ف ر ض: الفَرْضُ الحز في الشيء والفرض أيضا ما أوجبه الله تعالى سمي بذلك لأن له معالم وحدودا وقله تعالى ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ أي مقتطعا محدودا و التَّفْرِيض التحزيز وقرئ ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ بالتشديد أي فصلناها و فُرْضَةُ النهر بضم الفاء ثلمته التي يستقى منها وفرضة البحر أيضا محط السفن و فَرَضَ له في العطاء وفرض له في الديوان من باب ضرب و فَرضَت البقرة أي كبرت وطعنت في السن ومنه قوله تعالى ﴿لا فارض ولا بكر﴾وبابه جلس وظرف و الفَارِضُ و الفَرَضِيُّ بفتحتين الذي يعرف الفرائض و فَرَض الله علينا كذاو افْتَرَضَ أي أوجب والاسم الفَريضةُ وسمي العلم بقسمة الموارث فضرَائِضَ وفي الحديث ﴿أفرضكم زيد﴾ و الفضريَةً أيضا ما فرض في السائمة من الصدقة
الراغب
فرض
- الفرض: قطع الشيء الصلب والتأثير فيه، كفرض الحديد، وفرض الزند والقوس، والمفراض والمفرض: ما يقطع به الحديد، وفرضة الماء: مقسمة. قال تعالى: }لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا{ [النساء/118]، أي: معلوما، وقيل: مقطوعا عنهم، والفرض كالإيجاب لكن الإيجاب يقال اعتبارا بوقوعه وثباته، والفرض بقطع الحكم فيه (الفرض والواجب مترادفان، وقالت الحنفية: الفرض: ما ثبت بقطعي، والواجب بظني.
قال أبو زيد الدبوسي: الفرض: التقدير، والوجوب: السقوط، فخصصنا اسم الفرض بما عرف وجوبه بدليل قاطع؛ لأنه الذي يعلم من حاله أن الله قدره علينا، والذي عرف وجوبه بدليل ظني نسميه بالواجب؛ لأنه ساقط علينا. انظر: الإبهاج في شرح المنهاج 1/55).
قال تعالى: }سورة أنزلناها وفرضناها﴿[النور/1]، أي: أوجبنا العمل بها عليك، وقال:﴾إن الذي فرض عليك القرآن﴿[القصص/85]، أي: أوجب عليك العمل به، ومنه يقال لما ألزم الحاكم من النفقة: فرض. وكل موضع ورد (فرض الله عليه) ففي الإيجاب الذي أدخله الله فيه، وما ورد من: (فرض الله له) فهو في أن لا يحظره على نفسه. نحو:﴾ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له﴿[الأحزاب/38]، وقوله:﴾قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم﴿[التحريم/2]، وقوله:﴾وقد فرضتم لهن فريضة{ [البقرة/237]، أي: سميتم لهن مهرا، وأوجبتم على أنفسكم بذلك، وعلى هذا يقال: فرض له في العطاء، وبهذا النظر ومن هذا الغرض قيل للعطية: فرض، وللدين: فرض، وفرائض الله تعالى: ما فرض لأربابها، ورجل فارض وفرضي: بصير بحكم الفرائض.
قال تعالى: }فمن فرض فيهن الحج﴿إلى قوله:﴾في الحج﴿(الآية:﴾فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج﴿سورة البقرة: آية 197) أي: من عين على نفسه إقامة الحج (انظر: تذكرة الأريب في تفسير الغريب 1/71)، وإضافة فرض الحج إلى الإنسان دلالة أنه هو معين الوقت، ويقال لما أخذ في الصدقة فريضة. قال:﴾إنما الصدقات للفقراء﴿إلى قوله:﴾فريضة من الله﴿(﴾إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله{ سورة التوبة: آية 60) وعلى هذا ما روي (أن أبا بكر الصديق رضي الله عنه كتب إلى بعض عماله كتابا وكتب فيه: هذه فريضة الصدقة التي فرضها رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين) (عن ثمامة حدثني أنس بن مالك أن أبا بكر الصديق كتب له: (بسم الله الرحمن الرحيم، هذه فريضة الصدقة التي فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم على المسلمين التي أمر الله بها رسول الله...)
الحديث بطوله أخرجه ابن ماجه في الزكاة 1/575؛ وأخرجه البخاري مختصرا في الزكاة: باب: لا يجمع بين متفرق، ولا يفرق بين مجتمع. انظر: فتح الباري 3/314).
والفارض: المسن من البقر (انظر: المجمل 3/716؛ واللسان (فرض) ). قال تعالى: }لا فارض ولا بكر{ [البقرة/68]، وقيل: إنما سمي فارضا لكونه فارضا للأرض، أي: قاطعا، أو فارضا لما يحمل من الأعمال الشاقة، وقيل: بل لأن فريضة البقرة اثنان: تبيع ومسنة، فالتبيع يجوز في حال دون حال، والمسنة يصح بذلها في كل حال، فسميت المسنة فارضة لذلك، فعلى هذا يكون الفارض اسما إسلاميا.
وجوه اللفظ: الحز. وقولهم الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً، - كَبِرَتْ وطَعَنَت في السِّنّ - بَيَّنَّا فَصَّلْنا - الضخْمُ من كل شيء - أَوْجَبْتُه  - لـه معالمَ وحدوداً.- يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره - وفَرَضَتِ البَقَرَةُ، كضَرَبَ وكَرُمَ، فروضاً وفَراضةً طَعَنَتْ في السِّنِّ.
ملخص اللسان:
1.     فَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً أَي كَبِرَتْ وطَعَنَت في السِّنّ، وبَقَرة فارضٌ: مُسِنّة. وفي التنزيل: إِنها بقَرة لا فارِضٌ  ولا بِكْر؛ قال الفرّاء: الفارِضي الهَرِمةُ والبِكْرُ الشابّة.
2.     والفارِضُ: الضخْمُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ولا يقال  فارِضةٌ.
3. فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه
4.     فرضنا فيها  فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام  والحدُود
5.     والفَرِيضةُ من الإِبل والبقر: ما بلغ عَدَدُه الزكاةَ.  وأَفْرَضَتِ الماشِيةُ: وجبت فيها الفَرِيضة
6.     ولِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ: ضَخْمةٌ عظيمة، وشِقْشِقةٌ فارِضٌ وسِقاء  فارضٌ كذلك
7.     الفرْض وهو  الحز. وقولهم الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً،
لسان العرب
● - فرض: فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه.  وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن  قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ  بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها  فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام  والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ أَيْمانِكم؛ أَي بيَّنها.  وافْتَرَضَه: كفَرَضَه، والاسم الفَرِيضةُ. وفَرائضُ اللّهِ: حُدودُه  التي أَمرَ بها ونهَى عنها، وكذلك الفَرائضُ بالمِيراثِ. والفارِضُ  والفَرَضِيُّ: الذي يَعْرِف الفرائضَ ويسمى العِلْمُ بقِسْمةِ المَوارِيث  فَرائضَ. وفي الحديث: أَفْرَضُكم زيد. والفَرْضُ: السُّنةُ، فَرَضَ رسول اللّه،  صلّى اللّ عليه وسلّم، أَي سَنَّ، وقيل: فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه  عليه وسلّم، أَي أَوْجَبَ وُجُوباً لازماً، قال: وهذا هو الظاهر.  والفَرْضُ: ما أَوْجَبه اللّه عزّ وجلّ، سمي بذلك لأَنَّ له مَعالِمَ  وَحُدُوداً. وفرَض اللّه علينا كذا وكذا وافْتَرَضَ أَي أَوْجَب. وقوله عزّ وجلّ:  فمَن فرَض فيهنّ الحج؛ أَي أَوْجَبه على نفسه بإِحرامه. وقال ابن عرفة:  الفَرْضُ التوْقِيتُ. وكلُّ واجِبٍ مؤقَّتٍ، فهو مَفْرُوضٌ. وفي حديث ابن  عمر: العِلْمُ ثلاثةٌ منها فرِيضةٌ عادلةٌ؛ يريد العَدْل في القِسْمة  بحيث تكون على السِّهام والأَنْصِباء المذكورة في الكتاب والسنَّة، وقيل:  أَراد أَنها تكون مُسْتَنْبَطَةً من الكتاب والسنة وإِن لم يَرِد بها نص  فيهما فتكون مُعادِلةً للنص، وقيل: الفَرِيضةُ العادِلةُ ما اتفق عليه  المسلمون. وقوله تعالى: وقال لأَتَّخِذنَّ من عِبادِكَ نصِيباً مَفْرُوضاً؛  قال الزجاج: معناه مؤقتاً. والفَرْضُ: القِراءة. يقال: فَرَضْتُ جُزْئي  أَي قرأْته، والفَرِيضةُ من الإِبل والبقر: ما بلغ عَدَدُه الزكاةَ.  وأَفْرَضَتِ الماشِيةُ: وجبت فيها الفَرِيضة، وذلك إِذا بلغت نِصاباً.  والفَرِيضةُ: ما فُرِضَ في السائمةِ من الصدقة. أَبو الهيثم: فَرائضُ الإِبل التي  تحتَ الثَّنيّ والرُّبُعِ. يقال للقَلُوصِ التي تكون بنت سنة وهي تؤخذ  في خمس وعشرين: فَرِيضةٌ، والتي تؤخذ في ست وثلاثين وهي بنت لَبُونٍ وهي  بنت سنتين: فريضةٌ، والتي تؤخذ في ست وأَربعين وهي حِقّة وهي ابنة ثلاثِ  سنين: فريضة، والتي تؤخذ في إِحدى وستين جَذَعةٌ وهي فريضتها وهي ابنة  أَربع سنين فهذه فرائضُ الإِبلِ، وقال غيره: سميت فريضة لأَنها فُرِضَتْ أَي  أُوجِبَتْ في عَدَدٍ معلوم من الإِبل، فهي مَفْروضةٌ وفَريضة، فأُدخلت  فيها الهاء لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً. وفي الحديث: في الفريضة تجبُ عليه  ولا توجَدُ عنده، يعني السِّنَّ المعين للإِخراج في الزكاة، وقيل: هو  عامّ في كل فرْضٍ مَشْروعٍ من فرائضِ اللّه عزّ وجل. ابن السكيت: يقال ما  لهم إِلا الفَرِيضتانِ، وهما الجَذَعةُ من الغنم والحِقّةُ من الإِبل. قال  ابن بري: ويقال لهما الفرْضتانِ أَيضاً؛ عن ابن السكيت. وفي حديث  الزكاة: هذه فَرِيضةُ الصدقةِ التي فَرَضَها رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه  وسلّم، على المسلمين أَي أَوجَبها عليهم بأَمر اللّه. وأَصلُ الفرض القطْعُ.  والفَرْضُ والواجِبُ سِيّانِ عند الشافعي، والفَرْضُ آكَدُ من الواجب عند  أَبي حنيفة، وقيل: الفرْضُ ههنا بمعنى التقدير أَي قَدّرَ صدَقةَ كلِّ  شيء وبَيَّنَها عن أَمر اللّه تعالى. وفي حديث حُنَيْنٍ: فإِن له علينا  ستّ فَرائضَ؛ الفرائضُ: جمع فَرِيضةٍ، وهو البعير المأْخوذ في الزكاة، سمي  فريضة لأَنه فَرْضٌ واجب على ربّ المال، ثم اتُّسِع فيه حتى سمي البعيرُ  فريضة في غير الزكاة؛ ومنه الحديث: مَن مَنَعَ فَرِيضةً من فَرائضِ  اللّه. ورجل فارِضٌ وفَرِيضٌ: عالِمٌ بالفَرائضِ كقولك عالِمٌ وعَلِيمٌ؛ عن  ابن الأعْرابي. والفَرْضُ: الهِبةُ. يقال: ما أَعطاني فَرْضاً ولا قَرْضاً.  والفرْضُ: العَطيّةُ المَرْسُومةُ، وقيل: ما أَعْطَيْتَه بغير قَرْضٍ.  وأَفْرَضْتُ الرَّجل وفَرَضْتُ الرَّجل وافْتَرَضْتُه إِذا أَعطيته. وقد  أَفْرَضْتُه إِفْراضاً. والفرْضُ: جُنْدٌ يَفْتَرِضُون، والجمع الفُروضُ.  الأَصمعي: يقال فَرَضَ له في العَطاء وفرَض له في الدِّيوانِ يَفْرِضْ  فَرْضاً، قال: وأَفْرَضَ له إِذا جعل فريضة. وفي حديث عَدِيّ: أَتيت عمر بن  الخطاب، رضي اللّه عنهما، في أُناسٍ من قَوْمِي فجعل يَفْرِضُ للرجل من  طَيِّء في أَلفين أََلفين ويُعْرِضُ عني أَي يَقْطَعُ ويُوجِبُ لكل رجل  منهم في العَطاء أَلفين من المال. والفرْضُ: مصدر كل شيء تَفْرِضُه  فتُوجِبه على إِنسان بقَدْر معلوم، والاسم الفَرِيضةُ.  والفارِضُ: الضخْمُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ولا يقال  فارِضةٌ. ولِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ: ضَخْمةٌ عظيمة، وشِقْشِقةٌ فارِضٌ وسِقاء  فارضٌ كذلك، وبَقَرة فارضٌ: مُسِنّة. وفي التنزيل: إِنها بقَرة لا فارِضٌ  ولا بِكْر؛ قال الفرّاء: الفارِضي الهَرِمةُ والبِكْرُ الشابّة. وقد  فَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً أَي كَبِرَتْ وطَعَنَت في السِّنّ، وكذلك  فَرُضَتِ البقرة، بالضم، فَراضةً؛ قال علقمة بن عوف وقد عَنى بقرة هرمة:  لَعَمْرِي، لقد أَعْطَيْتَ ضَيْفَكَ فارِضاً  تُجَرُّ إِليه، ما تَقُوم على رِجْلِ  ولم تُعْطِه بِكْراً، فَيَرْضَى، سَمِينةً،  فَكَيْفَ يُجازِي بالمَوَدَّةِ والفِعْلِ؟  وقال أُمية في الفارض أَيضاً:  كُمَيْت بَهِيم اللَّوْنِ ليس بِفارِضٍ،  ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَقَّمِ  وقد يستعمل الفارِضُ في المُسِنّ من غير البقر فيكون للمذكر وللمؤنث؛  قال:  شَوْلاء مسك فارض نهيّ،  من الكِباشِ، زامِر خَصيّ  وقومٌ فُرَّضٌ: ضِخامٌ، وقيل مَسانُّ؛ قال رجل من فُقَيْم:  شَيَّبَ أَصْداغِي، فرَأْسِي أَبْيَضُ،  مَحامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ  مِثْلُ البَراذِينِ، إِذا تأَرَّضُوا،  أَو كالمِراضِ غَيْرَ أَنْ لم يَمْرَضُوا  لو يَهْجَعُونَ سَنةً لم يَعْرِضُوا،  إِنْ قلْتَ يَوْماً: للغَداء، أَعْرَضُوا  نَوْماً، وأَطْرافُ السِّبالِ تَنْبِضُ،  وخُبِئَ المَلْتُوتُ والمُحَمَّضُ  واحدهم فارِضٌ؛ وروى ابن الأَعرابي:  مَحامِلٌ بِيضٌ وقَوْمٌ فُرَّضُ  قال: يريد أَنهم ثِقالٌ كالمَحاملِ؛ قال ابن بري: ومثله قول العجاج:  في شَعْشعانٍ عُنُق يَمْخُور،  حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُور  قال: وقال الفقعسي يذكر غَرْباً واسِعاً:  والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ  التهذيب: ويقال من الفارض فَرَضَتْ وفُرضَت، قال: ولم نسمع بِفَرِضَ.  وقال الكسائي: الفارِضُ الكبيرة العظيمة، وقد فَرَضَت تَفْرِضُ فُرُوضاً.  ابن الأَعرابي: الفارض الكبيرة، وقال أَبو الهيثم: الفارِضُ المُسِنّةُ.  أَبو زيد: بقرة فارِضٌ وهي العظيمةُ السمينة، والجمع فَوارِضُ. وبقرةٌ  عَوانٌ: من بقر عُونٍ، وهي التي نُتجَت بعد بَطْنها البِكْر، قال قتادة: لا،  فارِضٌ هي الهَرِمةُ. وفي حديث طَهْفةَ: لكم في الوَظِيفةِ الفَريضةُ؛  الفَريضةُ الهرمةُ المُسِنّةُ، وهي الفارِضُ أَيضاً، يعني هي لكم لا  تُؤْخذُ منكم في الزكاة، ويروى: عليكم في الوَظِيفةِ الفَرِيضةُ أَي في كل  نِصابٍ ما فُرِضَ فيه. ومنه الحديث: لكم الفارِضُ والفرِيضُ؛ الفَرِيضُ  والفارِضُ: المُسِنّةُ من الإِبل، وقد فَرَضَت، فهي فارِضٌ وفارِضةٌ  وفَرِيضةٌ، ومثله في التقدير طَلَقَتْ فهي طالق وطالِقةٌ وطَلِيقةٌ؛ قال  العجاج:نَهْرُ سَعِيدٍ خالِصُ البياضِ،  مُنْحَدِرُ الجِرْية في اعْتِراضِ  هَوْلٌ يَدُقُّ بكم العِراضِ،  يَجْرِي على ذِي ثَبَجٍ فِرْياضِ  (* قوله: العراض بالكسر؛ هكذا في الأصل ولعلها العراضي بالياء  المشدّدة.)كأَنَّ صَوْت مائِه الخَضْخاضِ  أَجْلابُ جِنٍّ بنَقاً مِغْياضِ  قال: ورأَيت بالسِّتارِ الأَغْبَرِ عَيْناً يقال لها فِرْياضٌ تَسْقي  نخلاً كثيرة وكان ماؤها عذباً؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  يا رُبَّ مَوْلىً حاسِدٍ مُباغِضِ،  عليَّ ذِي ضِغْنِ وضَبٍّ فارِضِ،  له قُروء كقُروء الحائِضِ  عنى بضب فارضٍ عَداوةً عظيمة كبيرة من الفارض التي هي المسنة؛ وقوله:  له قروء كقروء الحائض  يقول: لعداوته أَوقات تهيج فيها مثل وقت الحائض. ويقال: أَضمر عليّ  ضِغْناً فارضاً وضِغْنةً فارضاً، بغير هاء، أَي عظيماً، كأَنه ذو فَرْض أَي  ذو حَزٍّ؛ وقال:  يا رُبّ ذي ضِغن عليّ فارِض  والفَرِيضُ: جِرّةُ البعير؛ عن كراع، وهي عند غيره القَريضُ بالقاف،  وسيأْتي ذكره. ابن الأَعرابي: الفَرْضُ الحَزُّ في القِدْحِ والزَّنْدِ وفي  السَّير وغيره، وفُرْضةُ الزند الحز الذي فيه. وفي حديث عمر، رضي اللّه  عنه: اتخذ عام الجدب قِدْحاً فيه فَرْض؛ الفرض: الحَزُّ في الشيء والقطعُ،  والقِدْحُ: السهْمُ قبل أَن يُعْمل فيه الرِّيشُ والنَّصْلُ. وفي صفة  مريم، عليها السلام: لم يَفْتَرِضْها ولَد أَي لم يؤثِّر فيها ولم يَحُزّها  يعني قبل المسيح. قال: ومنه قوله تعالى: لأَتخذنّ من عبادك نَصِيباً  مَفْرُوضاً؛ أَي مؤقتاً، وفي الصحاح: أَي مُقْتَطَعاً مَحْدوداً. وفَرْضُ  الزَّنْد: حيث يُقْدَحُ منه. وفَرَضْتُ العُودَ والزَّندَ والمِسْواكَ  وفرَضْتُ فيهما أَفْرِضُ فَرْضاً: حَزَزْتُ فيهما حَزّاً. وقال الأَصمعي:  فرَض مِسْواكَه فهو يَفْرِضُه فَرْضاً إِذا حَزَّه بأَسنانِه. والفَرْضُ:  اسم الحز، والجمع فُروضٌ وفِراضٌ؛ قال:  منَ الرَّصَفاتِ البِيضِ، غيَّرَ لَوْنَها  بَناتُ فِراضِ المَرْخِ، واليابسِ الجَزْلِ  التهذيب في ترجمة فرض: الليث التقْرِيضُ في كلّ شيء كتقْريضِ يَدَيِ  الجُعَلِ؛ وأَنشد:  إِذا طَرَحا شَأْواً بأَرْضٍ، هَوَى له  مُقَرَّضُ أَطْرافِ الذِّراعَين أَفلَحُ  قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو التفريض، بالفاء، من الفرْض وهو  الحز. وقولهم الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً، قال: وهذا البيت  رواه الثِّقاتُ أََيضاً بالفاء: مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذراعين، وهو في شعر  الشماخ، وأَراد بالشأْو ما يُلْقِيه العَيْرُ والأَتانُ من أَرْواثها،  وقال الباهلي: أَراد الشماخ بالمُفَرَّضِ المُحَزَّزَ يعني الجُعَل.  والمِفْرَضُ: الحديدة التي يُحَزّ بها.  وقال أَبو حنيفة: فراض النحل  (* قوله «فراض النحل» كذا بالنسخة التي  بأَيدينا، والذي في شرح القاموس: الفراض ما تظهره إلخ.») ما تظهره  الزَّنْدةُ من النار إِذا اقْتُدِحَت. قال: والفراض إِنما يكون في الأُنثى من  الزندتين خاصة. وفَرَضَ فُوقَ السهْمِ، فهو مَفْروضٌ وفَريضٌ: حَزَّه.  والفَريضُ: السهم المَفْروض فُوقُه. والتفْريضُ: التحزيز. والفَرْضُ:  العَلامةُ؛ ومنه فرْضُ الصلاةِ وغيرها إِنما هو لازم للعبد كلُزومِ الحَزِّ  للقِدْح. الفراء: يقال خرجت ثَناياه مُفَرَّضةً أَي مؤشَّرةً، قال: والغُروبُ  ماء الأَسنان والظَّلْمُ بياضُها كأَنه يعلوه سَواد، وقيل: الأَشْرُ تحزيز  في أَطراف الأَسنان وأَطرافُها غُروبها، واحدها غَرْبٌ. والفَرْضُ:  الشّقُّ في وسَط القبر. وفَرَضْت للميت: ضَرَحْت.  والفُرْضةُ: كالفَرْضِ. والفَرْضُ والفُرْضةُ: الحَزّ الذي في القوْس.  وفُرْضة القوس: الحز يقع عليه الوتَر، وفَرْضُ القوسِ كذلك، والجمع  فِراضٌ. وفُرْضةُ النهر: مَشْرَبُ الماء منه، والجمع فُرَضٌ وفِراضٌ. الأَصمعي:  الفُرْضةُ المَشْرَعةُ، يقال: سقاها بالفِراضِ أَي من فُرْضةِ النهر.  والفُرْضة: الثُّلْمة التي تكون في النهر. والفِراضُ: فُوَّهةُ النهر؛ قال  لبيد:  تجري خزائنه على مَن نابَه،  جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ  وفُرْضةُ النهر: ثُلْمَتُه التي منها يُسْتقى. وفي حديث موسى، عليه  السلام: حتى أَرْفَأ به عند فرضة النهر أَي مَشْرَعَتِه، وجمع الفرضة فُرَضٌ.  وفي حديث ابن الزبير: واجعلوا السيوف للمنايا فُرَضاً أَي اجعلوها  مَشارِعَ للمنايا وتَعَرَّضُوا للشهادة. وفُرْضَةُ البحر: مَحَطُّ السفُن.  وفُرْضةُ الدواةِ: موضع النِّفْس منها. وفُرْضة الباب: نَجْرانُه.  والفَرْضُ: القِدْحُ؛ قال عبيدُ بن الأَبرص يصف بَرْقاً:  فَهْوَ كَنِبْراسِ النَّبِيطِ، أَو الـ  ـفَرْضِ بكَفِّ اللاَّعِبِ المُسْمِرِ  والمُسْمِرُ: الذي دخل في السَّمَرِ. والفَرْضُ: التُّرْسُ؛ قال صخر  الغي الهذلي:  أَرِقْتُ له مِثْلَ لَمْعِ البَشِيـ  ـرِ، قَلَّبَ بالكفِّ فَرْصاً خَفِيفَا  قال أََبو عبيد: ولا تقل قُرْصاً خفيفا. والفَرْضُ: ضرب من التمر، وقيل:  ضرب من التمر صغار لأَهل عُمان؛ قال شاعرهم:  إِذا أَكلتُ سمَكاً وفَرْضا،  ذهَبْتُ طُولاً وذهَبْتُ عَرْضا  قال أَبو حنيفة: وهو من أَجود تمر عُمانَ هو والبَلْعَقُ، قال: وأَخبرني  بعض أَعرابها قال: إِذا أَرْطَبَتْ نخلَتُه فتُؤُخِّرَ عن اخْتِرافِها  تَساقَطَ عن نواه فبقيت الكِباسةُ ليس فيها إِلا نَوىً معلَّق  بالتَّفارِيق.  ابن الأَعرابي: يقال لذكر الخنافس المُفَرَّضُ وأَبو سَلْمانَ  والحَوَّاز والكَبَرْتَلُ.  والفِراضُ: موضع؛ قال ابن أَحمر:  جزَى اللّه قَوْمي بالأُبُلَّةِ نُصْرةً  ومَبْدىً لهم، حَولَ الفِراضِ، ومَحضَرا  وأَما قوله أَنشده ابن الأَعرابي:  كأَنْ لم يكُنْ مِنّا الفِراضُ مَظِنَّةً،  ولم يُمْسِ يَوْماً مِلْكُها بيَمِيني  فقد يجوز أَن يَعْنِيَ الموضع نفْسَه، وقد يجوز أَن يعني الثغور يشبهها  بمشارِعِ المياهِ، وفي حديث ابن عمر: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم،  استقبل فُرْضَتَيِ الجبلِ؛ فُرْضةُ الجبل ما انْحَدَرَ من وسطه وجانبه.  ويقال للرجل إِذا لم يكن عليه ثوب: ما عليه فِراضٌ أَي ثوب، وقال أَبو  الهيثم: ما عليه سِتْرٌ. وفي الصحاح: يقال ما عليه فِراضٌ أَي شيءٌ من  لِباسٍ. وفِرْياضٌ: موضع.
مقاييس اللغة:
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
القاموس المحيط:
الفَرْضُ، كالضَّرْبِ التَّوْقِيتُ، ومنه " فمن فَرَضَ فيهن الحَجَّ " ، والحَزُّ في الشيء، كالتَّفْرِيضِ، من القَوْسِ مَوْقِعُ الوَتَرِ ج فِراضٌ، وما أوْجَبَهُ اللّهُ تعالى، كالمَفْرُوضِ، والقراءةُ، والسُّنَّةُ، يقال فَرَضَ رسولُ اللهِ، صلى الله عليه وسلم، أي سَنَّ، ونَوْعٌ من التَّمْرِ، والجُنْدُ يَفْتَرِضُونَ، والتُّرْسُ، وعُودٌ من أعْوادِ البَيْتِ، والثوبُ، والعَطِيَّةُ المَوْسُومَةُ، وما فَرَضْتَهُ على نَفْسِكَ، فَوَهَبْتَهُ، أو جُدْتَ به لغيرِ ثَوابٍ، من الزَّنْدِ حيثُ يُقْدَحُ منه، أو الحَزُّ الذي فيه. و " سُورةٌ أنزلْناها وفَرَضْناهَا " جَعَلْنا فيها فرائِضَ الأحْكَامِ، وبالتشديدِ، أي جَعَلْنَا فيها فَرِيضةً بعد فَريضةٍ، أو فَصَّلْناها وبَيَّنَّاها. والفِراضُ، ككِتابٍ اللِّبَاسُ، وفُوَّهَةُ النَّهَرِ، وع بين البَصْرَةِ واليَمامَةِ، والطُّرُقُ. وفَرَضَتِ البَقَرَةُ، كضَرَبَ وكَرُمَ، فروضاً وفَراضةً طَعَنَتْ في السِّنِّ.
والفارضُ: الضَّخْمُ من الرِّجَالِ وكلِّ شيءٍ ولِحْيَةٌ فارِضٌ، وكذا شِقْشِقَةٌ، ولَهاةٌ فارِضٌ ج: فُرَّضٌ، كَرُكَّعٍ، والقديمُ، والعارِفُ بالفرائِضِ، كالفَريضِ والفَرَضِيِّ. فَرُضَ، كَكَرُمَ، فَراضةً، وهو أفْرَضُ الناسِ. والفَرِيضَةُ: ما فُرِضَ في السائِمَةِ من الصَّدَقَةِ، والهَرِمَةُ، والحِصَّةُ المَفْرُوضَةُ. وسَهْمٌ فَرِيضٌ: مَفْرُوضٌ فُوقُه. والفَرِيضتانِ: الجَذَعَةُ من الغَنَمِ، والحِقَّةُ من الإِبِلِ.
والفِرْضُ، بالكسر: ثَمَرُ الدَّوْمِ ما دامَ أحْمَرَ. والفِرْياضُ، كجِرْيالٍ: الواسِعُ، وبِلا لامٍ: ع. كمِنْبَرٍ: حديدةٌ يُحَزُّ بها. والفُرْضَةُ بالضم، من النَّهَرِ: ثُلْمَةٌ يُسْتَقَى منها، من البَحْرِ: مَحَطُّ السُّفُنِ، من الدَّواةِ: مَحَلُّ النِّقْسِ، ونَجْرانُ البابِ، وة بالبَحْرَيْنِ لبني عامِرٍ، وع بِشَطِّ الفُراتِ. والفوارِضُ: الصِّحَاحُ العِظامُ، والمِراضُ، ضدٌّ. وأفْرَضَهُ: أعطاهُ، له: جَعَلَ له فَريضةً، كفَرَضَ له فَرْضاً، الماشِيَةُ: بَلَغَتِ النِّصَابَ. وفَرَّضَ تَفْرِيضاً: صارَتْ في إبِلِهِ الفَرِيضَةُ. وافْتَرَضَ اللُّه: أوجَبَ، القومُ: انْقَرَضُوا، الجُنْدُ: أخذوا عَطاياهم.
تاج العروس:
فرض
" الفَرْضُ كالضَّرْبِ : التَّوْقِيتُ " قالَهُ ابنُ عَرَفَةَ " ومنه " قَوْلُهُ تَعَالَى : " فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الحَجَّ " فكُلُّ وَاجبٍ مُؤَقَّتٍ فهو مَفْرُوضٌ وكَذَا قَوْلُه تَعَالَى : " مَا كَانَ عَلَى النَّبيِّ مِنْ حَرَجٍ فيمَا فَرَضَ الله لَهُ " أَي وَقَّتَ اللهُ لَهُ وكَذلكَ قَوْلُه تَعَالَى : " نَصِيباً مَفْرُوضاً " أَي مُؤَقَّتَاً كُلُّ ذلكَ من تَفْسير ابْنِ عَرَفَةَ وكَذلكَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ في مَعْنَى قَوْلِهِ " مَفْرُوضاً " . وقال غَيْرُهُ : " فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الحَجَّ " أَي أَوْجَبَهُ عَلَى نَفْسِه بإِحْرامِه . الفَرْضُ : الحَزُّ في الشَّيْءِ " . يُقَالُ : فَرَضْتُ الزَّنْدَ والسِّوَاكَ . وفَرْضُ الزَّنْدِ حَيْث يُقْدَحُ مِنْهُ كما في الصّحاح وهو قَوْلُ ابْنِ الأَعْرَابيّ . وقال الأَصْمَعِيّ : فَرَضَ مِسْوَاكَهُ فهو يَفْرَضُهُ فَرْضاً إِذَا حَزَّهُ بأَسْنَانِه . وفي حَدِيث عُمَرَ رَضيَ اللهُ عَنه " أَنَّهُ اتَّخَذَ عَامَ الجَدْبِ قِدْحاً فيه فَرْضٌ " القِدْحُ : السَّهْمُ قَبْلَ أَنْ يُعْمَلَ فيه الرِّيشُ والنَّصْلُ . والفَرْضُ : الحَزُّ في الشَّيْءِ والقَطْعُ " التَّفْرِيضِ " وهو التَحْزِيزُ وقد صَحَّفَهُ اللَّيْثُ في قَوْل الشَّمَّاخ :
إِذَا طَرَحَا شَأْواً بأَرْضٍ هَوَى لَهُ ... مُفَرَّضُ أَطْرَافِ الذِّرَاعَيْن أَفْلَجُ فرَوَاهُ مُقَرَّض بالقَافِ وهو بالفَاءِ كما رَوَاه الثِّقَات . قال الباهِلِيُّ : أَرادَ الشَّمَّاخُ بالمُفَرَّضِ المَحَزَّرَ يَعْنِي الجُعَلَ نَبَّهَ عَلَيْه الأَزْهَرِيّ . قال : وأَرَادَ بالشّأْوِ : ما يُلْقِيهِ العَيْرُ والأَتَانُ من أَرْوَاثِهِما . وقالُوا : الجُعْلانُ مُفَرَّضَةٌ كأَنَّ فِيها حُزُوزاً . الفَرْضُ " من القَوْس : مَوْقِعُ الوَتَرِ " . وفي الصّحاح : فَرْضُ القَوْسِ : الحَزُّ الَّذِي يَقَعُ عليه الوَتَرُ . " ج فِرَاضٌ " وفُرُوضٌ أَيْضاً . قال الشّاعِر :
" مِنَ الرَّضَمَاتِ البِيضِ غَيَّرَ لَوْنَهَابَنَاتُ فِرَاضِ المَرِخِ واليَابسُ الجَزْلُ
هكذا أَنْشَدَهُ ابنُ دُرَيْدٍ في فِرَاضٍ جَمْعِ فَرْضٍ بمَعْنَى الحَزِّ . الفَرْضُ : " ما أَوْجَبَهُ اللهُ تَعَالَى كالمَفْرُوض " هكَذَا في سائر النُّسَخِ ولَوْ قَالَ كالتَّفْرِيضِ كَانَ أَحْسَنَ كَمَا في اللّسَان . قال : والتَّشْديدُ للتَّكْثِيرِ . قال الجَوْهَرِيُّ : سُمِّيَ بذلكَ لأَنَّ له مَعَالِمَ وحُدُوداً . وفي العُبَاب : وقيلَ : لأَنَّهُ لازِمٌ للعَبْدِ كُلزُومِ الفَرْضِ للقِدْحِ وهو الحَزُّ فيه . وفي البَصَائِر : الفَرْضُ كالإِيجابِ لكِن الإِيجاب اعْتِبَاراً بوُقُوعِهِ والفَرْض اعْتِبَاراً بقَطْعِ الحُكْمِ فيه . وفي اللّسَان : وهما سِيَّانِ عِنْدَ الشَّافِعِيّ رَحِمَهُ الله . قُلْتُ : وعنْدَ أَبِي حَنيفَةَ : الفَرْقُ بَيْنَ الواجِب والفَرْضِ كالفَرْق بَيْنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ . وقيلَ : كُلُّ مَوْضعٍ وَرَدَ : فَرَضَ الله عَلَيْه فبمَعْنَى الإِيجابِ وَمَا وَرَدَ من : فَرَضَ اللهُ له فَهُوَ أَن لا يَحْظُرَهُ عَلَى نَفْسِه . الفَرْضُ : " القِرَاءَةُ " عن ابن الأَعْرَابيّ . يُقَالُ : فَرَضْتُ جُزْئِي أَي قَرَأْتُهُ . الفَرْضُ : " السُّنَّةُ . يُقَالُ : فَرَضَ رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ أَيْ سَنَّ " تَفَرَّد به ابنُ الأَعْرَابيّ . وقال غَيْرُه : فَرَضَ رَسُولُ الله صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم أَيْ أَوْجَبَ وُجُوباً لاَزِماً . قال الأَزْهَرِيّ : وهذَا هو الظَّاهِر . الفَرْضُ : " نَوْعٌ " وفي الصّحاح : جِنْسٌ " مِنَ التَّمْرِ " . قال الأَصْمَعِيُّ : أَجْوَدُ تَمْرِ عُمَانَ الفَرْضُ والبَلْعَقُ قال شاعِرُهُم :
" إِذَا أَكَلْتُ سَمَكاً وفَرْضَا
" ذَهَبْتُ طُولاً وذَهَبْتُ عَرْضَا كَذَا في الصّحاح وفي العُبَاب : وزَعَم أَبُو النَّدَى أَنَّهُ من مُدَاعَبَاتِ الأَعْرَابِ . قال : والإِنْشَادُ الصّحاح :
" لو اصْطَبَحْتُ قارِصاً ومَحْضَا
" ثُمَّ أَكَلْتُ رائِباً وفَرْضَا
" والزُّبْدَ يَعْلُو بَعْضُ ذَاكَ بَعْضَا
" ثُمّ شَرِبْتُ بَعْدَهُ المُرِضَّا
" سَمَقْتُ طُولاً وذَهَبْتُ عَرْضَا
" كَأَنَّمَا آكُلُ مَالاً قَرْضَا وفي اللِّسَان : قال أَبُو حنِيفَةَ : وأَخْبَرَني بَعضُ أَعْرَابِ عُمَانَ قال : إِذا أَرْطَبَتْ نَخْلَتُه فتُؤُخِّرَ عن اختِرَافِهَا تَسَاقَطَ عن نَوَاهُ فبَقِيَت الكِبَاسَةُ لَيْسَ فيها إِلاّ نَوىً مُعَلَّقٌ بالتَّفَارِيق قال اللَّيْثُ : الفَرْضُ : " الجُنْدُ يَفْتَرِضُون " أَي يَأْخُذُون عَطَايَاهُمْ والجَمْعُ الفُرُوضُ هَكَذَا رَوَاهُ الأَزْهَريّ عنه . قال الصَّاغَانيّ : ولم أَجِدْهُ في كتَابِ اللّيْثِ . الفَرْضُ : " التُّرْسُ " . نَقَلَهُ الجَوْهَريُّ عن أَبي عُبَيْدٍ . قال : وأَنْشَدَ لصَخْرِ الغَيِّ يَصِفُ بَرْقاً كما في العُبَاب :
أَرِقْتُ لَهُ مِثْل لَمْعِ البَشيرِ ... يُقَلِّبُ بالكَفِّ فَرْضاً خَفِيفَا
قلتُ : ويُرْوَى " قَلَّبَ بالكَفِّ " . وقرأْتُ في شَرْحِ الدِّيَوان : الفَرْضُ : تُرَيْسٌ خَفِيفٌ وإِنَّمَا سُمِّيَ به لأَنَّهُ فُرِضَ أَي قُدَّ وأُدِيرَ . شَبَّه البَرْقَ بتُرْسٍ خَفيف يُقَلِّبه بَشِيرٌ بيَدِه لَيَرَاهُ قَوْمٌ فيَتَبَشَّرُوا شُبِّهَ بالفَرْضِ لِسُرْعَتِه . وفي الصّحاح : ولا تَقُلْ : قُرْصاً خَفيفاً وهو قَوْلُ أَبي عُبَيْدٍ . وفي العُبَابِ هو قَوْل أَبِي عَمْرو . قِيلَ : الفَرْضُ : " عُودٌ منْ أَعْوَادِ البَيْتِ " هكَذَا في سَائِر النُّسَخِ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ : الفَرْضُ في البَيْتِ : عُودٌ كما في العُبَابِ وهو قَوْلُ الجُمَحِيّ . ولَمَّا رَأَى المُصَنِّف لَفْظَ البَيْتِ في العُبَابِ ظَنَّ أَنَّ العُودَ من أَعْوَادِهِ وإِنَّمَا المُرَادُ من البَيْت بَيْتُ صَخْرِ الغَيِّ السَّابِق فتَأَمَّلْ . وقال الجُمَحِيّ أَيْضاً . وسَمِعْتُ القِدْحَ وسَمعْتُ الخِرْقَةَ والعُودُ أَجْوَدُ . يقال : هو " الثَّوْبُ " أَعْنِي الفَرْضَ في البَيْتِ رَوَاهُ الأَصْمَعيّ عن بَعْض أَعْرَابِ هُذِيْلٍ . وفي شَرْحِ الدِّيوان : قال الأَخْفَشُ : يُقَالُ : هو القِدْحُ ويُقَال هو الثَّوْبُ . وفي العُبَاب : وقيلَ : الفَرْضُ في البَيْع المَذْكُورِ هو الحَزُّ في زَنْدِ النّارِ . الفَرْضُ : " العَطِيَّةُ المَوْسُومَةُ " . كَذَا في النُّسَخِ بالوَاوِ . وفي الصّحاح والعَبَاب : المَرْسُومَةُ بالرَّاءِ وهو الصَّوابُ . يُقَالُ : ما أَصَبْتُ منْهُ فَرْضاً ولا قَرْضاً . قال ابنُ دُرَيْدٍ : الفَرْضُ : " مَا فَرَضْتَهُ عَلَى نَفْسِكَ فوَهَبْتَهُ أَوْ جُدْتَ بهِ لغَيْرِ ثَوَابٍ " . والقَرْضُ بالقَاف . ما أَعْطَيْتَ منْ شَيْءٍ لتُكَافَأَ عَلَيْهِ أَوْ لِتَأْخُذَهُ بعَيْنِه . وأَنْشَدَ ابنُ فَارِسٍ للحَكَمِ بنِ عَبْدَل :
وما نَالَهَا حَتَّى تَجَلَّتْ وأَسْفَرَتْ ... أَخُو ثِقَةٍ بقَرْضٍ ولا فَرْضِ الفَرْضُ " منَ الزَّنْدِ حَيْثُ يُقْدَحُ منْه . أَو " هو " الحَزُّ الَّذي فيه " وبه فَسَّرَ بَعْضُهم قَولَ صَخْرِ الغَيِّ السّابق كالفُرْضَة بالضَّمِّ . قولُه تَعَالَى : " سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا " أَيْ " جَعَلْنَا فِيهَا فَرَائضَ الأَحْكَامِ " أَوْ أَلْزَمْنَاكُمُ العَمَل بما فُرِضَ فيها . قَرَأَ ابنُ كَثِيرٍ وأَبُو عَمْرٍو : وفَرَّضْنَاهَا " بالتَّشْدِيدِ " ومَعْنَاهُ حِينَئذٍ على وَجْهَيْن : أَحَدهما على مَعْنَى التَّكْثير " أَي جَعَلْنَا فيهَا فَرِيضَةً بَعْدَ فَريضَةٍ " كما في العُبَاب وفي اللّسَان : أَي إِنَّا فَرَضْنَا فيها فُرُوضاً " أَو فَصَّلْنَاهَا " وعَلَيْهِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ نَقْلاً عن أَبِي عَمْرٍو وزادَ الأَزْهَرِيّ : " وبَيَّنَّاها " والَّذي في التَّهْذِيبِ : أَي بَيَّنّا وفَصَّلْنَا ما فِيها من الحَلاَلِ والحَرَام . " والفِرَاضُ ككِتَابٍ : اللِّبَاسُ " . يُقَال : ما عَلَيْه فِرَاضٌ أَي شَيْءٌ منْ لِبَاسِ كما في الصّحاح . ويُقَالُ : ما عَلَيْه فِرَاضٌ أَيْ ثَوْبٌ . وقال أَبُو الهَيْثَمِ : ما عَلَيْه سِتْرٌ . الفَرَاضُ : " فُوَّهَةُ النَّهْرِ " . قال لَبيدٌ رَضِيَ اللهُ عنه يَذْكُر المُلُوكَ المَاضِيَةَ :
والحَارِثُ الحَرَّابُ خَلَّى عَاقِلاً ... دَاراً أَقَامَ بهَا ولم يَتَنَقَّلِ
" تَجْرِي خَزَائِنُه عَلَى فِرَاضِ الجَدْوَلِ الفِرَاضُ : " ع بَيْنَ البَصْرَةِ واليَمَامَةِ " قُرْبَ فُلَيْجٍ منْ دِيَارِ بَكْرِ بن وَائلٍ قال القَعْقَاعُ : لَقِينَا بالفِرَاضِ جُمُوعَ رُومٍ وفُرْسٍ غَمُّهَا طُولُ السَّلاَمِ وقال ابنُ أَحْمَرَ :
جَزَى الله قَوْمِي بالأُبُلَّةِ نُصْرَةً ... ومَبْدىً لَهُمْ حَوْلَ الفِرَاضِ ومَحْضَرَا الفِرَاضُ : " الطُّرُقُ " عن اللَّيْث . قال عَمْرُو بنُ مَعْدِ يكَرِبَ رَضِيَ اللهُ عنه :
سَدَدْتُ فِرَاضَهَا لَهُمُ ببَيْتي ... وبَعْضُهُمُ بقُنَّتِه يُغَدِّي
يُرِيد أَنَّه نَزَلَ بَيْنَ الطُّرُقِ لِيَقْرِيَ . " وفَرضَتْ البَقَرَةُ كضَرَبَ وكَرُمَ فُرُوضاً وفَرَاضَةً " فيه لَفٌّ ونَشْرٌ مُرَتَّبٌ نَقَلَهُمَا الجَوْهَريّ والصّاغَانِيُّ وقالَ الأَزْهَرِيّ : يُقَالُ من الفَارِضِ : فَرَضَت وفَرُضَتْ ولم نَسمَعْ بفَرِضَ أَي كَبِرَتْ " وطَعَنَتْ في السَّنِّ " ومنه قَوْلُه تعالَى : " لا فَارِضٌ ولا بِكْرٌ " قال الفَرّاءُ وقَتَادَةُ : الفَارِضُ : الهَرِمَةُ .والبِكْرُ : الشَّابَّةُ . قال عَلْقَمَةُ بنُ عَوْفٍ وقد عَنَى بَقَرَةً هَرِمَةً :
لَعَمْرِي لَقَد أَعْطَيْتَ ضَيْفُكَ فارِضاً ... تُجَرُّ إِلَيْه مَا تَقُومُ عَلَى رِجْلِ
ولَمْ تُعِطِه بِكْراً فيَرْضَى سَمِينَةً ... فكَيْفَ يُجَازِي بالمَودَّةِ والفِعْلِ وقال أُميَّةُ في الفارِض أَيْضاً :
كُمَيْتٌ بَهِيمُ اللَّوْنِ لَيْسَ بفَارِض ... ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَّقّمِ وقال أَبو الهَيْثَم : الفَارِضُ هي المُسِنَّةُ . وقال أَبُو زَيْدٍ : بَقَرَةٌ فَارِضٌ وهي العَظِيمَةُ السَّمِينَةُ والجَمْعُ : فَوَارِضُ . قد يُسْتَعْمَلُ " الفَارِضُ " في المُسِنِّ " الضَّخْم مِنَ الرِّجَال . و " في الصّحاح : الضَّخْم من " كُلِّ شَيْءٍ " فيَكُونُ للمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ قالَهُ الأَصْمَعِيّ أَي فَلاَ يُقَالُ فارِضَةٌ . يُقَال : رَجُلٌ فَارِضٌ وقَوْمٌ فُرَّضٌ وهو مَجَازٌ . قال رَجُلٌ مِن فُقَيْمٍ كما في اللِّسَان وفي العُبَاب : قال ضَبٌّ العَدَوِيُّ :
" شَيَّبَ أَصْدَاغِي فرَأْسِي أَبْيَضُ
" مَحَامِلٌ فيها رِجَالٌ فُرَّضُ ويُرْوَى :
" شَيَّبَنِي فالرَّأْسُ مِنّي أَبْيَضُ ورَوَى ابنُ الأَعِرَابِيّ :
" مَحَامِلٌ بِيضٌ وَقَوْمٌ فُرَّضُ قال : يُرِيد أَنَّهُم ثِقَالٌ كالمَحَامِلِ . قال ابنُ بَرّيّ : ومِثْلُه قَوْلُ العَجّاجِ :
" في شَعْشَعَانِ عُنُقٍ يَمْخُورِ
" حَابِي الحُيُودِ فَارضِ الحُنْجُورِ ورِجالٌ فُرَّضٌ أَي ضِخَامٌ وقيل مَسَانُّ . ومن الفَارِضِ بمَعْنَى الكَبْشِ المُسِنِّ قَوْلُ الشّاعر :
" شَوْلاءَ مسْك فَارِض نَهِيّ
" من الكِبَاشِ زَامِر خَصِيّ يُقَال : " لِحْيَةٌ فَارِضٌ " كما في العُبَابِ وفَارِضَةٌ كما في الصّحاح نَقْلاً عن الأَخْفَشِ وجَمْع بَيْنَهُمَا صاحِبُ اللِّسَان أَي ضَخْمَةٌ عَظيمةٌ وهو مجَازٌ . ومن سَجَعَاتِ الأَسَاسِ : قَلَّت السَّعَادَة على اللِّحْيَةِ الفارِض الثَّقِيلَةِ على العَوَارِض . " وكَذا شقْشِقَهُ " فَارِضٌ " ولَهَاةٌ فَارِضٌ " وسِقَاءٌ فَارِضٌ . قال الفَقْعَسِيّ يَذْكُرُ غَرْباً وَاسِعاً :
" والغَرْبُ غَرْبُ بَقَرِيٌّ فَارِضُ نَقَلَه ابنُ بَرّيّ . وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيّ له أَيْضاً يَصِف فَحْلاً :
" لَهُ زِجَاجٌ ولَهَاةٌ فَارِضُ
" حَدْلاءُ كالوَطْبِ نَحَاهُ المَاخِضُ " ج فُرَّضٌ كرُكَّعٍ " وقد تَقَدَّم شَاهِدُه . يُقَالُ للشَّيْءِ " القَدِيمِ فَارِضٌ قال :
" يا رُبَّ ذِي ضِغْنٍ عَلَيَّ فَارِضِ
" له قُروءٌ كقُروءِ الحَائِضِ
قال : عَنَى بضَبٍّ فَارِضٍ عَدَاوَةً عَظِيمَةً كَبِيرَةً من الفَارِضِ الَّتِي هي المُسِنَّةُ . وقَوْلُه : له قُرُوءٌ إِلخ يَقُولُ : لِعَدَاوَتِهِ أَوْقَاتٌ تَهِيجُ فِيها مِثْل وَقْتِ الحائضِ . الفَارِضُ : " العَارِفُ بالفَرَائِضِ " وهو عِلْمُ قِسْمَةِ المَوَارِيثِ " الفَرِيضِ " وهذِهِ عن ابنِ عَبَّادٍ كما نَقلَهُ الصَّاغَانِيّ . وفي اللّسَان : رَجُلٌ فَارِضٌ وفَرِيضٌ : عالِمٌ بالفَرَائِض كعَالِم وعَلِيمٍ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ " والفَرَضِيِّ " بِيَاءِ النِّسْبةِ وقد " فَرُضَ ككَرُمَ فَرَاضَةً " . قال شَيْخُنَا : فِيهِ أَيْضاً ككَتَبَ حَكَاهُ ابْنُ القَطّاع . قُلْتُ : الَّذِي رَأَيْتُه في كِتَابِ الأَبْنِيَةِ لَهُ ذَكَرَ الوَجْهَيْنِ في فَرَضَتِ البَقَرَةُ لا في فَرَضَ الرَّجُلُ بل لَمْ يَذْكُر في كِتَابِه هذَا الحَرْف فتَأَمَّلْ . يُقَالُ : " هو أَفْرَضُ النَّاسِ " أَي أَعْلَمُهُم بقِسْمَةِ المَوَارِيثِ . ومنه الحَدِيثُ " وأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بنُ ثَابِتٍ " وفي الصّحاح : أَفْرَضُكُمْ . " والفَرِيضَةُ : ما فُرِضَ في السَّائِمَةِ من الصَّدَقَة " نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . ووَجَّهَ أَبُو بَكْرٍ أَنَساً رَضيَ الله عَنْهُمَا إِلى البَحرَيْنِ وكَتَبَ له كِتَاباً صَدْرُه : " بسم الله الرَّحمن الرَّحيم هذِه فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتي فَرَضَ رَسُولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ عَلَى المُسْلِمِينَ فَمَنْ سُئِلَهَا من المُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِها ومَنْ سُئِلَ فَوْقَها فَلا يُعْطِ " . الفَرِيضَةُ : " الهَرِمَةُ " المُسِنَّةُ ومنه الحديثُ " لَكُمْ يا بَنِي نَهْدٍ في الوَظِيفَة الفرِيضَةُ " . وهي الفَارِضُ أَيْضاً كالفَرِيضِ بغَيْر هَاءٍ وقد فَرَضَتْ فَهي فَارِضٌ وفَارِضَةٌ وفَرِيضَةٌ ومِثْلُهُ في التَّقْدِيرِ : طَلَقَتْ فهي " طالق و " طَالِقَةٌ وطَلِيقَةٌ . الفَرِيضَةُ : " الحِصَّة المَفْرُوضَةُ " اسْمٌ من فَرَضَ الشَّيْءَ يَفْرِضُهُ فَرْضاً : أَوْجَبَهُ عَلَى إِنْسَانٍ بقَدْرٍ مَعْلُومٍ . " وسَهْمٌ فَرِيضٌ : مَفْرُوضٌ فُوقُهُ " وقد فَرَضَ فُوقَهُ فهو مَفْرُوضٌ وفَرِيضٌ أَي حَزَّه . " والفَرِيضَتانِ : الجَذَعَةُ من الغَنَمِ والحِقَّةُ منَ الإِبِلِ " نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وهُو قَوْلُ ابْن السِّكِّيت . وفي حَديث حُنَيْنٍ : " فإِنَّ له عَلَيْنَا سِتَّ فَرَائضَ " جَمْعُ فَرِيضَةٍ وهو البَعِيرُ المَأْخُوذُ في الزَّكَاةِ سُمِّيَ فَرِيضَةً لأَنَّهُ فَرْضٌ وَاجِبٌ عَلَى ذِي المَالِ ثمّ اتُّسِعَ فيه حَتَّى سُمِّيَ البَعِيرُ فَرِيضَةً في غَيْرِ الزَّكَاةِ . وقال أَبُو الهَيْثَمِ : فَرَائضُ الإِبِلِ الَّتِي تَحْتَ الثَّنِيِّ والرُّبعِ . يُقَال للقَلُوصِ الَّتي تَكُونُ بِنْتَ سَنَةٍ وهي تُؤْخَذُ في خَمْس وعِشْرِين : فَريضَةٌ . والَّتي تُؤْخَذ في سِتٍّ وثَلاثينَ وهيَ بنْتُ لَبُونٍ وهِيَ بنْتُ سَنَتَيْنِ : فَرِيضَةٌ والَّتِي تُؤْخَذُ في سِتٍّ وأَرْبَعِينَ وهيَ حِقَّةُ وهي ابْنَةُ ثَلاثِ سِنِين : فَرِيضَةٌ . والَّتِي تُؤْخَذُ في إِحْدَى وسِتّين : جَذَعَةٌ وهِيَ فَرِيضَتُهَا وهي ابْنَةُ أَرْبَعِ سِنِينَ . فَهذِهِ فَرَائِض الإِبِلِ وقال غَيْرُهُ : سُمِّيَتْ فَرِيضَةً لأَنَّها فُرِضَتْ أَي أُوجِبَتْ في عَدَدٍ مَعْلُومٍ من الإِبِلِ فهي مَفْرُوضَةٌ وفَرِيضَةٌ وأُدْخِلَتْ فيهَا الهاءُ لأَنَّهَا جُعِلَت اسْماً لا نَعْتاً . وفي الحَدِيثِ " في الفَرِيضَةِ تَجِبُ عَلَيْه ولا تُوجَدُ عِنْدَهُ " يَعْنِي السِّنَّ المُعَيَّنَ لِلإِخْرَاجِ في الزَّكَاةِ . وقِيلَ : هو عامٌّ في كُلِّ فَرْض مَشْرُوعٍ مِنْ فَرائِض اللهِ عَزَّ وجَلَّ . " والفِرْضُ بالكَسْر : ثَمَرُ الدَّوْمِ ما دَامَ أَحْمَرَ " ن نَقَلَهُ الصّاغَانيّ عن أَبِي عَمْرٍو . " والفِرْيَاضُ كجِرْيَالٍ : الوَاسِعُ " قال العَجّاجُ :
" نَهْرُ سَعِيدٍ خَالِصُ البَيَاضِ
" مُنْحَدِرُ الجِرْيَةِ في اعْترَاضِ
" يَجْرِي عَلى ذِي ثَبَجٍ فِرْيَاضِ
" خَلَّفَ قِرْقِيسَاءَ في الغِيَاضِ
" كَأَنَّ صَوْتَ مَائِهِ الخَضْخَاضِ إِجْلاَبُ جِنٍّ بنَقاً مُنْقاضِ
قال ابنُ دُرَيْدٍ : فِرْيَاض " بلاَ لاَمٍ : ع " . وقال الأَزْهَرِيّ : رأَيْتُ بالسَّتَارِ الأَغْبَرِ عَيْناً يُقَالُ له فِرْيَاضُ تَسْقِي نَخْلاً وكان مَاؤُهَا عَذْباً . قال رُؤْبةُ :
" يَغْزُونَ من فِرْيَاضَ سَيْحاً دَيْسَقَا المِفْرَضُ : " كمِنْبَرٍ : حَدِيدَةٌ يُحَزُّ بهَا " نَقَلَهُ الجَوْهَريّ والصَّاغَانيّ . " والفُرْضَةُ بالضَّمِّ من النَّهْرِ : ثُلْمَةٌ يُسْتَقَى مِنْهَا " . الفُرْضَةُ " من البَحْرِ : مَحَطُّ السُّفُنِ " كَذَا في نُسَخِ الصّحاح وفي بَعْضِها : مَرْفَأُ السُّفُنِ . الفُرْضَةُ منَ الدَّوَاةِ : مَحَلُّ النِّقْسِ " مِنْهَا . الفُرْضَةُ : " نَجْرَانُ البَابِ " : يُقَالُ : وَسَّعَ فُرْضَةَ البَابِ وفُرْضَةَ الدَّوَاةِ . وجَمْعُ الكُلِّ فُرَضٌ وفِرَاضٌ وفُرَضُ النَّهْرِ وفِرَاضُهُ : مَشَارِعُه . وقال الأَصْمَعِيُّ : الفُرْضَةُ : "

##### Türkçe

**فرض**
**فَرَضَ - يَفْرِضُ - فَرِيْضَة - مَفْرُوْض**
**فَرَضَ - يَفْرِضُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin miktarını veya işleyiş tarzını belirler: bir şeyden veya bir iş programından, belirli bir miktar veya ağırlık yahut belirli nitelikler ile bir parçayı takdir etti ve belirledi.
**فَرَضَ - يفرِضُ** + bir varlık + bir şeyi + لـ bir varlık: bir şeyden veya bir iş programından, belirli bir miktar veya ağırlık yahut belirli nitelikler ile bir parçayı takdir etti ve belirledi; ve onu varlık lehine tahsis etti.
**فَرَضَ - يَفْرِضُ** + bir varlık + bir şeyi + على bir varlık: bir şeyden veya bir iş programından, belirli bir miktar veya ağırlık yahut belirli nitelikler ile bir parçayı takdir etti ve belirledi; bir varlıktan onu ödemesi veya yapması istenen olsun diye.
**فَرِيْضَة**: “**فـَعيلة**” vezninde, “**فـَعيل**”in müennesi: **فَرَضَ - يفرِضُ**’den, bir defaya mahsus için mübalağa ism-i fâil: belirli, bilinen tek bir defalık farz; murad edilen belirli bir iş karşısında. Yine o, murad edilen belirli bir iş karşısında belirli, bilinen tek bir defa farz kılınan şeydir: bir şeyden yahut bir iş programından, belirli bir ağırlık veya nitelikler yahut belirli bir değer ile belirlenip takdir edilmiş parça.
**مَفْرُوْض**: **فَرَضَ - يفرِضُ**’den, ism-i mef‘ûl; sıfat-ı müşebbehe: belirlenip takdir edilmiş iş veya bir şeyden olan miktar.

Ve lafız, “karar ve hükmü çıkararak düşünmeyi bitirme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَكَمَ - يَحْكُمُ**، **فَتَى - يَفْتِي**، **فَرَضَ - يفرِضُ**، **أَمَرَ - يَأْمُرُ**، **قََسَمَ - يَقْسِمُ**، **كَتَبَ - يَكْتِبُ**

Lafız bakımından ayırır:
**فَرُضَ - يَفْرُضُ** + varlık: yaşlılığı veya ilerlemesi ve yaşça ileri oluşu sebebiyle çatlar, yarılır, yıpranır; ve onda **فرضات** oluşur.
**فَرَضَ - يَفْرِضُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin miktarını veya işleyiş tarzını belirler: bir şeyden veya bir iş programından, belirli bir miktar veya ağırlık yahut belirli nitelikler ile bir parçayı takdir etti ve belirledi.
**فَرَضَ - يَفْرِض** bir şeyi

Sûre	﴿**سورة أنزلناها وفرضناها وأنزلنا فيها آيات بينات لعلكم تذكرون(1)**﴾ **النور**
Hac	﴿**الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)**﴾ **البقرة**

**فرض لـ** - **فرض لهن**
 ﴿**لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تفرضوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)**﴾ **البقرة** ﴿**وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)**﴾ **البقرة**
 	﴿**ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له سنة الله في الذين خلوا من قبل وكان أمر الله قدرا مقدورا(38)**﴾ **الأحزاب** ﴿**قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم والله مولاكم وهو العليم الحكيم(2)**﴾ **التحريم**

**فرض على** - **فرضنا عليهم**
 ﴿**ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)**﴾ **الأحزاب**

Kur’an	﴿**إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد قل ربي أعلم من جاء بالهدى ومن هو في ضلال مبين(85)**﴾ **القصص**

**فريضة**
 ﴿**لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تَفْرِضُوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)**﴾ **البقرة** ﴿**وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فَرَضْتُم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)**﴾ **البقرة**
 	﴿**والمحصنات من النساء إلا ما ملكت أيمانكم كتاب الله عليكم وأحل لكم ما وراء ذلكم أن تبتغوا بأموالكم محصنين غير مسافحين فما استمتعتم به منهن فآتوهن أجورهن فريضة ولا جناح عليكم فيما تراضيتم به من بعد الفريضة إن الله كان عليما حكيما(24)**﴾ **النساء**
 	﴿**يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)**﴾ **النساء** ﴿**إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله والله عليم حكيم(60)**﴾ **التوبة**

**مفروض**
 ﴿**للرجال نصيب مما ترك الوالدان والأقربون وللنساء نصيب مما ترك الوالدان والأقربون مما قل منه أو كثر نصيبا مفروضا(7)**﴾ **النساء** ﴿**لعنه الله وقال لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا(118)**﴾ **النساء**

**مختار الصحاح**
● [**فرض**] ف ر ض: **الفَرْضُ** şeydeki yarıktır; **الفرض** ayrıca Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı şeydir; ona bu ad verilmiştir, çünkü onun için işaretler ve sınırlar vardır. Ve O’nun sözü: ﴿**لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا**﴾ yani: kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış. Ve **التَّفْرِيض** yarık açmadır; ve ﴿**سورة أنزلناها وفرضناها**﴾ şeddeli olarak okunmuştur; yani onu ayırdık. Ve **فُرْضَةُ النهر** (fâ’nın zammıyla): ondan su alınan yarığıdır; ve **فرضة البحر** da: gemilerin indiği yerdir. Ve **فَرَضَ** ona atâda pay ayırdı; ve divanda ona pay ayırdı; **ضرب** bâbındandır. Ve **فَرضَت البقرة** yani büyüdü ve yaşlandı; ve ondan O’nun sözü: ﴿**لا فارض ولا بكر**﴾; ve bâbı **جلس** ve **ظرف**. Ve **الفَارِضُ** ve **الفَرَضِيُّ** (iki fetha ile): ferâizi bilen kimsedir. Ve **فَرَض الله علينا** şöyle-böyle. Ve **افْتَرَضَ** yani vacip kıldı. Ve isim **الفَريضةُ**’dir. Ve mirasların taksimi ilmine **فضرَائِضَ** adı verildi. Ve hadiste: ﴿**أفرضكم زيد**﴾. Ve **الفضريَةً** ayrıca, sâimede sadakadan farz kılınan şeydir.

**الراغب**
**فرض**
- **الفرض**: katı şeyi kesmek ve onda etki meydana getirmek; demiri kesmek gibi, ve çakmak taşını ve yayı kesmek gibi. Ve **المفراض** ve **المفرض**: demiri kesilen şey. Ve **فرضة الماء**: taksim edilmiş (bölünmüş) yer. Allah Teâlâ dedi ki: }**لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا**{ [**النساء/118**] yani: bilinen; ve denildi ki: onlardan kesilip ayrılmış. Ve **الفرض** icap gibidir; ancak **الإيجاب** onun vuku bulması ve sabit olması itibarıyla söylenir; **الفرض** ise hükmün onda kesilip verilmesiyle. (**الفرض** ile **الواجب** eş anlamlıdır; ve Hanefîler dedi ki: **الفرض**: kat‘î ile sabit olan; **الواجب** ise zannî ile.)
Dedi: Ebû Zeyd ed-Debûsî: **الفرض**: takdirdir; **الوجوب**: düşüştür. Böylece biz **الفرض** adını, vücûbu kesin bir delille bilinen şeye tahsis ettik; çünkü o, Allah’ın onu bize takdir ettiğinin hâlinden bilinen şeydir. Ve vücûbu zannî bir delille bilinen şeye **الواجب** adını veririz; çünkü o, üzerimize düşendir. Bak: **الإبهاج في شرح المنهاج 1/55**).

قال تعالى: }سورة أنزلناها وفرضناها﴿[النور/1]، yani: onunla amel etmeyi sana vacip kıldık; ve dedi:﴾إن الذي فرض عليك القرآن﴿[القصص/85]، yani: onunla amel etmeyi sana vacip kıldı. Ve ondan (şu) söylenir: hâkimin nafakadan ilzam ettiği şeye: **فرض**. Ve (lafız olarak) her yer ki onda (**فرض الله عليه**) vârid olmuştur, onda (mana) Allah’ın onu içine soktuğu icap (vacip kılma) hakkındadır; ve vârid olan (**فرض الله له**) ise, onun onu kendi nefsine haram kılmaması hakkındadır. Şu gibi:﴾ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له﴿[الأحزاب/38]، ve sözü:﴾قد فرض الله لكم تحلة أيمانكم﴿[التحريم/2]، ve sözü:﴾وقد فرضتم لهن فريضة{ [البقرة/237]، yani: onlar için bir mehir isimlendirdiniz ve bununla nefisleriniz üzerine (onu) vacip kıldınız. Ve bunun üzerine denir: atâda onun için **فرض** etti; ve bu nazarla ve bu maksatla atiyyeye: **فرض** denildi; ve dine: **فرض** (denildi). Ve Allah Teâlâ’nın farzları: sahipleri için farz kıldığı şeylerdir. Ve **رجل فارض** ve **فرضي**: ferâiz hükmüne basiretli (kimsedir).

قال تعالى: }فمن فرض فيهن الحج﴿...﴾في الحج﴿(âyet:﴾فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج﴿سورة البقرة: آية 197) yani: haccı ikame etmeyi kendi nefsi üzerine tayin eden kimse (bkz.: تذكرة الأريب في تفسير الغريب 1/71). Haccın farzının insana izafe edilmesi, vaktin tayin edicisinin bizzat o olduğuna delildir. Ve sadakada alınan şeye: **فريضة** denir. Dedi:﴾إنما الصدقات للفقراء﴿...﴾فريضة من الله﴿(﴾إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله{ سورة التوبة: آية 60). Ve bunun üzerine rivayet olunan (şey): (Ebû Bekir es-Sıddîk رضي الله عنه bazı âmillerinden birine bir yazı yazdı ve onda yazdı: Bu, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in Müslümanlar üzerine farz kıldığı sadakanın farîzasıdır) (ثُمامة’den: Enes b. Mâlik bana haber verdi ki Ebû Bekir es-Sıddîk ona yazdı: (بسم الله الرحمن الرحيم، bu, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in Müslümanlar üzerine farz kıldığı, Allah’ın Resûlüne emrettiği sadakanın farîzasıdır...))
Hadis, tamamıyla İbn Mâce tarafından zekât (1/575)’te çıkarılmıştır; ve Buhârî tarafından zekâtta muhtasar olarak çıkarılmıştır: باب: لا يجمع بين متفرق، ولا يفرق بين مجتمع. Bkz.: فتح الباري 3/314).

Ve **الفارض**: sığırdan yaşlı olan (bkz.: المجمل 3/716; ve **اللسان** (فرض)). قال تعالى: }لا فارض ولا بكر{ [البقرة/68]. Ve denildi: ancak ona **فارض** denildi; çünkü o, yeri **فارض** edendir; yani: kesendir. Veya taşıdığı ağır işlerden dolayı **فارض** edendir. Ve denildi: bilakis, sığırın farîzası ikidir: **تبيع** ve **مسنة**; **تبيع** bir hâlde câiz olur, bir hâlde olmaz; **مسنة** ise her hâlde verilmesi sahih olur; bu sebeple **مسنة** ona (yani bu özelliğe) binaen **فارِضة** diye isimlendirildi. Buna göre **الفارض** İslâmî bir isim olur.

Lafzın vecihleri: **الحز**. Ve onların sözü: **الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً**، - büyüdü ve yaşta ileri gitti - açıkladık, tafsil ettik - her şeyden iri olan - onu vacip kıldım - onun için alâmetler ve sınırlar (kıldım) - bir şeyde kesme veya başkası türünden bir tesire delalet eder - ve **وَفَرَضَتِ البَقَرَةُ**، **كضَرَبَ وكَرُمَ**، **فروضاً** ve **فَراضةً**: yaşta ileri gitti.

Lisân’ın özeti:
1. **فَرَضَتِ البقرةُ تَفْرِضُ فُروضاً**: yani büyüdü ve yaşta ileri gitti. Ve **بَقَرة فارضٌ**: yaşlı. Ve tenzilde: **إِنها بقَرة لا فارِضٌ ولا بِكْر**; el-Ferrâ dedi: **الفارِضي**: ihtiyar (çok yaşlı), **البِكْرُ**: genç.
2. Ve **الفارِضُ**: her şeyden iri olan; onda erkek ve dişi eşittir; ve **فارِضةٌ** denilmez.
3. **فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً** ve çokluk için **فَرَّضْتُه**: onu vacip kıldım.
4. **فرضنا فيها فُرُوضاً**: ve onda helal, haram ve sınırlar cinsinden olanı açıkladık ve tafsil ettik manası üzeredir.
5. Develerden ve sığırlardan **الفَرِيضةُ**: sayısı zekâta ulaşan (şey). Ve **أَفْرَضَتِ الماشِيةُ**: onda **الفَرِيضة** vacip oldu.
6. **ولِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ**: iri, büyük. Ve **شِقْشِقةٌ فارِضٌ** ve **سِقاء فارضٌ** da böyledir.
7. **الفرْض**: o, **الحز**dır. Ve onların sözü: **الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ كَأَنَّ فيها حُزوزاً**.

Lisânü’l-ʿArab.

● - فرض: **فَرَضْتُ الشيءَ أَفْرِضُه فَرْضاً** ve çokluk için **فَرَّضْتُه**: onu vacip kıldım. Ve Yüce Allah’ın sözü: **سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها**; ve şöyle okunur: **وفرَّضْناها**. Kim hafifletmeyle okursa, mânâsı: onda farz kılınanla amel etmeyi size ilzam ettik. Kim şeddeli okursa iki vecih üzeredir: birincisi, çokluk mânâsı üzere, yani: onda farzlar farz kıldık mânâsı üzere; ve onda bulunan helâl, haram ve hadlerden olanı beyan ettik ve tafsil ettik mânâsı üzere. Ve Yüce Allah’ın sözü: **قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ أَيْمانِكم**; yani onu beyan etti. Ve **افْتَرَضَه**: **كفَرَضَه** gibidir; isim **الفَرِيضةُ**dur. Ve **فَرائضُ اللّهِ**: O’nun, emrettiği ve nehyettiği hudutlarıdır; mirasla ilgili farzlar da böyledir. Ve **الفارِضُ** ve **الفَرَضِيُّ**: farzları bilen kimsedir; mirasların taksimi ilmine **فَرائضَ** denir. Ve hadiste: **أَفْرَضُكم زيد**. Ve **الفَرْضُ**: sünnettir; **فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّ عليه وسلّم** yani sünnet koydu; ve denildi ki: **فَرَضَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم** yani bağlayıcı bir vücûb ile vacip kıldı; dedi ki: bu zâhir olan budur. Ve **الفَرْضُ**: Allah عزّ وجلّ’in vacip kıldığı şeydir; ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve hudutlar vardır. Ve “Allah bize şunu şunu farz kıldı” ve **افْتَرَضَ** yani vacip kıldı. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **فمَن فرَض فيهنّ الحج**; yani ihramıyla onu kendi üzerine vacip kıldı. İbn Arefe dedi ki: **الفَرْضُ** vakit tayinidir. Vakitli kılınmış her vacip, o **مَفْرُوضٌ**dur. İbn Ömer hadîsinde: “İlim üçtür; onlardan biri **فرِيضةٌ عادلةٌ**dir”; taksimde adaleti kasteder: kitap ve sünnette zikredilen hisseler ve nasîbler üzere olacak şekilde; ve denildi ki: kitap ve sünnetten istinbat edilmiş olmasını kastetti; her ne kadar ikisinde onunla ilgili bir nass gelmemiş olsa da, nass’a muâdil olur; ve denildi ki: **الفَرِيضةُ العادِلةُ** Müslümanların üzerinde ittifak ettiği şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وقال لأَتَّخِذنَّ من عِبادِكَ نصِيباً مَفْرُوضاً**; Zeccâc dedi ki: mânâsı vakitli kılınmış olarak. Ve **الفَرْضُ**: kıraattir. Denir ki: **فَرَضْتُ جُزْئي** yani onu okudum. Ve develerden ve sığırlardan **الفَرِيضةُ**: sayısı zekâta ulaşan şeydir. Ve **أَفْرَضَتِ الماشِيةُ**: onda **الفَرِيضةُ** vacip oldu; bu, nisaba ulaştığı zaman olur. Ve **الفَرِيضةُ**: sâime (otlak hayvanı) hakkında sadakadan farz kılınan şeydir. Ebû’l-Heysem: **فَرائضُ الإِبل**: **الثَّنيّ** ve **الرُّبُعِ**’un altındaki (yaşlardaki) develerdir. Beş ve yirmide alınan, bir yaşında olan **القَلُوصِ**a: **فَرِيضةٌ** denir; otuz altıda alınan, iki yaşında olan **بنت لَبُونٍ**a: **فريضةٌ**; kırk altıda alınan, üç yaşında olan **حِقّة**ye: **فريضة**; altmış birde alınan, dört yaşında olan **جَذَعةٌ**a—ki o onun **فريضتها**sıdır—: (bunlar) **فرائضُ الإِبلِ**dir. Başkası dedi ki: ona **فريضة** denildi; çünkü o **فُرِضَتْ** yani bilinen bir deve sayısında vacip kılındı; o halde o **مَفْروضةٌ** ve **فَريضة**dir; ona, sıfat değil isim kılındığı için **الهاء** dâhil edildi. Ve hadiste: “**في الفريضة تجبُ عليه ولا توجَدُ عنده**”; yani zekâtta çıkarılmak için belirlenmiş yaş; ve denildi ki: Allah عزّ وجلّ’in farzlarından meşru kılınmış her farzda umumîdir. İbnü’s-Sikkît: “Onların iki **الفَرِيضتانِ**dan başka (şeyi) yoktur” denir; ikisi, koyundan **الجَذَعةُ** ve deveden **الحِقّةُ**dir. İbn Berrî dedi ki: İbnü’s-Sikkît’ten: onlara **الفرْضتانِ** da denir. Zekât hadîsinde: “Bu, Resûlullah’ın, صلى اللّه عليه وسلّم, Müslümanlara Allah’ın emriyle vacip kıldığı sadakanın **فَرِيضةُ**sidir.” **الفَرْض**un aslı kesmedir. Şâfiî’ye göre **الفَرْضُ** ile **الواجِبُ** eşittir; Ebû Hanîfe’ye göre **الفَرْضُ** vacipten daha kuvvetlidir. Ve denildi ki: buradaki **الفرْضُ** takdir mânâsınadır; yani her şeyin sadakasını takdir etti ve onu Allah تعالى’nın emriyle beyan etti. Huneyn hadîsinde: “Şüphesiz onun bizim üzerimizde altı **فَرائضَ**ı vardır”; **الفرائضُ**, **فَرِيضةٍ**nin cemidir; o, zekâtta alınan devedir; ona **فريضة** denildi, çünkü o mal sahibine vacip bir **فَرْض**tur; sonra onda genişletildi de, zekât dışında da deveye **فريضة** denildi; ondan hadîs: “Allah’ın farzlarından bir **فَرِيضةً**yı men eden…” Ve **رجلٌ فارِضٌ وفَرِيضٌ**: farzları bilen âlimdir; “âlim” ve “alîm” demen gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الفَرْضُ**: hibedir. Denir ki: “Bana ne **فَرْضاً** verdi ne **قَرْضاً**.” Ve **الفرْضُ**: resmedilmiş (tayin edilmiş) atiyyedir; ve denildi ki: borç olmaksızın verdiğin şeydir. Ve **أَفْرَضْتُ الرَّجل** ve **فَرَضْتُ الرَّجل** ve **افْتَرَضْتُه**: ona verdiğin zaman. Ve onu **إِفْراضاً** ile **أَفْرَضْتُه**. Ve **الفرْضُ**: **جُنْدٌ يَفْتَرِضُون**dur; cem‘i **الفُروضُ**dur. Asma‘î: “Ona atâda pay tayin etti” ve “ona divanda pay tayin etti” denir: **فَرَضَ له في العَطاء وفرَض له في الدِّيوانِ يَفْرِضْ فَرْضاً**; dedi ki: **أَفْرَضَ له**: bir **فريضة** kıldığı zaman. Adiyy hadîsinde: “Ömer b. el-Hattâb’a, رضي اللّه عنهما, kavmimden bir topluluk içinde geldim; Teyy’den olan adama ikişer bin ikişer bin tayin ediyor ve benden yüz çeviriyordu”; yani keser ve onların her birine atâda maldan ikişer bin vacip kılar. Ve **الفرْضُ**: bir şeyi, bilinen bir miktar üzere bir insana vacip kıldığın her şeyin masdarıdır; isim **الفَرِيضةُ**dur.

Ve **الفارِضُ**: her şeyin irisi; onda erkek ve dişi eşittir; **فارِضةٌ** denmez. Ve **لِحْيةٌ فارضٌ وفارِضةٌ**: iri büyük; ve **شِقْشِقةٌ فارِضٌ** ve **سِقاء فارضٌ** da böyledir. Ve **بَقَرة فارضٌ**: yaşlıdır. Tenzîlde: **إِنها بقَرة لا فارِضٌ ولا بِكْر**; Ferrâ dedi ki: **الفارِضي** yaşlı, **البِكْرُ** gençtir. Ve inek **فَرَضَتِ**: **تَفْرِضُ فُروضاً**; yani büyüdü ve yaşta ilerledi; ve inek **فَرُضَتِ** de (ötre ile) böyledir: **فَراضةً**. Alkame b. Avf—yaşlı bir ineği kastederek—dedi ki:
لَعَمْرِي، لقد أَعْطَيْتَ ضَيْفَكَ فارِضاً
تُجَرُّ إِليه، ما تَقُوم على رِجْلِ
ولم تُعْطِه بِكْراً، فَيَرْضَى، سَمِينةً،
فَكَيْفَ يُجازِي بالمَوَدَّةِ والفِعْلِ؟

Ümeyye de **الفارض** hakkında dedi ki:
كُمَيْت بَهِيم اللَّوْنِ ليس بِفارِضٍ،
ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَقَّمِ

Ve **الفارِضُ**, sığırdan başka yaşlıda da kullanılır; böylece müzekker ve müennes için olur; dedi ki:
شَوْلاء مسك فارض نهيّ،
من الكِباشِ، زامِر خَصيّ

Ve **قومٌ فُرَّضٌ**: irilerdir; ve denildi ki: yaşlılardır. Fukaym’den bir adam dedi ki:
شَيَّبَ أَصْداغِي، فرَأْسِي أَبْيَضُ،
مَحامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ
مِثْلُ البَراذِينِ، إِذا تأَرَّضُوا،
أَو كالمِراضِ غَيْرَ أَنْ لم يَمْرَضُوا
لو يَهْجَعُونَ سَنةً لم يَعْرِضُوا،
إِنْ قلْتَ يَوْماً: للغَداء، أَعْرَضُوا
نَوْماً، وأَطْرافُ السِّبالِ تَنْبِضُ،
وخُبِئَ المَلْتُوتُ والمُحَمَّضُ

Onların teki **فارِضٌ**dur. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:
مَحامِلٌ بِيضٌ وقَوْمٌ فُرَّضُ

Dedi ki: onları, mahmiller gibi ağır oldukları için kasteder. İbn Berrî dedi ki: bunun benzeri, Accâc’ın sözüdür:
في شَعْشعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُور

Dedi ki: Feka‘sî, geniş bir kovayı zikrederek dedi ki:
والغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارِضُ

**التهذيب**: **الفارض**dan “**فَرَضَتْ**” ve “**فُرضَت**” denir; dedi ki: “**بِفَرِضَ**”i işitmedik. Kisâî dedi ki: **الفارِضُ** büyük, azametli olandır; ve **فَرَضَت**: **تَفْرِضُ فُرُوضاً**.

İbnü’l-A‘râbî: **الفارض** büyük (olan)dır; Ebû’l-Heysem dedi: **الفارِضُ** yaşlı (dişi)dir.

Ebû Zeyd: **بقرة فارِضٌ**: o, iri semiz (inek)tir; çoğulu **فَوارِضُ**’dur. Ve **بقرةٌ عَوانٌ**: **عُونٍ** sığırındandır; o, ilk karnından sonra doğurmuş olandır. Katâde dedi: Hayır; **فارِضٌ** o, ihtiyarlamış (olan)dır.

Tahfe hadîsinde: “Sizin için **الوَظِيفةِ**’de **الفَريضةُ** vardır”; **الفَريضةُ**: ihtiyarlamış, yaşlı (olan)dır; o, **الفارِضُ** da (dır); yani o sizindir, zekâtta sizden alınmaz. Ve şöyle rivayet edilir: “Sizin üzerinize **الوَظِيفةِ**’de **الفَرِيضةُ** (vardır)”; yani her **نِصابٍ**da onda farz kılınmış olan (vardır). Ondandır hadîs: “Sizin için **الفارِضُ** ve **الفرِيضُ** (vardır)”; **الفَرِيضُ** ve **الفارِضُ**: develerden yaşlı (olan)dır; ve **فَرَضَت**; artık o **فارِضٌ** ve **فارِضةٌ** ve **فَرِيضةٌ**’dir. Takdirde bunun benzeri: “**طَلَقَتْ**”; artık o **طالق** ve **طالِقةٌ** ve **طَلِيقةٌ**’dır. el-‘Accâc dedi:

Nehru Sa‘îd, katıksız beyazlığın (sahibi),
Akışın inişi, enine (akışta);
Dehşet: enli (şey)leri size döver,
**ذِي ثَبَجٍ فِرْياضِ** üzerinde akar.

(* Sözü: **العراض** kesre ile; asılda böyledir; belki de şeddeli yâ ile **العراضي**’dir.)

Sanki onun **الخَضْخاضِ** suyunun sesi,
**بنَقاً مِغْياضِ**’da cinlerin topluluklarıdır.

Dedi: Ve **السِّتارِ الأَغْبَرِ**’de **فِرْياضٌ** denilen bir pınar gördüm; çok hurmalık sular idi ve suyu tatlı idi. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî okuttu:

Ey nice efendi; hasetçi, buğzeden,
Bana karşı; kin sahibi ve **ضَبٍّ فارِضِ**,
Onun **قُروء**’u, hayızlının **قُروء**’u gibidir.

**ضب فارضٍ** ile, yaşlı olan **الفارض**’dan (yani) yaşlı (olan)dan, büyük, iri bir düşmanlık kastetti. Ve sözü: “Onun **قروء**’u hayızlının **قروء**’u gibidir”; der ki: düşmanlığının, hayızlının vakti gibi, onda coştuğu vakitleri vardır. Ve denir: Bana karşı **ضِغْناً فارضاً** ve **ضِغْنةً فارضاً** (gizledi); tâ’sız; yani büyük; sanki **ذو فَرْض**’dur; yani **ذو حَزٍّ**’dır. Ve dedi:

Ey nice bana karşı **ضِغن** sahibi, **فارِض**.

**الفَرِيضُ**: devenin geviş getirmesi; Kurâ‘dan; ve başkasının yanında o, kāf ile **القَريضُ**’dur; onun zikri gelecektir.

İbnü’l-A‘râbî: **الفَرْضُ**: **القِدْحِ**’ta ve **الزَّنْدِ**’de ve kayışta ve başkasında yarıktır/çentiktir; ve **فُرْضةُ الزند**: içindeki çentiktir.

Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: kıtlık yılında içinde **فَرْض** bulunan bir **قِدْح** edindi; **الفرض**: şeyde çentik ve kesmedir; **القِدْحُ**: içine tüy ve temren yapılmadan önce oktur.

Meryem’in sıfatında, ona selâm olsun: “Onu bir çocuk **يَفْتَرِضْ** etmedi”; yani onda iz bırakmadı ve onu çentiklemedi; yani Mesih’ten önce.

Dedi: Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “Kullarından mutlaka **نَصِيباً مَفْرُوضاً** edineceğim”; yani vakitlendirilmiş. Ve **الصحاح**’ta: yani kesilip ayrılmış, sınırlandırılmış.

Ve **فَرْضُ الزَّنْد**: ondan kıvılcım çıkarılan yerdir. Ve **فَرَضْتُ**: dalı, **الزَّند**’i ve **المِسْواكَ**’ı; ve ikisinde **أَفْرِضُ فَرْضاً**: ikisinde bir çentik çentikledim.

el-Asma‘î dedi: Misvakını **فرَض** etti; artık onu **يَفْرِضُه فَرْضاً**; dişleriyle onu çentiklediği zaman.

**الفَرْضُ**: çentiğin adıdır; çoğulu **فُروضٌ** ve **فِراضٌ**’dır. Dedi:

Beyaz **الرَّصَفاتِ**’tan; rengini değiştirdi,
**المَرْخِ**’ın ve kuru sert (odunun) **فِراضِ** kızları.

**التهذيب**’de **فرض** maddesinde: el-Leys: her şeyde **التقْرِيضُ**, **الجُعَلِ**’in iki elini **تقْريضِ** gibi. Ve okudu:

İkisi bir yerde bir şey attıklarında, ona doğru eğilir,
İki kolun uçları **مُقَرَّضُ** olan, başarılı.

el-Ezherî dedi: Bu bir tashîftir; doğrusu **التفريض**’dir; fâ ile; **الفرْض**’dan, o da çentiktir. Ve onların “**الجُعْلانةُ مُفَرَّضةٌ**” sözleri: sanki onda çentikler var. Dedi: Bu beyti sika râviler de fâ ile rivayet etti: “**مُفَرَّضُ أَطْرافِ الذراعين**”; ve o, eş-Şemmâh’ın şiirindedir. Ve **الشأْو** ile, yaban eşeğinin ve dişi eşeğin dışkılarından attığını kastetti. el-Bâhilî dedi: eş-Şemmâh **المُفَرَّضِ** ile **المُحَزَّزَ**’ı kastetti; yani **الجُعَل**’i.

**المِفْرَضُ**: onunla çentik atılan demirdir.

Ebû Hanîfe dedi: **فراض النحل** (* Sözü “**فراض النحل**”: elimizdeki nüshada böyledir; **شرح القاموس**’ta olan: “**الفراض**: onun ortaya çıkardığı şey…” vb.) **الزَّنْدةُ**’nin, kıvılcım çıkarıldığında ateşten ortaya çıkardığı şeydir. Dedi: **الفراض** ancak iki **الزندتين**’den özellikle dişide olur.

Ve okun ucunu çentikledi: **فَرَضَ فُوقَ السهْمِ**; artık o **مَفْروضٌ** ve **فَريضٌ**’dir: onu çentikledi. Ve **الفَريضُ**: ucu çentiklenmiş oktur. Ve **التفْريضُ**: çentikleme. Ve **الفَرْضُ**: alâmettir; ondandır namazın ve başkasının **فرْضُ**’u; ancak kul için, **القِدْح** için çentiğin zorunluluğu gibi zorunludur.

el-Ferrâ’: denir: “Onun ön dişleri **مُفَرَّضةً** çıktı”; yani işaretlenmiş. Dedi: **الغُروبُ** dişlerin suyudur; **الظَّلْمُ** onların beyazlığıdır; sanki onun üzerinde bir siyahlık vardır. Ve denildi: **الأَشْرُ** dişlerin uçlarında çentiklemedir; ve uçları onların **غُروب**’udur; tekili **غَرْبٌ**’dür.

Ve **الفَرْضُ**: kabrin ortasındaki yarıktır. Ve ölü için **فَرَضْت**: **ضَرَحْت** (lahd açtım).

Ve **الفُرْضةُ**: **الفَرْضِ** gibidir. Ve **الفَرْضُ** ile **الفُرْضةُ**: yaydaki çentiktir. Ve **فُرْضة القوس**: kirişin üzerine düştüğü çentiktir; ve **فَرْضُ القوسِ** de böyledir; çoğulu **فِراضٌ**’dır.

Ve **فُرْضةُ النهر**: suyun ondan içildiği yerdir; çoğulu **فُرَضٌ** ve **فِراضٌ**’dır. el-Asma‘î: **الفُرْضةُ**: iskele/iniş yeridir; denir: “Onu **بالفِراضِ** suladı”; yani nehrin **فُرْضةِ**’sinden.

Ve **الفُرْضة**: nehirde bulunan gediktir. Ve **الفِراضُ**: nehrin ağzıdır. Lebîd dedi:

Onun hazineleri, kendisine isabet edene akar,
Fırat’ın, kanalın **فِراضِ**’ı üzerine akışı gibi.

Ve **فُرْضةُ النهر**: ondan su çekilen gediğidir.

Mûsâ hadîsinde, ona selâm olsun: “Nihayet onu nehrin **فرضة**’sinde **أَرْفَأ** etti”; yani onun suya iniş yerinde. Ve **الفرضة**’nin çoğulu **فُرَضٌ**’dur.

İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Kılıçları ölümler için **فُرَضاً** yapın”; yani onları ölümler için suya iniş yerleri yapın ve şehadete maruz kalın.

Ve **فُرْضَةُ البحر**: gemilerin indiği yerdir. Ve **فُرْضةُ الدواةِ**: ondan mürekkebin (akış) yeri. Ve **فُرْضة الباب**: onun **نَجْرانُه**’dur.

Ve **الفَرْضُ**: **القِدْحُ** (ok). ‘Ubeyd b. el-Ebras, bir şimşeği vasfederken dedi:

O, Nebatî’nin kandili gibi; yahut
Esmer oyuncunun avucundaki **الـفَرْضِ** gibi.

Ve **المُسْمِرُ**: **السَّمَرِ**’e girmiş olandır.

Ve **الفَرْضُ**: kalkandır. Sahr el-Gayy el-Hüzelî dedi:

Onun için, müjdeleyenin parıltısı gibi uykusuz kaldım;
Avuçla hafif bir **فَرْصاً** çevirdi.

Ebû ‘Ubeyd dedi: “Hafif **قُرْصاً**” deme.

Ve **الفَرْضُ**: hurmanın bir türüdür; ve denildi: Umân ehli için küçük hurmadan bir türdür. Şairleri dedi:

Balık ve **فَرْضا** yediğimde,
Boyca gittim ve enle gittim.

Ebû Hanîfe dedi: O, Umân hurmasının en iyilerindendir; o ve **البَلْعَقُ**. Dedi: Bana onun bazı bedevîleri haber verdi; dedi: “Onun hurması olgunlaşıp da devşirilmesi geciktirilirse, çekirdeğinden dökülür; artık salkım kalır; onda ancak **التَّفارِيق** ile asılı çekirdekler bulunur.”

İbnü’l-A‘râbî: erkek bokböceğine **المُفَرَّضُ** ve **أَبو سَلْمانَ** ve **الحَوَّاز** ve **الكَبَرْتَلُ** denir.

Ve **الفِراضُ**: bir yerdir. İbn Ahmer dedi:

Allah kavmime, **الأُبُلَّةِ**’de bir yardım ile karşılık versin,
Ve onlar için bir başlangıç; **الفِراضِ** çevresinde ve bir hazır bulunuş.

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuttuğu sözüne gelince:

Sanki bizden **الفِراضُ** bir zan yeri olmamış,
Ve onun mülkü bir gün sağ elimde akşamlamamış.

Artık, yerin kendisini kastetmesi câizdir; ve suya iniş yerlerine benzeterek sınır boylarını kastetmesi de câizdir.

İbn Ömer hadîsinde: Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, …

Dağın iki **فُرْضَة**’sine yöneldi; dağın **فُرْضة**’si, onun orta kısmından ve yanından aşağı inen (yerdir). Ve erkeğe, üzerinde elbise olmadığı zaman: “Üzerinde **فِراضٌ** yoktur” denir; yani elbise. Ebû’l-Heysem dedi ki: “Üzerinde **سِتْرٌ** yoktur.” Ve **الصحاح**’ta: “Üzerinde **فِراضٌ** yoktur” denir; yani giyimden bir şey. Ve **فِرْياضٌ**: bir yer.

مقاييس اللغة:
(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; bir şeyde, bir yarma yahut başkası türünden bir tesire delâlet eden sahih bir asıldır. Şu hâlde **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir ki: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**’sindeki, kirişin düştüğü yerdeki yarık **فَرْض**’tur. **الفَرْض**: **الزَّند**’de, ondan ateş çıkarılan yerdeki deliktir. **المِفْرض**: kendisiyle yarılan demirdir.
Ve babdandır: Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı **الفَرْض**’un iştikakı; ve ona bu ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Ve babdandır **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/iniş-çıkış yeridir; ve ona bu ad verildi, şeydeki yarığa benzetme yoluyla; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkandır; ve ona bu ad verildi, çünkü o, yanlarından yarılır. Ve dedi ki:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Ve babdandır: hâkimin, eşe yahut başkasına nafakadan farz kıldığı şey; ve ona bu ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; karşılıksız bir sevap olmaksızın başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi ki:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الفارض**; yaşlı (dişi)dir; Allah Teâlâ’nın şu sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmadan bir cinstir. Dedi ki:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

القاموس المحيط:
**الفَرْضُ**, **الضَّرْبِ** gibi: vakit tayinidir; ondan: " **فمن فَرَضَ فيهن الحَجَّ** " ; ve şeydeki yarıktır; **التَّفْرِيضِ** gibi; yaydan: kirişin yeri; çoğulu **فِراضٌ**; ve Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı şey; **المَفْرُوضِ** gibi; ve kıraat; ve sünnet; denir: **فَرَضَ رسولُ اللهِ، صلى الله عليه وسلم**; yani sünnet koydu; ve hurmadan bir tür; ve askerler **يَفْتَرِضُونَ**; ve kalkan; ve evin ağaçlarından bir ağaç; ve elbise; ve damgalı bağış; ve nefsine farz kıldığın şey; sonra onu bağışladığın; yahut sevap olmaksızın onunla cömertlik ettiğin; **الزَّنْد**’den, ondan ateş çıkarılan yer; yahut ondaki yarık. Ve " **سُورةٌ أنزلْناها وفَرَضْناهَا** " : onda hükümlerin farzlarını kıldık; ve şeddeli olarak: onda bir farizadan sonra bir fariza kıldık; yahut onu tafsil ettik ve açıkladık. Ve **الفِراضُ**, **كِتابٍ** gibi: elbise; ve nehrin ağzı; ve Basra ile Yemâme arasında bir yer; ve yollar. Ve **فَرَضَتِ البَقَرَةُ**, **ضَرَبَ** ve **كَرُمَ** gibi; **فروضاً** ve **فَراضةً**: yaşta ileri gitti.
Ve **الفارضُ**: erkeklerden ve her şeyden iri olan; ve **لِحْيَةٌ فارِضٌ**; ve yine **شِقْشِقَةٌ** ve **لَهاةٌ فارِضٌ**; çoğulu: **فُرَّضٌ**, **رُكَّعٍ** gibi; ve eski olan; ve farizaları bilen; **الفَريضِ** ve **الفَرَضِيِّ** gibi. **فَرُضَ**, **كَكَرُمَ** gibi; **فَراضةً**; ve o, insanların en **أفْرَضُ**’udur. Ve **الفَرِيضَةُ**: otlayan hayvanda sadakadan farz kılınan şey; ve ihtiyar (dişi); ve farz kılınmış pay. Ve **سَهْمٌ فَرِيضٌ**: üstü farz kılınmış (yarılmış) olan. Ve **الفَرِيضتانِ**: koyundan **الجَذَعَةُ**; ve deveden **الحِقَّةُ**.
Ve **الفِرْضُ**, kesre ile: kırmızı kaldığı müddetçe **الدَّوْم** meyvesidir. Ve **الفِرْياضُ**, **جِرْيالٍ** gibi: geniş olan; ve **لام**sız olarak: bir yer. **مِنْبَرٍ** gibi: kendisiyle yarılan demir. Ve **الفُرْضَةُ** zamme ile; nehirden: ondan su alınan gedik; denizden: gemilerin indiği yer; hokkadan: mürekkep tortusunun yeri; ve kapının **نَجْرانُ**’ı; ve Bahreyn’de Benî Âmir’e ait bir yer; ve Fırat kıyısında bir yer. Ve **الفوارِضُ**: sağlam iri (şeyler); ve **المِراضُ**; zıddır. Ve **أفْرَضَهُ**: ona verdi; ona: ona bir fariza kıldı; ona bir farz farz kılmak gibi; davar: nisaba ulaştı. Ve **فَرَّضَ تَفْرِيضاً**: develerinde fariza oldu. Ve **وافْتَرَضَ اللُّه**: vacip kıldı; kavim: tükendi; askerler: atıyyelerini aldılar.

تاج العروس:
فرض
" **الفَرْضُ** **كالضَّرْبِ** : vakit tayinidir " bunu İbn Arafe söyledi. " Ondan " Allah Teâlâ’nın şu sözü: " **فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الحَجَّ** " ; şu hâlde vakti tayin edilmiş her vacip **مَفْرُوضٌ**’dur; ve yine Allah Teâlâ’nın şu sözü: " **مَا كَانَ عَلَى النَّبيِّ مِنْ حَرَجٍ فيمَا فَرَضَ الله لَهُ** " ; yani Allah ona vakit tayin etti; ve yine Allah Teâlâ’nın şu sözü: " **نَصِيباً مَفْرُوضاً** " ; yani vakti tayin edilmiş; bütün bunlar İbn Arafe’nin tefsirindendir; ve yine Zecâc’ın, onun " **مَفْرُوضاً** " sözünün mânâsındaki sözü. Ve başkası dedi: " **فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الحَجَّ** " ; yani ihramı ile onu nefsine vacip kıldı. **الفَرْضُ**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ الزَّنْدَ والسِّوَاكَ**. Ve **فَرْضُ الزَّنْدِ**: ondan ateş çıkarılan yerdir; **الصّحاح**’ta olduğu üzere; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Asmaî dedi: **فَرَضَ مِسْوَاكَهُ**; o, onu **يَفْرَضُهُ فَرْضاً**; dişleriyle onu yararsa. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: " **أَنَّهُ اتَّخَذَ عَامَ الجَدْبِ قِدْحاً فيه فَرْضٌ** " ; **القِدْحُ**: üzerine tüy ve temren yapılmadan önce oktur. Ve **الفَرْضُ**: şeydeki yarık ve kesmedir; " **التَّفْرِيضِ** " (kesme)dir; o, yarma yapmadır; Leys onu, Şemmâh’ın sözünde tashif etti:
إِذَا طَرَحَا شَأْواً بأَرْضٍ هَوَى لَهُ ... مُفَرَّضُ أَطْرَافِ الذِّرَاعَيْن أَفْلَجُ فَرَوَاهُ مُقَرَّض بالقَافِ وهو بالفَاءِ كما رَوَاه الثِّقَات . Bâhilî dedi: Şemmâh, **المُفَرَّضِ** ile **المَحَزَّرَ**’i kastetti; yani **الجُعَلَ**’ı; Ezherî buna dikkat çekti. Dedi: ve **الشّأْوِ** ile kastetti: yaban eşeğinin ve dişi eşeğin dışkılarından attığı şey. Ve dediler: **الجُعْلانُ مُفَرَّضَةٌ**; sanki onda yarıklar varmış gibi. **الفَرْضُ** " yaydan: kirişin yeri "dir. Ve **الصّحاح**’ta: **فَرْضُ القَوْسِ**: kirişin üzerine düştüğü yarıktır. " çoğulu **فِرَاضٌ** " ve **فُرُوضٌ** da. Şair dedi ki:
" مِنَ الرَّضَمَاتِ البِيضِ غَيَّرَ لَوْنَهَابَنَاتُ فِرَاضِ المَرِخِ واليَابسُ الجَزْلُ

İbn Düreyd onu, yarma anlamında **فَرْض**’ın çoğulu olan **فِرَاض** hakkında böyle inşad etti. **الفَرْضُ**: “Allah Teâlâ’nın vacip kıldığı şey; **المَفْرُوض** gibi.” Bütün nüshalarda böyledir; eğer **التَّفْرِيض** gibi deseydi daha iyi olurdu; **اللّسَان**’da olduğu gibi. Dedi: Şeddeli söyleyiş çokluk içindir. Cevherî dedi: Ona bu ad verildi; çünkü onun için nişaneler ve sınırlar vardır. **العُبَاب**’da: Ve denildi ki: Çünkü o, kul için zorunludur; **القِدْح** için **الفَرْض**’un zorunluluğu gibi; o da onda yarma (çentme)dır. **البَصَائِر**’de: **الفَرْض** **الإِيجاب** gibidir; fakat **الإِيجاب** onun vuku bulması itibarıyladır; **الفَرْض** ise onda hükmün kesilip kesinleştirilmesi itibarıyladır. **اللّسَان**’da: Şâfiî’nin—Allah ona rahmet etsin—katında ikisi eşittir. Dedim: Ebû Hanîfe’nin katında ise: **الواجِب** ile **الفَرْض** arasındaki fark, gök ile yer arasındaki fark gibidir. Ve denildi ki: Her nerede “Allah ona farz kıldı” gelmişse, vacip kılma anlamındadır; “Allah ona farz kıldı”dan gelen ise, onu kendi nefsine haram kılmamasıdır. **الفَرْضُ**: “Okuma (**القِرَاءَةُ**).” İbnü’l-A‘râbî’den. Denir: “**فَرَضْتُ جُزْئِي**” yani “onu okudum.” **الفَرْضُ**: “Sünnet (**السُّنَّةُ**). Denir: ‘Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—farz kıldı’ yani ‘sünnet koydu.’” Bunu İbnü’l-A‘râbî tek başına rivayet etti. Başkası dedi ki: “Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—farz kıldı” yani bağlayıcı bir vücûb ile vacip kıldı. Ezherî dedi: Görünen budur. **الفَرْضُ**: “Bir tür.” **الصّحاح**’ta: “Hurma cinslerinden (**مِنَ التَّمْرِ**) bir cins.” Asmaî dedi: Umân hurmasının en iyisi **الفَرْض** ve **البَلْعَق**’tır. Şairleri dedi ki:
" إِذَا أَكَلْتُ سَمَكاً وفَرْضَا
" ذَهَبْتُ طُولاً وذَهَبْتُ عَرْضَا
**الصّحاح**’ta böyledir. **العُبَاب**’da: Ebû’n-Nedâ, bunun bedevîlerin şakalaşmalarından olduğunu iddia etti. Dedi: **الصّحاح**’ın inşadı:
" لو اصْطَبَحْتُ قارِصاً ومَحْضَا
" ثُمَّ أَكَلْتُ رائِباً وفَرْضَا
" والزُّبْدَ يَعْلُو بَعْضُ ذَاكَ بَعْضَا
" ثُمّ شَرِبْتُ بَعْدَهُ المُرِضَّا
" سَمَقْتُ طُولاً وذَهَبْتُ عَرْضَا
" كَأَنَّمَا آكُلُ مَالاً قَرْضَا
**اللِّسَان**’da: Ebû Hanîfe dedi: Umân bedevîlerinden biri bana haber verdi; dedi ki: Hurması olgunlaşıp da devşirilmesi geciktirilirse, çekirdeğinden dökülür; böylece salkım kalır; içinde ancak **التَّفَارِيق** ile asılı çekirdekler bulunur. Leys dedi: **الفَرْضُ**: “Askerler (**الجُنْدُ**) **يَفْتَرِضُون**,” yani atıyyelerini alırlar; çoğulu **الفُرُوض**’dur. Ezherî bunu ondan böyle rivayet etti. Sâgânî dedi: Onu Leys’in kitabında bulmadım. **الفَرْضُ**: “Kalkan (**التُّرْسُ**).” Cevherî onu Ebû Ubeyd’den nakletti. Dedi: **العُبَاب**’da olduğu üzere, Sakhrü’l-Gayy’a, bir şimşeği vasfederken şu beyit inşad edildi:
أَرِقْتُ لَهُ مِثْل لَمْعِ البَشيرِ ... يُقَلِّبُ بالكَفِّ فَرْضاً خَفِيفَا
Dedim: “**قَلَّبَ بالكَفِّ**” diye de rivayet edilir. Divan şerhinde okudum: **الفَرْضُ**: hafif bir küçük kalkandır; ona bu ad verilmesi, onun **فُرِضَ** yani yontulup döndürülmüş olmasındandır. Şimşeği, elinde bir müjdeci tarafından çevrilen hafif bir kalkana benzetti ki bir kavim onu görsün de müjdelensinler. Sürati sebebiyle **الفَرْض**’a benzetildi. **الصّحاح**’ta: “Hafif bir disk (**قُرْصاً**) deme”; bu Ebû Ubeyd’in sözüdür. **العُبَاب**’da ise Ebû Amr’ın sözüdür. Denildi ki: **الفَرْضُ**: “Evin (**البَيْتِ**) ağaçlarından bir ağaç (**عُودٌ منْ أَعْوَادِ البَيْتِ**).” Bütün nüshalarda böyledir; bu yanlıştır. Doğrusu: **الفَرْضُ في البَيْتِ**: bir ağaçtır; **العُبَاب**’da olduğu gibi; bu Cümahî’nin sözüdür. Müellif, **العُبَاب**’da **البَيْت** lafzını görünce, ağacın onun ağaçlarından olduğunu sandı; hâlbuki **البَيْت** ile murad, önceki Sakhrü’l-Gayy’ın beytidir; düşün. Cümahî ayrıca dedi: **القِدْح**’ı işittim, **الخِرْقَة**’yı işittim; **العُود** daha iyidir. Denir: O “elbise (**الثَّوْبُ**)”dir; yani beyitteki **الفَرْض**; Asmaî bunu Hüzeyl bedevîlerinden bazısından rivayet etti. Divan şerhinde: Ahfeş dedi: Denir: o **القِدْح**’tır; denir: o **الثَّوْب**’tur. **العُبَاب**’da: Ve denildi ki: zikredilen satıştaki **الفَرْض** ateş çakma çubuğundaki (**زَنْدِ النّارِ**) yarıktır (**الحَزُّ**). **الفَرْضُ**: “Damgalı bağış (**العَطِيَّةُ المَوْسُومَةُ**).” Nüshalarda **الواو** ile böyledir. **الصّحاح** ve **العَبَاب**’da: **المَرْسُومَةُ** **الرَّاءِ** ile; doğru olan budur. Denir: Ondan ne bir **فَرْضاً** ne de bir **قَرْضاً** elde ettim. İbn Düreyd dedi: **الفَرْضُ**: “Kendi nefsine farz kıldığın, sonra da onu bağışladığın yahut bir karşılık olmaksızın başkasına cömertçe verdiğin şey.” **القَرْضُ** ise **القاف** iledir: Bir şeyden, karşılığında sana mukabele edilsin diye yahut onu aynen geri almak için verdiğin şey. İbn Fâris, Hakem b. Abdal için şu beyti inşad etti:
وما نَالَهَا حَتَّى تَجَلَّتْ وأَسْفَرَتْ ... أَخُو ثِقَةٍ بقَرْضٍ ولا فَرْضِ
**الفَرْضُ**: “Çakmak çubuğundan (**الزَّنْدِ**) ateş çıkarılan yer.” Yahut: “O, içindeki yarıktır (**الحَزُّ الَّذي فيه**).” Bazıları, Sakhrü’l-Gayy’ın önceki sözünü bununla tefsir etti; **الفُرْضَة** gibi, **الضَّمِّ** ile. Allah Teâlâ’nın sözü: "**سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا**" yani “Onda hükümlerin farzlarını (**فَرَائضَ الأَحْكَامِ**) kıldık” yahut onda farz kılınanla amel etmeyi size zorunlu kıldık. İbn Kesîr ve Ebû Amr okudu: "**وفَرَّضْنَاهَا**" “şedde ile”; o vakit manası iki vecih üzeredir: Birincisi çokluk manası üzeredir: “Yani onda bir farizadan sonra bir fariza kıldık”; **العُبَاب**’da olduğu gibi. **اللّسَان**’da: “Yani biz onda farzlar (**فُرُوضاً**) farz kıldık” yahut “onu tafsil ettik (**فَصَّلْنَاهَا**).” Cevherî, Ebû Amr’dan naklen bununla yetindi; Ezherî artırdı: “Ve onu açıkladık (**وبَيَّنَّاها**).” **التَّهْذِيب**’de olan: “Yani onda helâl ve haramdan olanı açıkladık ve tafsil ettik.” **الفِرَاضُ** (kitap vezninde): “Giyim (**اللِّبَاسُ**).” Denir: Üzerinde **فِرَاضٌ** yok; yani giyimden bir şey; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Denir: Üzerinde **فِرَاضٌ** yok; yani bir elbise (**ثَوْبٌ**). Ebû’l-Heysem dedi: Üzerinde bir örtü (**سِتْرٌ**) yok. **الفَرَاضُ**: “Nehir ağzı (**فُوَّهَةُ النَّهْرِ**).” Lebîd—Allah ondan razı olsun—geçmiş kralları anarak dedi ki:
والحَارِثُ الحَرَّابُ خَلَّى عَاقِلاً ... دَاراً أَقَامَ بهَا ولم يَتَنَقَّلِ
" تَجْرِي خَزَائِنُه عَلَى فِرَاضِ الجَدْوَلِ
**الفِرَاضُ**: “Basra ile Yemâme arasında bir yer (**ع**)”; Bekr b. Vâil diyarından Fuleyc yakınında. Ka‘kâ‘ dedi: **الفِرَاض**’da Rum ve Fars topluluklarıyla karşılaştık; onların gamı, selâmın uzunluğudur. İbn Ahmer dedi ki:
جَزَى الله قَوْمِي بالأُبُلَّةِ نُصْرَةً ... ومَبْدىً لَهُمْ حَوْلَ الفِرَاضِ ومَحْضَرَا
**الفِرَاضُ**: “Yollar (**الطُّرُقُ**).” Leys’ten. Amr b. Ma‘dîkerib—Allah ondan razı olsun—dedi ki:
سَدَدْتُ فِرَاضَهَا لَهُمُ ببَيْتي ... وبَعْضُهُمُ بقُنَّتِه يُغَدِّي

İstiyor ki: yolların arasına indi, ağırlamak için. “Ve **فَرَضَتْ** inek, **ضَرَبَ** ve **كَرُمَ** gibi, **فُرُوضاً** ve **فَرَاضَةً** (olarak).” Onda, sıralı bir **لَفٌّ** ve **نَشْرٌ** vardır; ikisini de **الجَوْهَريّ** ve **الصّاغَانِيُّ** nakletmişlerdir. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: **الفَارِضِ**’den şöyle denir: **فَرَضَت** ve **فَرُضَتْ**; “**فَرِضَ**”i, yani “büyüdü”yü işitmedik: “yaşta ileri gitti.” Ondan, O’nun (yüce) sözü: “**لا فَارِضٌ ولا بِكْرٌ**”. **الفَرّاءُ** ve **قَتَادَةُ** dedi ki: **الفَارِضُ**: ihtiyar (dişi). **البِكْرُ**: genç (dişi). **عَلْقَمَةُ بنُ عَوْفٍ** dedi; yaşlı bir ineği kastetmişti:

لَعَمْرِي لَقَد أَعْطَيْتَ ضَيْفُكَ فارِضاً ... تُجَرُّ إِلَيْه مَا تَقُومُ عَلَى رِجْلِ
ولَمْ تُعِطِه بِكْراً فيَرْضَى سَمِينَةً ... فكَيْفَ يُجَازِي بالمَودَّةِ والفِعْلِ

**أُميَّةُ** de **الفارِض** hakkında yine dedi:

كُمَيْتٌ بَهِيمُ اللَّوْنِ لَيْسَ بفَارِض ... ولا بخَصِيفٍ ذاتِ لَوْنٍ مُرَّقّمِ

**أَبو الهَيْثَم** dedi: **الفَارِضُ** o, yaşlı (dişi)dir. **أَبُو زَيْدٍ** dedi: **بَقَرَةٌ فَارِضٌ**; o, iri, semizdir; çoğulu: **فَوَارِضُ**. “**الفَارِضُ**” yaşlı, iri erkekler hakkında da kullanılabilir. Ve “**في الصّحاح**: her şeyden iri” (vardır); böylece müzekker ve müennes için olur; bunu **الأَصْمَعِيّ** söyledi; yani **فارِضَةٌ** denmez. Denir ki: **رَجُلٌ فَارِضٌ** ve **قَوْمٌ فُرَّضٌ**; bu mecazdır. **اللِّسَان**’da ve **العُبَاب**’da olduğu üzere **فُقَيْمٍ**’den bir adam dedi: **ضَبٌّ العَدَوِيُّ** dedi:

" شَيَّبَ أَصْدَاغِي فرَأْسِي أَبْيَضُ
" مَحَامِلٌ فيها رِجَالٌ فُرَّضُ

Ve şöyle rivayet edilir:

" شَيَّبَنِي فالرَّأْسُ مِنّي أَبْيَضُ

**ابنُ الأَعِرَابِيّ** rivayet etti:

" مَحَامِلٌ بِيضٌ وَقَوْمٌ فُرَّضُ

Dedi ki: istiyor ki onlar, mahmiller gibi ağırdırlar. **ابنُ بَرّيّ** dedi: ve bunun benzeri, **العَجّاجِ**’ın sözü:

" في شَعْشَعَانِ عُنُقٍ يَمْخُورِ
" حَابِي الحُيُودِ فَارضِ الحُنْجُورِ

Ve **رِجالٌ فُرَّضٌ**: yani iriler; “yaşlılar” da denildi. **الفَارِضِ**’den, yaşlı koç manasında, şairin sözü:

" شَوْلاءَ مسْك فَارِض نَهِيّ
" من الكِبَاشِ زَامِر خَصِيّ

Denir ki: “**لِحْيَةٌ فَارِضٌ**” **العُبَاب**’da olduğu gibi; ve **فَارِضَةٌ** **الصّحاح**’ta, **الأَخْفَشِ**’ten naklen; ikisini birleştiren **صاحِبُ اللِّسَان**’dır; yani iri, büyük; bu mecazdır. **الأَسَاسِ**’ın secilerinden: “Saadet azaldı; **اللِّحْيَةِ الفارِض** (iri sakalın) üzerine; **الثَّقِيلَةِ** (ağır olanın) **العَوَارِض** (yanlara) üzerine.” “Ve keza onun **شقْشِقَهُ**’si **فَارِضٌ** (iridir).” “Ve **لَهَاةٌ فَارِضٌ** (iri küçük dil).” Ve **سِقَاءٌ فَارِضٌ** (iri kırba). **الفَقْعَسِيّ** geniş bir kovayı anarak dedi:

" والغَرْبُ غَرْبُ بَقَرِيٌّ فَارِضُ

Bunu **ابنُ بَرّيّ** nakletti. **الصَّاغَانِيّ** de ona ait olarak, bir erkeği (hayvanı) vasfederek okuttu:

" لَهُ زِجَاجٌ ولَهَاةٌ فَارِضُ
" حَدْلاءُ كالوَطْبِ نَحَاهُ المَاخِضُ

“**ج فُرَّضٌ** **كرُكَّعٍ**” (çoğulu **فُرَّضٌ**, **رُكَّعٍ** gibi); şahidi daha önce geçti. Eski şeye **فَارِضٌ** denir. Dedi ki:

" يا رُبَّ ذِي ضِغْنٍ عَلَيَّ فَارِضِ
" له قُروءٌ كقُروءِ الحَائِضِ

Dedi ki: **ضَبٍّ فَارِضٍ** ile, **الفَارِضِ**den olan—ki o **المُسِنَّةُ**dir—büyük, iri bir düşmanlık kastetti. Ve onun sözü: “Onun **قُرُوءٌ**u vardır…” yani der ki: Onun düşmanlığının, tıpkı hayızlının vakti gibi, içinde coştuğu vakitler vardır. **الفَارِضُ**: “**الفَرَائِضِ**i bilen”; o da “**الفَرِيضِ**” yani mirasların taksimi ilmi(dir). Bu, **ابنِ عَبَّادٍ**dandır; **الصَّاغَانِيّ** onu naklettiği gibi. Ve **اللّسَان**’da: **رَجُلٌ فَارِضٌ** ve **فَرِيضٌ**: **الفَرَائِض**i bilen; **ابْنِ الأَعْرَابِيّ**den, **عَالِم** ve **عَلِيمٍ** gibi. Ve **الفَرَضِيِّ** nisbet **يَاءِ**sı iledir. Ve “**فَرُضَ ككَرُمَ فَرَاضَةً**” olmuştur. Şeyhimiz dedi ki: Onda ayrıca **كَكَتَبَ** gibi de vardır; **ابْنُ القَطّاع** onu hikâye etti. Dedim ki: Benim **كِتَابِ الأَبْنِيَةِ**’de gördüğüm, **فَرَضَتِ البَقَرَةُ**da iki vechi zikretti; **فَرَضَ الرَّجُلُ**da değil; bilakis kitabında bu harfi zikretmedi; öyleyse düşün. Denir ki: “**هو أَفْرَضُ النَّاسِ**” yani mirasların taksimini en iyi bilenleridir. Ondan hadis: “**وأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بنُ ثَابِتٍ**”. Ve **الصّحاح**’ta: **أَفْرَضُكُمْ**. Ve **الفَرِيضَةُ**: “**السَّائِمَةِ**de sadakadan farz kılınan şey”; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve Ebû Bekir, Enes’i—Allah ikisinden de razı olsun—Bahreyn’e gönderdi ve ona bir yazı yazdı; başı: “**بسم الله الرَّحمن الرَّحيم هذِه فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتي فَرَضَ رَسُولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ عَلَى المُسْلِمِينَ فَمَنْ سُئِلَهَا من المُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِها ومَنْ سُئِلَ فَوْقَها فَلا يُعْطِ**”. **الفَرِيضَةُ**: “**الهَرِمَةُ**”, **المُسِنَّةُ**; ondan hadis: “**لَكُمْ يا بَنِي نَهْدٍ في الوَظِيفَة الفرِيضَةُ**”. Ve o, **الفَارِضُ** da(dır); ayrıca **الفَرِيضِ** gibi, **هَاء**sız. Ve **فَرَضَتْ**; artık o **فَارِضٌ** ve **فَارِضَةٌ** ve **فَرِيضَةٌ**dir. Ve takdirde bunun benzeri: **طَلَقَتْ**; artık o “**طالق**” ve “**طَالِقَةٌ**” ve **طَلِيقَةٌ**. **الفَرِيضَةُ**: “**الحِصَّة المَفْرُوضَةُ**”; **فَرَضَ الشَّيْءَ يَفْرِضُهُ فَرْضاً**dan bir isim: bir insana, bilinen bir miktar ile, onu vacip kıldı. “**وسَهْمٌ فَرِيضٌ : مَفْرُوضٌ فُوقُهُ**”; ve **فَرَضَ فُوقَهُ**; artık o **مَفْرُوضٌ** ve **فَرِيضٌ**dür; yani onu yardı. Ve **الفَرِيضَتانِ**: “koyundan **الجَذَعَةُ** ve develerden **الحِقَّةُ**”; **الجَوْهَرِيّ** onu nakletti ve o, **ابْن السِّكِّيت**’in sözüdür. Ve **حَديث حُنَيْنٍ**’de: “**فإِنَّ له عَلَيْنَا سِتَّ فَرَائضَ**”; **فَرِيضَةٍ**nin cem‘i; o, zekâtta alınan devedir; ona **فَرِيضَةً** adı verildi; çünkü o, mal sahibine vacip bir farzdır; sonra onda genişletildi de, zekât dışında da deveye **فَرِيضَةً** denildi. Ebû’l-Heysem dedi ki: Develerin **فَرَائضُ**u, **الثَّنِيِّ** ve **الرُّبعِ**ın altındakilerdir. Beş ve yirmide alınan, bir yaşında olan **القَلُوصِ**a: **فَريضَةٌ** denir. Ve otuz altıda alınan—ki o **بِنْتُ لَبُونٍ**dur ve o iki yaşındadır—: **فَرِيضَةٌ**. Ve kırk altıda alınan—ki o **حِقَّةُ**dır ve o üç yaşındadır—: **فَرِيضَةٌ**. Ve altmış birde alınan: **جَذَعَةٌ**; ve o, onun **فَرِيضَتُهَا**sıdır; ve o dört yaşındadır. İşte bunlar develerin **فَرَائِض**udur. Ve başkası dedi ki: Ona **فَرِيضَةً** adı verildi; çünkü o **فُرِضَتْ** yani bilinen bir deve sayısında vacip kılındı; artık o **مَفْرُوضَةٌ** ve **فَرِيضَةٌ**dir. Ve ona **الهاءُ** sokuldu; çünkü o, sıfat değil isim kılındı. Ve hadiste: “**في الفَرِيضَةِ تَجِبُ عَلَيْه ولا تُوجَدُ عِنْدَهُ**”; yani zekâtta çıkarma için tayin edilen yaş(ı). Ve denildi ki: O, Allah’ın—azze ve celle—farzlarından meşru olan her farzda umumîdir. “**الفِرْضُ بالكَسْر**: **الدَّوْمِ**un meyvesi, kırmızı kaldığı müddetçe”; **الصّاغَانيّ** onu Ebû Amr’dan nakletti. “**الفِرْيَاضُ كجِرْيَالٍ**: geniş olan”; **العَجّاجُ** dedi ki:
“**نَهْرُ سَعِيدٍ خَالِصُ البَيَاضِ**
**مُنْحَدِرُ الجِرْيَةِ في اعْترَاضِ**
**يَجْرِي عَلى ذِي ثَبَجٍ فِرْيَاضِ**
**خَلَّفَ قِرْقِيسَاءَ في الغِيَاضِ**
**كَأَنَّ صَوْتَ مَائِهِ الخَضْخَاضِ إِجْلاَبُ جِنٍّ بنَقاً مُنْقاضِ**”

**ابنُ دُرَيْدٍ** dedi ki: **فِرْيَاض** “**لاَمٍ**sız: **ع**”. Ve **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: **السَّتَارِ الأَغْبَرِ**’de, kendisine **فِرْيَاضُ** denilen bir pınar gördüm; hurmalıkları sulardı ve suyu tatlı idi. **رُؤْبةُ** dedi ki:
“**يَغْزُونَ من فِرْيَاضَ سَيْحاً دَيْسَقَا**

**المِفْرَضُ**: “**كمِنْبَرٍ**: kendisiyle kesik atılan bir demir”; **الجَوْهَريّ** ve **الصَّاغَانيّ** onu nakletti. “**الفُرْضَةُ بالضَّمِّ من النَّهْرِ**: kendisinden su çekilen bir gedik”. **الفُرْضَةُ** “**من البَحْرِ**: gemilerin konduğu yer”; **الصّحاح** nüshalarında böyledir; bazısında: gemilerin sığınağı. **الفُرْضَةُ منَ الدَّوَاةِ**: ondan **النِّقْسِ**in yeri. **الفُرْضَةُ**: “**نَجْرَانُ البَابِ**”: denir ki: Kapının **فُرْضَةَ**sını ve hokkadaki **فُرْضَةَ**yı genişletti. Hepsinin cem‘i: **فُرَضٌ** ve **فِرَاضٌ**dur. Ve nehrin **فُرَضُ**u ve **فِرَاضُهُ**: onun su alma yerleridir. **الأَصْمَعِيُّ** dedi ki: **الفُرْضَةُ**: “
