# فرع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فرع

باب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ		فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل، والتَّعريفُ: وقوفهم بها وتعظيمهم يوم عَرَفَة.
والتَّعريفُ: أن تصيبب شيئاً فتعرفه إذا ناديت من يعرف هذا.
والاعْترافُ: الإقرار بالذّنب، والذلُ، والمهانة، والرضَى به.
والنفسُ عَرُوفٌ إذا حُمِلَتْ على أمرٍ بسأتْ به، أي: اطمأنَّت. قال:
فآبوا بالنِّساءِ مُـرَدَّفـاتٍ		عوارفَ بعْدَ كَنٍّ وائتجاح
الائتجاح من الوجاح وهو السّتر، أي: معترفات بالذّلّ والهون.
والعَرْفُ: ريحٌ طيّبٌ، تقول: ما أطيب عَرْفَهُ، قال الله عزّ وجلّ: "عَرَّفها لهم" ، أي: طيّبها، وقال:
ألا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولـيلةٍ		بواضحة الخدّين طيّبة العَرْف
ويقال: طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا، أ ي: أولاً فأولاً، وجماعة بعد جماعة.
والعُرْف: عُرْفُ الفَرَس، ويجمع على أَعْرَاف. ومَعْرَفَةُ الفرسِ: أصلُ عُرْفة.
عفر:
عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه عقراً، وهو متعفّر الوجه في التّراب. والعفر: التّراب.
وعفّرتُه تعفيراً، واعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فَمَغَثْتُه فانعفر، قال:
تَهْلِكُ المِدْراةُ في أكنافِه		وإذا ما أرسلَتْه يَنْعَفِرْ
أي: يسقط على الأرض.
يَعْفُر: اسم رجل. والعُفرة في اللون: أن يضرب إلى غيره في حمرة، كلون الظّبي الأعْفَر، وكذلك الرّمل الأعفر. قال الفرزدق:
يقول لي الأنباط إذْ أنا ساقط		به لا بظبيٍ بالصَّريمة أعفرا
واليعفور: الخشف، لكثرة لزوقه بالأرض.
ورجل عِفْرٌ وعِفْرِيَةٌ. وعِفارِيَةٌ وعِفْريتٌ: بيّن العَفارة، يوصف بالشيطنة.
وشيطان عِفْرِيةٌ وعِفْريتٌ وهم العَفارِيَة والعَفارِيتُ، وهو الظّريف الكيّس، ويقال للخبيث: عِفِّرِّي، أي: عِفِرّ وهم العِفِرّيونَ. وأَسَدٌ عَفَرْنَى ولَبُؤة عَفَرناةٌ وهي الشّديدة قال الأعشى:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْناةٍ إذا عَثَرَتْ
وعِفْرِيةُ الرأس: الشّعر الذي عليه. وعِفْرِيةُ الديك مثله.
وأمّا ليثُ عِفِّرين فدُوَيْبَّة مأواها التّراب السّهل في أصول الحيطان. تُدَوِّرُ دُوّارة ثم تندسّ في جوفها، فإذا هِيج رمَى بالتّراب صُعُدا.
ويُسمَّى الرّجل الكامل من أبناء خمسين: ليثَ عِفِرِّين.
قال: وابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِينَ، وابنُ العِشرينَ باغي نِسِين، أي: طالب نساء، وابنُ الثلاثين أسْعَى السّاعينَ، وابنُ الأربعين أبطشُ الباطشينَ، وابنُ الخمسين ليث عِفِرّين، وابنُ الستين مؤنس الجَليسينَ، وابنُ السّبعينَ أحكمُ الحاكمين، وابنُ الثّمانينَ أسرعُ الحاسبينَ، وابنُ التّسعين واحد الأرذلينَ، وابنُ المئة لاجا ولاسا، أي: لا رجل ولا امرأة.
والعَفارَة: شجرة من المَرْخ يُتَّخذُ منها الزّند، ويُجمع: عَفاراً.
ومَعافر: العرفط يَخْرجُ منه شبه صَمْغٍ حُلوٍ يُضيّع بالماء فيشرب.
ومَعافر: قبيلةٌ من اليَمَن.
ولقيته عن عُفْرٍ، أي بعد حين. وأنشد:
أعِكْرِم أنت الأصل والفرعُ والذي		أتاك ابن عمّ زائراً لك عن عُفْرَ

قال أبو عبد الله: يقال: إنّ المُعَفَّر المفطوم شيئاً بعد شيءٍ يُحْبَس عنه اللبن للوقت الذي كان يرضَعُ شيئاً، ثمّ يعاد بالرَّضاع، ثمّ يُزادُ تأخيراً عن الوقت، فلا تزالُ أمُّه به حتّى يصبر عن الرَّضاع، فَتَفْطمه فِطاماً باتًّا.
رعف:
رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً فهو راعف. قال:
تضمَّخْنَ بالجاديّ حتّى كأنّما الأنوفُ إذا استعرضتَهُنَّ رواعفُ
والرَّاعفُ: أَنْف الجبل، ويجمع رواعف.
والرّاعِفُ: طرف الأرْنَبَة.
والرّاعِف: المتقدم وراعوفةُ البئر وأُرْعوفَتُها، لغتان: حَجَر ناتئ على رأسها لا يستطاع قلعه، ويقال: هو حجرٌ على رأس البئر يقوم عليه المستقي.
رفع:
رفَعْته رَفْعاً فارتفع. وبَرْقٌ رافع، أي: ساطع، قال:
أصاح ألم يُحْزِنْكَ ريح مريضة		وبرق تلالا بالعقيقين رافـع
والمرفوعُ من حُضْر الفَرَس والبِرْذَون دون الحُضْر وفوقَ الموضوع. يقال: ارْفَعْ من دابّتك، هذا كلام العرب.
ورَفُع الرّجلُ يَرْفُعُ رَفاعةً فهو رفيعٌ إذا شَرُف وامرأة رفيعة.
والحمارُ يرفِّعُ في عَدْوِهِ ترفيعاً: أي: عدا عَدْواً بعضُهُ أرفعُ من بعض . كذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأوّل فالأوّل قلت: رفَّعتُه ترفيعاً. والرَّفْعُ: نقيضُ الخَفْضِ. قال:
فاخْضَعْ ولا تُنْكِرْ لربّك قُدْرةً		فالله يخفض من يشاء ويرفع
والرّفعة نقيض الذّلّة.
والرُّفاعةُ والعِظامةُ والزُّنْجُبَة: شيء تعظّم به المرأة عجيزتها.
فرع:
فَرَعْتُ رأس الجبل، وفَرَعْتُ فلاناً:علوتُه. قال لبيد:
لم أَبِتْ إلاّ عليه أو عـلـى		مَرْقَب يَفْرَعُ أطرافَ الجَبَلْ
والفَرْعُ: أوّل نِتاجِ الغنم أو الإبل. وأَفْرَعَ القومُ إذا نُتِجوا في أوّل النِّتاج. ويقال: الفَرَعُ: أوّل نتاج الإبل يُسلخ جلده فَيُلْبَسُ فصيلاً آخر ثم تَعْطِفُ عليه ناقة سوى أُمّه فتحلبُ عليه. قال أوس بن حَجَر:
وشُبِّهَ الهَيْدَبُ العَبامُ من الأقْ		وامِ سَقْباً مُجَلَّـلاً فَـرَعـا
والفَرْعُ: أعلى كلّ شيء، وجَمْعُه: فُروعٌ.
والفروع: الصّعود من الأرض.
ووادٍ مُفْرِعٍ: أفْرَع أهلَه، أيْ: كفاهم فلا يحتاجون إلى نُجْعة.
والفَرَعُ: المال المُعَدُّ.
ويقال: فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً، ورجلٌ أَفْرَعُ: كثير الشّعر. والفارِع والفارِعة والأفرَعُ والفَرْعاء يوصف به كثرة الشّعر وطوله على الرأس.
ورجلٌ مُفْرَعُ الكَتِفِ: أي: عريض. قال مرار:
جَعْدةٌ فرعاءُ في جُمْـجُـمةٍ		ضخْمةٍ نمرق عنها كالضّفر
وأفرع فلان إذا طال طولاً.
وأَفْرَعْتُ بفلانٍ فما أحمدته، أي: نزلت. وأفرع فلان في فرع قومه، قال النابغة:
ورعابيب كأمثـالِ الـدُّمَـى		مُفْرِعات في ذِرَى عزِّ الكَرَمْ
وقول الشاعر:
وفروعٍ سابغٍ أطرافُـهـا		علّلتها ريحُ مِسْكٍ ذي فَنَع
يعني بالفروع: الشعور.
وافْتَرَعْتُ المرأةَ: افْتَضَضْتُها.
وفَرَّعْتُ أرض كذا: أي جوّلت فيها، وعلمت علمها وخبرها.
وفَرْعَةُ الطّريق وفارِعَتُهُ: حواشيه.
وتَفَرّعْتُ بني فلان: أي: تزوّجتُ سيّدةَ نسائهم. قال:
وتفرّعنا من ابـنـي وائلٍ		هامةَ العزّ وخُرطومَ الكرم
فوارع: موضعٌ. والإفراعُ: التصويب. والمُفْرِعُ: الطويل من كلّ شيء.
والفارعُ: ما ارتفع من الأرض من تلّ أو علم. أو نحو ذلك.
فارِعٌ: اسمُ حصنٍ كان في المدينة.
والفَرَعَةُ: القملةُ الصغيرةُ.

### Türkçe

باب **العين** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ع ر ف**، **ع ف ر**، **رعف**، **ر ف ع**، **ف ر ع** kullanımdadırlar

**عَرَفَ**:
**عَرَفت** şeyi **مَعْرِفَةً** ve **عِرْفاناً** (olarak) bildim. Ve **أَمْرٌ عارفٌ**: bilen bir iş; **معروفٌ**: bilinen; **عَرِيفٌ**.
Ve **العُرْفُ**: **المعروف** (bilinen/ma‘rûf). **النّابغة** dedi ki:
Allah ancak adaletini ve hükmünü (diler)		artık ne **النُّكْرُ** **مَعْروفٌ**dur ne de **العُرْفٌ** zayi olmuş
Ve **العَريفُ**: bir kavmin işine bakan, onların üzerine (amir) kılınmış kimse; bu adla adlandırıldı; çünkü o ad ile bununla bilindi.
Ve **يوم عَرَفَة**: insanların **عَرَفات**’ta duruş yeridir; ve **عَرَفات** bir dağdır; ve **التَّعريفُ**: onların orada durmaları ve **يوم عَرَفَة** gününü tazim etmeleridir.
Ve **التَّعريفُ**: bir şeye (bir şey) isabet ettirmen de, “bunu kim bilir?” diye bildiğini çağırdığında onu tanımandır.
Ve **الاعْترافُ**: günahı ikrar, ve zillet, ve aşağılanma, ve ona razı olmadır.
Ve nefis **عَرُوفٌ**dur; bir işe yüklendiğinde onunla kötüleştiğinde; yani: sükûnet buldu. Dedi ki:
Böylece kadınlarla döndüler, bindirilmiş		**عوارفَ**; örtünmeden ve **ائتجاح**’tan sonra
**الائتجاح** **الوجاح**’tandır; o da örtüdür; yani: zillet ve horluğu itiraf edenler.
Ve **العَرْفُ**: hoş bir rüzgârdır; dersin ki: onun **عَرْفَهُ** ne kadar hoştur. Allah عزّ وجلّ dedi ki: “**عَرَّفها لهم**”, yani: onu hoş kokulu kıldı. Ve dedi ki:
Nice gün ve gece vardır ki eğlendim		yanakları açık, **العَرْف**’u hoş olanla
Ve denir: **طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا**; yani: önce önce; ve topluluk topluluk ardından.
Ve **العُرْف**: atın **عُرْفُ**’udur; **أَعْرَاف** üzerine cem‘ olunur. Ve atın **مَعْرَفَةُ**’si: **عُرْفة**’sinin aslıdır.

**عفر**:
Onu toprakta **عَفَرْته**; **أَعْفِرُه**; **عقراً**; ve o, yüzü toprakta **متعفّر**dir. Ve **العفر**: topraktır.
Ve onu **عفّرتُه تعفيراً**; ve **اعتفرته اعتفاراً**: onunla yere vurduğunda, onu ezdiğinde; böylece **انعفر**. Dedi ki:
**المِدْراةُ** onun yanlarında helâk olur		ve onu salıverdiğinde **يَنْعَفِرْ**
yani: yere düşer.
**يَعْفُر**: bir adam adıdır. Ve renkte **العُفرة**: kızıllıkta başkasına çalmasıdır; **الظّبي الأعْفَر**’in rengi gibi; ve aynı şekilde **الرّمل الأعفر**. **الفرزدق** dedi ki:
**الأنباط** bana der ki, ben düşmüşken		onda; **بالصَّريمة**’de **أعفرا** bir ceylanla değil
Ve **اليعفور**: **الخشف** (ceylan yavrusu); yere çok yapışmasından dolayı.
Ve bir adam **عِفْرٌ** ve **عِفْرِيَةٌ**. Ve **عِفارِيَةٌ** ve **عِفْريتٌ**: **العَفارة**’sı (topraklılığı) açık; şeytanlılıkla vasfedilir.
Ve bir şeytan **عِفْرِيةٌ** ve **عِفْريتٌ**; onlar **العَفارِيَة** ve **العَفارِيتُ**’tir; ve o, zarif, zeki olandır. Ve habise denir: **عِفِّرِّي**; yani: **عِفِرّ**; ve onlar **العِفِرّيونَ**’dur. Ve bir aslan **عَفَرْنَى** ve bir dişi aslan **عَفَرناةٌ**; o, şiddetli olandır. **الأعشى** dedi ki:
Düğümlü (bir yerde) **عَفَرْناةٍ** sahibiyle; tökezlediğinde
Ve **عِفْرِيةُ الرأس**: üzerindeki saçtır. Ve horozun **عِفْرِيةُ**’si de onun gibidir.
Ama **ليثُ عِفِّرين**: barınağı duvarların diplerindeki düz toprak olan küçük bir canlıdır. Bir dönme döndürür, sonra onun içine sokulur; ürkütüldüğünde toprağı yukarıya fırlatır.
Ve elli yaşın oğullarından kâmil adama: **ليثَ عِفِرِّين** denir.
Dedi ki: ve on yaşın oğlu **بالقُلِينَ** ile oynayıcıdır; ve yirmi yaşın oğlu **باغي نِسِين**’dir; yani: kadın talep edici; ve otuz yaşın oğlu koşanların en koşucusudur; ve kırk yaşın oğlu vuranların en vurucusudur; ve elli yaşın oğlu **ليث عِفِرّين**’dir; ve altmış yaşın oğlu oturanların yoldaşıdır; ve yetmiş yaşın oğlu hükmedenlerin en hikmetlisidir; ve seksen yaşın oğlu hesaplayanların en süratlisidir; ve doksan yaşın oğlu alçakların biridir; ve yüz yaşın oğlu **لاجا ولاسا**’dır; yani: ne erkek ne kadın.
Ve **العَفارَة**: **المَرْخ**’tan bir ağaçtır; ondan **الزّند** alınır; ve **عَفاراً** olarak cem‘ olunur.
Ve **مَعافر**: **العرفط**; ondan tatlıya benzer bir zamk çıkar; suyla eritilir de içilir.
Ve **مَعافر**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onu **عن عُفْرٍ** üzere karşıladım; yani bir müddet sonra. Ve inşad etti:
Sen mi **أعِكْرِم**; sen asıl ve fer‘sin; ve o ki		sana amcaoğlu **عن عُفْرَ** üzere ziyaretçi olarak geldi

**أبو عبد الله** dedi: denir ki: **المُعَفَّر** sütten kesilmiş (çocuk) bir şeyi, parça parça (yapar): süt, emdiği vakit için ondan alıkonur; sonra emzirmeyle geri döndürülür; sonra vakitten daha fazla geciktirme artırılır; böylece annesi onunla, emzirmeden sabredinceye kadar devam eder; böylece onu kesin bir sütten kesme ile sütten keser.

**رعف**:
**رَعَفَ** **يَرْعُفُ** **رُعافاً**; o halde o **راعف**tir. Dedi ki:
**الجاديّ** ile boyandılar; öyle ki sanki		burunlar, onları yanlamasına gösterdiğinde, **رواعفُ**
Ve **الرَّاعفُ**: dağın burnudur; **رواعف** olarak cem‘ olunur.
Ve **الرّاعِفُ**: **الأرْنَبَة**’nin ucu.
Ve **الرّاعِف**: öne geçen; ve kuyunun **راعوفةُ**’si ve onun **أُرْعوفَتُها**’sı; iki lugattır: başında çıkıntılı bir taş; sökülmesi mümkün olmaz. Ve denir ki: o, kuyunun başında bir taştır; su çeken onun üzerinde durur.

**رفع**:
Onu **رفَعْته رَفْعاً**; böylece yükseldi. Ve **بَرْقٌ رافع**: yani parlayan. Dedi ki:
Ey arkadaş, hasta bir rüzgâr seni hüzünlendirmedi mi		ve **بَرْق**; **بالعقيقين**’de parladı; **رافع**
Ve atın ve **البِرْذَون**’un **حُضْر**’undan **المرفوعُ**: **الحُضْر**’un altındadır ve **الموضوع**’un üstündedir. Denir ki: binek hayvanından **ارْفَعْ**; bu Arapların sözüdür.
Ve adam **رَفُع**; **يَرْفُعُ**; **رَفاعةً**; o halde o **رفيعٌ**dir; şereflendiğinde. Ve (bir) kadın **رفيعة**.
Ve eşek koşusunda **يرفِّعُ**; **ترفيعاً**: yani bir koşu koştu; onun bir kısmı bir kısmından daha yüksek. Aynı şekilde bir şey alsan da birinciyi birinciyi yükseltsen: onu **رفَّعتُه ترفيعاً** dersin. Ve **الرَّفْعُ**: **الخَفْضِ**’ın zıddıdır. Dedi ki:
Boyun eğ ve Rabbine bir kudreti inkâr etme		çünkü Allah dilediğini alçaltır ve yükseltir
Ve **الرّفعة**: zilletin zıddıdır.
Ve **الرُّفاعةُ** ve **العِظامةُ** ve **الزُّنْجُبَة**: kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.

**فرع**:
Dağın başını **فَرَعْتُ**; ve falancayı **فَرَعْتُ**: onu aştım/yükseldim. **لبيد** dedi ki:
Ancak onun üzerinde veya üstünde geceledim		dağın uçlarını **يَفْرَعُ** bir gözetleme yerinde
Ve **الفَرْعُ**: koyunun veya devenin ilk yavrusudur. Ve kavim **أَفْرَعَ** etti: ilk doğumda doğurduklarında. Ve denir ki: **الفَرَعُ**: develerin ilk yavrusudur; derisi yüzülür de başka bir yavruya giydirilir; sonra annesi dışında bir deve ona meylettirilir; böylece onun üzerine sağılır. **أوس بن حَجَر** dedi ki:
Ve yığınlardan **الهَيْدَبُ العَبامُ** benzetildi		**فَـرَعـا** ile örtülmüş bir **سَقْب**’a
Ve **الفَرْعُ**: her şeyin üstüdür; cem‘i: **فُروعٌ**.
Ve **الفروع**: yerden yükseliştir.
Ve **وادٍ مُفْرِعٍ**: ehlini **أفْرَع** etti; yani onlara yetti; böylece göç aramaya ihtiyaç duymazlar.
Ve **الفَرَعُ**: hazırlanmış maldır.
Ve denir ki: **فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً**; ve bir adam **أَفْرَعُ**: çok saçlıdır. Ve **الفارِع** ve **الفارِعة** ve **الأفرَعُ** ve **الفَرْعاء**: baş üzerindeki saçın çokluğu ve uzunluğu ile vasfedilir.
Ve bir adam **مُفْرَعُ الكَتِفِ**: yani geniş. **مرار** dedi ki:
Büyük bir kafada kıvırcık, **فرعاءُ**		ondan tırnak gibi sıyrılırız
Ve falanca **أفرع** etti: boyca uzadığında.
Ve falanca ile **أَفْرَعْتُ**; böylece onu övmedim; yani indim. Ve falanca, kavminin dalında **أفرع** etti. **النابغة** dedi ki:
Ve bebekler misali **ورعابيب**		şerefin doruklarında **مُفْرِعات**; keremin
Ve şairin sözü:
Ve uçları bol bir **وفروعٍ سابغٍ**		onu, **ذي فَنَع** misk rüzgârı oyaladı
**الفروع** ile kasteder: saçlar.
Ve kadını **وافْتَرَعْتُ**: onu **افْتَضَضْتُ** (bekâretini bozdum).
Ve şu yerin toprağını **وفَرَّعْتُ**: yani onda dolaştım; onun bilgisini ve haberini bildim.
Ve yolun **وفَرْعَةُ**’si ve onun **فارِعَتُهُ**: kenarlarıdır.
Ve falancanın oğullarını **وتَفَرّعْتُ**: yani kadınlarının hanımefendisini nikâhladım. Dedi ki:
Ve **ابـنـي وائلٍ**’den dallandık		izzetin tepesi ve keremin hortumu
Ve **فوارع**: bir yerdir. Ve **الإفراعُ**: aşağıya doğrultmadır. Ve **المُفْرِعُ**: her şeyden uzun olandır.
Ve **الفارعُ**: yerden yükselen şeydir; bir tepe veya bir alamet; yahut bunun gibi.
**فارِعٌ**: Medine’de olan bir kalenin adıdır.
Ve **الفَرَعَةُ**: küçük bitten ibarettir.
