# فرط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فرط

باب الطاء والراء ولفاء معهما
ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات
طرف:
الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف.
والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع.
والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال:
والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ
وقال:
فلا يَغُرُّك من فتاةٍ ضِحـكُـهـا		واعْمَدْ لأُخْرَى صامتٍ ما تَطْرِف
طرح الهاء من صامتٍ على لزوم الصّموت كالطّبيعة فيها، كما يقال:
تصلّي صلاةَ الصُّبْح والشَّمْس طالعٌ		وتَسْجُدُ للرَّحْمن والقـلـبُ كـاره
طرح الهاء من طالع لِلُزُوم الطّلوع لها طوعاً أو كرهاً.
ومُنْتَهى كلِّ شيء طَرَفُه. والأطراف: اسم الأصابع، لا يُفْرد إلا بالإضافة إلى الإصْبَع، يقال: أشار بطرف إصْبَعه، قال:
يُبدِينَ أَطرافاً لِطافاً عَنَمُهُ
وأطراف الأرض: نواحيها، الواحدُ: طَرَف.
والطَّرَفُ: الطّائفة من الشَّيء، تقول: أصبت طَرَفاً من الشّيء.
والطَّرَفُ:اسم يجمع الطَّرْفاء، قلّما يستعمل إلاّ في الشِّعر، الواحدة: طَرَفة، وجمع ذلك: الطَّرْفاء، ممدودٌ، وقياسُه: قَصَبةٌ وقَصَبٌ وقَصْباء، وشَجَرةٌ وشَجَرٌ شَجْراء.
والطِّرْفُ: الفَرَس، تقول: هو كريمُ الأطراف، يعني: الآباء والأُمّهات.
ويقال: هو المُسْتطرِف، ليس من نِتاج صاحبه، الأنثى: طِرْفة، قال:
وطِرْفةٍ شُدَّتْ دِخالاً مُدْمَجاً
وقد يُوصفُ بالطِّرْفة النَّجيب والنَّجيبة، قال حسّان:
نحثُّ الخَيْلَ والنُّجُبَ الطُّرُوفا
والطِّرْفُ من مال الرّجل، هو الطّارف والمستطرف الذي قد استفاده، ولم يكن أَصْليّا من مِيراثٍ ولا اعتقار قبل ذلك، والطّارف في الكلام أحسن. وفي الشِّعر الطّرف والطارف والطّريف سواء، قال:
بَذَلت له من كلّ طِرْفٍ وتالدِ
والشّيء الطّريف: المُستحدث المُسْتطرف، وهو الطّريف وما كان طريفاً،ولقد طَرُف يَطْرُفُ، والأسم: الطُّرْفة. وأطرفته شيئاً لم يملكْ مِثلَه فأعجبه.
وإِبِلٌ طَوارف: تَطْرَف مَرْعى بَعْد مَرْعى، إذا أَكْثَرتْ من ذا ثمّ تتناول من غيره، قال:
إذا طَرِفتْ في مَرْبع بَكَراتـهـا		أوِ استأخرتْ عنها الثِّقال القناعِسُ
وناقةٌ طَرِفة: لا تَثْبُتُ في مَرْعى واحدٍ، إنّما تتطرّف من النّواحي.
ورَجُلٌ طَرِف: لا يَثْبُتُ على امرأةٍ ولا على صاحبٍ.
وسباعٌ طَوارِفُ: تشلُّ الصَّيْد، قال:
تنفي الطوارف عنه دعصّا بَقَرٍ

والطِّراف: بَيْتٌ سماؤه من أدم، وله كسرانِ، وليس له كِفاء، وهو ضربٌ من الأبنية للأعراب، قال طرفة:
رأيتُ بني غَبْراءَ لا يُنكرونني		ولا أهل هذاكَ الطِّرافِ المدّد
والمِطْرَفُ: ثوبٌ كانت الرّجالُ والنِّساءُ يَلبَسونه، والجميعُ: مَطارِف، قال:
فلو أنّ طرفاً صاد طرفا بـطَـرْفـه		لصدّت بطرفي طرف ذاتِ المطارفِ
وأَطرَفْتُ شيئاً، أي: أَصبَتْه، ولم يكنْ لي.
وبَعيرٌ مُطَّرَفٌ، أي: أُصِيبَ من قومٍ آخرين،قال:
كأنّني من هَوَى خَرْقاءَ مُطَّرَفٌ		دامي الأظلّ بَعِيدُ الشأو مَهْيُومُ
ظفر:
الظَّفْرُ: وُثُوبٌ في ارتفاع، كما يَطفِرُ الإنسانُ حائظاً، أي: يَشِبُه إلى ما رواءَه.
وطَيْفور: طُوَيْئِرٌ صغير.
فطر:
الفُطرُ: ضربٌ من الكَمْأَة، وهو المروزيّ ونحوه، الواحدن بالهاء والفُطْرُ: شيءٌ قليل من اللّبن يُحْلَبُ ساعتئذٍ، تقول: ما احتلبناها إلاّ فُطْراً، قال المرّار:
عاقِرٌ لم يُحْتَلَبْ منها فُطُرْ
وفَطَرْتُ النّاقةَ أَفطِرُها فَطْراً، أي: حلبتُها بأَطْرافِ الأَصابِع، قال الفرزدق:
شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها		فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ
وفطر ناب البعير: طَلَع. وفَطَرْتُ العَجينَ والطِّينَ، أي: عَجَنْته واختبزته من ساعتِهِ، وإذا تركتَه ليَختمِرَ قلت: خَمَّرْته، وهو الفَطِير والخَمِير.
وفَطَر اللهُ الخَلْق، أي: خَلَقَهم، وابتدأَ صَنْعة الأشياء، وهو فاطرُ السّماواتِ والأرض.
والفِطرة: التي طُبِعَتْ عليها الخليقة من الدّين. فَطَرَهُمُ الله على معرفته برُبُوبيّته. ومنه حديث النبيّ صلّى الله عليه و على آله وسلّم: "كلّ مولودٍ يولد على الفِطْرة حتّى يكون أبواه يُهَوِّدانهِ ويُنَصِّرانه يُمَجِّسانِهِ".
وانفطر الثَّوْب وتفطَّر، أي: انشقّ. وتَفَطَّرتِ الجبالُ والأرض: انصدعت. تفطَّرت يده، أي: تَشَقَّقَت. وفَطَرْتُ إصبَعَهُ، أي: ضربتها وغمزتها فانفطرتْ دماً، قال خلف:
وأرنبةٍ لك مُحْمَرةٍ		نكاد نفطِّرُها باليد
وفَطَرْت وأَفْطرتُ الرّجلَ وفطّرته. كلٌّ يُقال من الفَطْر بعمنى تَرْك الصَّوْم. وفي الحديث "أَفطَر الحاجمُ والمَحْجُومُ".
فرط:
الفَرْطُ: الحِينُ من الزَّمانِ.
والفَرَطُ: ما سبق من عمل وأجر. وفُرِطَ له ولدٌ: مات صغيراً. وفي الدّعاء: "اللّهمّ اجعله لنا فَرَطاً" أي: أجراً يتقدّمُنا حتّى نردَ عليه.
والفارِطُ: الذي يسبِق القوم إلى الماء والفارطانِ: كوكبانِ مُتباينانِ أمامَ سرير بناتِ نَعْش، شُبِّها بالفارط الذي يبعثه القوم لحَفْر القَبر، قال أبو ذؤيب:
وقدج بعثوا فُرّاطَهُم فتأثّلوا		قليباً سَفاها كالإماءِ القَواعدِ
وأَفْرطُ الصّباح: أَوائلُ تَباشِيره، الواحدُ: فُرطٌ، قال:
باكَرْتُهُ قبل الغَطاط اللُّغَّطِ
وقَبلَ جَوْنِيِّ القَطا المُخَطَّط
وقَبْلَ أَفْراطِ الصَّباحِ الفُرَّطِ
وفَرَطَ إلينا من فُلانٍ خيرٌ أو شرٌّ، أي: عَجِلَ، ومنه قولُه جلّ وعزّ: "إنّا نَخافُ ان يَفْرُطَ علينا، أو أن يطغى"، أي: يَسْبق ويَعجَل وفرّط علينا، أي: عَجَّل علينا بمكروه.
والإفراطُ: إعجالُ الشّيء في الأَمْر قبل التَّثبُّت. وأَفْرَط فُلانٌ في أمرِهِ، أي: عَجِل فيه وجاوز القَدْر. والسَّحابةُ تُفرِطُ الماءَ في أوّل الوسمّي، إذا عجّلتْ فيه. قال كَعْب بن زُهَير:
تجلو الرِّياحُ القَذَى عنه وأَفْرَطَةُ		من صَوْبِ ساريةٍ بِيضٌ يَعاليلُ
والفَرَطُ: الأَمْر الذّي يُفَرِّط فيه صاحبُه، وتقول: كلّ أمرٍ من فلانٍ فَرَط.
وفرّط فلانٌ في جَنب الله، أي: ضَيَّع حظّه من عندِ الله في اتّباع دينه ورضوانه.
وفرّط اللهُ عنه ما يكرهُ، أي: نجّاه، يستعمل في الشِّعْر.
وكلّ شيءٍ جاوز قدره فهو مُفْرِطٌ. طُولٌ مُفْرطِ، وقِصَرٌ مُفرِط.
وتفارطته الهُمومُ، أي: لا تُصيِبهُ الهمومُ إلاّ في الفَرْط.
وفَرَسٌ فُرُطٌ: السّريع الذي يتقدّم الخيلَ ويَسبِقُها، قال لبيد:
ولقد حَمَيْتُ الحيَّ تَحْمِلُ شِكَّـتـي		فُرُطٌ، وِشاحي، وإذ غدوتُ، لجامُها

### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve onlarla birlikte **لفاء**
**ط ر ف**، **ط ف ر**، **ف ط ر**، **ف ر ط** kullanımdadırlar.
**طرف**:
**الطَّرْفُ**: bakışta göz kapaklarını hareket ettirmektir. Denir ki: Bakışı dikildi de artık **يَطرِف** etmez.
Ve **الطَّرْفُ**: görmenin toplu adıdır; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz.
Ve **الطَّرْفُ**: bir göze bir elbise ile yahut başkasıyla isabet ettirmendir; isim: **الطُّرفة**. Dersin ki: **طُرِفَتْ عَيْنُه**; ve ona bir **طُرفة** isabet etti. Ve hüzün onu ağlamakla **طَرَفَها**. Dedi ki:
Ve göz **مطروفةٌ**; onun insanı (göz bebeği) boğulmuş (gibidir).
Ve dedi ki:
Bir kızın gülüşü seni aldatmasın; **واعْمَدْ** başka birine, suskun olana; **ما تَطْرِف**.
**صامتٍ**’den **الهاء**’yı atmıştır; suskunluğa lüzum (onun tabiatı) sebebiyle; nitekim denir ki:
Sabah namazını kılar, güneş doğmuşken; ve Rahmân’a secde eder, kalp ise kerih.
**طالع**’dan **الهاء**’yı atmıştır; ona doğmanın lüzumu sebebiyle, isteyerek yahut istemeyerek.
Ve her şeyin sonu onun **طَرَفُه**’dur. Ve **الأطراف**: parmakların adıdır; ancak **الإصْبَع**’a izafetle tekil yapılır; denir ki: Parmağının **طَرَف**’ıyla işaret etti. Dedi ki:
Onun **أَطرافاً**’ını gösterirler; ince; onun **عَنَمُهُ**’dur.
Ve yerin **أطراف**’ı: onun taraflarıdır; tekili: **طَرَف**.
Ve **الطَّرَفُ**: şeyden bir taife/bölüktür; dersin ki: Şeyden bir **طَرَفاً** isabet ettirdim.
Ve **الطَّرَفُ**: **الطَّرْفاء**’yı toplayan bir isimdir; şiirde ancak pek az kullanılır; tekili: **طَرَفة**; bunun çoğulu: **الطَّرْفاء**; meddlidir; kıyası: **قَصَبةٌ** ve **قَصَبٌ** ve **قَصْباء**; ve **شَجَرةٌ** ve **شَجَرٌ** **شَجْراء**.
Ve **الطِّرْفُ**: attır; dersin ki: O, **كريمُ الأطراف**’tır; yani: babalar ve anneler.
Ve denir ki: O **المُسْتطرِف**’tir; sahibinin dölünden değildir; dişisi: **طِرْفة**. Dedi ki:
Ve bir **طِرْفةٍ** ki, içten bağlanmıştır; sıkılaştırılmış.
Ve **بالطِّرْفة** ile soylu erkek deve ve soylu dişi deve vasfedilebilir. Hassân dedi ki:
Atları ve **النُّجُبَ**’ı **الطُّرُوفا** süreriz.
Ve erkeğin malından **الطِّرْفُ**: onun **الطّارف**’ı ve **المستطرف**’ıdır; onu elde etmiştir; daha önce mirastan ve edinilmiş kökten aslî olmamıştır; sözde **الطّارف** daha güzeldir. Şiirde **الطّرف** ve **الطارف** ve **الطّريف** birdir. Dedi ki:
Ona her **طِرْفٍ** ve **تالدِ**’den verdim.
Ve **الطّريف** olan şey: yeni ortaya çıkan **المُستحدث المُسْتطرف**’tır; o **الطّريف**’tir ve **طريفاً** olan şeydir. Ve gerçekten **طَرُف يَطْرُفُ**; isim: **الطُّرْفة**. Ve ona, benzerine sahip olmadığı bir şeyi **أطرفته**; hoşuna gitti.
Ve **إِبِلٌ طَوارف**: bir otlaktan sonra bir otlağa **تَطْرَف** eder; bundan çoğalttığında sonra başkasından yer. Dedi ki:
Eğer onun genç dişileri bir mer‘ada **طَرِفتْ** ise; yahut ağır, çökenler onlardan geri kaldıysa.
Ve **ناقةٌ طَرِفة**: bir otlakta sabit durmaz; ancak taraflardan **تتطرّف** eder.
Ve **رَجُلٌ طَرِف**: ne bir kadında ne de bir yoldaşta sabit durmaz.
Ve **سباعٌ طَوارِفُ**: avı felç eder. Dedi ki:
**الطوارف** ondan, sığırdan bir kum tepeciğini uzaklaştırır.

Ve **الطِّراف**: göğü deriden olan bir evdir; onun iki kırığı (iki yanı) vardır; onun **كِفاء**’ı yoktur; bedeviler için yapılardan bir türdür. Tarafa dedi ki:
Benî Gabrâ’yı gördüm; beni yadırgamazlar; ne de şu uzatılmış **الطِّرافِ**’ın ehli.
Ve **المِطْرَفُ**: erkeklerin ve kadınların giydiği bir elbisedir; çoğulu: **مَطارِف**. Dedi ki:
Eğer bir **طرفاً**, kendi **بـطَـرْفـه**’iyle bir **طرفا** avlasaydı; **ذاتِ المطارفِ**’in **طرف**’ını benim **بطرفي**’mle geri çevirirdi.
Ve bir şeyi **أَطرَفْتُ**, yani: ona isabet ettirdim; benim değildi.
Ve **بَعيرٌ مُطَّرَفٌ**: başka bir kavimden isabet edilmiş (elde edilmiş) demektir. Dedi ki:
Sanki ben, Harkâ’nın hevasından **مُطَّرَفٌ**’um; gölgelerim kanlı; menzilce uzak; tutkun.

**ظفر**:
**الظَّفْرُ**: yükseğe doğru bir sıçrayıştır; insanın, **حائظاً** iken **يَطفِر** etmesi gibi; yani: arkasında olana doğru **يَشِبُه** eder.
Ve **وطَيْفور**: küçük bir kuşçuktur.

**فطر**:
**الفُطرُ**: **الكَمْأَة**’den bir türdür; o Mervî ve benzeridir; tekili **بالهاء** iledir. Ve **الفُطْرُ**: o anda sağılan sütten az bir şeydir; dersin ki: Onu ancak **فُطْراً** sağdık. el-Murrâr dedi ki:
Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı.
Ve **فَطَرْتُ النّاقةَ أَفطِرُها فَطْراً**: yani onu parmakların uçlarıyla sağdım. el-Ferazdak dedi ki:
Bir **شَغّارةٍ** ki, yavru deveyi ayağıyla iter; **فَطّارةٍ**; genç develerin önlerine.
Ve devenin dişi **فطر** etti: çıktı. Ve **فَطَرْتُ العَجينَ والطِّينَ**: yani onu yoğurdum ve o saatinde ekmek yaptım; onu mayalansın diye bırakırsan: **خَمَّرْته** dersin; o **الفَطِير** ve **الخَمِير**’dir.
Ve Allah **فَطَر** etti yaratığı: yani onları yarattı; şeylerin yapımını başlattı; O, göklerin ve yerin **فاطرُ**’ıdır.
Ve **الفِطرة**: yaratılışın din bakımından üzerine basıldığı şeydir. Allah onları rubûbiyetini bilmeye **فَطَرَهُم**. Ve ondan, Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisi: “Her doğan **الفِطْرة** üzere doğar; nihayet anne-babası onu Yahudileştirir ve Hristiyanlaştırır, onu Mecusîleştirir.”
Ve elbise **انفطر** etti ve **تفطَّر** etti: yani yarıldı. Ve dağlar ve yer **تَفَطَّرت**: çatladı. Eli **تفطَّرت**: yani çatladı. Ve onun parmağını **فَطَرْتُ**: yani ona vurdum ve sıktım; böylece kanla **انفطرتْ**. Halef dedi ki:
Ve senin için kızarmış bir burun ucu; neredeyse onu elle **نفطِّرُها**.
Ve adamı **فَطَرْت** ve **أَفْطرتُ** ve **فطّرته**: hepsi, orucu terk etmek manasındaki **الفَطْر**’dan söylenir. Hadiste: “**أَفطَر** hacamat yapan ve kendisine hacamat yapılan.”

**فرط**:
**الفَرْطُ**: zamandan bir vakittir.
Ve **الفَرَطُ**: amelden ve ecirden önce geçen şeydir. Ve ona bir çocuk **فُرِطَ**: küçükken öldü. Duada: “Allah’ım onu bize bir **فَرَطاً** kıl”; yani: bize, ona varıncaya dek önümüze geçen bir ecir.
Ve **الفارِطُ**: kavmin suya doğru önüne geçen kimsedir. Ve **الفارطانِ**: Benât-ı Na‘ş’ın sedirinin önünde birbirinden ayrı iki yıldızdır; onları, kavmin kabir kazmak için gönderdiği **الفارط**’a benzettiler. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve gerçekten **فُرّاطَهُم**’u gönderdiler de yerleştiler; cariyeler gibi oturanların (gibi) bir kuyu kazdılar.
Ve **أَفْرطُ الصّباح**: onun ilk belirtileridir; tekili: **فُرطٌ**. Dedi ki:
Onu, gürültülü örtüden önce erkenden yaptım;
ve çizgili **القَطا**’nın karalısından önce;
ve sabahın **أَفْراطِ**’ından önce, **الفُرَّطِ**.
Ve falandan bize bir hayır yahut şer **فَرَطَ** etti: yani acele etti. Ve ondan, Aziz ve Celîl olanın sözü: “Biz korkarız ki bize karşı **يَفْرُطَ** etsin yahut azsın”; yani: öne geçsin ve acele etsin. Ve “bize karşı **فرّط** etti”: yani bize bir kötülüğü çabuklaştırdı.
Ve **الإفراطُ**: sağlamca durup düşünmeden önce işte şeyi aceleye getirmektir. Ve falan, işinde **أَفْرَط** etti: yani onda acele etti ve ölçüyü aştı. Ve bulut, ilk **الوسمّي**’de suyu **تُفرِطُ** eder; onda acele ettiğinde. Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
Rüzgârlar ondan çöpü giderir; ve bir **أَفْرَطَةُ**; beyaz, yüksek sağanaklar; bir gece bulutunun yağmurundan.
Ve **الفَرَطُ**: sahibinin onda **يُفَرِّط** ettiği iştir. Ve dersin ki: Falandan her iş bir **فَرَط**tır.
Ve falan, Allah’ın yanında **جَنب الله** hususunda **فرّط** etti: yani Allah’ın dinine uymada ve rızasında, Allah katındaki payını zayi etti.
Ve Allah, ondan hoşlanmadığını **فرّط** etti: yani onu kurtardı; şiirde kullanılır.
Ve her şey ölçüsünü aşarsa o **مُفْرِطٌ**’tır. Aşırı uzunluk; aşırı kısalık.
Ve gamlar onu **تفارطته**: yani gamlar ona ancak **الفَرْط**’ta isabet eder.
Ve **فَرَسٌ فُرُطٌ**: atların önüne geçen ve onları geçen hızlı olandır. Lebîd dedi ki:
Gerçekten ben mahalleyi korudum; mızrağımın silahı taşınırken; **فُرُطٌ**; kuşağım; ve sabahladığımda, onun gemi.
