# فرغ (ف-ر-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır

- Harfler: ف - ر - غ
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْرِغْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | أَفْعِلْ | Boşalt | 2 | 2 | [2:250](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/2:250.md) |
| [أُفْرِغْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/siga/%D8%A3%D9%8F%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%BA%D9%92.md) | أُفْعِلْ | Boşaltırım | 1 | 1 | [18:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/18:96.md) |
| [سَنَفْرُغُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%BA%D9%8F.md) | سَنَفْعُلُ | Yakında ilgileneceğiz | 1 | 1 | [55:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/55:31.md) |
| [فَارِغًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%BA%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Boş | 1 | 1 | [28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/28:10.md) |
| [فَرَغْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%BA%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Boş kaldın | 1 | 1 | [94:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/94:7.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Câlut
2. [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yüz çevirirler
3. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Granit taş demektir
4. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rabat bağ, halka demektir
5. [قطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Maden eriyiğidir
6. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bariz çıkıntı demektir
7. [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir
8. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
9. [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
10. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sibat(Te) kayış demektir
11. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Körük demektir
12. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hadid demir demektir
13. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Neredeyse o
14. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
15. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ordu demektir
16. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Açığa çıkarırsınız
17. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dikili taş demektir
18. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tan demektir
19. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kudüm” ön demektir
20. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
21. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
22. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
23. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
24. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
25. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
26. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
27. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
28. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
29. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
30. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
31. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
32. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
33. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
35. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
36. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
37. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md), [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kovanın su dökülen ağzından suyun bütünüyle boşalması, kabın içindekini tahliye etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Bir yükten, meşguliyetten veya duygusal doluluktan sıyrılarak bütünüyle yeni bir hedefe yönelme kabiliyeti |
| Çekirdek Özet 3 | Tükeniş değil; sonraki safhaya, ilahi tecelliye veya yeni bir sorumluluğa alan açan dinamik tahliye |
| Kritik Hata Riski | Kökün atıllık, tembellik veya mutlak yokluk gibi pasif bir boşluk sanılması; ilahi sıfatlarda acziyet çağrışımıyla anlaşılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarılma, ayrılma, açığa çıkma ve yayılma; [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md), [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) köklerinde olduğu gibi bir bütünü açma, aralama ve serbest bırakma hareketi | غ | Açılma ve ayrılma hareketine akışkanlık, içsel tahliye ve derinlemesine boşalma boyutu katarak bir kabın veya hacmin içindekini bütünüyle dışarı dökmesini ifade eder. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılan menfez | Suyun veya maddenin döküldüğü çıkış noktasını, kovanın veya kabın ağzını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst yöneliş, öncelik | Tahliyenin yöneldiği istikameti, hareketin başladığı üst noktayı ve iradi yönelişi simgeler. |
| غ | Erken alfabede bağımsız işareti bulunmayıp ع (göz, su kaynağı) imgesinden türetilmiştir; hırıltılı ses derinlik ve örtü katar (türetme) | Kabın derinliğindeki muhtevanın kaynaktan çıkıp akmasını, içte hiçbir şey kalmayacak şekilde boşalmayı temsil eder. |
| فرغ | Bir açıklıktan (ağız) başlayarak derinlikteki muhtevayı bütünüyle dışarı akıtma ve hacmi boşaltma hareketi | Kabın içindeki mevcudiyetin menfezden tahliye edilerek kabın yeni bir kabule hazır hale getirilmesini ve zihnin/vücudun diğer meşguliyetlerden arınmasını ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kovanın su dökülen ağzı (el-ferğ), kuyu kovasındaki suyun veya bir kaptaki sıvının bütünüyle dökülüp boşaltılması; karşılıksız akıtılan kan (zehebe demuhû ferğan). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kovanın ağzından suyun gürül gürül dökülmesi tasvir edilirken kullanılmıştır: كأن شدقيه إذا تهكما / فرغان من دلوين قد تخرما (Deve veya atın genişleyen ağzı, yarılmış iki kovanın dökülen ağızlarına benzetilir). |
| Erken Arapça kullanım | İçi boşaltılmış, ek yeri olmayan yüzük veya dökme metal için «el-halkatü’l-müfrağa» tabiri kullanılmış; kişinin rızık genişliği ve zihin rahatlığı için «el-bâlü’l-fâriğ» deyimi yerleşmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فرغ kökü, Batı Sami dillerindeki boşalma, tahliye olma, kabı devirme veya dökme anlam alanıyla morfolojik ve semantik bakımdan örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan aynı kök harfleriyle birebir paralel sınırlı olmakla birlikte, boşluk, aralık ve dışa akıtma semantiğini taşıyan köklerle kavramsal eşdeğerlik gösterir. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) havzasında bir işi bitirme, terk etme ve serbest kalma anlam katmanları mevcuttur. Arapçada kök, hem kabın içindekini dökmesi (geçişli / if'âl) hem de kabın bütünüyle boş kalması (geçişsiz) biçiminde iki kutuplu bir gelişme göstermiş; kovanın dökülen ağzı olan somut göçebe nesnesinden soyut zihinsel ve dini yöneliş kavramına pürüzsüzce evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فر çekirdeğinden türeme somut nesne adı | Kovanın su akıtan iki kulağı ve ağzı (el-ferğân) isminden dökme fiiline, oradan meşguliyetin bitmesi anlamında soyut boşluğa geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami anlam paralelliği | Suyun dökülmesi, yerin ve vaktin serbest kalması, yükten arınma anlam matrisiyle bölgesel köklerle semantik ortaklık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik boşalma ve akıtma biçimleri | Çad ve Berberi dillerindeki sıvı dökme ve kabı tahliye etme tasvirleriyle kavramsal benzerlikler görülür. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرغ | Anlamlı | Boşalmak, dökmek | Kabın veya zihnin içindekini tahliye edip hazır hale gelmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%BA%D8%B1.md) | Anlamlı | Ağzı sonuna kadar açmak | Bir menfezin, kuyunun veya ağzın alabildiğine açılması | Açıklık çekirdeği ortak; Kur'an'da geçmez |
| [رفغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%BA.md) | Anlamlı | Bolluk, genişlik, refah | Hayatın darlıktan çıkıp genişlemesi, rahat nefes alma hali | Genişlik ve darlıktan kurtulma bağı; Kur'an'da geçmez |
| [رغف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D9%81.md) | Anlamlı | Hamuru toparlayıp somun yapmak | Ekmeği şekillendirip düzlemek, bir araya getirmek | Maddi şekil verme; Kur'an'da geçmez |
| [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Örtmek, korumak, bağışlamak | Günahı örtüp kulun üzerinden sorumluluk yükünü kaldırmak | Yükü hafifletme ve koruma yönüyle akraba; Kur'an'da geçer |
| [غرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Avuçlamak, çekip çıkarmak | Bir kaptan veya sudan avuçla alıp tahliye etmek | Sıvıyı kaptan çıkarma hareketiyle doğrudan irtibatlı; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرغ | Merkez | Tahliye, dökülme, arınma | İçindekini dökerek yeni bir işe hazır ve serbest hale gelme | Hem dökmeyi hem de kabın boş kalmasını kuşatan çift yönlü kök |
| [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Yalnızlık ve boşluk | Mekânın veya zamanın maddeden büsbütün arınması; tenhalık | [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) durağan boşluğu, فرغ ise hareketli tahliyeyi öne çıkarır |
| [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Sıvı akıtma, dökme | Bir sıvının yukarıdan aşağıya akıtılması eylemi | [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) yalnızca akışı anlatır, فرغ ise kabın içini tamamen boşaltmayı içerir |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Saflaşma, kurtulma | Karışık maddelerden arınıp katışıksız hale gelme | [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) arılık ve saflığa, فرغ ise hacmin tahliyesine odaklanır |
| [شغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%BA%D9%84.md) | Zıt | Doluluk, alıkoyma | İnsanı veya kabı başka bir şeye yer bırakmayacak biçimde doldurma | Kapasitenin tüketilmesi, vaktin veya hacmin dolu olması hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرغ | Boşalmak, dökmek, yönelmek | Kabın tahliyesi, sabrın bolca indirilmesi ve bir işi bitirip diğerine adanma | Kesin |
| Latince | Vacare, effundere | Boş olmak, dökmek, kendini vermek | Vacare boşluğu ve bir işe vakit ayırmayı; effundere ise bütünüyle dökmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To empty, to pour out, to devote oneself | Boşaltmak, dökmek, teksif olmak | To empty kabın boşalmasını, to pour sabrın dökülüşünü, devote ise zihnin tahliye edilip adanmasını verir. | Kesin |
| Almanca | Entleeren, ausschütten, sich widmen | Boşaltmak, dökmek, kendini vakfetmek | Ausschütten bolca dökmeyi, sich widmen önceki meşguliyeti bitirip yeni işe yönelmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Vider, déverser, vaquer | Boşaltmak, dökmek, meşguliyetten çıkmak | Déverser sabır veya erimiş bakır dökmeyi, vaquer ise serbest kalıp bir şeye yönelmeyi anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا | Bolca ve kesintisiz sabır dökülmesi, mukavemet zerk edilmesi | Düşmanla karşılaşma ve ölüm tehdidi karşısında metanet talebi; Bakara [2:250](https://lisan.digital/tr/ayet/2:250.md), A'râf [7:126](https://lisan.digital/tr/ayet/7:126.md) |
| أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا | Maddi eriyiğin dökülerek boşlukların kapatılması | Sed yapımında erimiş bakırın demir kütleleri arasına dökülmesi; Kehf [18:96](https://lisan.digital/tr/ayet/18:96.md) |
| سَنَفْرُغُ لَكُمْ | Bütünüyle hesaba çekmeye yönelme, kesin irade beyanı | Kıyamet günü ilahi adaletin tecellisi için mühletin bitişi ve hesaba kastetme; Rahmân [55:31](https://lisan.digital/tr/ayet/55:31.md) |
| فَارِغًا | Duygusal ve zihinsel sarsıntı, sabır ve tedbirin boşalması | Hz. Musa'nın annesinin kalbindeki tüm dünyevi düşüncelerin silinip dehşetle dolması; Kasas [28:10](https://lisan.digital/tr/ayet/28:10.md) |
| فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ | Bir ameli, ibadeti veya tebliğ yükünü tamamlayıp diğerine koyulma | Peygamberî davette bir safhanın bitimiyle hemen yeni bir ibadet ve gayrete yönelme; İnşirâh [94:7](https://lisan.digital/tr/ayet/94:7.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rahmân [55:31](https://lisan.digital/tr/ayet/55:31.md) ayetindeki ilahi irade ve fiil sıfatları | Allah'ın bir işle meşgulken diğerinden alıkonulmayacağı (لا يشغله شأن عن شأن); ayetin meşguliyetten kurtulma değil, hesaba kesin yöneliş olduğu | Teşbihten tenzihe geçiş; iradenin tek bir hedefe kilitlenmesi |
| Fıkıh | İbadetlerde zihinsel arınma, borçtan ve meşguliyetten zimmetin beraati | Namazda kalbin dünya telaşından boşalması (farâğu'l-kalb); hac ve diğer amellerin edasından sonraki mükellefiyetin kalkması | Hukuki ve ruhi mükellefiyetin tahliyesi |
| Tefsir | İnşirâh [94:7](https://lisan.digital/tr/ayet/94:7.md) ve Kasas [28:10](https://lisan.digital/tr/ayet/28:10.md) ayetlerinin bağlamsal tahlili | Anne kalbinin Musa haricindeki her şeyden boşalması veya sabrının tükenmesi; peygamberin risalet görevini bitirince duaya yönelmesi | Dinamik vazife değişimi ve psikolojik boşalım |
| Hadis | Zaman ve sıhhat nimetlerinin kıymeti; sabır niyazı | İki nimet vardır ki insanların çoğu onda aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit (el-farâğ); dua ederken sabrın üzerimize boşaltılması talebi | Vaktin atıl bırakılmaması, imkân alanının ibadetle doldurulması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun ibadet ve ubudiyet yönelişi | Tecerrüd ve ihlas | Kalbi masivadan boşaltarak ilahi vahye ve amele hazır hale getirme | Kalp önceki meşgalelerden arınmadıkça hakiki marifet ve sabır oraya dökülemez. | Kesin |
| İlmi | Zihinsel kapasite ve metodoloji | Önyargılardan arınma (tahlil ve tahliye) | Yeni bilgiye yer açmak için zihni gereksiz yük ve peşin fikirlerden temizleme | Bilimsel kavrayış, önceki meşguliyetlerin ve tortuların zihinden boşaltılmasıyla mümkündür. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet icrası | Kararlılık ve odaklanma | Devlet mekanizmasının dağınık işleri bırakıp temel krize ve adalete kilitlenmesi | İdarenin tali sorunları tüketip esas meseleye (hesap sorma, imar) bütünüyle yönelmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve iş gücü | Atıl kapasitenin üretime tahsis edilmesi | Boşta kalan emeğin veya sermayenin vakit kaybetmeksizin yeni bir üretime aktarılması | Bir görevi bitiren iş gücünün durmaksızın katma değer üreten bir sonraki amele sevk edilmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik tahliye ve bellek sıfırlaması (buffer flush) | Bir sistemin yeni bir girdiyi işleyebilmesi için mevcut yükünü dışarı aktarması ve potansiyel enerjiyi işe dönüştürmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik katarsis ve rol değişimi dinamiği | Bireyin travmatik veya yoğun bir duygusal evreyi boşaltarak yeni bir toplumsal/psikolojik vazifeye hazır hale gelmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern Türkçedeki «boş vakit», «avarelik», «işsizlik» ve «eylemsizlik» kalıbına sıkıştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da asla durağan ve tembel bir boşluğu anlatmaz; bir doluluğun dökülerek tahliye edilmesi, ardından hemen başka bir gayretle doldurulması gereken dinamik bir eşiktir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnşirâh Suresi'ndeki emrin pasif bir istirahat sanılması veya Rahmân Suresi'ndeki ilahi fiilin haşa önceden meşgul olup sonra boşa çıkan bir beşeri zaaf gibi yorumlanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan hayatına yüklediği dinamizmi, görevin bitimsizliğini ve sabrın gökten damla damla değil, kovanın ağzından dökülürcesine gür bir tecelliyle istendiğini kavramak için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat ve sabır ayetlerinde (Bakara [2:250](https://lisan.digital/tr/ayet/2:250.md), A'râf [7:126](https://lisan.digital/tr/ayet/7:126.md)), davet ve kulluk temposunu belirleyen ayetlerde (İnşirâh [94:7](https://lisan.digital/tr/ayet/94:7.md)) ve kıyamet hesabı sahnelerinde (Rahmân [55:31](https://lisan.digital/tr/ayet/55:31.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın hayatında atıl, amaçsız ve boş bir zaman dilimi olabileceği vehmini çökertir; sabrın edilgen bir katlanma değil, boşaltılan bir sebat zırhı olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kovanın su akıtan geniş ağzından muhtevanın bütünüyle dışarı dökülmesi, kabın içindeki sıvının boşaltılarak hacmin serbest kalması.
- Soyut anlam: Bir sorumluluğu, meşguliyeti, duygusal sarsıntıyı veya ameli nihayete erdirip, yeni bir ilahi tecelliyi ve görevi karşılamak üzere zihni ve iradeyi bütünüyle serbest kılma hali.
- Sistematik karşılık: Dinamik devir-daim ilkesi; hiçbir kabın veya vaktin atıl bırakılmayıp tahliyenin derhal yeni bir dolum ve gayretle (nasab) ikame edildiği kesintisiz sorumluluk sistemi.
- LaTeX modeli: $$S_t \xrightarrow{-\Delta C} \emptyset \implies \emptyset \xrightarrow{+\Delta E} S_{t+1}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ mevcut meşguliyet veya doluluk durumunu, $-\Delta C$ içteki yükün veya vazifenin dışarıya bütünüyle tahliyesini (ferâğ), $\emptyset$ bu tahliye neticesinde ortaya çıkan serbest ve açık kapasiteyi, $+\Delta E$ ise duraksamaksızın bu yeni alana yöneltilen gayret, amel veya ilahi tecelliyi (nasab/yeni hedef), $S_{t+1}$ ise kesintisiz devam eden yeni aktif hali temsil eder. Model, kökün pasif bir yokluk değil, ardışık ameller arasındaki tahliye ve intikal mekanizması olduğunu doğrular.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:250](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/2:250.md) — أَفْرِغْ

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Calut ve askerlerine karşı çıktıkları zaman, dediler ki: Ey Rabbımız, üzerimize sabır yağdır, ayaklarımıza sebat ver ve bizi kafirler güruhuna karşı muzaffer kıl.

### [Araf 7:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/7:126.md) — أَفْرِغْ

وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ

Meal (IK): Sen; bizden, sırf Rabbımızın ayetleri gelince ona inandık diye intikam alıyorsun. Rabbımız; üzerimize sabır yağdır ve bizi müslümanlar olarak öldür.

### [Kehf 18:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/18:96.md) — أُفْرِغْ

آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا

Meal (IK): Bana demir kütleleri getirin. Bunlar iki dağın arasını doldurunca; körükleyin, dedi. Nihayet o, bir ateş haline gelince; bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim, dedi.

### [Kasas 28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/28:10.md) — فَارِغًا

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa’nın annesi, yüreği bomboş sabah etti. Şayet inananlardan olması için kalbini pekiştirmemiş olsaydık; neredeyse onu açığa vuracaktı.

### [Rahman 55:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/55:31.md) — سَنَفْرُغُ

سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلَانِ

Meal (IK): Ey insanlar ve cinnler; yakında size de yöneleceğiz

### [İnşirah 94:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/ayet/94:7.md) — فَرَغْتَ

فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ

Meal (IK): Öyleyse boş kaldın mı hemen koyul,

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır. Sonraları dökmek, dökülmek, daha sonraları da boşalmış anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والراء والفاء معهما
ر غ ف، غ ف ر، غ ر ف، ر ف غ، ف ر غ، ف غ ر مستعملات رغف:
الرُّغْفانُ جمع الرَّغيفِ، والرُّغُفُ أيضا، والعَدَدُ أَرْغِفةٌ.
غرف: الغَرْفُ: غَرْفُكَ المَاءَ باليَدِ وبالمِغْرَفَةِ.
والغَرْفةُ: قَدْرُ اغْتِرافِكَ، مثل الكف.
والغَرْفَةُ: مرة واحدة.
والغُرْفَةُ: بيتٌ فَوقَ بيت.
وغَرْبٌ غَرُوفٌ أي كثير الأخذ.
ومزادة غَرْفِيَّةٌ: مدبوغة بالغَرْفِ.
والغَرْفُ: شجر يجلب من يبرين، وهو لا يوكع الأديم أي يغلظُ.
والغَرْفُ: شجرٌ إذا يبس فهو الثُّمامُ.
والغَرف: سُرْعةٌ في العدوِ، وفرس غَرّافٌ.
والغَريفُ: ماء في الأَجَمةِ.
ويقال للسماء السابعة غُرفة، قال لبيد:
سَوَّى فأَغْلَقَ دونَ غُرفة عَرْشِهِ		سَبْعاً شِداداً دونَ فَرْعِ المَنْقَـلِ
فغر: فَغَر المَرْءُ فاهُ يَفْغَر فَغْراً إِذا شَحاه، وهو واسِعُ فَغْرِ الفم.
والفَغْرُ: الوَرْد فَغَرَ وتفتح.
وولد فلانُ بالفُغْرةِ، وأول طُلُوع الثُرَيّا.
وأَفْغَرَ النَّجْمُ أي تَوَقَّعَهُ الناظرون إليه.
غفر: المِغْفَر: وقاية للراس.
وغَفِرَ الثَّوْبُ إذا ثار زئبرهُ غَفَراً.
والغِفارةُ: المِغْفَر، ومِغْفَرُ البيضة: رفرفها من حلق الحديد قال الأعشى.
والشطبةُ القَوْداءُ تـط		فر بالمدججِ ذي الغِفارِ
والغِفارةُ: خِرْقةٌ تضَعُها المرأة للدُّهْنِ على هامتها.
والغِفارة: خِرْقةٌ تُلَفُّ على سِيَةِ القَوْسِ لتُلَفَّ فوقها إطنابةُ القَوْسُ، وهو سَيْرُه الذي يشد به، وحبل يسمى رأسه غِفارةً.
واصل الغَفْر التَّغطية.
والمُغْفُورُ: دُودٌ يخرج من العُرْفُطِ حلو يضيح بالماء فيشرب. وصمغ الإجاصة مُغْفُورٌ. وخرجوا يَتَمغْفَرونَ أي يطلبون المَغافيرَ.
والغِفارةُ: الربابة التي تَغْفِرُ الغَمامَ عليكَ أي تُغَطِّيه لأَنَّها تحت الغيث، فهي تستره عنك. وجاء القوم جماء الغَفير أي بلفهم ولَفيفهم والغُفْرُ: ولد الأروية، قال ذو الرمة:
وفَجٍّ أبة أن يسلكَ الغُفْرُ بـينـه		سلكت قرانَى من قراسيةٍ سُمْرا
والمُغْفِرُ: الأُرْوِيَّةُ، ويقال لها: أُمُّ غُفْر.
والغُفْر من مَنازِلِ القَمَرِ.
والله الغَفُور الغَفّارُ يَغْفِرُ الذنوب مَغْفِرةً وغُفْراناً وغَفْراً.
رفغ: الرَّفْغُ والرُّفْغُ لغتان، وهو من باطن الفخد عند الأربية. واقة رَفْغاءُ: واسعة الرُّفْغِ.
والرَّفْغُ: وسخ الظُّفْرِ.
وعيش رفيغلإ: خصيب، وإنه لفي رفاغة من عيشه ورَفاغِيَة. ورَفْغُ العيش: سعته وخصبه، قال:
تحتَ دُجُنّاتِ النَّعيمِ الأَرْفَغِ
فرغ: فَرَغَ يَفْرُغُ وفَرِغَ يفرَغُ فَراغاً.
وقريء: "حتى إذا فُرِّغَ عن قُلُوبِهم" أي: ذهب بالخوف.
وقوله تعالى: "وأصبح فُؤادُ أُمِّ مُوسَى فارغاً" أي: خاليا من الصبر.
وقريء: فُرُغاً أي مُفَرَّغاً، يكون "فعل" موضع "مفعل" مثل عطل ومعطل.
والفَرْغُ: مَفْرَغُ الدلو، وهو خَرْقهُ الذي يأخذ الماءَ، والفِراغ ناحيتُه التي يصب الماء منها، قال:
يسقى به ذات فِراغٍ عَثْجلا
وقال
كأن شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّما
فَرْغانِ من دَلْوَيْنِ قد تَخَرَّما
يُريدُ بالفَرْغِ مَفَرغ الدَّلْوِ أي: خَرْقُهُ، وفَرْغُه: سَعَةُ جَوْفِه.
والإِفراغُ: الصَّبُّ، قال الله تعالى: "أفْرِغْ علينا صَبْراً" ، أي: اصبُبْ. وافْتَرَغْتُ: صَبَبْتُ على نفسي ماء.
ودرهم مُضْرَغٌ أي مصبوب في قالب ليس بمضروبٍ وفرسٌ فَريغٌ المَشْي: هِمْلاجٌ وساعٌ قد فَرُغَ فُراغةً، ووَسُعَ وَساعةً.
ويقال للدم الذي فيه قود ولادية، قال:
فإنْ تكُ أذوادٌ أصين ونسوةٌ		فلن تذهبوا فَرْغاً بقتل حبال

##### Türkçe

باب **الغين** والراء و**الفاء** معهما
ر غ ف، غ ف ر، غ ر ف، ر ف غ، ف ر غ، ف غ ر مستعملات رغف:
**الرُّغْفانُ**: **الرَّغيفِ**’in çoğulu; **الرُّغُفُ** da (böyledir). Sayı (çoğulu): **أَرْغِفةٌ**.

غرف: **الغَرْفُ**: suyu elle ve kepçeyle almandır.
Ve **الغَرْفةُ**: avuç gibi, almanın miktarıdır.
Ve **الغَرْفَةُ**: bir defadır.
Ve **الغُرْفَةُ**: bir evin üstünde (bulunan) evdir.
Ve **غَرْبٌ غَرُوفٌ**: yani çok alan.
Ve **مزادة غَرْفِيَّةٌ**: **الغَرْفِ** ile tabaklanmış.
Ve **الغَرْفُ**: Yebrîn’den getirilen bir ağaçtır; deriyi **يوكع** etmez, yani kalınlaştırmaz.
Ve **الغَرْفُ**: bir ağaçtır; kuruduğu zaman o, **الثُّمامُ**’dur.
Ve **الغَرف**: koşuda bir sürattir; ve **فرس غَرّافٌ** (denir).
Ve **الغَريفُ**: sazlıkta sudur.
Ve yedinci göğe **غُرفة** denir; Lebîd dedi ki:
سَوَّى فأَغْلَقَ دونَ غُرفة عَرْشِهِ		سَبْعاً شِداداً دونَ فَرْعِ المَنْقَـلِ

فغر: **فَغَر** kişi ağzını **يَفْغَر** **فَغْراً**: onu açtığı zaman; ve o, ağzın **فَغْرِ**’i geniş olandır.
Ve **الفَغْرُ**: gül; **فَغَرَ** ve açılır.
Ve falan, **بالفُغْرةِ**’de doğdu; ve **الثُرَيّا**’nın ilk doğuşu (vakti).
Ve **أَفْغَرَ** yıldız: yani ona bakanlar onu beklediler.

غفر: **المِغْفَر**: baş için korumadır.
Ve **غَفِرَ** elbise: tüyleri kabardığı zaman, **غَفَراً** (olarak).
Ve **الغِفارةُ**: **المِغْفَر**; ve miğferin **مِغْفَرُ البيضة**’si: demir halkalardan olan saçaklığıdır; A‘şâ dedi ki:
والشطبةُ القَوْداءُ تـط		فر بالمدججِ ذي الغِفارِ
Ve **الغِفارةُ**: kadının başının tepesine yağ için koyduğu bir bez parçasıdır.
Ve **الغِفارة**: yayın **سِيَةِ**’sine sarılan bir bez parçasıdır ki onun üstüne yayın **إطنابةُ**’sı sarılsın; o, onunla bağladığı kayışıdır; ve başına **غِفارةً** denilen bir ip.
Ve **الغَفْر**’ün aslı örtmedir.
Ve **المُغْفُورُ**: **العُرْفُطِ**’tan çıkan, tatlı bir kurtçuktur; suyla karıştırılır, sonra içilir. Ve armudun zamkı **مُغْفُورٌ**’dur. Ve “**يَتَمغْفَرونَ**” diye çıktılar: yani **المَغافيرَ**’i arıyorlar.
Ve **الغِفارةُ**: bulutun seni örtmesi, yani onu örtmesi için, senin üzerinde **الغَمامَ**’ı örten **الربابة**’dır; çünkü o yağmurun altındadır; böylece onu senden örter. Ve kavim **جماء الغَفير** geldi: yani toplulukları ve kalabalıklarıyla. Ve **الغُفْرُ**: dağ keçisinin yavrusudur; Zü’r-Rumme dedi ki:
وفَجٍّ أبة أن يسلكَ الغُفْرُ بـينـه		سلكت قرانَى من قراسيةٍ سُمْرا
Ve **المُغْفِرُ**: dişi dağ keçisidir; ona **أُمُّ غُفْر** denir.
Ve **الغُفْر** ayın menzillerindendir.
Ve Allah **الغَفُور** **الغَفّارُ**’dır; günahları **مَغْفِرةً** ve **غُفْراناً** ve **غَفْراً** olarak bağışlar.

رفغ: **الرَّفْغُ** ve **الرُّفْغُ** iki lehçedir; o, kasığın yanında uyluğun iç tarafındandır. **واقة رَفْغاءُ**: **الرُّفْغِ**’i geniş (olan).
Ve **الرَّفْغُ**: tırnağın kiri.
Ve **عيش رفيغلإ**: bereketli; ve o, yaşayışının **رفاغة**’sinde ve **رَفاغِيَة**’sindedir. Ve **رَفْغُ العيش**: onun genişliği ve bereketidir; dedi ki:
تحتَ دُجُنّاتِ النَّعيمِ الأَرْفَغِ

فرغ: **فَرَغَ** **يَفْرُغُ** ve **فَرِغَ** **يفرَغُ** **فَراغاً**.
Ve şöyle okundu: “**حتى إذا فُرِّغَ عن قُلُوبِهم**” yani: korku giderildi.
Ve Yüce sözünde: “**وأصبح فُؤادُ أُمِّ مُوسَى فارغاً**” yani: sabırdan boş.
Ve şöyle okundu: **فُرُغاً** yani **مُفَرَّغاً**; “**فعل**”, “**مفعل**” yerinde olur; **عطل** ve **معطل** gibi.
Ve **الفَرْغُ**: kovayı boşaltma yeri; o, suyu alan deliğidir. Ve **الفِراغ**: suyu ondan döktüğü tarafıdır; dedi ki:
يسقى به ذات فِراغٍ عَثْجلا
Ve dedi ki:
كأن شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّما
فَرْغانِ من دَلْوَيْنِ قد تَخَرَّما
**الفَرْغِ** ile kovanın boşaltma yerini kasteder; yani deliğidir. Ve onun **فَرْغُ**’u: iç boşluğunun genişliğidir.
Ve **الإِفراغُ**: dökmedir; Allah تعالى dedi ki: “**أفْرِغْ علينا صَبْراً**”, yani: dök. Ve **افْتَرَغْتُ**: kendi üzerime su döktüm.
Ve **درهم مُضْرَغٌ**: yani dökülmüş; darp edilmiş değil, kalıba dökülmüş. Ve **فرسٌ فَريغٌ المَشْي**: **هِمْلاجٌ**; ve **ساعٌ**: **فَرُغَ** **فُراغةً**; ve genişledi **وَساعةً**.
Ve içinde kısas ve diyet bulunan kana **فَرْغ** denir; dedi ki:
فإنْ تكُ أذوادٌ أصين ونسوةٌ		فلن تذهبوا فَرْغاً بقتل حبال

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَرَغْتُ من الشغل أفْرُغُ فُروغاً وفَراغاً وتَفَرَّغْتُ لكذا. واسْتَفْرَغْتُ مجهودي في كذا، أي بذلته. وفَرِغَ الماءُ بالكسر يَفْرَغُ فَراغاً، أي انصبّ. وأفْرَغْتُهُ أنا. وحلقةٌ مُفْرَغَةٌ، أي مصمَتَةُ الجوانب. وأفْرَغْتُ الدلاءَ: أرقْتُها. وفَرَّغْتُهُ تفريغاً، أي صببته. وافْتَرَغْتُ، أي صببت الماء على نفسي. وتفريغُ الظروف: إخلاؤها. والفَرْغُ: مخرَجُ الماء من الدلو من بين العراقيّ، ومنه سمَّي الفَرْغاني: فَرْغُ الدلو المقدَّم، وفرغ الدلو المؤخَّر، وهما من منازل القمر. وكلُّ واحدٍ منهما كوكبان، بين كل كوبين قدرُ خمسِ أذرعٍ في رأي العين. والفُراغَةُ: ماء الرجل، وهو النطفة. وفرسٌ فَريغٌ: واسع المشي. وضربةٌ فَريغَةٌ: واسعةٌ. والطعنةُ الفَرْغاءُ: ذاتُ الفَرْغِ، وهو السَعَةُ. وذهب دمُه فَرْغاً وفِرْغاً، أي هدراً لم يُطلب به.

##### Türkçe

**فَرَغْتُ** işten; **أفْرُغُ** **فُروغاً** ve **فَراغاً** (diye); ve **تَفَرَّغْتُ** şuna. Ve **اسْتَفْرَغْتُ** gayretimi şunda; yani onu sarf ettim. Ve su **فَرِغَ** (kesre ile) **يَفْرَغُ** **فَراغاً**; yani döküldü. Ve ben onu **أفْرَغْتُ**. Ve **حلقةٌ مُفْرَغَةٌ**: yani yanları katı (kapalı) olan. Ve **أفْرَغْتُ الدلاءَ**: onları döktüm. Ve onu **فَرَّغْتُ** **تفريغاً**: yani onu döktüm. Ve **افْتَرَغْتُ**: yani suyu kendi üzerime döktüm. Ve kapların **تفريغُ**’i: onları boşaltmaktır. Ve **الفَرْغُ**: kovadan suyun çıkış yeridir; **العراقيّ**’nin arasından. Ondan dolayı **الفَرْغاني** adlandırıldı: öndeki kovanın **فَرْغُ**’u ve arkadaki kovanın **فرغ**’u; ve ikisi ayın menzillerindendir. Ve onların her biri iki yıldızdır; her iki yıldız arasındaki miktar, gözle görülen görüşe göre beş arşın kadardır. Ve **الفُراغَةُ**: erkeğin suyudur; o da nutfedir. Ve **فرسٌ فَريغٌ**: yürüyüşü geniş olan. Ve **وضربةٌ فَريغَةٌ**: geniş olan. Ve **الطعنةُ الفَرْغاءُ**: **الفَرْغِ** sahibi olan; o da genişliktir. Ve kanı **فَرْغاً** ve **فِرْغاً** gitti; yani heder olarak, onunla talepte bulunulmadı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ر ف
غرف ، غفر ، فرغ ، فغر ، رغف ، رفغ : مستعملة .
غرف : قال الله جل وعز : ( إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ) ( البقرة : 249 ) ، وقرىء ) غَرْفةً ، وأخْبَرْني الْمُنذِريُّ عن أبي العباس أنه قال غُرفةً قراءةُ عثمان رواه ابن عامرٍ ، ومعناه الذي يُغترَفُ نفسه وهو الاسم ، والغَرْفَةُ المرَّة من المصدرِ .
قال : وقال الكسائي : لوْ كان مَوضعُ اغترَفَ غرفَ اخْترْتُ الفَتْحَ لأنه يخرجُ عَلَى فَعْلةٍ ، ولما كان اغترَفَ لم يخرج
عَلَى فَعْلةٍ .
قال المنذري : وأخبرنا الحسن بن فهْم عن محمد بن سَلام عن يُونسَ أنه قال : غَرْفَةٌ وغُرْفةٌ عَربيتانِ ، غَرَفْت غَرْفةً وفي الْقِدْر غُرْفَةٌ وحَسَوْتُ حَسْوَةً ، وفي الإناءِ حُسْوَةٌ .
وقال الليث : الغرْفُ : غرفك الماءَ بِاليدِ أو بِالْمغرفَةِ .
قال : وغَرْبٌ غَروفٌ : كثيرُ الأخْذِ للماءِ قال : ومَزَادَةٌ غَرْفِيَّةٌ وغَرَفِيَّةٌ . فالغرْفية : رَقيقةٌ من جلودٍ يؤتَى بها من البحرَينِ ، وغرَفيَّةٌ : دُبغتْ بالغرَفِ .
قال : والغرَفُ شجرٌ ، فإذا يَبسَ فهو الثُّمام .
قلتُ : أما الغرْفُ بسكونِ الراء فهيَ شجرةٌ يُدبغُ بها .
قال أبو عبيد : وهو الغرْفُ والغلْفُ ، وأما الغرَفُ فهو جِنْسٌ من الثُّمامِ لا يُدبَغُ به ، والثُّمامُ أنواعٌ فمنها الضَّعَة ومنها الجَليلةُ ومنها الغرَفُ يُشبِهُ الأسلَ ويُتخذُ منه المكانِسُ ويُظَلَّلُ بها الأساقي .
وقال عمر بنُ لَجَإٍ في الغرْفِ الذي يُدبَغُ به :
تهمِزُه الكفُّ على انطوَائها
همزَ شعيبِ الغرفِ من عزْلائها
أرادَ بِشَعيبِ الغرْفِ مزادةٍ دُبِغتْ بالغرْفِ .
ومنه قول ذي الرُّمة :
وَفْرَاء غَرْفِيَّة أنأَى خوارزُها
وأما الغرِيفُ فإنه الموضعُ الذي تكثرُ فيه الحَلْفاءُ والغرفُ والأباءُ وهو القصبُ والغضَا وسائرُ الشجر .
ومنه قول امرىء القيْس :
ويَحُشُّ تحتَ القدرِ يُوقِدُها
بِغضا الغَريفِ فأَجمعَتْ تغلي
وقال الآخر :
أُسْدُ غرِيفٍ مَقيلُها الغرْفُ
وأما الغِرْيَفُ فهيَ شجرة معروفة .
وأنشد أبو عبيدٍ فيه :
بخافَتَيْه الشوعُ والغرْيفُ
وقال الباهليُّ في قول عمر بنِ لجإٍ : الغَرْفُ جلُودٌ ليست بقرَظِيّة تدبَغُ بهَجَر ، وهو أنْ يُؤخذَ لها هُدْبُ الأرْطَى فيوضعَ في مِنكازٍ ويُدقَّ ثمّ يطرَح عليه التمرُ فتخرُج له رائحةُ خَمْرةٍ ثم يغرَف لكل جلدٍ مقدارٌ ثم يُدبَغ به ، فذلك الذي يغرَفُ يقال له الغَرْفُ ، وكل مقدارِ جلدٍ من ذلك النَّقيع فهو الغرْفُ واحدُه وجميعُه سواءٌ ، قال : وأهلُ الطائف يُسَمونه النفس .
قلت : والغرْفُ الذي يُدبَغُ به الجلودُ من شجَرِ البادية معروفٌ وقد رأيتُه والذي عندي أن الجلودَ الغرْفيةَ منسوبةٌ إلى الغرفِ الشجَرِ لا إلى غَرْفة تغترَفُ باليد .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن
ابن الأعرابيِّ قال : يقال : أعْطني نفْساً أو نفسين أي قدرَ دِبغةٍ من أخلاطِ الدِّباغ يكون ذلك قدرَ كفَ من الغرْفةِ وغيره من لحاء الشجر .
قال : والغَرَفُ : الثُّمامُ بعينِه لا يُدبَغُ به .
قلت : وهذا الذي قاله ابن الأعرابي صحيحٌ .
وحكى ثعلب عن ابن الأعرابي أيضاً أنه قال : الغرْف التثنِّي والانقصاف ، ومنه قول ابن الخطيم :
تنامُ عن كبْرِ شأنها فإذا قا
مَتْ رُوَيداً تكاد تنغرفُ
أي : تنقصفُ من دِقة خصْرِها .
وقال الحُصينيُّ : انغرَف العودُ وانغرض إذا كسِرَ ولم يُنْعَمْ كسرُه .
وفي الحديث أن رسول الله نهى عن الغارِفةِ .
قلت : وتفسيرُ الغارفَة أن تُسَوِّيَ ناصيتها مقطوعة عَلَى وسطِ جبينها مطرّرةً سُمِّيتْ غارِفةً لأنها ذاتُ غَرْفٍ أي ذاتُ قَطْعٍ .
وقال ابن الأعرابي يقال : غرَف شَعرَه إذا جَزّهُ ، وملطه إذا حلقه .
وأبو عبيد عن الأصمعي : غرَفتُ ناصيتَه : قطعْتها ، وغرفْتُ العُرْف : جَزَزته ، والغُرْفة : الخصلةُ من الشَّعر .
قال : ومنه قول قيس : تكاد تنْغرِفُ : أي تنقطع .
وقال الليث : الغُرفةُ : العِلِّيَّة ، ويقال للسماء السابعة : غُرْفة .
وأنشد بيتَ لبيد :
سَوَّى فأغلقَ دونَ غُرْفة عَرْشه
سبْعاً شِداداً فوق فرع المَنقل
قال : والغرِيف : ماءٌ في الأجمة .
قلت : أمّا ما قال في تفسير الغرفة فهو كما قال ، وأما ما قال في الغرِيف إنه ماء الأجَمَة فباطلٌ ، والغرِيفُ : الأجَمَة نفسها بما فيها من شَجرها .
أبو عبيد عن الفراء قال : بنو أَسَد يسمونَ النعْل : الغَرِيفة .
قال شمر : وطيِّيءٌ تقول ذلك .
وقال الطرِماح :
خَرِيع النعْو مضطرب النواحي
كأخلاقِ الغريفةِ ذا غصون
ويقال لنعل السيف إذا كان مِن أدم غريفةٌ أيضاً .
وقال الأصمعي : ناقةٌ غارفة : سريعة السير وابِلٌ غوارف وخيْلٌ مغارف كأنها تغرف الجَرْي غرْفاً ، وفرَسٌ مِغرف .
وقال مزاحم :
بأيدي اللَّهامِيمِ الطُّوال المغارف
ابن دريدٍ : فرس غرّاف : رغيب الشّحْوة كثير الأخذ من الأرض بقوائمه ، والغُرفة : الحبل المعْقود بأنشوطَة ، وغرفْت البعير أغرِفه وأَغرُفُه : إذا ألقيت في رأسِه غرفةً وهو الحبْل المعقود بأُنشوطةٍ .
رغف : قال الليث : الرغيف يجمع عَلَى الرُّغُف والرُّغفانِ .
وقال ابن دريد : رغفْت البعير : إذا ألقمْته البِزْر والدقيق ، وأصل الرّغف : جمعُك العجينَ تكتِّله .
فغر : قال الليث : يقال : فَغَر الرجل فاه يفْغَره فغْراً إذا شَحاه ، وهو واسِع فغر الفم .
وقال غيره : الفُغَر : أفواه الأودية ، الواحدة فُغْرَة .
وقال عديُّ بن زيد :
كالبيضِ في الرَّوضِ المنوّر قد
أفضى إليْه إلى الكثيب فُغَرْ
ودوْيبة لا تزال فاغرةً فاها يقال لها الفاغر ، ويقال : أفغر النّجْم وهو الثريّا إذا حَلَق فصارَ عَلَى قمَّة رأسِك فمن نظر إليه فغر فاه .
وقال الليث : الفَغْر : الوَرْد إذا فغم وفَقّحَ .
قلت : إخالُه أرادَ الفغوَ بالواو فصَحَّفَه وجعله راءً .
وقال ابن دريد : الفاغرة : ضَرْبٌ من الطِّيب ، والمفْغَرة : الأرض الواسعة .
أبو عبيد عن الكسائي : فغرَ الفمُ ، انفتح ، وفغره صاحِبه .
وقال شمر : فغر فَمَه وأفغرَه .
وأنشد :
وأفغر الكالئين النجمُ أو كربوا
غفر : قال الليث : يقال : اللهم اغفِرْ لنا مغفرةً وغفْراً وغُفراناً إنك أنت الغفور الغفار يا أهل المغفرة .
وفي حديث أنس : أن النبي قال في قوله عز وجل : اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ } ( المدثر : 56 ) ، قال : ( هو أهل أن يُتَّقى فلا يشرك به . وأهل أن يَغفِر لمن اتقى أن يُشرك به ) .
قلت : أصل الغفْر : السّتر والتغطية ، وغفر الله ذنوبَه : أي سَترها ولم يفضحه بها على رؤوس الملأ . وكلُّ شيء سترتَه فقد غفرتَه ، ومنه قيل للذي يكون تحتَ بيْضة الحديد على الرأس مغفر .
وقال ابن شميل : هي حَلَقٌ يجعلُها الرَّجلُ أسفلَ البَيضةِ تُسْبغ على العُنق فتقيه . قال : وربما كان المِغْفَر مِثل القَلنسوة غير أنها أَوْسَع يُلقيها الرجلُ على رأسه فتَبلغ الدِّرعَ
ثم تُلبسُ البَيضةُ فوقها فذلك الْمِغفَرُ يُرَفَّلُ على العَاتِقَيْن ، وربّما جُعل المغفَرُ من ديباج وخَز أسفل البيضَة .
وقال الأصمعي : غَفر الرجلُ متاعه يَغفِرُه غَفْراً : إذا أَوْعَاه .
ويقال : اصبُغْ ثوبَكَ بالسواد فإنه أَغْفَرُ للوسخ : أي أَغْطَى له .
ومنه : غَفرَ اللَّهَ ذُنوبه ، أي ستَرها ، ويقال : ما فيهم غَفِيرَةٌ ولا عذيرة : أي : لا يَغفرون ولا يَعذرون .
ويقال : جاءوا جمّاً غَفيراً ، وجَمَّاءَ الغفير والجَمّاءَ الغفيرَ والغفيرة : جاءُوا بجماعتِهم ، والغفْرُ : زِئْبِرُ الثَّوب ، والغفْرُ : الشَّعر الذي يكون على ساقِ المرأة ، والغُفْرُ : وَلَدُ الأَرْوِيَّةِ ، وجمعُه أَغفَارٌ ، وأُمُّه مُغفِرٌ إذا كان معها غُفرٌ ، والغِفَارَةُ جِلْدَةٌ تكون على رأس القَوْس يجري عليها الوَتَر .
أبو عبيد عن الأصمعي : هي الرُّقْعةُ التي تكون على الحَزِّ الذي يجري عليها الوَتَرُ ، والغِفَارةُ : سحابةٌ كأنها فوقَ سحابة .
أبو عبيد عن أبي الوليد الكِلابيِّ قال : الغِفارةُ خِرْقةٌ تكون على رأس المرأة تُوقِّي بها الخِمَارَ من الدُّهْن .
الأصمعيُّ : الغَفِيرَةُ : الشَّعْرُ الذي يكون في الأُذُن .
وأبو عبيد عن الأصمعي : إذا انتقض الجُرْحُ ثمَّ نُكِس قيل : غفَر يَغفِرُ غفْراً ، وزَرِف يَزْرَفُ زَرَفاً .
قال : وقال الكسائيُّ في الغفْرِ والزَّرَفِ مثلُه .
وقال أيضاً يقال للرَّجل إذا قام من مَرضِه ثمّ نُكِس غفَرَ يَغفِرُ غفْراً .
وقال الليث : غَفِر الثوبُ يَغفَرُ غفَراً إذا ثارَ زئبَرُه ، والغفْرُ : مَنْزِلٌ من منازل القَمَر .
أبو عبيد عن الأَمَويّ : اغفِروا هذا الأَمرَ بغُفْرَتِه : أي أَصْلِحوه بما ينبغي أن يُصلَح به ، وكلُّ ثوبٍ يُغطى به شيءٌ فهو غِفارةٌ .
ومنه : غِفَارةُ البِزْيَوْن تُغشَّى بها الرِّحَالُ ، وجمعُه غفاراتٌ وغفائِرُ ، ويقال : أَغْفَرَ العُرْفُطُ إذا أَخْرج مَغافيرَه .
وقال الليث : المغْفارُ ذَوبة تَخرُج من العُرْفُطِ حُلوة تُنْضَح بالماءِ فتُشرب .
قال : وصمغُ الإجَّاصةِ : مِغفار ، وخرج الناس يَتمغْفرون إذا خرجوا يَجْتَنونه من شَجرِه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَغافيرُ مِثْلُ الصمغ يَكون في الرِّمْث وغيره وهو حُلو يُؤكلُ ، وَاحِدُها مُغْفور ، وقد أَغفر الرِّمْثُ .
شمر عن ابن شميل : الرِّمْثُ من بين الحَمضِ له مَغافيرُ ، والمغافير : شيءٌ يسيلُ من أَطراف عِيدانِها مِثل الدِّبْس في لونه تراه قَطْراً قَطْراً حُلواً يأْكله الإنسان حتى يَكْدَنَ عليه شِدقاه وهو يُكْلِعُ شَفَتَه وفمَه
مِثل الدِّبْق ، وَالرُّبِّ يَعْلُق به ، وإنما يُغفِرُ الرِّمْثُ في الصَّفَرِيَّةِ إذا أَوْرَس .
يُقال : ما أحسن مَغافيرَ هذا الرِّمْثِ ، قال : وقال بعضهم : كلُّ الحَمْضِ يورِسُ عند البرْد وهو ترَوُّحه وإِزْبَادُه تُخْرِج مَغافيرَه ، تَجد رِيحَه من بعيد .
وقال : المَغافيرُ : عَسَل حُلْو مثلُ الرُّبِّ إِلاَّ أنّه أبيضُ .
وقال غيره : ومثلٌ للعرب : هذا الْجَنَى لا أن يُكَدَّ المُغْفُرُ ، يقال ذلك للرَّجل يصيب الخير الكثير ، والمغفرُ هو العود من شجر الصمغ يمسَح منه ما ابيضَّ فيُتخذ منه شرابٌ طيبٌ .
وقال بعضهم : ما استدار من الصمغ يقال له : المُغْفُرْ ، وما استطال مثل الإصبع يقال له الصُّعْرُورُ ، وما سال منه في الأرض يقال له : الذَّوْبُ .
وقالت الغَنويةُ : ما سال منه فبقي شبه الخيوط بين الشجر والأرض يقال له شآبيبُ الصمغ وأنشدت :
كأَنَّ سَيْلَ مَرْغِهِ المُلَعْلَعِ
شؤبوبُ صمغٍ طلحهُ لم يُقطع
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه شربَ عسلاً فقالت له امرأةٌ من نسائه : أكلتَ مَغافيرَ ؛ أرادت بالمغافير صمغَ العُرْفُطِ وقد مرَّ تفسيره .
رفغ : قال الليث : الرَّفغُ والرُّفْغُ لُغتان ، وهو من باطن الفخذ عند الأُرْبية . وناقة رَفْغَاءُ : واسعة الرفغ . وناقة رَفِغَةٌ : قرحةٌ ، قال : والرَّفْغُ : وسَخُ الظفْرِ .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) صلَّى فأَوْهَمَ في صلاته ؛ فقيل له : يا رسول الله كأَنك أوْهَمْتَ فقال : ( وكيف لا أُوهِمُ ورفْغُ أحدكم بين ظُفره وأَنْمُلَتِهِ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : جمع الرفْغِ أَرْفاغٌ ، وهي الآباط والمغَابِنُ من الجسد يكون ذلك في الإبل والناس .
قال أبو عبيد : ومعناه في الحديث ما بين الأُنثيين وأصول الفخذين وهي من المغابنِ ، ومما يبين ذلك حديث عمر رضي الله عنه : ( إِذا التقى الرّفْغَان فقد وجبَ الغُسْلُ ) ، يريد : إذا التقى ذلك من الرَّجل والمرأة ولا يكون ذلك إلا بعد التقاء الخِتَانَيْنِ .
قال : ومعنى الحديث الأول أن أحدكم يَحُكُّ ذلك الموضع من جسده فَيَعْلَقُ دَرَنَهُ ووَسَخُهُ بأصابعه فيبقى بين الظُّفْرِ والأَنْمُلَةِ إنما أنكر من هذا طول الأظْفَارِ وتركَ قصِّها حتى تطُول .
وقال الليث : عيشٌ رَفِيغٌ : خصيبٌ وإنه لَفِي رَفاغةٍ ورفاغِيَةٍ ، وأنشد :
تحتَ دُجُنَّاتِ النَّعيم الأَرْفَغِ
أبو عبيد : الرَّفاغَةُ والرَّفْغُ : الْخِصبُ والسَّعَةُ .
وقال أبو مالك : الرّفْغُ ألأمُ الوادي وشرُّه تُراباً ، وجاء فلان بمالٍ كَرَفْغِ التُّراب .
قال أبو ذؤيب :
أتَى قريةً كانت كثيراً طعامُها
كَرَفْغِ التُّراب كل شيءٍ يَمِيرُها
قال : والأرْفاغُ : السفلةُ من الناس ، الواحد رَفْغٌ .
أبو زيد : الرَّفْغُ والرّقاقُ واحد وهو الأرض السهلة وجمعهُ رِفاغ والرُّفَغْنِيَةُ والرُّفَهْنِيَةُ : سَعَةُ العيش .
فرغ : قال الليث : يقال : فَرَغَ يَفْرُغ وفَرِغَ يَفْرَغُ فراغاً وقُرىء : ( أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ) ( سبأ : 23 ) ، وفُسِّر أنه فَرَّغ قلوبهم من الفزع .
وأما قوله جلّ وعزّ : ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( القصص : 10 ) ، فإنه يُفَسَّرُ على وجهين ؛ أحدهما : أصبح فارِغاً من كل شيء إلا ذكر موسى ، والثاني : أن فؤادها أصبح فارغاً من الاهتمام بموسى لأن الله وعدها أن يردَّه عليها ، وكلا القولين يذهب إليه أهل التفسير والعربيَّة .
وقال الليث في قوله : ( لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ( أي خالياً من الصبر ، وقُرىء ( فُرُغاً ) أي مُفَرَّغاً .
قال أبو منصور : القول ما ذكرناه لأهل التفسير ، لا ما قاله الليث برأيه .
والفَرْغُ : مَفْرَغُ الدَّلو ، وهي خَرْقُهُ الذي يأخذ الماء ، والفِرَاغُ ناحيته التي يُصبُّ الماء منه ، وأنشد :
تَسْقِي به ذاتَ فِراغٍ عَثْجَلاَ
وقال الآخر :
كأَنَّ شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّمَا
فَرْغانِ مِن غَرْبَيْنِ قد تَخَرَّمَا
قال : وفَرْغُهُ سَعَةُ خَرْقِهِ .
وقال الأصمعي وأبو زيد وأبو عمرو : فُروغُ الدّلاءِ وثُروغُها : ما بين العَراقي ، الواحِدُ فَرْغٌ وثَرْغٌ . وأما الفِرَاغُ فكل إِناءٍ عند العرب فِراغٌ كذلك قال ابن الأعرابي ، والفَرْلأنِ : منزلان من منازل القمر أحدهما الفَرْغُ المُقَدَّمُ والآخر الفَرْغُ المؤخر ، وهما في بُرج الدَّلْو ، والإفراغُ : الصَّبُّ .
قال الله جل وعز : ( أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا ) ( البقرة : 250 ) ، أي : اصبب .
ويقال : افْتَرَغْتَ إذا صببتَ على نفسك ماءً ، ودرهمٌ مُفْرَغ : أي مصبوب في قالب ليس بمضروب ، وفرس فريغُ المشي ، هِمْلاَج وسَّاع وقد فَرُغَ فَراغَةً .
وقال ابن السكيت : الفَرْغُ واحد الفُروغ وهو مخرج الماء من بين العَراقي .
قال : ويقال : ذهب دمهُ فِرْغاً أي هدراً .
وقال الشاعر :
فإن تَكُ أذْوَادٌ أُصِبْنَ ونِسْوةٌ
فَلَنْ تَذْهَبوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ
وطريق فَريغ : إذا كان واسعاً .
وقال أبو كبير الهذليُّ :
فَأَجَزْتُه بأَفلَّ تحسبُ أَثرهُ
نهْجاً أبانَ بذي فريغٍ مَخْرفِ
واسْتَفْرَغَ فلانٌ مجهودَهُ : إذا لمْ يبقِ منْ جهدهِ وَطاقتِه شيئاً ، وفرسٌ مُسْتَفْرَغُ : لا يدَّخِرُ من حضرهِ شيئاً .
وقال الأصمعيُّ : الْفِرَاغ حوضٌ من أَدم وَاسعٌ ضخمٌ .
قال أبو النَّجْمِ :
طَاوِيَةٍ جَنْبَيْ فِرَاغٍ عَثْجَلِ
ويقال عني بالْفِرَاغِ ضَرْعها أنَّهُ قد جَفَّ ما فيه من اللَّبنَ فتَغَضَّن .
وقال امرؤُ القَيْسِ :
وَنَحَتْ له عن أَرْزِ تَالئة
فِلْقٍ فرَاغِ معابلٍ طُحْلِ
أرادَ بِالْفِرَاغ هَا هُنَا نِصالاً عَرِيضةً .
وقال أبو زيد : الْفِراغُ منَ النُّوقِ : الْغَزيرةُ الواسعةُ جرابِ الضَّرْعِ .
وقال ابن الأعرابيِّ في قوله جلَّ وعزَّ : ( تُكَذِّبَانِ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ ) ( الرحمن : 31 ) ، أي : سنقصدكم .

##### Türkçe

غ ر ف
غرف ، غفر ، فرغ ، فغر ، رغف ، رفغ : kullanımdadır.

**غرف** : Allah yüce ve aziz şöyle dedi: ( **إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ** ) (Bakara: 249); ve ( **غَرْفةً** ) diye de okunmuştur. El-Münzirî bana Ebü’l-Abbâs’tan haber verdi ki şöyle dedi: **غُرفةً** Osman’ın kıraati olup İbn Âmir onu rivayet etmiştir. Bunun manası: bizzat kendisiyle avuçlanan şeydir; o isimdir. **الغَرْفَةُ** ise kaynaktan bir keredir.

Dedi: El-Kisâî dedi ki: Eğer **اغترَفَ**’ın yeri **غرفَ** olsaydı, fethayı seçerdim; çünkü **فَعْلةٍ** üzere çıkar; **اغترَفَ** olunca **فَعْلةٍ** üzere çıkmadı.

El-Münzirî dedi: Hasan b. Fehm bize Muhammed b. Selâm’dan, o da Yûnus’tan haber verdi ki şöyle dedi: **غَرْفَةٌ** ve **غُرْفةٌ** iki Arapçadır; “**غَرَفْت** **غَرْفةً**” (bir avuç aldım) ve tencerede **غُرْفَةٌ** (bir avuçluk) vardır; “**حَسَوْتُ** **حَسْوَةً**” (bir yudum içtim) ve kapta **حُسْوَةٌ** (bir yudumluk) vardır.

Leys dedi: **الغرْفُ**: suyu elle yahut **بِالْمغرفَةِ** ile avuçlamandır.

Dedi: **غَرْبٌ غَروفٌ**: suyu çok alan. Dedi: **مَزَادَةٌ غَرْفِيَّةٌ** ve **غَرَفِيَّةٌ**. **الغرْفية**: ince, derilerden olup Bahreyn’den getirilen (tür). **غرَفيَّةٌ**: **بالغرَفِ** ile tabaklanmıştır.

Dedi: **الغرَفُ** bir ağaçtır; kuruduğunda o **الثُّمام**dır.

Dedim: **الغرْفُ** (râ sakin) ise, onunla tabaklanan bir ağaçtır.

Ebû Ubeyd dedi: O **الغرْفُ** ve **الغلْفُ**tur. **الغرَفُ** ise **الثُّمام**dan bir cinstir; onunla tabaklanmaz. **الثُّمام** türlerdir; ondan **الضَّعَة** vardır, ondan **الجَليلةُ** vardır, ondan **الغرَفُ** vardır; **الأسلَ**e benzer; ondan süpürgeler yapılır ve onunla kırbalar gölgelenir.

Ömer b. Lece’ tabaklamada kullanılan **الغرْف** hakkında dedi:
تهمِزُه الكفُّ على انطوَائها
همزَ شعيبِ الغرفِ من عزْلائها

**شَعيبِ الغرْفِ** ile, **بالغرْفِ** ile tabaklanmış bir kırbayı kastetti.

Ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
وَفْرَاء غَرْفِيَّة أنأَى خوارزُها

**الغرِيفُ** ise, içinde **الحَلْفاءُ** ve **الغرفُ** ve **الأباءُ** (o kamıştır) ve **الغضَا** ve diğer ağaçların çok olduğu yerdir.

Ve ondan İmruü’l-Kays’ın sözü:
ويَحُشُّ تحتَ القدرِ يُوقِدُها
بِغضا الغَريفِ فأَجمعَتْ تغلي

Ve başkasının sözü:
أُسْدُ غرِيفٍ مَقيلُها الغرْفُ

**الغِرْيَفُ** ise bilinen bir ağaçtır.

Ebû Ubeyd onun hakkında şu beyti okudu:
بخافَتَيْه الشوعُ والغرْيفُ

Bâhilî, Ömer b. Lece’nin sözü hakkında dedi: **الغَرْفُ**; **قرَظِيّة** olmayan derilerdir; Hecer’de onunla tabaklanır. O da şudur: onun için **هُدْبُ الأرْطَى** alınır, bir **مِنكازٍ**a konur ve dövülür; sonra üzerine hurma atılır; ona şarap kokusu gibi bir koku çıkar; sonra her deri için bir miktar avuçlanır; sonra onunla tabaklanır. İşte avuçlanan şeye **الغَرْفُ** denir. Ve o ıslatmadan her bir derinin miktarı **الغرْفُ**tur; onun tekiyle bütünü birdir. Dedi: Tâif halkı ona **النفس** der.

Dedim: Derilerin tabaklandığı **الغرْفُ**, çöl ağacından bilinen (bir şey)dir; onu gördüm. Benim yanımdaki (kanaat) şudur ki **الجلودَ الغرْفيةَ**, elle avuçlanan bir **غَرْفة**’ye değil, ağaç olan **الغرف**e nispetlidir.

El-Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “Bana bir **نفْساً** yahut iki **نفسين** ver” denir; yani tabaklama karışımlarından bir tabaklama miktarı; bu, **الغرفة**den ve ağaç kabuğundan başkasından bir avuç miktarıdır.

Dedi: **الغَرَفُ**: bizzat **الثُّمام**dır; onunla tabaklanmaz.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği bu doğrudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den yine nakletti ki şöyle dedi: **الغرْف** ikiye katlanma ve kırılıp çatlama (kıvrılıp kopma)dır. Ondan İbnü’l-Hatîm’in sözü:
تنامُ عن كبْرِ شأنها فإذا قا
مَتْ رُوَيداً تكاد تنغرفُ

Yani: belinin inceliğinden kırılıp kopacak gibi olur.

Husaynî dedi: **انغرَف** dal ve **انغرض**; kırıldığı ve kırığı yumuşatılmadığı zaman.

Hadiste: Resûlullah **الغارِفةِ**’den nehyetti.

Dedim: **الغارفَة**’nin tefsiri: perçemini, alnının ortasına düzlenmiş, kesilmiş, şeritli (biçimde) yapmandır; **غارِفة** diye adlandırıldı; çünkü o **ذاتُ غَرْفٍ** yani kesik sahibi (kesme sahibi)dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**غرَف** saçını” denir; onu kırptığı zaman; “**ملطه**” ise onu tıraş ettiği zaman.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “**غرَفتُ** perçemini”: onu kestim. “**غرفْتُ** **العُرْف**”: onu kırptım. **الغُرْفة**: saçtan bir tutamdır.

Dedi: Ondan Kays’ın sözü: “**تكاد تنْغرِفُ**”: yani kopacak gibi olur.

Leys dedi: **الغُرفةُ**: üst oda (yüksek oda). Ve yedinci göğe **غُرْفة** denir.

Lebîd’in bir beytini okudu:
سَوَّى فأغلقَ دونَ غُرْفة عَرْشه
سبْعاً شِداداً فوق فرع المَنقل

Dedi: **الغرِيف**: **الأجمة** içinde bir sudur.

Dedim: **الغرفة**’nin tefsirinde söylediği, söylediği gibidir. **الغرِيف**’in **ماء الأجَمَة** olduğu sözüyse bâtıldır. **الغرِيفُ**: içindeki ağaçlarıyla birlikte bizzat **الأجَمَة**nin kendisidir.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Benû Esed **النعْل**e **الغَرِيفة** derler.

Şemmer dedi: Tayy da bunu söyler.

Tırimmâh dedi:
خَرِيع النعْو مضطرب النواحي
كأخلاقِ الغريفةِ ذا غصون

Kılıcın pabucu (kını/altlığı) **مِن أدم** olursa ona da **غريفةٌ** denir.

Asma‘î dedi: **ناقةٌ غارفة**: hızlı yürüyüşlü. **وابِلٌ غوارف** ve **خيْلٌ مغارف**: sanki koşuyu avuç avuç alırlar. Ve **فرَسٌ مِغرف**.

Muzâhim dedi:
بأيدي اللَّهامِيمِ الطُّوال المغارف

İbn Düreyd: **فرس غرّاف**: şehvete düşkün; ayaklarıyla yerden çok alan. **الغُرفة**: ilmikli düğümle bağlanmış ip. “**غرفْت** deveyi **أغرِفه** ve **أَغرُفُه**”: başına bir **غرفة** (ilmikli düğümlü ip) attığın zaman.

**رغف**: Leys dedi: **الرغيف** **الرُّغُف** ve **الرُّغفانِ** üzerine toplanır.

İbn Düreyd dedi: “**رغفْت** deveyi”: ona tohum ve un yedirdiğin zaman. **الرّغف**’in aslı: hamuru toplayıp onu topaklaştırmandır.

**فغر**: Leys dedi: “Adam ağzını açtı” denir: “**فَغَر** adam ağzını **يفْغَره** **فغْراً**” onu açtığı zaman; o, geniş ağız açıklığıdır.

Başkası dedi: **الفُغَر**: vadilerin ağızlarıdır; teki **فُغْرَة**.

Adiyy b. Zeyd dedi:
كالبيضِ في الرَّوضِ المنوّر قد
أفضى إليْه إلى الكثيب فُغَرْ

Ve ağzını sürekli açan küçük bir hayvancık; ona **الفاغر** denir. Ve “yıldız **أفغر** etti” denir; o **الثريّا**dır; tepeye yükselip başının tepesinde olunca; ona bakan ağzını açar.

Leys dedi: **الفَغْر**: çiçeğin açması; şişip tomurcuklanınca.

Dedim: Sanırım **بالواو** ile **الفغو**yu kastetti; onu tashif etti ve onu **راء** yaptı.

İbn Düreyd dedi: **الفاغرة**: güzel kokudan bir tür. **المفْغَرة**: geniş arazi.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **فغرَ** ağız: açıldı; sahibi onu **فغره** (açtı).

Şemmer dedi: “**فغر** ağzını” ve “**أفغرَه**”.

Şu beyit okundu:
وأفغر الكالئين النجمُ أو كربوا

**غفر**: Leys dedi: “Allah’ım bize **مغفرةً** ve **غفْراً** ve **غُفراناً** bağışla; şüphesiz sen **الغفور الغفار**sın; ey bağışlama ehli” denir.

Enes hadîsinde: Nebî, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: **اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَأَهْلُ** (Müddessir: 56). Dedi: “O, kendisinden sakınılmaya ehildir; O’na ortak koşulmaz. Ve O, kendisine ortak koşmaktan sakınan kimseyi bağışlamaya ehildir.”

Dedim: **الغفْر**’ün aslı örtme ve kapatmadır. “Allah onun günahlarını **غفر** etti”: yani onları örttü ve onunla onu kalabalıkların başı üzerinde rezil etmedi. Örttüğün her şeyi **غفرتَه** etmiş olursun. Ondan, başta demir miğferin yumurtasının altında bulunan şeye **مغفر** denildi.

İbn Şümeyl dedi: O, adamın **البَيضةِ**nin altına yaptığı halkalardır; boyna kadar uzatılır; onu korur. Dedi: Bazen **المِغْفَر** külah gibidir; ancak daha geniştir; adam onu başına atar; zırha ulaşır; sonra **البَيضةُ** onun üstüne giydirilir; işte o **الْمِغفَرُ** omuzların üzerine sarkıtılır; bazen **المغفَرُ** **ديباج** ve **خَز**dan, **البيضَة**nin altına yapılır.

Asma‘î dedi: “Adam eşyasını **غَفر** etti, onu **يَغفِرُه** **غَفْراً**”: onu içine topladığı zaman.

Ve “Elbiseni siyaha boya; çünkü o kire daha **أَغْفَرُ**dur” denir: yani onu daha çok örter.

Ve ondan: “Allah onun günahlarını **غَفر** etti”: yani örttü. Ve “Onlarda ne **غَفِيرَةٌ** var ne **عذيرة**” denir: yani bağışlamazlar ve mazur görmezler.

Ve “Toplu halde **جمّاً غَفيراً** geldiler” denir; ve **جَمَّاءَ الغفير** ve **الجَمّاءَ الغفيرَ** ve **الغفيرة**: topluluklarıyla geldiler. **الغفْرُ**: kumaşın tüyü (havı). **الغفْرُ**: kadının bacağında bulunan kıl. **الغُفْرُ**: **الأَرْوِيَّة**nin yavrusu; çoğulu **أَغفَارٌ**; annesi yanında **غُفرٌ** varsa **مُغفِرٌ**dur. **الغِفَارَةُ**: yayın başında bulunan, kirişin üzerinde aktığı deri parçasıdır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: O, kirişin üzerinde aktığı çentiğin üzerinde bulunan yamadır. **الغِفَارةُ**: sanki bir bulutun üstünde olan bir buluttur.

Ebû Ubeyd, Ebü’l-Velîd el-Kilâbî’den: **الغِفارةُ** kadının başında bulunan bir bezdir; onunla **الخِمَار**ı yağdan korur.

Asma‘î: **الغَفِيرَةُ**: kulakta bulunan kıldır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Yara bozulup sonra nüksederse “**غفَر** **يَغفِرُ** **غفْراً**” denir; ve “**زَرِف** **يَزْرَفُ** **زَرَفاً**”.

Dedi: Kisâî de **الغفْرِ** ve **الزَّرَفِ** hakkında bunun benzerini söyledi.

Ve yine dedi: Adam hastalığından kalkıp sonra nüksederse ona “**غفَرَ** **يَغفِرُ** **غفْراً**” denir.

Leys dedi: “Elbise **غَفِر** eder, onu **يَغفَرُ** **غفَراً**”: tüyü kabardığı zaman. **الغفْرُ**: ayın menzillerinden bir menzildir.

Ebû Ubeyd, Amavî’den: “Bu işi onun **بغُفْرَتِه** ile **اغفِروا** edin”: yani onu, onunla ıslah edilmesi gereken şeyle ıslah edin. Ve bir şeyin örtüldüğü her elbise **غِفارةٌ**dır.

Ve ondan: **غِفَارةُ البِزْيَوْن**; onunla semerler örtülür; çoğulu **غفاراتٌ** ve **غفائِرُ**. Ve “**العُرْفُطُ** **أَغْفَرَ** etti” denir; **مَغافيرَه**ini çıkardığı zaman.

Leys dedi: **المغْفارُ**: **العُرْفُطِ**tan çıkan tatlı bir akıntıdır; suyla serpilir de içilir.

Dedi: **الإجَّاصةِ**nin zamkı: **مِغفار**dır. İnsanlar “**يَتمغْفرون**” olarak çıktılar: onun ağacından onu toplamak için çıktıkları zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَغافيرُ** zamk gibidir; **الرِّمْث** ve başkasında olur; tatlıdır, yenir. Teki **مُغْفور**dur. **الرِّمْثُ** **أَغفر** etmiştir.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الرِّمْثُ** **الحَمض** arasındandır; onun **مَغافيرُ**i vardır. **المغافير**: çubuklarının uçlarından, rengi bakımından pekmez gibi akan bir şeydir; onu damla damla tatlı görürsün; insan onu yer; ta ki yanakları onunla koyulaşıncaya kadar; o, dudağını ve ağzını, **الدِّبْق** gibi, **الرُّبِّ** gibi ona yapışarak yalar. **الرِّمْثُ** ancak **الصَّفَرِيَّةِ**de, **أَوْرَس** ettiği zaman **يُغفِرُ** eder.

“Bu **الرِّمْثِ**in **مَغافيرَ**i ne güzeldir” denir. Dedi: Bazıları dedi ki: Bütün **الحَمْض** soğukta **يورِسُ** eder; o, onun kokulanması ve köpürmesidir; **مَغافيرَه**ini çıkarır; kokusunu uzaktan bulursun.

Dedi: **المَغافيرُ**: **الرُّبِّ** gibi tatlı bir baldır; ancak beyazdır.

Başkası dedi: Araplara ait bir mesel: “Bu **الْجَنَى**dır; **المُغْفُرُ**un yorulması değil.” Bu, çok hayra erişen adam için söylenir. **المغفرُ** ise zamk ağacından bir çubuktur; ondan beyazlayan şey silinir; ondan güzel bir içecek yapılır.

Bazıları dedi: Zamktan yuvarlaklaşan şeye **المُغْفُرْ** denir; parmak gibi uzayan şeye **الصُّعْرُورُ** denir; ondan yere akan şeye **الذَّوْبُ** denir.

Ganaviyye dedi: Ondan akıp da ağaç ile yer arasında iplikler gibi kalan şeye **شآبيبُ الصمغ** denir; ve şu beyti okudu:
كأَنَّ سَيْلَ مَرْغِهِ المُلَعْلَعِ
شؤبوبُ صمغٍ طلحهُ لم يُقطع

Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: bal içti; hanımlarından bir kadın ona dedi ki: “**مَغافيرَ** yedin mi?” **المغافير** ile **صمغَ العُرْفُطِ**u kastetti; tefsiri geçti.

**رفغ**: Leys dedi: **الرَّفغُ** ve **الرُّفْغُ** iki lehçedir; o, uyluğun iç tarafından, kasık yanındandır. **ناقة رَفْغَاءُ**: **الرفغ**i geniş. **ناقة رَفِغَةٌ**: yaralı (uyuz/yarası olan). Dedi: **الرَّفْغُ**: tırnak kiri.

Hadiste: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) namaz kıldı da namazında yanıldı; ona denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, sanki yanıldın.” Dedi: “Nasıl yanılmayayım; sizden birinizin **رفْغُ**u tırnağı ile parmak ucu arasındadır.”

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الرفْغِ**in çoğulu **أَرْفاغٌ**dır; o, koltuk altları ve bedendeki kıvrım yerleridir; bu, develerde ve insanlarda olur.

Ebû Ubeyd dedi: Hadisteki manası: iki testis ile uylukların kökleri arasıdır; o, kıvrım yerlerindendir. Bunu açıklayan şey, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**إِذا التقى الرّفْغَان فقد وجبَ الغُسْلُ**”; yani erkeğin ve kadının o yeri buluştuğu zaman; bu da ancak iki sünnet yerinin buluşmasından sonra olur.

Dedi: İlk hadisin manası: sizden biriniz bedeninin o yerini kaşır; onun kiri ve pisliği parmaklarına yapışır; tırnak ile parmak ucu arasında kalır. O, bundan ancak tırnakların uzatılmasını ve kesilmesinin terk edilmesini, uzayıncaya kadar (bırakılmasını) yadırgadı.

Leys dedi: **عيشٌ رَفِيغٌ**: bereketli. Ve o, **رَفاغةٍ** ve **رفاغِيَةٍ** içindedir. Şu beyti okudu:
تحتَ دُجُنَّاتِ النَّعيم الأَرْفَغِ

Ebû Ubeyd: **الرَّفاغَةُ** ve **الرَّفْغُ**: bolluk ve genişliktir.

Ebû Mâlik dedi: **الرّفْغُ** vadinin en alçağı ve toprağı en kötüsüdür. “Falan, toprağın **رَفْغِ**i gibi bir malla geldi” denir.

Ebû Züeyb dedi:
أتَى قريةً كانت كثيراً طعامُها
كَرَفْغِ التُّراب كل شيءٍ يَمِيرُها

Dedi: **الأرْفاغُ**: insanların aşağı tabakasıdır; teki **رَفْغٌ**dur.

Ebû Zeyd: **الرَّفْغُ** ve **الرّقاقُ** birdir; o, düz (yumuşak) arazidir; çoğulu **رِفاغ**dır. **الرُّفَغْنِيَةُ** ve **الرُّفَهْنِيَةُ**: geçimin genişliğidir.

**فرغ**: Leys dedi: “**فَرَغَ** **يَفْرُغ**” ve “**فَرِغَ** **يَفْرَغُ**” **فراغاً** denir. Ve şu şekilde okunmuştur: ( **أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ** ) (Sebe: 23); “kalplerini korkudan **فَرَّغ** etti” diye tefsir edilmiştir.

Yüce ve aziz olanın sözüne gelince: ( **لاَ يَشْعُرُونَ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا** … **أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ** ) (Kasas: 10); o iki vecih üzere tefsir edilir: birincisi, Mûsâ’nın zikri dışında her şeyden **فارِغاً** oldu; ikincisi, Allah ona onu kendisine geri döndüreceğini vaat ettiği için, onun kalbi Mûsâ hakkında kaygılanmaktan **فارغاً** oldu. Her iki söze de tefsir ve Arapça ehli gider.

Leys, onun sözü hakkında dedi: ( **وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغاً** … ) yani sabırdan boş. Ve ( **فُرُغاً** ) diye okunmuştur; yani boşaltılmış.

Ebû Mansûr dedi: Söz, tefsir ehli için zikrettiğimizdir; Leys’in kendi görüşüyle söylediği değil.

**الفَرْغُ**: kovadan boşalma yeri; o, suyu alan yırtığıdır. **الفِرَاغُ**: suyun ondan döküldüğü tarafıdır. Şu beyit okundu:
تَسْقِي به ذاتَ فِراغٍ عَثْجَلاَ

Ve başkası dedi:
كأَنَّ شِدْقَيْهِ إذا تَهَكَّمَا
فَرْغانِ مِن غَرْبَيْنِ قد تَخَرَّمَا

Dedi: Onun **فَرْغُهُ**, yırtığının genişliğidir.

Asma‘î, Ebû Zeyd ve Ebû Amr dedi: Kovaların **فُروغُ**u ve **ثُروغُ**u: **العَراقي** arasındaki şeydir; teki **فَرْغٌ** ve **ثَرْغٌ**dur. **الفِرَاغُ** ise, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, Araplarda her kap **فِراغٌ**dur. **الفَرْلأنِ**: ayın menzillerinden iki menzildir; biri **الفَرْغُ المُقَدَّمُ**, diğeri **الفَرْغُ المؤخر**; ikisi **بُرج الدَّلْو**dadır. **الإفراغُ**: dökmedir.

Allah yüce ve aziz dedi: ( **أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا** ) (Bakara: 250); yani dök.

Ve “**افْتَرَغْتَ**” denir: kendi üzerine su döktüğün zaman. **درهمٌ مُفْرَغ**: yani kalıba dökülmüş, basılmış olmayan. **فرس فريغُ المشي**: hızlı yürüyüşlü, **هِمْلاَج** ve geniş adımlı; ve **فَرُغَ** **فَراغَةً**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الفَرْغُ**, **الفُروغ**un tekidir; **العَراقي** arasından suyun çıktığı yerdir.

Dedi: “Kanı **فِرْغاً** gitti” denir: yani heder oldu.

Şair dedi:
فإن تَكُ أذْوَادٌ أُصِبْنَ ونِسْوةٌ
فَلَنْ تَذْهَبوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ

**طريق فَريغ**: geniş olduğu zaman.

Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
فَأَجَزْتُه بأَفلَّ تحسبُ أَثرهُ
نهْجاً أبانَ بذي فريغٍ مَخْرفِ

“Falan, gücünü **اسْتَفْرَغَ** etti”: yani gücünden ve takatinden hiçbir şey bırakmadığı zaman. **فرسٌ مُسْتَفْرَغُ**: hazırındaki şeyden hiçbir şey saklamaz.

Asma‘î dedi: **الْفِرَاغ**: deriden, geniş, iri bir havuzdur.

Ebû’n-Necm dedi:
طَاوِيَةٍ جَنْبَيْ فِرَاغٍ عَثْجَلِ

Ve “Bana onun memesinin **بِالْفِرَاغِ**ı (boşluğu) göründü” denir: içindeki sütün kuruduğu, sonra buruştuğu (anlaşıldı) için.

İmruü’l-Kays dedi:
وَنَحَتْ له عن أَرْزِ تَالئة
فِلْقٍ فرَاغِ معابلٍ طُحْلِ

Burada **الْفِرَاغ** ile geniş ağızlı ok uçlarını kastetti.

Ebû Zeyd dedi: Develerden **الْفِراغُ**: sütü bol, memenin torbası geniş olandır.

İbnü’l-A‘râbî, yüce ve aziz olanın sözü hakkında dedi: ( **سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ** ) (Rahmân: 31); yani size yöneleceğiz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(فاء, راء ve bunları üçleyenler bâbı)

(**فرز**) **الفاء** ve **الراء** ve **الزاء**; bir aslî köktür; bir şeyin başka bir şeyden ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**’dir([1]) .
*(**فرس**) **الفاء** ve **الراء** ve **السين**; bir aslî köktür; şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu, onu ezdiği zaman. Bu, boğazlanmış hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]) bakımından güzeldir. Ve bâbdandır: şeyde **التفرُّس**; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**; sahih bir asıldır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ** **الفِراش**’ı, onu **أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** bir masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. Bâbın diğer bütün kelimeleri bu mânaya döner. Denir: kuş **تفرَّشَ**, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Ve bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرة** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Ve bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o çiğnenendir; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyet ve elbise hususunda ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Ve derler: adam arkadaşını **أفْرَشَ**, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) nakletti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**’a benzetti. Bir kavim dedi: o, yer yüzündeki sudur; çekilmesinden az önce; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**’dir. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekilip kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.

Ve bâbdandır: yırtıcı hayvan kollarını **افتَرَشَ**. Ve derler: adam dilini **افتَرَشَ**, dilediği gibi konuştuğu zaman. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.

İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**’tır; soylu kadınlarla evlendiği zaman.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]), düz olduğu zaman. Ve derler: ondan ne kadar **أفرشَ**; yani ondan ne kadar vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime bâbın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum; sanki **أفْرج**’dir. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**’si. Ve bu uçan **الفَرَاش**; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.

(**فرص**) **الفاء** ve **الراء** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, “**فَرَصت** şeyi”ndendir; yani onu kestim. Bu sebeple gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra fırsat, **النُّهزة**’ye de denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şey koparıp ayırmaktır.

Ve bâbdandır: **الفريصة**: kürek kemiğinin oynak yerinde, böğrün ortasındaki et parçası. Ve denir: boynun **فَرِيص**’i: onun damarlarıdır. Bu bâbdandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayrıştırılmıştır.

Ve bâbdandır: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**’dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her içiş ondan **مُفتَرَصة**’dır; yani koparılıp ayrılmıştır. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: bu **الفُرصة**’yı seninle **يُفارِص** eden kimsedir.

(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; sahih bir asıldır; bir şeyde, yarma yahut başka bir şeyden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarıktır. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**’sinde, kirişin düştüğü yerdeki yarık **فَرْض**’tur. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki deliktir. Ve **المِفْرض**: onunla yarık açılan demirdir.

Ve bâbdandır: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**’un iştikakı; ona bu ad verildi; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.

Ve bâbdandır **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskeledir; ona bu ad, şeydeki yarığa benzetilerek verildi; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarık gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkandır; ona bu ad verildi; çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Ve bâbdandır: hâkimin, eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona bu ad verildi; çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmadan bir cinstir. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.

(**فرط**) **الفاء** ve **الراء** ve **الطاء**; sahih bir asıldır; bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: ondan hoşlanmadığı şeyi **فرَّطت**; yani onu uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir; işte haddi aştığı zaman. Derler: sakın **الفَرْط**’tan; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Aynı şekilde **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.

Ve bâbdandır: **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ve ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falan **فِراطاً** konuştu; ondan sözün acele çıkışları öne geçtiği zaman. Bu kelimeden: işte **أفرَطَ**: acele etti. Ve bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve ondan hoşlanmadığı şeyi **فرّطتُ عنه**([16]): onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan hiç kimsenin kendisinden önce varmadığı su. Ve **الفرس الفُرُط** hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Ve derler: kırbayı **أفْرَطت**: onu doldurdun. Bunun mânası: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve kavmi **أفرطتُ**; onları geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.

Ve derler: onu **الفَرْط**’ta, **الفَرْط**’tan sonra karşıladım; yani vakit vakit. Denir: mânası, zamandan geçen şeydir. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**’ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ve ondan **الفَرَط**: yeryüzünün alametlerinden, onunla yol bulunulan alamet; çoğulu **أفراط**. Şair([20]) şu sözüyle onu murad etti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Ve denir: ancak o **الفَرَط**’tır; kıyas birdir.

(**فرع**) **الفاء** ve **الراء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْع**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: “şeyi **فَرعْتُ** **فَرعاً**” masdarıdır; onu aştığım zaman. Ve denir: falan oğulları **أفرَعَ**; insanların ilkinde yaylaya çıktıkları zaman. Ve **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçı tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.

İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük saçlı olduğu zaman **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرع**([23])” derler; kelin zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.

Ve **رجلٌ مُفْرَعُ**([24]) omuz: yani onun çıkıntılısı; ve denir: onun genişi.

Ve bâbdandır: bakireyi **افتَرَعت**: onu bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesi sebebiyledir. Ve *yeri **أفرَعْتُ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. Ve yolun **فَرْعَة**’si ve **فارعته**: ondan yükselen şey. Ve falan oğullarını **تفرَّعْتُ**: onların kadınlarının hanımıyla evlendim. Ve başını kılıçla **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim. Ve dağı **فَرَعتُ**: onun zirvesine vardım.

Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayan şeylerdendir: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.

Ondan şâz olanlardandır: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.

Yine şâz olanlardandır: **الفَرَع**; cahiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب**’ın derisine yönelinir, başka bir **سَقب**’a giydirilirdi; boğazlanmışın veya ölünün annesi onu emzirsin diye; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların “vadide **أفرَعْتُ**: indim” sözü; bu, ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Der: birimiz inen, diğeri çıkan.

(**فرغ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الغين**; sahih bir asıldır; boşluğa [ve geniş] imkâna delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Ve bâbdandır **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. Ve suyu **أفرَغْتُ**: onu döktüm. Ve **وافترغْتُ**: suyu kendi üzerine döktüğün zaman. Ve kanı **فَِرْغاً** gitti: yani boşa; onunla talep edilmedi. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona bu ad verildi; çünkü sanki her şeyden boş gibidir de koşması ve yürüyüşü hafifledi. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve bir mızrak darbesi de. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.

(**فرق**) **الفاء** ve **الراء** ve **القاف**; sahih bir aslî köktür; iki şey arasında ayırt etmeye ve gidermeye([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: onu **فرَقْتُ** **فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyin yarığı; yarıldığı zaman; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].

Ve bâbdandır: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki o, koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Ve bâbdandır: hummalının hummasından **إفراق**’ı; bu ancak böyledir; çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen bir hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.

Ve **الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin ötekinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَق**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısının ağrısından dolayı yeryüzünde başıboş gider de nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارقُ** ve **فُرَّقٌ**. Ona bu ad verildi; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrıldığında bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. Ve sabahın **فَرَقُ**’ı ile **فَلَقُه** birdir.

Bu bâbdan şâz olanlardandır: **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçektir; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**’tır; hadîste gelen odur: “Ondan **الفَرَق** sarhoş ederse, ondan avuç dolusu haramdır”; ve denir: on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e nispetle inşâd etti:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
Ve **الفَرِيقة**: **حُلْبَة** ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin iç yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yerdir; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır*.

(**فرك**) **الفاء** ve **الراء** ve **الكاف**; bir asıl; şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: şeyi elimle **فركت**; onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyin **ينفَرِك** edinceye kadar onu bükmendir. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.

Ve bâbdandır: kadın kocasını **فَرِكَت**; onu **تَفْرَكُه**; ona buğzettiği zaman. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınlar ona buğzeder; ona **فِرْك** denilmesi, çünkü kadın ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “arkadaşımla **فاركتُ**”, “onu terk ettim” gibi; bu, ibdâl bâbındandır.

(**فرم**) **الفاء** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o, **الاستفرام**’dır. Derler: kadının, onunla [izârının altındakini([39])] daralttığı bir şeyi **تحتشِيَ**([38]) etmesidir. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râcizin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, atlar murad eder. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**’larına girer; çakılı **الفَرْمة**’ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yerdir([43]).

(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**; bir kelimedir; şımarıklığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: şımarık. Ve **الفارهة**: şarkıcı cariye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**: **الفُرْه** doğurur olduğu zaman.

(**فري**) **الفاء** ve **الراء** ve illetli harf; bâbın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: şeyi **فَرَيْتُ**; onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği zaman. Ve **أفريتُه**; sen onu bozmak için kestiğin zaman([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Ve bâbdandır: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği zaman; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltır ve onu büyütürdün. Ve denir: falan yalanı **فَرَى**; onu **يَفرِيه**; onu uydurduğu zaman. Ve yer gözelerle **تفرَّت**: fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak([47]); ona bu ad verildi; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edilmiştir; yani kesilmiştir. Ve **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibidir; o da acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ**; **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Ve bâbdandır: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ona ancak başka bir kıyastan dolayı **فَروة** denildi; o da örtmedir; bu sebeple başın **فَرْوة**’suna, yani derisine bu ad verildi. Ve ondan **الفَرْوة**: zenginlik ve servet. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu zaman her toplanmış bitki. Ve hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bâb iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.

Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o, **الفَرَأ**: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**’ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *

(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء**; tek bir kelimedir; o, **الماء الفُراتُ**’tır; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.

(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**; bir aslî köktür; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: ciğerini **فَرَثَ**: onu parçaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiare mânasında denir: falan, arkadaşlarını **أفْرَثَ**; onlar hakkında çalıştığı ve onları belaya attığı zaman.

(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**; sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: onu **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: gamdan veya kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı; çünkü teftişe ve korumaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **الفرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Ve her korku yeri **فَرْج**’dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**: onun **سِيَة**’si yarıldığı zaman. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرج**’i sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; onda bulunan **الفُرجة** sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**’dir. Bazı hadîste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; **بالجيم**.

(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.

Birincisi **الفَرَح**; denir: **فَرِحَ**; **يَفرَح** **فَرَحا**; o **فَرِح**’tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**’ın zıddı.

Ama diğer asıl **الإفراح**’tır; o, ağırlaştırmadır. Ve onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])

(**فرخ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الخاء**; tek bir kelimedir; ve ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuşun yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. Ve “**ليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânası, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: iş **أفرَخَ**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: cahiliyede bir **قين** idi; ona **النِّصال** veya **السِّهام** nispet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *

(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال**; sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek olandır. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan öküz. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; aynı şekilde **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrılmıştır. Ve yıldızların **أفراد**’ı: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: inci; dizildiği ve başkasıyla arasına ayrım konulduğu zaman. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفراغ: خلاف الشغل، وقد فرغ فراغا وفروغا، وهو فارغ. قال تعالى: ﴿سنفرغ لكم أيها الثقلان﴾ [الرحمن/31]، وقوله تعالى: ﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا﴾ [القصص/10]، أي: كأنما فرغ من لبها لما تداخلها من الخوف وذلك كما قال الشاعر:
*كأن جؤجؤه هواء*
(هذا عجز بيت لزهير، وشطره:
*كأن الرحل منها فوق صعل*
وهو في ديوانه ص 9)
وقيل: فارغا من ذكره، أي أنسيناها ذكره حتى سكنت واحتملت أن تلقيه في اليم، وقيل: فارغا، أي: خاليا إلا من ذكره؛ لأنه قال: ﴿إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها﴾ [القصص/10]، ومنه قوله تعالى: ﴿فإذا فرغت فانصب﴾ [الشرح/7]، وأفرغت الدلو: صببت ما فيه، ومنه استعير: ﴿أفرغ علينا صبرا﴾ [الأعراف/126]، وذهب دمه فرغا (قال الصغاني: ويقال: ذهب دمه فرغا وفرغا، أي: هدرا لم يطلب به. انظر: العباب (فرغ)، وانظر أيضا: الجمهرة 2/395؛ والمجمل 3/717؛ واللسان (فرغ) )، أي: مصبوبا. ومعناه: باطلا لم يطلب به، وفرس فريغ: واسع العدو كأنما يفرغ العدو إفراغا، وضربة فريغة: واسعة ينصب منها الدم.

##### Türkçe

- **الفراغ**: meşguliyetin zıddı; ve (kişi) **فرغ** **فراغا** ve **فروغا** (diye) boşaldı/boş kaldı; ve o **فارغ**tır. Yüce Allah dedi ki: ﴿سنفرغ لكم أيها الثقلان﴾ [الرحمن/31]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا﴾ [القصص/10], yani: içine korkudan karışan şey sebebiyle sanki özünden boşalmış gibi; ve bu, şairin dediği gibidir:
*كأن جؤجؤه هواء*
(bu, Züheyr’in bir beytinin ikinci mısraıdır; ve onun ilk mısraı:
*كأن الرحل منها فوق صعل*
ve o, onun divanında s. 9’dadır)
Ve denildi: onun zikrinden boş; yani onu zikretmeyi bize unutturdu da sakinleşti ve onu denize atmaya tahammül etti; ve denildi: boş, yani: onun zikrinden başka (her şeyden) hâlî; çünkü o dedi: ﴿إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها﴾ [القصص/10]. Ve ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: ﴿فإذا فرغت فانصب﴾ [الشرح/7]. Ve **أفرغت الدلو**: içindekini döktün. Ve ondan ödünç alındı: ﴿أفرغ علينا صبرا﴾ [الأعراف/126]. Ve onun kanı **فرغا** gitti (es-Sağânî dedi ki: ve “onun kanı **فرغا** ve **فرغا** gitti” denir; yani: heder (olarak), onunla (kısas/diyet) talep edilmedi. Bak: el-ʿUbâb (**فرغ**); ve ayrıca bak: el-Cemhere 2/395; el-Mücmel 3/717; el-Lisân (**فرغ**) ), yani: dökülmüş. Ve onun manası: bâtıl olarak, onunla talep edilmedi. Ve **فرس فريغ**: koşusu geniş (olan); sanki koşuyu **إفراغا** (tarzında) boşaltır. Ve **ضربة فريغة**: geniş (olan); ondan kan akar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر غ
هذا إناء ودرهم مفرغٌ ومفرّغ‏:‏ مصبوب في القالب غير مضروبٍ‏.‏
و ‏"‏ هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها ‏"‏‏.‏
ودلوٌ واسعة الفروغ وهي مفارغ الماء بين العراقي واحدها فرغٌ وبه سميَ‏:‏ فرغاً الدلو وهما كوكبان‏:‏ كأن شدقيه إذا تهكّما فرغان من غربين قد تخرّما تهكّم‏:‏ تغنّى‏.‏
وقال أمية بن أبي عائذ الهذليّ‏:‏ وذكرها فيح نجم الفرو - غ من صيهب الحرّ برد السمال هم الحاملون المحسنون بقومهم إذا ما الدماء الفرغ هيب احتمالها وتقول‏:‏ اللهم إني أسألك العيش الرافغ والبال الفارغ‏.‏
ورأيته بين يديه الماء يغترفه ثم يفترغه أي يفرغه على نفسه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ ربنا أفرغ علينا صبراً ‏"‏‏.‏
وهذا كلام فارغ ولأفرغنّ لك وعيدٌ‏.‏
وأصابته ضربة ذات فرغٍ‏:‏ شبهت سعتها بفرغ الدلو وفريغ‏.‏
وتحته فرس فريغ‏:‏ وساع‏.‏
وطريق فريغ‏:‏ واسع وفرغ فراغةً‏.‏
وقد أفرغ عليه ذنوباً إذا ناطقه بما تشوّر منه‏.‏
وقال الأخطل للشعبي‏:‏ أنا أستفرغ من إناء واحد وهو يستفرغ من أوعية شتّى‏:‏ يريد سعة حفظ الشعبي وكثرة ما حار به وتعاظمه‏.‏
واستفرغ مجهوده‏.‏
وفرس مستفرغ‏:‏ لا يدخر من عدوه‏.‏
قال‏:‏ مستفرغ كاهله أشمّ

##### Türkçe

ف ر غ
Bu bir kap ve **مفرغٌ** ve **مفرّغ** bir dirhemdir: kalıba dökülmüş, darp edilmiş olmayan.

Ve: “Onlar, ucu nerede olduğu bilinmeyen **الحلقة المفرغة** gibidirler.”

Ve **دلوٌ**: **واسعة الفروغ**; o, **العراقي** arasında suyun akış yerleridir; onun teki **فرغٌ**dur; ve onunla adlandırıldı: **فرغاً** **الدلو**; ve onlar iki yıldızdır: sanki onun iki ağzı, **تهكّما** ettikleri vakit, iki **فرغان** gibidir, iki **غربين**den, gerçekten yırtılmış; **تهكّم**: şarkı söyledi.

Ve Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi: ve onu zikretti; **نجم الفروغ**’un genişliği, sıcağın sarılığından, **السمال**’in soğuğu; onlar, kavimleri için iyilik eden taşıyıcılardır; kanlar, **الفرغ** olduğu vakit, onun taşınması korkutucu olur.

Ve dersin: Allah’ım, ben senden **العيش الرافغ** ve **البال الفارغ** isterim.

Ve onu, önünde suyu görürsün; onu avuçlayıp sonra **يفترغه**; yani onu kendi üzerine boşaltır.

Ve mecazdandır: “Rabbimiz, üzerimize sabır **أفرغ**.”

Ve bu, **كلام فارغ**tır; ve “sana mutlaka **لأفرغنّ**” bir tehdittir.

Ve ona, **ذات فرغٍ** bir darbe isabet etti: onun genişliği, **فرغ الدلو** ile benzetildi; ve **فريغ**.

Ve onun altında **فرس فريغ**: geniş; ve yaygın.

Ve **طريق فريغ**: geniş; ve **فرغ** **فراغةً**.

Ve ona, **ذنوباً** **أفرغ** etmiştir; onu, ondan danışılan şeyle konuşturduğu vakit.

Ve el-Ahtal, eş-Şa‘bî’ye dedi: Ben bir kaptan **أستفرغ** ederim, o ise çeşitli kaplardan **يستفرغ** eder: eş-Şa‘bî’nin hıfzının genişliğini ve onunla hayrete düşülenin çokluğunu ve onun büyüklüğünü kasteder.

Ve **استفرغ** gücünü.

Ve **فرس مستفرغ**: koşusundan hiçbir şey saklamaz.

Dedi: **مستفرغ كاهله أشمّ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَراغُ: الخَلاءُ، فَرَغَ يَفْرَغُ ويَفْرُغُ فَراغاً وفُروغاً وفَرِغَ يَفْرَغُ. وفي التنزيل: وأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ موسى فارِغاً، أَي خالياً من الصبر، وقرئ فُرُغاً أَي مُفَرَّغاً. وفَرَّغَ المكانَ: أَخلاه، وقد قرئ: حتى إِذا فُرِّغَ عن قلوبِهم، وفسر: فَرَّغَ قلوبَهم من الفَزَعِ. وتَفْرِيغُ الظُّرُوفِ: إِخْلاؤها. وفَرَغْتُ من الشُّغُلِ أَفْرُغُ فُروغاً وفَراغاً وتَفَرَّغْتُ لكذا واستَفْرَغْتُ مَجْهُودِي في كذا أَي بذلتُه. يقال: اسْتَفْرَغَ فلان مَجْهُودَه إِذا لم يُبْق من جُهْدِه وطاقتِه شيئاً. وفَرَغَ الرجلُ: ماتَ مثل قَضَى، على المثَل، لأَن جسمه خَلا من رُوحِه.
وإِناءٌ فُرُغٌ: مُفَرَّغٌ. قال ابن الأَعرابي: قال أَعرابي تَبَصَّرُوا الشَّيِّفانَ، فإِنه يَصُوكُ على شَعَفةِ المَصادِ كأَنه قِرْشامٌ على فَرْغِ صَقْرٍ؛ يَصُوك أَي يَلْزَمُ، والمَصادُ الجبل، والقِرْشامُ القُرادُ، والفَرْغُ الإِناء الذي يكون فيه الصَّقْرُ، وهو الدُّوشابُ. وقَوْسٌ فُرُغٌ وفِراغٌ: بغير وَتَرٍ، وقيل: بغير سَهْمٍ. وناقة فِراغٌ: بغير سِمةٍ. والفِراغُ من الإِبل: الصَّفِيُّ الغَزِيرةُ الواسِعةُ جِرابِ الضَّرْعِ. والفَرْغُ: السَّعةُ والسَّيَلانُ. الأَصمعي: الفِراغُ حَوْضٌ من أَدَمٍ واسِعٌ ضَخْمٌ؛ قال أَبو النجم:
طافَ به جَنْبَيْ فِراغٍ عَثْجَل
ويقال: عنى بالفِراغِ ضَرْعها أَنه قد جَفَّ ما فيه من اللَّبَن فَتَغَضَّنَ؛ وقال امرؤُ القيس:
ونَحَتْ له عن أَرزِ تالئة
فِلْقٍ فِراغٍ مَعابِلٍ طُحْل
أَراد بالفِراغِ ههنا نِصالاً عَرِضةً، وأَراد بالأَرْزِ القَوْسَ نفسَها، شبَّهها بالشجرة التي يقال لها الأَرْزةُ، والمِعْبَلةُ: العَرِيضُ من النِّصالِ.
وطَعْنةٌ فَرْغاءُ وذاتُ فَرْغٍ: واسِعةٌ يَسِيلُ دَمُها، وكذلك ضَرْبة فرِيغةٌ وفَرِيغٌ. والطعنةُ الفَرْغاءُ: ذات الفَرْغ وهو السَّعةُ. وطرِيقٌ فرِيغٌ: واسِعٌ، وقيل: هو الذي قد أُثِّرَ فيه لكثرة ما وُطِئَ؛ قال أَبو كبير:
فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَه
نَهْجاً ، أَبانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
والفَرِيغُ: العرِيضُ؛ قال الطرمّاح يصف سِهاماً:
فِراغٌ عَوارِي اللِّيطِ ، تُكْسَى ظُباتُها
سَبائِبَ ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ
وقوله تعالى: سَنَفْرُغُ لكم أَيُّها الثَّقَلانِ؛ قال ابن الأَعرابي: أَي سَنَعْمِد، واحتج بقول جرير:
ولَمَّا اتَّقَى القَيْنُ العَراقيَ بِاسْتِه،
فَرَغْتُ إلى العَبْدِ المُقَيَّدِ في الحِجْلِ
قال: معنى فَرَغْتُ أَي عَمَدْتُ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: افْرُغْ إلى أَضْيافِك أَي اعْمِدْ واقْصِدْ، ويجوز أَن يكون بمعنى التخَلّي والفَراغِ لتَتَوَفَّرَ على قِراهم والاشتِغالِ بهم. وسَهْمٌ فَرِيغٌ: حَدِيدٌ؛ قال النَّمِر بن تَوْلَبٍ:
فَرِيغَ الغِرارِ على قدره ،
فَشَكَّ نَواهِقَه والفَما
وسِكِّينٌ فَرِيغٌ كذلك، وكذلك رجل فَرِيغٌ: حديد اللِّسانِ. وفرس فَرِيغٌ: واسِعُ المَشْي، وقيل: جَوادٌ بِعِيدٌ الشَّحْوةِ؛ قال: ويَكادُ يَهْلِكُ في تَنُوفَتِه
شأْوُ الفَرِيغِ، وعَقْبُ ذي العَقْبِ
وقد فَرُغَ الفرسُ فَراغَةً. وهِمْلاجٌ فَرِيغٌ: سريع أَيضاً؛ عن كراع، والمَعْنَيانِ مُقْتَرِبانِ. وفرس فَرِيغُ المَشْي: هِمْلاجٌ وَساعٌ. وفرس مُسْتَفْرِغٌ: لا يَدَّخِرُ من حُضْرِه شيئاً.
ورجل فِراغٌ: سريع المشي واسعُ الخِطاءِ، ودابّة فِراغُ السَّيْرِ كذلك. وفي الحديث: أَن رجلاً من الأَنصار قال: حَمَلْنا رسولَ اللهِ، صلى الله عليه وسلم، على حِمارٍ لنا قَطُوفٍ فنزل عنه فإِذا هو فِراغٌ لا يُسايَرُ أَي سَرِيعُ المَشْي واسعُ الخَطْوةِ
(* قوله «الخطوة» كذا بالأَصل
وشرح القاموس، والذي في النهاية: سريع الخطو.). والإِفراغُ: الصَّبُّ. وفَرَغَ عليه الماءَ وأَفْرَغَه: صَبَّه؛ حكى الأَوَّل ثعلب؛ وأَنشد: فَرَغْنَ الهَوى في القَلْبِ ، ثم سَقَيْنَه
صُباباتِ ماءِ الحُزْنِ بالأَعْيُنِ النُّجْلِ
وفي التنزيل: رَبَّنا أَفْرِغْ علينا صَبْراً؛ أَي اصْبُبْ، وقيل: أَي أَنْزِلْ علينا صبراً يشتمل علينا، وهو على المثل.
وافْتَرَغَ: أَفْرَغَ على نفسه الماء وصَبَّه عليه. وفَرِغَ الماءُ، بالكسر، يَفْرَغُ فَراغاً مثال سَمِعَ يَسْمَعُ سَماعاً أَي انْصَبَّ، وأَفرغته أَنا. وفي حديث الغسل: كان يُفْرِغُ على رأْسِه ثلاث إفراغاتٍ، وهي المرة الواحدة من الإِفراغِ. يقال: أَفْرَغْتُ الإِناءَ إِفرْاغاً وفَرَّغْتُه تَفْرِيغاً إِذا قَلَبْتَ ما فيه. وأَفْرَغْتُ الدِّماءَ: أَرَقتُها. وُفَرَّغْتُه تَفْرِيغاً أَي صببته.
ويقال: ذَهَب دمُه فَرْغاً وفِرْغاً أَي باطِلاً هَدَراً لم يُطْلَبْ به؛ وأَنشد:
فإنْ تَكُ أَذْوادٌ أُخِذْنَ ونِسْوةٌ ،
فَلَنْ تَذْهَبُوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ
والفُراغة: ماء الرجل وهو النُّطْفةُ. وأَفْرَغَ عند الجماع: صَبَّ ماءَه. وأَفْرَغَ الذهبَ والفِضَّةَ وغيرهما من الجواهر الذائبة: صَبَّها في قالَبٍ. وحَلْقة مُفْرَغةٌ: مُصْمَتةُ الجَوانِب غيرُ مَقْطُوعةٍ. ودِرْهم مُفْرَغٌ: مَصْبُوب في قالب ليس بمضروب. والفَرْغُ: مَفْرَغُ الدَّلْو وهو خَرْقُه الذي يأْخذ الماء. ومَفْرَغُ الدلوِ: ما يلي مُقَدَّم الحَوْضِ. والمَفْرَغُ والفَرْغُ والثَّرْغُ: مَخْرَجُ الماء من بين عَراقي الدلو، والجمع فُرُوغٌ وثُرُوغٌ. وفِراغُ الدلو: ناحِيَتها التي يُصَبُّ منها الماء؛ وأَنشد:
تسْقي به ذات فِراغٍ عَثْجَلا
وقال:
كأَنَّ شِدْقَيْه ، إذا تَهَكَّما،
فَرْغانِ مِنْ غَرْبَيْن قَدْ تخَرَّما
قال: وفَرْغُه سَعةُ خَرْقِه، ومن ذلك سمي الفَرْغانِ. والفَرْغُ: نجم من مَنازِلِ القمر، وهما فَرْغانِ مَنزِلان في بُرْج الدلو: فَرْغُ الدلو المُقَدَّمُ، وفرغ الدلو المُؤَخَّرُ، وكل واحد منهما كَوْكَبانِ نَيّرانِ، بين كل كوكبين قدر خمس أَذرع في رأْي العين. والفِراغُ: الإِناء بعينه؛ عن ابن الأَعرابي. التهذيب: وأَما الفِراغُ فكل إناءِ عند العرب فِراغٌ. والفَرْغانُ: الإِناءُ الواسِعُ. والفِراغُ: الأَوْدِية؛ عن ابن الأَعرابي ولم يذكر لها واحداً ولا اشْتَقَّها. قال ابن بري: الفَرْغُ الأَرض المُجْدِبةُ؛ قال مالك العليمي:
أُنْجُ نجاءً من غَرِيمٍ مَكْبُولْ،
يُلْقى عليه النَّيْدُلانُ والغُولْ
واتَّقِ أَجْساداً بِفَرْغٍ مَجْهُولْ
ويَزِيدُ بن مُفَرِّغ، بكسر الراء: شاعرٌ من حِمْيَر.

##### Türkçe

**الفَراغُ**: boşluk/halîlik; **فَرَغَ يَفْرَغُ** ve **يَفْرُغُ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فَرِغَ يَفْرَغُ**. Ve tenzîlde: **وأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ موسى فارِغاً**; yani sabırdan boş. Ve **فُرُغاً** diye okunmuştur; yani boşaltılmış. Ve **فَرَّغَ المكانَ**: onu boşalttı; ve şu okunmuştur: **حتى إِذا فُرِّغَ عن قلوبِهم**; ve şöyle tefsir edilmiştir: kalplerini korkudan boşalttı. Ve **تَفْرِيغُ الظُّرُوفِ**: onları boşaltmaktır. Ve “işten boşaldım”: **فَرَغْتُ من الشُّغُلِ أَفْرُغُ فُروغاً وفَراغاً**; ve “şuna boşaldım/ayrıldım”: **تَفَرَّغْتُ لكذا**; ve “gücümü şunda tüketip ortaya koydum”: **استَفْرَغْتُ مَجْهُودِي في كذا**; yani onu sarf ettim. Denir ki: “Falanca gücünü tüketip ortaya koydu”: **اسْتَفْرَغَ فلان مَجْهُودَه**; yani çabasından ve takatinden hiçbir şey bırakmadığı zaman. Ve **فَرَغَ الرجلُ**: öldü; **قَضَى** gibi; mesel olarak; çünkü bedeni ruhundan boşaldı.

Ve **إِناءٌ فُرُغٌ**: boşaltılmıştır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bir bedevî dedi: **تَبَصَّرُوا الشَّيِّفانَ، فإِنه يَصُوكُ على شَعَفةِ المَصادِ كأَنه قِرْشامٌ على فَرْغِ صَقْرٍ**; **يَصُوك** yani yapışır/tutunur; **المَصادُ** dağdır; **القِرْشامُ** kenedir; **الفَرْغُ** şahinin içinde bulunduğu kaptır; o da **الدُّوشابُ**’dır. Ve **قَوْسٌ فُرُغٌ** ve **فِراغٌ**: kirişsiz; ve denilmiştir ki: okluksuz/oksuz. Ve “dişi deve **فِراغٌ**”: damgasız. Ve develerden **الفِراغُ**: seçilmiş olan, sütü bol, meme tulumu geniş olan. Ve **الفَرْغُ**: genişlik ve akıcılıktır. el-Asma‘î: **الفِراغُ** deriden geniş, iri bir havuzdur; Ebû’n-Necm dedi ki:
طافَ به جَنْبَيْ فِراغٍ عَثْجَل
Ve denir ki: **الفِراغِ** ile onun memesini kastetti; yani içindeki sütten kurudu da buruştu; İmru’ul-Kays dedi ki:
ونَحَتْ له عن أَرزِ تالئة
فِلْقٍ فِراغٍ مَعابِلٍ طُحْل
Burada **الفِراغِ** ile geniş ağızlı ok uçlarını kastetti; **الأَرْزِ** ile de yayın kendisini kastetti; onu **الأَرْزةُ** denilen ağaca benzetti; **المِعْبَلةُ**: ok uçlarından geniş olan.

Ve **وطَعْنةٌ فَرْغاءُ** ve **ذاتُ فَرْغٍ**: geniştir, kanı akar; aynı şekilde **ضَرْبة فرِيغةٌ** ve **فَرِيغٌ**. Ve **الطعنةُ الفَرْغاءُ**: **الفَرْغ** sahibidir; o da genişliktir. Ve **طرِيقٌ فرِيغٌ**: geniştir; ve denilmiştir ki: çok çiğnenmekten dolayı izi belirginleşmiş olandır; Ebû Kebîr dedi ki:
فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَه
نَهْجاً ، أَبانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
Ve **الفَرِيغُ**: geniş olandır; et-Tırimmâh okları vasfederek dedi ki:
فِراغٌ عَوارِي اللِّيطِ ، تُكْسَى ظُباتُها
سَبائِبَ ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ
Ve onun sözü (yüce): **سَنَفْرُغُ لكم أَيُّها الثَّقَلانِ**; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani “yöneleceğiz”; Cerîr’in sözüyle delil getirdi:
ولَمَّا اتَّقَى القَيْنُ العَراقيَ بِاسْتِه،
فَرَغْتُ إلى العَبْدِ المُقَيَّدِ في الحِجْلِ
Dedi ki: **فَرَغْتُ**’ün manası: “yöneldim”. Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **افْرُغْ إلى أَضْيافِك**; yani yönel ve kastet; ve “boşalma” ve **الفَراغِ** manasında olması da caizdir; ta ki onların ikramına ve onlarla meşgul olmaya yoğunlaşasın. Ve **سَهْمٌ فَرِيغٌ**: keskindir; en-Nemir b. Tevleb dedi ki:
فَرِيغَ الغِرارِ على قدره ،
فَشَكَّ نَواهِقَه والفَما
Ve **سِكِّينٌ فَرِيغٌ** da böyledir; aynı şekilde **رجل فَرِيغٌ**: dili keskin. Ve **فرس فَرِيغٌ**: yürüyüşü geniştir; ve denilmiştir ki: iyi koşan, sıçrayışı uzak olan; dedi ki:
ويَكادُ يَهْلِكُ في تَنُوفَتِه
شأْوُ الفَرِيغِ، وعَقْبُ ذي العَقْبِ
Ve at **فَرُغَ** olmuştur: **فَراغَةً**. Ve **هِمْلاجٌ فَرِيغٌ**: hızlıdır da; Kurâ‘dan; iki mana birbirine yakındır. Ve “yürüyüşü **فَرِيغُ** olan at”: geniş adımlı, hızlı yürüyüşlüdür. Ve **فرس مُسْتَفْرِغٌ**: koşusundan hiçbir şey saklamaz.

Ve **رجل فِراغٌ**: yürüyüşü hızlı, adımı geniştir; ve “binit **فِراغُ السَّيْرِ**” de böyledir. Hadîste: Ensardan bir adam dedi ki: “Resûlullah’ı, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bizim bir eşeğimize bindirdik; o eşek ağır yürüyüşlü idi; o ondan indi, bir de baktık ki o **فِراغٌ**; ona ayak uydurulamaz”; yani yürüyüşü hızlı, adımı geniş.
(* «الخطوة» lafzı asılda ve Kāmûs şerhinde böyledir; Nihâye’de olan: hızlı adım atandır.). Ve **الإِفراغُ**: dökmektir. Ve “üzerine su döktü” ve “onu döktü”: **فَرَغَ عليه الماءَ وأَفْرَغَه**; onu döktü; birincisini Sa‘leb rivayet etti; ve şu beyiti okudu:
فَرَغْنَ الهَوى في القَلْبِ ، ثم سَقَيْنَه
صُباباتِ ماءِ الحُزْنِ بالأَعْيُنِ النُّجْلِ
Ve tenzîlde: **رَبَّنا أَفْرِغْ علينا صَبْراً**; yani “dök”; ve denilmiştir ki: yani “üzerimize sabır indir ki bizi kuşatsın”; bu mesel üzerinedir.

Ve **وافْتَرَغَ**: kendi üzerine suyu döktü ve onu üzerine döktü. Ve **فَرِغَ الماءُ** (kesre ile): **يَفْرَغُ فَراغاً**; **سَمِعَ يَسْمَعُ سَماعاً** misali; yani aktı/döküldü; ben de onu döktüm: **وأَفرغته أَنا**. Gusül hadîsinde: başına üç döküş dökerdi: **كان يُفْرِغُ على رأْسِه ثلاث إفراغاتٍ**; o, **الإِفراغِ**dan bir defadır. Denir ki: “kabı boşalttım”: **أَفْرَغْتُ الإِناءَ إِفرْاغاً**; ve “onu boşalttım”: **فَرَّغْتُه تَفْرِيغاً**; içindekini çevirdiğin zaman. Ve “kanları döktüm”: **وأَفْرَغْتُ الدِّماءَ**; onları akıttım. Ve **وُفَرَّغْتُه تَفْرِيغاً**: yani onu döktüm.

Ve denir ki: “kanı boşa gitti”: **ذَهَب دمُه فَرْغاً وفِرْغاً**; yani bâtıl, heder; onun için talepte bulunulmadı; ve şu beyiti okudu:
فإنْ تَكُ أَذْوادٌ أُخِذْنَ ونِسْوةٌ ،
فَلَنْ تَذْهَبُوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبالِ
Ve **الفُراغة**: erkeğin suyu; o da nutfedir. Ve cinsel birleşmede **أَفْرَغَ**: suyunu döktü. Ve erimiş cevherlerden altını, gümüşü ve başkalarını **أَفْرَغَ**: onları kalıba döktü. Ve **حَلْقة مُفْرَغةٌ**: yanları yekpare, kesik olmayan. Ve **دِرْهم مُفْرَغٌ**: darbedilmiş değil, kalıba dökülmüş. Ve **الفَرْغُ**: kovanın boşaltma yeri; o da suyu alan deliğidir. Ve **مَفْرَغُ الدلوِ**: havuzun ön tarafına bitişik olan kısımdır. Ve **المَفْرَغُ** ve **الفَرْغُ** ve **الثَّرْغُ**: kovanın damarları arasından suyun çıktığı yer; çoğulu **فُرُوغٌ** ve **ثُرُوغٌ**. Ve **فِراغُ الدلو**: suyun döküldüğü tarafıdır; ve şu beyiti okudu:
تسْقي به ذات فِراغٍ عَثْجَلا
Ve dedi ki:
كأَنَّ شِدْقَيْه ، إذا تَهَكَّما،
فَرْغانِ مِنْ غَرْبَيْن قَدْ تخَرَّما
Dedi ki: onun **فَرْغُه**’u, deliğinin genişliğidir; bundan dolayı **الفَرْغانِ** diye adlandırıldı. Ve **الفَرْغُ**: ayın menzillerinden bir yıldızdır; ikisi **فَرْغانِ**dir; kova burcunda iki menzildir: **فَرْغُ الدلو المُقَدَّمُ** ve **فرغ الدلو المُؤَخَّرُ**; her birisi iki parlak yıldızdır; her iki yıldız arasındaki mesafe gözle görülen ölçüde beş arşın kadardır. Ve **الفِراغُ**: bizzat kabın kendisidir; İbnü’l-A‘râbî’den. et-Tehzîb: **الفِراغُ** ise Araplar nezdinde her kap **فِراغٌ**dur. Ve **الفَرْغانُ**: geniş kaptır. Ve **الفِراغُ**: vadilerdir; İbnü’l-A‘râbî’den; onun tekilini zikretmedi ve onu türetmedi. İbn Berrî dedi ki: **الفَرْغُ** çorak arazidir; Mâlik el-‘Alemî dedi ki:
أُنْجُ نجاءً من غَرِيمٍ مَكْبُولْ،
يُلْقى عليه النَّيْدُلانُ والغُولْ
واتَّقِ أَجْساداً بِفَرْغٍ مَجْهُولْ
Ve **يَزِيدُ بن مُفَرِّغ** (râ’nın kesresiyle): Himyer’den bir şairdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر غ * * فَرَغض * من الشغل من باب دخل و * فَرَاغاً * أيضا و * تَفَرَّغَ * لكذا و * اسْتَفْرَغَ * مجهوده في كذا أي بذله و * فَرِغَ * الماء بالكسر * فَرَاغاً * أي انصب و * أفْرَغَهُ * غيره وحلقه * مُفْرَغَةٌ * أي مصمتة الجوانب و * تَفْرِيغُ * الظروف إخلاؤها

##### Türkçe

* ف ر غ * **فَرَغَ** işten, **دخل** bâbından (geldi); ayrıca **فَرَاغاً** (da). Ve **تَفَرَّغَ** falanca şey için. Ve **اسْتَفْرَغَ** çabasını falanca şeyde; yani onu sarf etti. Ve **فَرِغَ** su, kesre ile, **فَرَاغاً**; yani döküldü. Ve onu başkası **أفْرَغَهُ**; ve onun boğazını. **مُفْرَغَةٌ**: yani yanları katı (dolu). Ve **تَفْرِيغُ** kapların: onları boşaltmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فرغ منه، أي: من الشغل، كمنع، وسمع ونصر، الأولى ذكرها يونس في كتاب اللغات، وهي والثانية لغتان في الثالثة، قال الصاغاني: وكذلك فرغ، بالكسر، يفرغ بالضم مركب من لغتين، فروغا، وفراغا، فهو فرغ ككتف، وفارغ، أي: خلا ذرعه، ومنه قوله تعالى: وأصبح فؤاد أم موسى فارغا أي خاليا من الصبر، ومنه يقال: أنا فارغ، وقيل: خاليا من كل شيء إلا من ذكر موسى عليه السلام، وقيل: فارغا من الاهتمام به، لأن الله تعالى وعدها أن يرده إليها، ورجل فرغ، أي: فارغ، كفكه وفاكه، وفره وفاره، ومنه قراءة أبي الهذيل، وأصبح فؤاد أم موسى فرغا.
 وفرغ له، وإليه، كمنع وسمع، ونصر، فروغا وفراغا: قصد فالفراغ في اللغة على وجهين: الفراغ من الشغل، والآخر: القصد للشيء، ومن الأخير قوله تعالى: سنفرغ لكم أيها الثقلان، لأن الله تعالى لا يشغله شيء عن شيء، قال ابن الأعرابي: أي سنعمد، واستدل بقول الفرزدق:
  ولما اتقى القين العراقي باستهفرغت إلى القين المقيد بالحجل قال: أي عمدت، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه: افرغ إلى أضيافك، أي: اعمد واقصد ويجوز أن يكون بمعنى التخلي والفراغ، ليتوفر على قراهم، والاشتغال بهم، وقرأ قتادة وسعيد بن جبير، والأعرج، وعمارة الدارع: سنفرغ لكم بفتح الراء، على فرغ يفرغ، وفرغ يفرغ، وقرأ أبو عمرو وعيسى بن عمر، وأبو السمال سنفرغ بكسر النون وفتح الراء، على لغة من يكسر أول المستقبل، وقرأ أبو عمرو أيضا: سنفرغ بكسر النون والراء، وزعم أن تميما تقول: نعلم.
 ومن المجاز: فرغ الرجل فروغا، أي: مات مثل قضى، لأن جسمه خلا من روحه.
 والفرغ: مخرج الماء من الدلو بين العراقي، وكذلك الثرغ، وجمعهما: فلروغ، وثروغ، كالفراغ، ككتاب، وهو ناحية الدلو التي تصب الماء منه، قال الشاعر:
  كأن شدقيه إذا تـهـكـمـا
  فرغان من غربين قد تخرما وقال آخر:
  يسقي به ذات فراغ عثجلا

  والفرغ: الإناء فيه الدبس، وقال أعرابي: تبصروا الشيفان، فإنه يصوك على شعفة المصاد، كأنه قرشام على فرغ صقر، الشيفان، كهيبان: الطليعة، والمصاد: الجبل، ويصوك، أي: يلزم، والقرشام: القراد، والصقر: الدبس.
 ومن فرغ الدلو سمي الفرغان: فرغ الدلو المقدم، وفرغ الدلو المؤخر، وهما: منزلان للقمر في برج الدلو، كل واحد منهما كوكبان نيران، بين كل كوكبين في المرأى قدر رمح، وفي اللسان: قدر خمس أذرع في رأي العين وقد يجمع، فيقال: الفروغ بما حولهما من الكواكب، قال أبو خراش الهذلي:
  وظـل لـنـا يوم كـأن أواره                      ذكا النار من فيح الفروغ طويل وقال الجمحي: الفروغ: الجوزاء، وفي شرح الديوان: فروغ الجوزاء: نجوم أعاليها.
 وفرغ القبة بكسر القاف وفتح الموحدة الخفيفة، وفرغ الحفر بفتح الحاء والفاء: بلدان لتميم بين الشقيق وأود، فيها ذئاب تأكل الناس.
 وفرغانة: ناحية بالمشرق تشتمل على أربع مدن وقصبات كثيرة، فالمدن: أوش وأوزجند، وكاسان ومرغينان، وليست فرغانة بلدة بعينها.
 وفرغان: ة، بفارس ويقال لها أيضا فرغانة.
 وفرغان: د، باليمن من مخلاف بني زبيد.
 وفرغان: جد لأبي الحسن أحمد بن الفتح بن عبد الله الموصلي المحدث عن عبيد الله بن الحسين القاضي عن أبي يعلى.
 والأفراغ: مواضع حول مكة حرسها الله تعالى، هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب، وهو غلط من الصاغاني والمصنف قلده والصواب: موضع حول مكة، كما حققه ياقوت في المعجم، وأنشد قول الفضل اللهبي:
  فالهاوتان فكبكب فجـتـاوب                      فالبوص فالأفراغ من أشقاب وإفراغة: د، بالأندلس من أعمال ماردة كثيرة الزيتون، تملكها الفرنج في سنة 543 في أيام علي بن يوسف بن تاشفين الملثم، ثم ظاهر سياق المصنف كالصاغاني أنه بفتح الهمزة، والصواب أنه بكسرها، كما ضبطه ياقوت وغيره.
 وفرغت الضربة، ككرم: اتسعت فهي فريغة، أي: جائفة ذات فرغ، أي: سعة، شبهت لسعتها بفرغ الدلو، وهو مجاز، قال لبيد رضي الله عنه:
  وكل فريغة عجلى رموح                      كأن رشاشها لهب الضرام وكذلك ضربة فريغ، بلا هاء أيضا.
 والفريغ: مستوى من الأرض كأنه طريق، وهو الواسع وهو مجاز، وقيل: هو الذي قد أثر فيه، لكثرة ما وطئ، قال أبو كبير الهذلي:
  فأجزته بأفل يحسـب أثـره                      نهجا أبان بذي فريغ مخرف شبه بيا الفرند بوضوح هذا الطريق.
 والفريغ من الخيل: الهملاج الواسع المشي، كالفراغ، ككتاب، وقد فرغ فراغة، وهو مجاز.
 وقيل: الفريغ: هو الجواد البعيد الشحوة، قال الشاعر:
  ويكاد يهلك في تـنـوفـتـه                      شأو الفريغ وعقب ذي العقب وقال كراع: هملاج فريغ: سريع أيضا والمعنيان متقاربان.
 ويقال: دابه فراغ السير، أي: سريع المشي، واسع الخطا، وفي الحديث: أن رجلا من الأنصار قال: حملنا رسول الله صلى الله عليه وسلم على حمار لنا قطوف، فنزل عنه، فإذا هو فراغ

  لا يساير أي: سريع المشي، واسع الخطوة، وقال الزمخشري: حمار فريغ: واسع المشي، وقد علم من ذلك أنه يطلق على غير الخيل أيضا.
 والفريغة: المزادة الكثيرة الأخذ للماء، نقله الصاغاني كأنها ذات فرغ، أي: سعة، وهو مجاز.
 والفراغ، ككتاب: العدل من الأحمال، بلغة طيئ، قاله أبو عمرو.
 وقال الأصمعي: الفراغ: حوض واسع ضخم من أدم، قال أبو النجم:
  تهدي بها كل نياف عندل
  طاوية جنبي فراغ عثجل والفراغ: الإناء بعينه، عن ابن الأعرابي، وفي التهذيب: كل إناء عند العرب: فراغ.
 وقال أبو زيد: الفراغ: الغزيرة من النوق، الواسعة جراب الضرع، نقله الصاغاني وصاحب اللسان.
 والفراغ في قول امرئ القيس:
  ونحت له عن أزر تألبة                      فلق فراغ معابل طحل القوس الواسعة جرح النصل، ونحت: تحرفت، أي: رمته عن قوس، وأزر: قوة وزيادة، والضمير في له لامرئ القيس.
 أو الفراغ هنا: القوس البعيدة السهم ويروى فراغ بالنصب، أي: نحت فراغ، والمعنى كأن هذه المرأة رمته بسهم في قلبه.
 وقال ابن عباد: الفراغ: القدح الضخم، الذي لا يطاق حمله، ج: أفرغة، كجراب وأجربة.
 وقيل: الفراغ في قول امرئ القيس السابق: النصال العريضة، وأراد بالأرز: القوس نفسها.
 وفرغ الماء، كفرح: انصب، الأولى كسمع، ليطابق مصدره، فرغ فراغا كسمع سماعا، وهو نص اللسان، وفي العباب: فرغ الماء، بالكسر، ففيه إشارة لما قلنا، وأما إذا كان كفرح فيلزم أن يكون مصدره فرغا، محركة، ولا قائل به، فتأمل.
 والفراغة: الجزع والقلق، قال:
  يكاد من الفراغة يستطار والفراغة، بالضم: نطفة الرجل، أي منيه، نقله ابن سيده والجوهري.
 والفرغ، بالكسر: الفراغ، قال طليحة بن خويلد الأسدي في قتل ابن أخيه حبال بن سلمة بن خويلد:
  فما ظنكم بالقوم إذ تقتلونهـم                      أليسوا وإن لم يسلموا برجال وأنشد:
  فإن تك أذواد أخذن ونسوة                      فلم تذهبوا فرغا بقتل حبال ويقال: ذهب دمه فرغا، بالكسر: ويفتح، أي: باطلا هدرا لم يطلب به، وزاد الزمخشري: وكذا ذهبت دماؤهم فرغا.
 والأفرغ: الفارغ، ومنه قول رؤبة:
  لو كنت أسطيعك لم يشغـشـغ
  شربي وما المشغول مثل الأفرغ ومن المجاز: الطعنة الفرغاء، هي: الواسعة يسيل دمها، كأنها ذات فرغ، شبهت لسعتها بفرغ الدلو.
 وأفرغه إفراغا: صبه، كفرغه تفريغا، وفي التنزيل ربنا أفرغ علينا صبرا، أي: اصبب كما تفرغ الدلو، أي: تصب وقيل: أنزل علينا صبرا يشتمل علينا، وهو مجاز.
 وأفرغ الدماء: أراقها.
 ويقال: حلقة مفرغة: إذا كانت مصمتة الجوانب غير مقطوعة، وفي الأساس: هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها.
 وتفريغ الظروف: إخلاؤها، وقرأ الحسن البصري، وأبو رجاء والنخعي، وعمران بن جرير: حتى إذا فرغ عن قلوبهم وتفسيره: أخلى قلوبهم من الفزع، وقال ابن جني في كتاب الشواذ فرغ، وفزع،وافرنقع بمعنى واحد.

  ويزيد بن ربيعة بن مفرغ، كمحدث الحميري: شاعر يقال: إن جده راهن على أن يشرب عسا من لبن، ففرغه شربا، وقال ابن الكلبي في نسب حمير هو يزيد بن زياد بن ربيعة بن مفرغ، وكان حليفا لآل خالد بن أسيد بن أبي العيص بن أمية، قال: وله اليوم عقب بالبصرة، وهكذا قرأته في أنساب أبي عبيد أيضا.
 والمستفرغة من الإبل: الغزيرة اللبن.
 ومن المجاز: المستفرغة من الخيل: التي لا تدخر من حضرها شيئا، أي: من عدوها.
 واستفرغ: تقيأ وفي اصطلاح الأطباء: تكلف القيء.
 ومن المجاز: استفرغ مجهوده في كذا، أي: بذل طاقته ولم يبق من جهده شيئا.
 وتفرغ، أي تخلى من الشغل، يقال: تفرغ لكذا، ومن كذا ومنه الحديث: تفرغوا من هموم الدنيا ما استطعتم.
 وافترغت لنفسي ماء: صببته وفي العباب: افترغت:صببت على نفسي: وافترغت من المزادة لنفسي ماء: إذا اصطببته وفي اللسان: افترغ: أفرغ على نفسه الماء، وصبه عليه، وفي الأساس: رأيته يغترف الماء، ثم يفترغه على نفسه.
 ومما يستدرك عليه: إناء فرغ، بضمتين أي: مفرغ، كذلل بمعنى مذلل، وبه قرأ الخليل: وأصبح فؤادث أم موسى فرغا أي: مفرغا.
 وقوس فرغ، بضمتين، وفراغ، ككتاب: بغير وتر، وقيل: بغير سهم.
 وناقة فراغ، بالكسر: بغير سمة.
 والفرغ، بالفتح: السيلان.
 وفراغث الناقة، بالكسر: ضرعها، وهكذا فسر به قول أبي النجم السابق، أراد أنه قد جف ما فيه من اللبن فتغضن.
 والفريغ، كأمير: العريض.
 وسهم فريغ، أي حديد، قال النمر بن تولب، رضي الله عنه:
  فريغ الغرار على قدره                      فشك نواهقه والفمـا وسكين فريغ كذلك، وكذلك رجل فريغ: إذا كان حديد اللسان.
 ورجل فراغ، ككتاب: سريع المشي، واسع الخطا.
 وفرغ عليه الماء: صبه عن ثعلب، وأنشد:
  فرغن الهوى في القلب ثم سقينهصبابات ماء الحزن بالأعين النجل والإفراغة: المرة الواحدة من الإفراغ، ومنه الحديث: كان يفرغ على رأسه ثلاث إفراغات.
 وأفرغ عند الجماع: صب ماءه.
 وأفرغ الذهب والفضة وغيرهما من الجواهر الذائبة: صبها في قالب. ودرهم مفرغ، كمكرم، مصبوب في قالب، ليس بمضروب ومفرغ الدلو، كمقعد: ما يلي مقدم الحوض.
 والفرغان: الإناء الواسع.
 والفراغ بالكسر: الأودية عن ابن الأعرابي، ولم يذكر لها واحدا، ولا اشتقها.
 وقال ابن بري: الفرغ: الأرض المجدبة قال مالك العليمي:
  انج نجاء من غريم مكبول
  يلقى عليه النيدلان والغول
  واتق أجسادا بفرغ مجهول ومفارغ الدلو: مصابها، جمع فرغ، كما في الأساس، أو جمع مفرغ.
 وفي الدعاء: اللهم إني أسألك العيش الرافغ، والبال الفارغ.
 ومن المجاز: يقال: هذا كلام فارغ.
 ويقال في الوعيد: لأفرغن لك.
 وقد أفرغ عليه ذنوبا: إذا ناطقه بما يتشور منه، أي: يستحيا ويخجل، ومنه قول الأخطل في حق الشعبي: أنا استفرغ من إناء واحد، وهو يستفرغ من أوان شتى يريد سعة حفظ الشعبي.

  والمفرغ: بضم الميم وفتحها، فالضم: بمعنى الإفراغ، والفتح بمعنى الموضع، وبهما فسر قول رؤبة:
  بمدفق الغرب رحيب المفرغ

##### Türkçe

**فرغ** ondan, yani: işten; **منع** gibi, ve **سمع** ve **نصر**; birincisini Yunus **كتاب اللغات**’ta zikretti; o ve ikincisi üçüncüde iki lugattır. **الصاغاني** dedi: ve yine **فرغ**; kesre ile, **يفرغ** zamme ile, iki lugattan mürekkebdir: **فروغا** ve **فراغا**; o hâlde o **فرغ**’dır, **كتف** gibi, ve **فارغ**; yani: kolu boşaldı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **وأصبح فؤاد أم موسى فارغا** yani sabırdan boş. Ve ondan denir: **أنا فارغ**; ve denildi: Musa عليه السلام’in zikrinden başka her şeyden boş; ve denildi: onunla ilgilenmekten boş, çünkü Yüce Allah ona onu kendisine geri döndüreceğini vaad etti. Ve **رجل فرغ**; yani: **فارغ**; **فكه** ve **فاكه** gibi, ve **فره** ve **فاره**; ve ondan Ebû’l-Huzeyl’in kıraati: **وأصبح فؤاد أم موسى فرغا**.

Ve **فرغ له** ve ona, **منع** ve **سمع** gibi, ve **نصر**; **فروغا** ve **فراغا**: kastetti; böylece **الفراغ** lugatta iki vecih üzeredir: işten boşalma, ve diğeri: şeye yönelme/kast. Ve sonuncudan Yüce Allah’ın sözü: **سنفرغ لكم أيها الثقلان**; çünkü Yüce Allah’ı bir şey başka bir şeyden meşgul etmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: yani “yöneleceğiz”; ve Ferazdak’ın sözüyle istidlâl etti:
  **ولما اتقى القين العراقي باستهفرغت إلى القين المقيد بالحجل**
Dedi: yani “yöneldim”. Ebû Bekir رضي الله عنه hadîsinde: **افرغ إلى أضيافك**; yani: yönel ve kastet; ve “boşalma ve ferâğ” mânâsında olması da câizdir; onların ikramına ve onlarla meşgul olmaya yoğunlaşsın diye. Katâde ve Saîd b. Cübeyr, ve el-A‘rac, ve Umâre ed-Dâri‘: **سنفرغ لكم** râ’yı fetha ile okudular; **فرغ يفرغ** ve **فرغ يفرغ** üzere. Ebû Amr ve Îsâ b. Ömer, ve Ebû’s-Semmâl: nûn’u kesre, râ’yı fetha ile **سنفرغ** okudular; muzâriin evvelini kesreleyenlerin lugatı üzere. Ebû Amr ayrıca: nûn ve râ’yı kesre ile **سنفرغ** okudu; ve Temîm’in “**نعلم**” dediğini iddia etti.

Mecazdan: **فرغ الرجل فروغا**; yani: öldü; **قضى** gibi; çünkü cismi ruhundan boşaldı.

Ve **الفرغ**: kovadan suyun çıktığı yer; **العراقي** arasında; ve yine **الثرغ**; ikisinin cem‘i: **فلروغ** ve **ثروغ**; **الفراغ** gibi, **كتاب** gibi; ve o, kovadan suyun döküldüğü tarafıdır. Şair dedi:
  **كأن شدقيه إذا تـهـكـمـا**
  **فرغان من غربين قد تخرما**
Ve bir başkası dedi:
  **يسقي به ذات فراغ عثجلا**

Ve **الفرغ**: içinde pekmez bulunan kap. Bir bedevî dedi: “**تبصروا الشيفان**; çünkü o, **شعفة المصاد** üzerinde sana yapışır; sanki **قرشام** bir **فرغ صقر** üzerindedir.” **الشيفان**, **هيبان** gibi: öncü; ve **المصاد**: dağ; ve **يصوك** yani: yapışır/ayrılmaz; ve **القرشام**: kene; ve **الصقر**: pekmez.

Kovayı **فرغ** etmekten **الفرغان** isimlendirildi: kovanın ön **فرغ**’u ve kovanın arka **فرغ**’u; ve ikisi: Kova burcunda ay için iki menzildir; her biri iki parlak yıldızdır; her iki yıldız arasında görünüşte bir mızrak miktarı vardır; ve **اللسان**’da: göz görüşünde beş arşın miktarı; ve cem‘ edilebilir; denir: çevrelerindeki yıldızlarla birlikte **الفروغ**. Ebû Harâş el-Huzelî dedi:
  **وظـل لـنـا يوم كـأن أواره                      ذكا النار من فيح الفروغ طويل**
Ve el-Cumahî dedi: **الفروغ**: **الجوزاء**. Ve divan şerhinde: **فروغ الجوزاء**: onun üst taraflarının yıldızları.

Ve **فرغ القبة**: kāf kesre ile ve hafif tek-noktalı harf fetha ile; ve **فرغ الحفر**: hâ ve fâ fetha ile; Temîm’e ait iki belde; **الشقيق** ile **أود** arasında; içinde insan yiyen kurtlar vardır.

Ve **فرغانة**: doğuda bir nâhiye; dört şehir ve çok kasaba ihtiva eder; şehirler: **أوش** ve **أوزجند**; ve **كاسان** ve **مرغينان**; ve **فرغانة** bizzat bir belde değildir.

Ve **فرغان**: Fars’ta; ona ayrıca **فرغانة** da denir.

Ve **فرغان**: Yemen’de; Benî Zübeyd’in **مخلاف**’ından.

Ve **فرغان**: Ebû’l-Hasen Ahmed b. el-Feth b. Abdillah el-Mevsılî’nin dedesi; Ubeydullah b. el-Hüseyn el-Kādî’den, Ebû Ya‘lâ’dan hadis rivayet eden.

Ve **الأفراغ**: Mekke’nin çevresinde yerler; Allah Teâlâ onu korusun; diğer nüshalarda böyle; ve **العباب**’da da böyledir; ve bu, **الصاغاني**’den ve musannifin onu taklidinden bir hatadır; doğrusu: Mekke’nin çevresinde bir yer; Yakut’un **المعجم**’da tahkik ettiği gibi. Ve el-Fadl el-Lehebî’nin sözünü inşâd etti:
  **فالهاوتان فكبكب فجـتـاوب                      فالبوص فالأفراغ من أشقاب**
Ve **إفراغة**: Endülüs’te bir belde; Mâride amellerinden; zeytini çok; Frenkler onu 543 senesinde, Ali b. Yusuf b. Tâşfîn el-Müleththem günlerinde ele geçirdi. Sonra musannifin siyakı, **الصاغاني** gibi, hemzenin fetha ile olduğunu gösterir; doğrusu onun kesre iledir; Yakut ve başkalarının ضبط ettiği gibi.

Ve **فرغت الضربة**; **كرم** gibi: genişledi; o hâlde o **فريغة**’dir; yani: **جائفة**; **فرغ** sahibi; yani: genişlik; genişliği sebebiyle kovanın **فرغ**’una benzetildi; ve o mecazdır. Lebîd رضي الله عنه dedi:
  **وكل فريغة عجلى رموح                      كأن رشاشها لهب الضرام**
Ve yine **ضربة فريغ**; hâ’sız da.

Ve **الفريغ**: yerden bir düzlük; sanki yol; ve o geniş olandır; ve o mecazdır. Ve denildi: o, çok çiğnenmekten dolayı izi belirmiş olandır. Ebû Kebîr el-Huzelî dedi:
  **فأجزته بأفل يحسـب أثـره                      نهجا أبان بذي فريغ مخرف**
Bu yolun açıklığıyla **الفرند**’i benzetti.

Ve **الفريغ** atlardan: yürüyüşü geniş **الهملاج**; **الفراغ** gibi, **كتاب** gibi; ve **فرغ فراغة**; ve o mecazdır.

Ve denildi: **الفريغ**: uzak sıçrayışlı cins at; şair dedi:
  **ويكاد يهلك في تـنـوفـتـه                      شأو الفريغ وعقب ذي العقب**
Ve Kurâ‘ dedi: **هملاج فريغ**: hızlı da; ve iki mânâ birbirine yakındır.

Ve denir: **دابه فراغ السير**; yani: yürüyüşü hızlı, adımı geniş. Hadîste: Ensardan bir adam dedi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i bizim bir eşeğimize bindirdik; o **قطوف** idi; sonra ondan indi; bir de baktık ki o **فراغ**;
**لا يساير**”; yani: yürüyüşü hızlı, adımı geniş. Zemahşerî dedi: **حمار فريغ**: yürüyüşü geniş; ve bundan, atlardan başkasına da ıtlak edildiği bilinmiştir.

Ve **الفريغة**: suyu çok alan **المزادة**; **الصاغاني** nakletti; sanki **فرغ** sahibi; yani: genişlik; ve o mecazdır.

Ve **الفراغ**; **كتاب** gibi: yüklerden adil/denk olan; Tayy lugatıyla; Ebû Amr söyledi.

Ve Asma‘î dedi: **الفراغ**: deriden geniş büyük bir havuz. Ebû’n-Necm dedi:
  **تهدي بها كل نياف عندل**
  **طاوية جنبي فراغ عثجل**
Ve **الفراغ**: bizzat kap; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **التهذيب**’de: Araplar katında her kap: **فراغ**.

Ve Ebû Zeyd dedi: **الفراغ**: develerden sütü bol olan; memenin tulumu geniş olan; **الصاغاني** ve **اللسان** sahibi nakletti.

Ve **الفراغ** İmru’ul-Kays’ın sözünde:
  **ونحت له عن أزر تألبة                      فلق فراغ معابل طحل**
geniş; ok ucunun yarası. Ve **نحت**: saptı; yani: onu bir yaydan attı. Ve **أزر**: kuvvet ve ziyade. Ve **له**’deki zamir İmru’ul-Kays’adır.

Veya buradaki **الفراغ**: oku uzağa atan yay; ve **فراغ** nasb ile rivayet edilir; yani: **نحت فراغ**; mânâ: sanki bu kadın onu kalbinde bir okla vurdu.

İbn Abbâd dedi: **الفراغ**: taşınması güç olan büyük kadeh; cem‘i: **أفرغة**; **جراب** ve **أجربة** gibi.

Ve denildi: İmru’ul-Kays’ın önceki sözünde **الفراغ**: geniş ok uçları; ve **الأرز** ile bizzat yayı kastetti.

Ve **فرغ الماء**; **فرح** gibi: aktı; birincisi **سمع** gibi (masdarına uysun diye): **فرغ فراغا**; **سمع سماعا** gibi; ve bu **اللسان**’ın nassıdır. Ve **العباب**’da: **فرغ الماء** kesre ile; onda, dediğimize bir işaret vardır. Ama eğer **فرح** gibi olursa, masdarının harekeli **فرغا** olması gerekir; ve bunu söyleyen yoktur; öyleyse düşün.

Ve **الفراغة**: sızlanma ve huzursuzluk; dedi:
  **يكاد من الفراغة يستطار**
Ve **الفراغة** zamme ile: erkeğin nutfesi; yani menisi; İbn Sîde ve Cevherî nakletti.

Ve **الفرغ** kesre ile: **الفراغ**. Tuleyha b. Huveylid el-Esedî, kardeşinin oğlu Hibâl b. Seleme b. Huveylid’in öldürülmesi hakkında:
  **فما ظنكم بالقوم إذ تقتلونهـم                      أليسوا وإن لم يسلموا برجال**
Ve inşâd etti:
  **فإن تك أذواد أخذن ونسوة                      فلم تذهبوا فرغا بقتل حبال**
Ve denir: **ذهب دمه فرغا**; kesre ile; ve fetha ile de; yani: bâtıl, heder; onun için talep edilmedi. Zemahşerî artırdı: ve yine “**ذهبت دماؤهم فرغا**”.

Ve **الأفرغ**: **الفارغ**. Ve ondan Ru’be’nin sözü:
  **لو كنت أسطيعك لم يشغـشـغ**
  **شربي وما المشغول مثل الأفرغ**
Ve mecazdan: **الطعنة الفرغاء**: geniş olan; kanı akar; sanki **فرغ** sahibidir; genişliği sebebiyle kovanın **فرغ**’una benzetildi.

Ve **أفرغه إفراغا**: onu döktü; **فرغه تفريغا** gibi. Ve tenzîlde: **ربنا أفرغ علينا صبرا**; yani: dök; kovayı boşaltır gibi; yani: dökersin. Ve denildi: üzerimize sabır indir; bizi kuşatsın; ve o mecazdır.

Ve **أفرغ الدماء**: onları akıttı.

Ve denir: **حلقة مفرغة**: yanları dolu, kesik olmayan olursa. Ve **الأساس**’ta: “Onlar, ucu neresi bilinmeyen **الحلقة المفرغة** gibidir.”

Ve **تفريغ الظروف**: onları boşaltmaktır. Hasan el-Basrî, Ebû Recâ, en-Neha‘î, İmrân b. Cerîr okudu: **حتى إذا فرغ عن قلوبهم**; ve tefsiri: kalplerini korkudan boşalttı. İbn Cinnî **كتاب الشواذ**’da dedi: **فرغ** ve **فزع** ve **وافرنقع** bir mânâdadır.

Ve Yezîd b. Rebîʿa b. Muferrığ, el-Ḥumeyrî muhaddisi gibi: şairdir; denilir ki: dedesi, bir **عس** kadar sütten içmeye bahse girdi de onu içişle boşalttı; İbnü’l-Kelbî, Ḥimyer’in nesebinde: o, Yezîd b. Ziyâd b. Rebîʿa b. Muferrığ’dır, dedi; Âl-i Ḫâlid b. Useyd b. Ebî’l-ʿÂyṣ b. Ümeyye’ye müttefik idi; dedi ki: bugün onun Basra’da nesli vardır; bunu Ebû ʿUbeyd’in ensâbında da böyle okudum.

Ve develerden **المستفرغة**: sütü bol olan.

Ve mecazdan: atlardan **المستفرغة**: hazırından hiçbir şey saklamayan; yani: koşusundan.

Ve **استفرغ**: kustu; tabiplerin ıstılahında: kusmayı zorladı.

Ve mecazdan: **استفرغ** gücünü şunda; yani: kudretini sarf etti ve çabasından hiçbir şey bırakmadı.

Ve **تفرغ**; yani işten boşaldı; denilir: **تفرغ** şuna, ve şundan; ve ondan hadis: “Dünya kaygılarından gücünüz yettiğince **تفرغوا**.”

Ve kendim için su **افترغت**: onu döktüm; ve el-ʿUbâb’da: **افترغت**: kendimin üzerine döktüm; ve: kırbadan kendim için su **افترغت**: onu üzerime döktüğüm zaman; ve Lisân’da: **افترغ**: suyu kendi üzerine boşalttı ve onu onun üzerine döktü; ve el-Esâs’ta: onu suyu avuçlayıp sonra onu kendi üzerine **يفترغه** ederken gördüm.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **إناء فرغ**; iki ḍamme ile; yani: boşaltılmış; **ذلل** gibi, “zelîl kılınmış” mânasında; ve Halîl bununla okudu: “Ve Mûsâ’nın annesinin gönlü **فرغا** oldu”; yani: boşaltılmış.

Ve **قوس فرغ**; iki ḍamme ile; ve **فراغ**; **كتاب** gibi: kirişsiz; ve denildi: okluksuz.

Ve **ناقة فراغ**; kesre ile: damgasız.

Ve **الفرغ**; fetḥa ile: akma.

Ve **فراغث الناقة**; kesre ile: onun memesi; Ebû’n-Necm’in önceki sözünü bununla böyle tefsir etti; içinde sütten olanın kuruduğunu, böylece buruştuğunu kastetti.

Ve **الفريغ**; **أمير** gibi: geniş.

Ve **سهم فريغ**; yani demir; en-Nemir b. Tevleb, Allah ondan razı olsun, dedi:
  **فريغ الغرار على قدره**                      **فشك نواهقه والفمـا**
Ve **سكين فريغ** da böyledir; ve yine **رجل فريغ**: dili keskin olduğu zaman.

Ve **رجل فراغ**; **كتاب** gibi: yürüyüşü hızlı, adımı geniş.

Ve onun üzerine su **فرغ**: onu döktü; Saʿleb’den; ve inşâd etti:
  **فرغن الهوى في القلب ثم سقينه**
  **صبابات ماء الحزن بالأعين النجل**
Ve **الإفراغة**: boşaltmanın bir defası; ve ondan hadis: başının üzerine üç **إفراغات** boşaltırdı.

Ve cinsel birleşmede **أفرغ**: suyunu döktü.

Ve altını, gümüşü ve erimiş cevherlerden başkasını **أفرغ**: onu kalıba döktü. Ve **درهم مفرغ**; **مكرم** gibi: kalıba dökülmüş; darbedilmiş değildir. Ve **مفرغ الدلو**; **مقعد** gibi: havuzun ön tarafına bitişik olan yer.

Ve **الفرغان**: geniş kap.

Ve **الفراغ** kesre ile: vadiler; İbnü’l-Aʿrâbî’den; onun için tekil zikretmedi ve onu türetmedi.

Ve İbn Berî dedi ki: **الفرغ**: çorak arazi. Mâlik el-ʿUley mî dedi:
  **انج نجاء من غريم مكبول**
  **يلقى عليه النيدلان والغول**
  **واتق أجسادا بفرغ مجهول**
Ve **مفارغ الدلو**: onun dökülecek yerleri; **فرغ**’un cemʿi; el-Esâs’ta olduğu gibi; yahut **مفرغ**’un cemʿi.

Ve duada: “Allah’ım, senden **العيش الرافغ**ı ve **البال الفارغ**ı isterim.”

Ve mecazdan: denilir: bu **كلام فارغ**tır.

Ve tehditte denilir: “Sana mutlaka **لأفرغن لك**.”

Ve onun üzerine bir kova **أفرغ** etti: onunla, ondan çekinilecek şeyle konuştuğu zaman; yani: utanılır ve mahcup olunur; ve ondan Aḫṭal’ın Şaʿbî hakkında sözü: “Ben tek bir kaptan **استفرغ** ederim; o ise türlü kaplardan **يستفرغ** eder”; Şaʿbî’nin hıfzının genişliğini ister.

Ve **المفرغ**: mîm’in ḍammesiyle ve fetḥasıyla; ḍamme: **الإفراغ** mânasında; fetḥa ise yer mânasında; ve ikisiyle Rüʾbe’nin sözü tefsir edildi:
  **بمدفق الغرب رحيب المفرغ**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرَغَ
1 فَرَغَ ذ , [aor. فَرُغَ ; and app. فَرِغَ, aor. فَرَغَ and فَرُغَ , as below; inf. n. فُرُوغٌ and فَرَاغٌ; or, accord. to some, the latter is a simple subst., but it is more commonly used than the former;] said of a thing, It was, or became, empty, vacant, void, devoid, destitute, or unoccupied; syn. خَلَا. (Msb.) [You say, فَرَغَ مِنْ كَذَا It was, or became, empty, vacant, void, devoid, or destitute, of such a thing; or unoccupied thereby.] And فَرَغَ لَكَ الشَّىْءُ [The thing was, or became, vacant, or unoccupied, for thee; as though it were a place, or a vessel: and hence, the thing was, or became, exclusively for thee]. (TA voce خَلَا.) ― -b2- [Hence,] فَرَغَ (O, * K, * TA) said of a man, (TA,) [and app. فَرِغَ also, as below,] inf. n. فُرُوغٌ, (tropical:) He died; (O, K, TA;) because his body became devoid of his soul, or spirit. (TA.) ― -b3- And فَرَغَ مِنَ الشُّغْلِ, (S, O, Msb, K, *) aor. فَرُغَ , inf. n. فُرُوغٌ (S, O, Msb, K) and [more commonly] فَرَاغٌ, (S, O, K,) or the latter is a simple subst.; (Msb;) and فَرَغ, aor. فَرَغَ , (O, K,) mentioned by Yoo; (O;) and فَرِغَ, aor. فَرَغَ , (O, Msb, K,) of the dial. of Temeem; (Msb;) and فَرِغَ, aor. فَرُغَ , a compound of two dial. vars.; (O, Msb;) He was, or became, vacant from, devoid of, or free from, business, occupation, or employment; unoccupied, unemployed, or at leisure. (K, * TA.) [See also 5.] ― -b4- [And hence, فَرَغَ مِنَ الأَمْرِ He ceased from, ended, or finished, the affair.] ― -b5- And فَرَغَ لَهُ and اـِلَيْهِ, (O, Msb, K, TA,) aor. فَرُغَ and فَرَغَ ; (TA;) and فَرِغَ, (O, * Msb, K, * TA,) aor. فَرَغَ ; inf. n. فُرُوغٌ and [more commonly] فَرَاغٌ; (TA;) He made him, or it, his object, or the object to which he directed himself; syn. قَصَدَ: (O, Msb, K, TA:) [or he made him, or it, his exclusive object; agreeably with an explanation of the phrase here following]: whence, in the Kur [lv. 31], لَكُمْ سَنَفْرُغُ We will make you our object; expl. by IAar as meaning سَنَعْمِدُ [which is syn. with سَنَقْصِدُ]; (TA;) and some read سَنَفْرَغُ; (O, TA;) and some, سَنِفْرَغُ; (O;) and some, سَنِفْرِغُ, asserting that Temeem say نِعْلِمُ; (O, TA;) and some, سَنَفْرَغُ اـِلَيْكُمْ, meaning سَنَقْصِدُ اـِلَيْكُمْ; or سَنَفْرُغُ لَكُمْ means We will apply ourself exclusively (سَنَتَجَرَّدُ) to the reckoning with, and the requiting of, you; and it is said to be a threat; (Bd;) a metaphorical phrase, from a man's saying to him whom he threatens, سَأَفْرُغُ لَكَ, (Ksh, Bd,) meaning I will apply myself exclusively to the making an assault upon thee: (Ksh:) one says [also] in threatening, لَأَفْرُغَنَّ لَكَ [meaning in like manner I will assuredly apply myself &c.]. (TA.) [See, again, 5.] ― -b6- فَرِغَ المَآءُ, (S, O, K,) aor. فَرَغَ , (S, K,) inf. n. فَرَاغٌ, (S, TA,) The water poured out or forth, or became poured out or forth. (S, O, K.) -A2- فَرُغَ, [aor. فَرُغَ ,] inf. n. فَرَاغَةٌ, (tropical:) He (a horse) was easy, or good, and quick, in pace, and wide in step. (TA.) ― -b2- فَرُغَتِ الضَّرْبَةُ (tropical:) The [wound made by a] stroke, or blow, was wide; (O, K, TA;) likened to the فَرْغ of the leathern bucket. (TA.) ― -b3- And فَرَاغَةٌ (as an inf. n. of which the verb is فَرُغَ, TK) signifies The being impatient, and disquieted or disturbed or agitated. (O, K.) -A3- فَرَغَ as trans.: see 4.

فَرَّغْتُهُ
2 فَرَّغْتُهُ ذ I made it empty, vacant, void, devoid, destitute, or unoccupied; as also ↓ أَفْرَغْتُهُ. (Msb.) تَفْرِيغُ الظُّرُوفِ signifies The making the receptacles empty. (S, O, K.) And some read [in the Kur xxxiv. 22], حَتَّى اـِذَا فُرِّغَ عَنْ قُلُوبِهِمْ, (O, TA,) expl. as meaning Until, when their hearts shall be made void of fear, or fright: or, accord. to IJ, فُرِّغَ and فُزِّعَ and افْرَنْقَعَ [which are all mentioned as readings in the same passage] have one meaning. (TA. [See 2 in art. فزع.]) ― -b2- [Hence one says, فرّغهُ لِكَذَا He made him to be, or become, or he left him, vacant from, devoid of, or free from, business, occupation, or employment; or made him to be unoccupied, unemployed, or at leisure; so that he might apply himself exclusively to such a thing.] ― -b3- See also the next paragraph.

4 أَفْرَغَ see 2, first sentence. ― -b2- افرغهُ, (S, O, K,) inf. n. اـِفْرَاغٌ and مُفْرَغٌ, (O,) signifies [also] He poured it out, or forth; (S, O, K;) namely, water [&c.]; (S;) as also ↓ فرّغهُ, (S, O, K,) inf. n. تَفْرِيغٌ; (S, O;) and افرغ likewise signifies he poured forth blood; (S, O, K;) and عَلَيْهِ ↓ فَرَغَ المَآءَ, meaning he poured out, or forth, upon him, the water, is mentioned by Th, who has cited as an ex.,
فَرَغْنَ الهَوَى فِى القَلْبِ ثُمَّ سَقَيْنَهُ
صُبَابَاتِ مَآءِ الحُزْنِ بِالأَعْيُنِ النُّجْلِ
[They (referring to women) poured desirous love into the heart; then they gave him to drink the remains of the water of grief, by looking with the wide eyes: but perhaps فَرَغْنَ is here used for فَرَّغْنَ, by poetic license, for the sake of the metre]: (TA:) اـِفْرَاغَةٌ signifies A single act of اـِفْرَاغ; and hence the trad. كَانَ يُفْرِغُ عَلَى رَأْسِهِ ثَلَاثَ اـِفْرَاغَاتٍ [He used to pour upon his head three pourings]. (TA.) ― -b3- [Hence,] رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا, in the Kur [ii. 251 and vii. 123], means (tropical:) O our Lord, pour forth upon us patience, like as [the water of] the leathern bucket is poured forth: (O, TA:) or send down upon us patience (Msb, * TA) that shall envelop us: (TA:) or أَفْرَغَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الصَّبْرَ means (assumed tropical:) God inspired him with patience. (Msb in art. ربط.) ― -b4- [Hence, also,] أَفْرَغَ عَلَيْهِ ذَنُوبًا [lit. He poured forth upon him a bucketful of water] means (tropical:) he talked with him of that in consequence of which he was confounded, or perplexed, by shame. (TA.) ― -b5- افرغ also signifies He poured metal, such as gold and silver &c., in a molten state, into a mould. (TA.) And He cast a thing, i. e. formed it by pouring molten metal into a mould. (Msb. [See its pass. part. n., مُفْرَغٌ.]) ― -b6- And افرغ عِنْدَ الجِمَاعِ He poured forth his مَآء [or sperma] on the occasion of جماع. (TA.)

تفرّغ
5 تفرّغ ذ He was, or became, or he made himself to be, vacant from, devoid of, or free from, business, occupation, or employment; unoccupied, unemployed, or at leisure; syn. تَخَلَّى مِنَ الشُّغْلِ. (O, K.) [See also فَرَغَ مِنَ الشُّغْلِ.] Hence the trad. of the Prophet, تَفَرَّغُوا مِنْ هُمُومِ الدُّنْيَا مَا اسْتَطَعْتُمْ [Be ye, or make yourselves to be, vacant, or free, from the anxieties of the present state of existence as much as ye are able]. (O.) ― -b2- And تَفَرَّغْتُ لِكَذَا [I was, or became, or I made myself to be, vacant, or free, from business, occupation, or employment; or unoccupied, unemployed, or at leisure; for such a thing: and I applied myself exclusively to such a thing]: (S: [these meanings are there indicated, but not expressed; and are well known:]) one says, تفرّغ لِلْعِبَادَةِ [He applied himself exclusively to religious service]: (Msb in art. بتل:) and تَفَرَّغْتُ لِلْأَمْرِ means [also, simply,] تَصَدَّيْتُ لَهُ [i. e. I addressed, or applied, or directed, myself, or my regard, or attention, or mind, to the affair]. (Msb in art. صد.) [See also فَرَغَ لَهُ and اـِلَيْهِ.] ― -b3- And تفرّغ بِهِ signifies تَخَلَّى بِهِ [meaning He confined himself exclusively to it; or contented himself with it exclusively of other things]. (K and TA in art. خلو.)

اِفْتَرَغْتُ
8 اِفْتَرَغْتُ ذ I poured forth upon myself (S, O) water: (S:) [and so افترغت عَلَى نَفْسِى; for one says,] رَأَيْتُهُ يَغْتَرِفُ المَآءَ ثُمَّ يَفْتَرِغُهُ عَلَى نَفْسِهِ [I saw him taking, or lading out, the water; then pouring it forth upon himself]. (A, TA.) And اِفْتَرَغْتُ لِنَفْسِى مَآءً I poured out for myself water. (O, K.)

استفرغِ
10 استفرغِ ذ [He drew forth water &c.]. One says, استفرغ مَا فِى الرَّاوِيَةِ مِنَ المَآءِ [He drew forth what was in the leathern water-bag, or pair of leathern water-bags, of water]. (TA in art. عزل.) El-Akhtal said respecting Esh-Shaabee, meaning to denote the largeness of the latter's retentive faculty, أَنَا أَسْتَفْرِغُ مِنْ اـِنَآءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ يَسْتَفْرِغُ مِنْ أَوَانِىَ شَتَّى (tropical:) [I draw from one vessel, and he draws from divers vessels]. (TA.) ― -b2- Also He vomited intentionally; or constrained himself to vomit: (O, K:) thus it signifies in the conventional language of the physicians. (O.) ― -b3- اِسْتَفْرَغَ فُلَانٌ مَا فِى صَحْفَتِهِ is a prov., meaning Such a one [exhausted, or] chose for himself, as his share, [the whole of] what was in his صحفة [or large bowl]. (TA in art. صحف.) ― -b4- And one says, استفرغ فُلَانٌ مَجْهُودَهُ (tropical:) Such a one exhausted his power, or ability; or exerted it unsparingly, or to the utmost; (S, * O, Msb, * K, * TA;) فِى كَذَا [in such a thing]. (S, TA.)

فَرْغٌ
فَرْغٌ ذ Width, breadth, or ampleness. (S, O, TA.) ― -b2- And The place whence the water pours forth, between the cross-pieces of wood (العَرَاقِى), of the leathern-bucket; (S, O, K;) as also ↓ فِرَاغٌ: (K: [expl. in the O as signifying the side of the leathern bucket from which the water pours forth:]) pl. of the former فُرُوغٌ (TA) and مَفَارِغُ, [which is anomalous, like مَشَابِهُ and مَحَاسِنُ &c.,] (A, TA,) or this is pl. of ↓ مَفْرَغٌ. (TA.) ― -b3- Hence الفَرْغَانِ, (S, O,) فَرْغُ الدَّلْوِ المُقَدَّمُ and فَرْغُ الدَّلْوِ المُؤَخَّرُ, (S, O, K,) or الفَرْغُ الأَوَّلُ and الفَرْغُ الثَّانِى, (Kzw,) Two of the Mansions of the Moon, (S, O, K,) the Twenty-sixth Mansion and the Twentyseventh; four stars, wide apart, forming the corners of a square, or four-sided figure; (Kzw;) each consisting of two stars, (S, O, K, and Kzw,) of two bright stars, (S,) the apparent distance between each two stars being the measure of five cubits, (S, O, L,) or the measure of a spear; (K;) [see ذِرَاعٌ and رُمْحٌ; the former pair consists of the stars a and b of Pegasus; and the latter, of g in Pegasus together with the bright star in the head of Andromeda; as is shown by what here follows:] the Arabs name الدَّلْوُ the four bright stars in Pegasus which form a square, or four-sided figure; i. e., that at the extremity of the neck, which is called مَتْنُ الفَرَسِ, and that which is called مَنْكِبُ الفَرَسِ, and that which is called جَنَاحُ الفَرَسِ, and the star that belongs to both Pegasus and Andromeda: (Kzw, descr. of Pegasus:) [these two pairs of stars are what are commonly known as the فَرْغَانِ; and are plainly indicated by the periods assigned to the auroral settings thereof: but the periods assigned to their auroral risings would lead us to apply the appel-lation of the فرغان to some other stars, not easily determinable, in Aquarius: see نَوْءٌ: and see also مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل.] The pl. الفُرُوغُ is said to be applied to The فَرْغَانِ with the stars around them: (O, TA:) and (accord. to El-Jumahee, O, TA) الفُرُوغُ [in the CK erroneously written الفَرُوغُ] signifies [The constellation called] الجَوْزَآءُ. (O, K, TA. [But see فُرُوعُ الجَوْزَآءِ, in art. فرع.]) ― -b4- فَرْغٌ also signifies A vessel in which is [the exuded, or expressed, juice termed] دِبْس, (O, K,) and صَقْر. (O.) ― -b5- Also Land affected with drought, or barrenness. (IB, TA.) ― -b6- See also the next paragraph.

فِرْغٌ
فِرْغٌ ذ : see فَارِغٌ. ― -b2- ذَهَبَ دَمُهُ فِرْغًا and ↓ فَرْغًا mean His blood went for nothing, as a thing of no account, unretaliated, and uncompensated by a mulct, (S, O, K,) and retaliation for it was not sought: (S, O:) and in like manner one says, ذَهَبَتْ دِمَاؤُهُمْ فِرغًا [Their bloods went for nothing, &c.]. (Z, TA.) Hence, in the Kur xxviii. 9, accord. to one reading, وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فِرْغًا (Ksh and Bd) i. e. And the heart, or mind, of the mother of Moses became [as though it were] a thing that was lost, or that had gone away. (Ksh. [See فَارِغٌ.])

فَرِغٌ
فَرِغٌ ذ : see فَارِغٌ, first quarter.

فُرُغٌ
فُرُغٌ ذ i. q. مُفَرَّغٌ [Made empty, vacant, void, &c.]: (O, TA:) so in the phrase اـِنَآءٌ فُرُغٌ [An emptied vessel]: (TA:) and so in the saying [in the Kur xxviii. 9], accord. to the reading of Kh, وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فُرُغًا [And the heart of the mother of Moses became rendered void of patience, or of anxiety, &c.: see فَارِغٌ]. (O, TA.) ― -b2- Applied to a bow, as also ↓ فِرَاغٌ, it means Without a string: or, as some say, without an arrow. (TA.)

فَرْغَان
فَرْغَان ذ [whether with or without tenween is not shown] A wide, or capacious, vessel. (TA.)

فَرَاغٌ
فَرَاغٌ ذ [generally mentioned as an inf. n., and much used as such; but accord. to the Msb, a simple subst.: as a simple subst., it means Emptiness, vacancy, or vacuity, &c.: ― -b2- and vacancy, or freedom, from business, &c.; or contr. of شُغْلٌ, as is said in the K, in art. شغل: and cessation from an affair: ― -b3- &c.: see 1]. ― -b4- [بَيْتُ الفَرَاغِ means The privy.]

فِرَاغٌ
فِرَاغٌ ذ A great bowl, that cannot be carried: pl. أَفْرِغَةٌ. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b2- A wide, or capacious, large, watering-trough, of hides. (As, O, K.) ― -b3- A vessel (IAar, T, O, K) of any kind. (IAar, T, O.) ― -b4- An udder. (O.) ― -b5- The half of a load, such as is on either of the two sides of a camel: (AA, O, K:) so in the dial. of Teiyi. (AA, O.) ― -b6- See also فَرْغٌ, second sentence. -A2- [As a pl.,] Valleys, or torrent-beds: from IAar, who has not mentioned a sing. thereof, nor the derivation. (TA.) ― -b2- And [probably as pl. of ↓ فَرِيغٌ, agreeably with analogy,] Broad نِصَال [or arrow-heads; the word نصال being app. understood]. (O, K.) -A3- [As a sing. epithet,] A she-camel having no brand, or mark made with a hot iron. (TA.) ― -b2- Also A she-camel having much milk, ample in the integument of the udder. (AZ, O, L, K.) ― -b3- And A bow of which the arrowhead makes a wide wound: or of which the arrow goes far. (O, K.) ― -b4- See also فُرُغٌ. ― -b5- And see the next paragraph, in two places.

فَرِيغٌ
فَرِيغٌ ذ Broad, or wide. (TA.) See فِرَاغٌ. [Hence,] ضَرْبَةٌ فَرِيغٌ (S) or فَرِيغَةٌ (O, K) (tropical:) A wide [wound made by a] stroke, or blow; (S, O, K, TA;) likened to the فَرْغ of the leathern bucket: (TA:) and ↓ طَعْنَةٌ فَرْغَآءُ, likewise, signifies (tropical:) a wide [wound made by a] piercing [with a spear &c.], (S, O, K, TA,) of which the blood flows. (TA.) ― -b2- And فَرِيغَةٌ (tropical:) A مَزَادَة [or leathern water-bag] that takes in much water; (O, K, TA;) as though having فَرْغ, i. e. width. (TA.) ― -b3- And فرِيغٌ signifies also (tropical:) Land, or ground, that is even, or flat, as though it were a road, (O, K, TA,) and wide: (TA:) or that is marked by much treading: to such Aboo-Kebeer El-Hudhalee likens the whiteness of the أَثْر, i. e. فِرِنْد, of a sword. (O, TA.) -A2- And (tropical:) A horse wide in step, (S, O, K, TA,) easy, or good, and quick, in pace; as also ↓ فِرَاغٌ: (O, K, TA:) or swift and excellent, wide in step: or quick in pace, wide in step, applied to a horse or the like; and so ↓ فِرَاغٌ, applied to an ass, and likewise to a man: and, accord. to Z, فَرِيغٌ applied to an ass signifies wide in step. (TA.) ― -b2- Also Sharp, applied to an arrow, and likewise to a knife. (TA.) And (assumed tropical:) Sharp-tongued, applied to a man. (TA.)

فُرَاغَةٌ
فُرَاغَةٌ ذ The sperma of a man. (S, ISd, K.)

فَارِغٌ
فَارِغٌ ذ Empty, vacant, void, devoid, destitute, or unoccupied; syn. خَالٍ; as in the phrase اـِنَآءٌ فارِغٌ [an empty vessel]: (O, TA:) and likewise applied to a man, (O, TA, *) meaning vacant from, devoid of, or free from, business, occupation, or employment; (K, * TA;) as also ↓ فَرِغٌ: (O, K, TA:) [and often, used elliptically, meaning vacant from, devoid of, or free from, business &c., and care or anxiety or disquietude; unoccupied, unemployed, or at leisure:] and ↓ أَفْرَغُ is syn. with فَارِغٌ; (O, K;) as in the phrase, of Ru-beh, مَا المَشْغُولُ مِثْلُ الأَفْرَغِ [The busied is not like the free from business]: (O, TA:) [فُرَّاغٌ is pl. of فَارِغٌ: and] ↓ فِرْغٌ is syn. with فُرَّاغٌ; (O, K; [in the former, as is often the case, the sign of tesh-deed in this word has been carelessly omitted; and in the CK, الفرَغُ is put for الفُرَّاغُ, and has been erroneously supposed to be for الفَرَاغُ;]) for ex., Tuleyhah Ibn-Khuweylid El-Asadee says, in relation to the slaying of his brother's son, Hibلl Ibn-Selemeh Ibn-Khuweylid,
فَمَا ظَنُّكُمْ بِالقَوْمِ اـِذْ تَقْتُلُونَهُمْ
أَلَيْسُوا وَاـِنْ لَمْ يُسْلِمُوا بِرِجَالِ
فَاـِنْ تَكُ أَذْوَادٌ أُصِبْنَ وَنِسْوَةٌ
فَلَنْ تَذْهَبُوا فِرْغًا بِقَتْلِ حِبَالِ
[And what is your opinion of the party when ye slay them? Are they not (though they have not become Muslims) men? And if some small numbers of camels have been smitten (and carried off). and some women, ye will not go away free from care by reason of the slaying of Hibلl]. (O, TA.) It is said in the Kur [xxviii. 9], وَأَصْبَحَ فؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا, meaning And the heart, or mind, of the mother of Moses became devoid of patience: or devoid of everything except remembering of Moses: or devoid of anxiety; because of God's having promised to restore him to her, (O, TA,) by words in the next but one of the preceding verses. (O.) [See also another reading voce فِرْغٌ; and another, voce فُرُغٌ.] And it is said in a form of prayer, اَللّٰهُمَّ اـِنِّى أَسْأَلُكَ العَيْشِ الرَّافِغِ وَالمَالَ الفَارِغَ [O God, I ask of Thee ample, or abundant, and pleasant, or good, means of subsistence, and cattle free from labour]. (TA.) And one says, فُلَانٌ فَارِغٌ مَشْغُولٌ, meaning (assumed tropical:) Such a one is devoted to that which is unprofitable. (TA in art. شغل.) And هٰذَا كَلَامٌ فَارِغٌ (tropical:) [This is empty talk or language]. (TA.)

أَفْرَغُ
أَفْرَغُ ذ [More, and most, empty &c.: and more, and most, free from business &c.]. أَفْرَغُ مِنْ فُؤَادِ أُمِّ مُوسَى [More void than the heart, or mind, of the mother of Moses] is a prov. (Meyd. [See فَارِغٌ, latter half.]) See also another prov., voce حَجَّامٌ. -A2- Also i. q. فَارِغٌ, q. v.: (O, K:) fem. فَرْغَآءُ: see فَرِيغٌ.

مَفْرَغٌ
مَفْرَغٌ ذ A place of pouring out or forth: (O, TA:) and [particularly] the part of the leathern bucket that is next to the fore part of the wateringtrough. (TA.) See فَرْغٌ, second sentence. -A2- Also i. q. سيلان [app. سَيَلَانٌ i. e. The flowing of water &c.; as an inf. n. of فَرِغَ said of water]. (TA.)

دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ
دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ ذ A dirhem [cast, i. e.] poured into a mould; not مَضْرُوب [coined or minted]. (TA.) And حَلْقَةٌ مُفْرَغَةٌ A ring that is solid (S, O, K, TA) in the sides [that compose the round], (S, O,) and [continuous,] not cut. (TA.) One says, هُمْ كَالْحَلْقَةِ المُفْرَغَةِ لَا يُدْرَى أَيْنَ طَرَفَاهَا [They are like the solid and continuous ring, of which it is not known where are the two ends]: (A, TA:) a prov., applied to a company of men united in words and action. (TA in art. حلق.) -A2- مُفْرَغٌ is also an inf. n. of أَفْرَغَهُ [q. v.]. (O.)

مُسْتَفْرِغَةٌ
مُسْتَفْرِغَةٌ ذ A she-camel having much milk. (O, K. [See also فِرَاغٌ.]) ― -b2- And مُسْتَفْرِغٌ (tropical:) A horse that does not reserve aught of his run [i. e. of his power of running, for the time of need; that exhausts his power thereof]. (O, K, TA.)

##### Türkçe

**فَرَغَ**
1 **فَرَغَ** ذ , [muzâri‘ı **فَرُغَ**; ve görünüşe göre **فَرِغَ**, muzâri‘ı **فَرَغَ** ve **فَرُغَ**, aşağıda olduğu üzere; mastarı **فُرُوغٌ** ve **فَرَاغٌ**; yahut bazılarına göre ikincisi yalın bir isimdir, fakat o birinciden daha yaygın kullanılır;] bir şey hakkında denildiğinde: O, boş oldu, yahut boşlaştı; boş, hâlî, yoksun, mahrum, yahut işgal edilmemiş oldu; eşanlamlısı **خَلَا**. (Msb.) [Şöyle dersin: **فَرَغَ مِنْ كَذَا** O, böyle bir şeyden boş oldu, yahut boşlaştı; boş, hâlî, yoksun, yahut mahrum oldu; yahut onunla işgal edilmemiş oldu.] Ve **فَرَغَ لَكَ الشَّىْءُ** [Şey senin için boş oldu, yahut işgal edilmemiş oldu; sanki bir yer yahut bir kap imiş gibi: buradan, şey senin için münhasıran oldu, yahut münhasıran senin oldu]. (TA, **خَلَا** maddesinde.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَرَغَ** (O, * K, * TA) bir adam hakkında denildiğinde, (TA,) [ve görünüşe göre aşağıda olduğu üzere **فَرِغَ** de,] mastarı **فُرُوغٌ**, (mecazen:) öldü; (O, K, TA;) çünkü bedeni, nefsinden yahut ruhundan yoksun oldu. (TA.) ― -b3- Ve **فَرَغَ مِنَ الشُّغْلِ**, (S, O, Msb, K, *) muzâri‘ı **فَرُغَ**, mastarı **فُرُوغٌ** (S, O, Msb, K) ve [daha yaygın olarak] **فَرَاغٌ**, (S, O, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir; (Msb;) ve **فَرَغ**, muzâri‘ı **فَرَغَ**, (O, K,) Yoo tarafından zikredilmiştir; (O;) ve **فَرِغَ**, muzâri‘ı **فَرَغَ**, (O, Msb, K,) Temeem lehçesindendir; (Msb;) ve **فَرِغَ**, muzâri‘ı **فَرُغَ**, iki lehçe varyantının bileşiğidir; (O, Msb;) O, işten, meşguliyetten yahut çalışmadan boş oldu, yahut boşlaştı; ondan yoksun oldu, yahut ondan azat oldu; meşgul olmayan, işsiz, yahut boş vakitte oldu. (K, * TA.) [Ayrıca 5’e de bak.] ― -b4- [Ve bundan dolayı, **فَرَغَ مِنَ الأَمْرِ** O, işten vazgeçti; işi bitirdi, yahut tamamladı.] ― -b5- Ve **فَرَغَ لَهُ** ve **اـِلَيْهِ**, (O, Msb, K, TA,) muzâri‘ı **فَرُغَ** ve **فَرَغَ**; (TA;) ve **فَرِغَ**, (O, * Msb, K, * TA,) muzâri‘ı **فَرَغَ**; mastarı **فُرُوغٌ** ve [daha yaygın olarak] **فَرَاغٌ**; (TA;) O, onu (kimseyi) yahut onu (şeyi), kendi maksadı yaptı; yahut kendisini ona yönelttiği maksat yaptı; eşanlamlısı **قَصَدَ**: (O, Msb, K, TA:) [yahut onu (kimseyi) yahut onu (şeyi) kendi münhasır maksadı yaptı; hemen ardından gelen ibarenin bir açıklamasına göre]: buradan, Kur’da [lv. 31], **لَكُمْ سَنَفْرُغُ** “Sizi maksadımız yapacağız”; IAar tarafından **سَنَعْمِدُ** anlamında açıklanmıştır [ki bu **سَنَقْصِدُ** ile eşanlamlıdır]; (TA;) ve bazıları **سَنَفْرَغُ** okur; (O, TA;) ve bazıları, **سَنِفْرَغُ**; (O;) ve bazıları, **سَنِفْرِغُ**, Temeem’in **نِعْلِمُ** dediğini ileri sürerek; (O, TA;) ve bazıları, **سَنَفْرَغُ اـِلَيْكُمْ**, **سَنَقْصِدُ اـِلَيْكُمْ** anlamında; yahut **سَنَفْرُغُ لَكُمْ** “Sizinle hesaplaşmaya ve karşılığını vermeye kendimizi münhasıran tahsis edeceğiz” ( **سَنَتَجَرَّدُ** ) demektir; ve bunun bir tehdit olduğu söylenir; (Bd;) bir mecazî ibaredir; bir adamın tehdit ettiği kimseye **سَأَفْرُغُ لَكَ** demesinden, (Ksh, Bd,) “Sana saldırmayı gerçekleştirmeye kendimi münhasıran vereceğim” anlamında: (Ksh:) tehditte [şöyle de] denir: **لَأَفْرُغَنَّ لَكَ** [benzer şekilde “mutlaka kendimi münhasıran vereceğim” anlamında vb.]. (TA.) [Yine, 5’e bak.] ― -b6- **فَرِغَ المَآءُ**, (S, O, K,) muzâri‘ı **فَرَغَ**, (S, K,) mastarı **فَرَاغٌ**, (S, TA,) Su döküldü yahut aktı; yahut dökülmüş yahut akmış oldu. (S, O, K.) -A2- **فَرُغَ**, [muzâri‘ı **فَرُغَ**,] mastarı **فَرَاغَةٌ**, (mecazen:) O (bir at) yürüyüşte kolay, yahut iyi ve hızlı idi; ve adımda geniş idi. (TA.) ― -b2- **فَرُغَتِ الضَّرْبَةُ** (mecazen:) Darbenin [vurmayla meydana gelen] yarası geniş oldu; (O, K, TA;) deriden kovanın **فَرْغ**’ına benzetilmiştir. (TA.) ― -b3- Ve **فَرَاغَةٌ** (fiili **فَرُغَ** olan bir mastar olarak, TK) Sabırsız olmayı ve huzursuz olmayı yahut rahatsız olmayı yahut çalkalanmayı ifade eder. (O, K.) -A3- Geçişli olarak **فَرَغَ**: 4’e bak.
**فَرَّغْتُهُ**
2 **فَرَّغْتُهُ** ذ Onu boşalttım; boş, hâlî, yoksun, mahrum, yahut işgal edilmemiş yaptım; bunun gibi ↓ **أَفْرَغْتُهُ**. (Msb.) **تَفْرِيغُ الظُّرُوفِ** kapları boşaltmayı ifade eder. (S, O, K.) Ve bazıları [Kur xxxiv. 22’de], **حَتَّى اـِذَا فُرِّغَ عَنْ قُلُوبِهِمْ**, (O, TA,) “Kalpleri korkudan yahut dehşetten boşaltılınca” anlamında açıklar: yahut IJ’ye göre, **فُرِّغَ** ve **فُزِّعَ** ve **افْرَنْقَعَ** [aynı pasajda kıraat olarak zikredilenlerin hepsi] tek bir anlama sahiptir. (TA. [**فزع** maddesinde 2’ye bak.]) ― -b2- [Bundan dolayı şöyle denir, **فرّغهُ لِكَذَا** Onu, işten, meşguliyetten yahut çalışmadan boş olacak, yahut boşalacak şekilde yaptı; yahut onu meşgul olmayan, işsiz, yahut boş vakitte olacak şekilde bıraktı; ta ki böyle bir şeye kendisini münhasıran versin.] ― -b3- Bir sonraki paragrafa da bak.
4 **أَفْرَغَ**: 2’nin ilk cümlesine bak. ― -b2- **افرغهُ**, (S, O, K,) mastarı **اـِفْرَاغٌ** ve **مُفْرَگٌ**, (O,) [ayrıca] “Onu döktü, yahut akıttı” demektir; (S, O, K;) yani suyu [&c.]; (S;) bunun gibi ↓ **فرّغهُ**, (S, O, K,) mastarı **تَفْرِيغٌ**; (S, O;) ve **افرغ** ayrıca “kanı akıttı” demektir; (S, O, K;) ve Th tarafından, **عَلَيْهِ ↓ فَرَغَ المَآءَ**, “Onun üzerine suyu döktü, yahut akıttı” anlamında zikredilmiştir; o, örnek olarak şunu nakletmiştir:

**فَرَغْنَ الهَوَى فِى القَلْبِ ثُمَّ سَقَيْنَهُ**
**صُبَابَاتِ مَآءِ الحُزْنِ بِالأَعْيُنِ النُّجْلِ**

[Onlar (kadınlara işaret ederek) arzulayıcı sevgiyi kalbe döktüler; sonra geniş gözlerle bakarak ona keder suyunun artığını içirdiler: fakat belki burada **فَرَغْنَ**, vezin için şiir zaruretiyle **فَرَّغْنَ** yerine kullanılmıştır]: (TA:) **اـِفْرَاغَةٌ** bir tek **اـِفْرَاغ** fiilini ifade eder; bundan dolayı hadis: **كَانَ يُفْرِغُ عَلَى رَأْسِهِ ثَلَاثَ اـِفْرَاغَاتٍ** [Başının üzerine üç döküş dökerdi]. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] Kur’ân’da [ii. 251 ve vii. 123] **رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا**, (mecazen:) Ey Rabbimiz, sabrı üzerimize dök; tıpkı deri kovadaki [suyun] dökülmesi gibi: (O, TA:) yahut üzerimizi kaplayacak sabrı üzerimize indir. (Msb, * TA) (TA:) yahut **أَفْرَغَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الصَّبْرَ** (farz edilen mecaz olarak:) Allah ona sabrı ilham etti, demektir. (Msb, md. **ربط**.) ― -b4- [Bundan dolayı, ayrıca,] **أَفْرَغَ عَلَيْهِ ذَنُوبًا** [lafzen: onun üzerine bir kova dolusu su döktü] (mecazen:) utançtan şaşkına dönmesine yahut hayrete düşmesine sebep olan şey hakkında onunla konuştu, demektir. (TA.) ― -b5- **افرغ** ayrıca, altın ve gümüş vb. gibi madeni erimiş halde bir kalıba döktü, demektir. (TA.) Ve bir şeyi dökerek, yani erimiş madeni bir kalıba dökerek onu yaptı (şekillendirdi). (Msb. [Onun mef’ûl ismine bak: **مُفْرَغٌ**.]) ― -b6- Ve **افرغ عِنْدَ الجِمَاعِ**: **مَآء**’ını [yahut menisini] **جماع** esnasında akıttı. (TA.)

**تفرّغ**
5 **تفرّغ** ذ: işten, meşguliyetten yahut hizmetten boş oldu, yahut boşaldı, yahut kendini boş kıldı; meşgul olmayan, işsiz, yahut boş vakitte; eş anlamlısı **تَخَلَّى مِنَ الشُّغْلِ**. (O, K.) [Ayrıca **فَرَغَ مِنَ الشُّغْلِ**’e bak.] Bundan dolayı Peygamber’in hadisi: **تَفَرَّغُوا مِنْ هُمُومِ الدُّنْيَا مَا اسْتَطَعْتُمْ** [Gücünüz yettiği kadar dünya kaygılarından boş olunuz yahut kendinizi boş kılınız]. (O.) ― -b2- Ve **تَفَرَّغْتُ لِكَذَا** [Ben işten, meşguliyetten yahut hizmetten boş oldum, yahut boşaldım, yahut kendimi boş kıldım; yahut meşgul olmayan, işsiz, yahut boş vakitte oldum; şu şey için: ve kendimi yalnızca şu şeye verdim]: (S: [bu mânalar orada işaret edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir; ve bilinen mânalardır:]) denir ki, **تفرّغ لِلْعِبَادَةِ** [ibadete kendini yalnızca verdi]: (Msb, md. **بتل**:) ve **تَفَرَّغْتُ لِلْأَمْرِ** [ayrıca, sadece] **تَصَدَّيْتُ لَهُ** [yani işe yöneldim, yahut kendimi ona verdim, yahut dikkatimi, zihnimi o işe çevirdim] demektir. (Msb, md. **صد**.) [Ayrıca **فَرَغَ لَهُ** ve **اـِلَيْهِ**’e bak.] ― -b3- Ve **تفرّغ بِهِ**, **تَخَلَّى بِهِ**’yi ifade eder [mânası: kendini yalnızca ona hasretti; yahut başka şeyleri bırakıp yalnızca onunla yetindi]. (K ve TA, md. **خلو**.)

**اِفْتَرَغْتُ**
8 **اِفْتَرَغْتُ** ذ: kendi üzerime (S, O) su döktüm: (S:) [ve böylece **افترغت عَلَى نَفْسِى**; zira denir ki,] **رَأَيْتُهُ يَغْتَرِفُ المَآءَ ثُمَّ يَفْتَرِغُهُ عَلَى نَفْسِهِ** [Onu suyu avuçlayıp (alıp) sonra onu kendi üzerine dökerken gördüm]. (A, TA.) Ve **اِفْتَرَغْتُ لِنَفْسِى مَآءً**: kendim için su döktüm. (O, K.)

**استفرغِ**
10 **استفرغِ** ذ: [su vb. çıkardı]. Denir ki, **استفرغ مَا فِى الرَّاوِيَةِ مِنَ المَآءِ** [deri su tulumunda yahut iki deri su tulumunda sudan ne varsa onu çıkardı]. (TA, md. **عزل**.) el-Ahtal, eş-Şa‘bî hakkında, onun hıfz kabiliyetinin büyüklüğünü belirtmek isteyerek dedi: **أَنَا أَسْتَفْرِغُ مِنْ اـِنَآءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ يَسْتَفْرِغُ مِنْ أَوَانِىَ شَتَّى** (mecazen:) [Ben bir kaptan çekerim, o ise çeşitli kaplardan çeker]. (TA.) ― -b2- Ayrıca: kasten kustu; yahut kendini kusturmaya zorladı: (O, K:) tabiplerin ıstılahında böyle mânaya gelir. (O.) ― -b3- **اِسْتَفْرَغَ فُلَانٌ مَا فِى صَحْفَتِهِ** bir darb-ı meseldir; mânası: falan kimse **صحفة**’sinde [yahut büyük kâsesinde] olanın tamamını kendi payı olarak [tüketti yahut] kendine seçti. (TA, md. **صحف**.) ― -b4- Ve denir ki, **استفرغ فُلَانٌ مَجْهُودَهُ** (mecazen:) falan kimse gücünü yahut kudretini tüketti; yahut onu esirgemeksizin, yahut sonuna kadar sarf etti; (S, * O, Msb, * K, * TA;) **فِى كَذَا** [şu şeyde]. (S, TA.)

**فَرْغٌ**

**فَرْغٌ** ذ Genişlik, en, yahut vüs‘at. (S, O, TA.) ― -b2- Ve deriden kovanın, ağaçtan enine parçalar ( **العَرَاقِى** ) arasında, suyun döküldüğü yer; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **فِرَاغٌ** da: (K: [O’da, deriden kovanın suyun döküldüğü tarafı mânâsında olduğu açıklanmıştır:]) ilkinin çoğulu **فُرُوغٌ** (TA) ve **مَفَارِغُ**’dur, [ki bu, **مَشَابِهُ** ve **مَحَاسِنُ** vb. gibi şâzdır,] (A, TA,) yahut bu, ↓ **مَفْرَغٌ**’ın çoğuludur. (TA.) ― -b3- Buradan **الفَرْغَانِ**, (S, O,) **فَرْغُ الدَّلْوِ المُقَدَّمُ** ve **فَرْغُ الدَّلْوِ المُؤَخَّرُ**, (S, O, K,) yahut **الفَرْغُ الأَوَّلُ** ve **الفَرْغُ الثَّانِى**, (Kzw,) Ay’ın menzillerinden ikisi, (S, O, K,) yirmi altıncı menzil ve yirmi yedinci; birbirinden uzak, bir kare yahut dört kenarlı şeklin köşelerini teşkil eden dört yıldız; (Kzw;) her biri iki yıldızdan müteşekkil, (S, O, K, ve Kzw,) iki parlak yıldızdan, (S,) her iki yıldız arasındaki görünen mesafe beş arşın ölçüsü, (S, O, L,) yahut bir mızrak ölçüsü; (K;) [bk. **ذِرَاعٌ** ve **رُمْحٌ**; birinci çift, Pegasus’un a ve b yıldızlarından; ikincisi, Pegasus’ta g ile Andromeda’nın başındaki parlak yıldızdan ibarettir; burada ardından gelenin gösterdiği üzere:] Araplar, kare yahut dört kenarlı şekil teşkil eden Pegasus’taki dört parlak yıldıza **الدَّلْوُ** adını verirler; yani boynun ucundaki, ki ona **مَتْنُ الفَرَسِ** denir, ve ona **مَنْكِبُ الفَرَسِ** denilen, ve ona **جَنَاحُ الفَرَسِ** denilen, ve hem Pegasus’a hem Andromeda’ya ait olan yıldız: (Kzw, Pegasus’un tasviri:) [bu iki yıldız çifti, umumiyetle **فَرْغَانِ** diye bilinen şeydir; ve bunların fecrî batışlarına tayin edilen vakitlerle açıkça işaret olunmuştur: fakat fecrî doğuşlarına tayin edilen vakitler, **فرغان** adını Kova’daki, kolayca tayin edilemeyen başka bazı yıldızlara tatbik etmemize götürür: bk. **نَوْءٌ**: ve ayrıca bk. **مَنَازِلُ القَمَرِ**, md. **نزل**.] Çoğul **الفُرُوغُ**’un, çevrelerindeki yıldızlarla birlikte **فَرْغَانِ**’a tatbik olunduğu söylenir: (O, TA:) ve (El-Cumahî’ye göre, O, TA) **الفُرُوغُ** [CK’de yanlışlıkla **الفَرُوغُ** yazılmıştır] [adı verilen takım] **الجَوْزَآءُ**’yı ifade eder. (O, K, TA. [Lâkin bk. **فُرُوعُ الجَوْزَآءِ**, md. **فرع**.]) ― -b4- **فَرْغٌ** ayrıca içinde [sızmış yahut sıkılmış] **دِبْس** denilen özsuyun bulunduğu bir kap mânâsınadır, (O, K,) ve **صَقْر**. (O.) ― -b5- Ayrıca kuraklıktan etkilenmiş, yahut çorak arazi. (IB, TA.) ― -b6- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

**فِرْغٌ**
**فِرْغٌ** ذ : **فَارِغٌ**’e bak. ― -b2- **ذَهَبَ دَمُهُ فِرْغًا** ve ↓ **فَرْغًا**, onun kanı boşa gitti, değersiz bir şey gibi, kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin, (S, O, K,) ve onun için kısas talep olunmadı, demektir: (S, O:) ve bunun gibi şöyle denir: **ذَهَبَتْ دِمَاؤُهُمْ فِرغًا** [Onların kanları boşa gitti, vb.]. (Z, TA.) Buradan, Kur’ân xxviii. 9’da, bir kıraate göre, **وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فِرْغًا** (Ksh ve Bd) yani Musa’nın annesinin kalbi yahut zihni, [sanki] kaybolmuş yahut gitmiş bir şey oldu. (Ksh. [Bk. **فَارِغٌ**.])

**فَرِغٌ**
**فَرِغٌ** ذ : **فَارِغٌ**’e bak, birinci çeyrek.

**فُرُغٌ**
**فُرُغٌ** ذ **مُفَرَّغٌ** ile aynı mânâdadır [boşaltılmış, boş, hâlî, vb.]: (O, TA:) **اـِنَآءٌ فُرُغٌ** ibaresinde olduğu gibi [boşaltılmış bir kap]: (TA:) ve [Kur’ân xxviii. 9’da] Kh’nin kıraatına göre, **وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فُرُغًا** sözünde de böyledir [Musa’nın annesinin kalbi sabırdan yahut endişeden vb. boş kılındı: bk. **فَارِغٌ**]. (O, TA.) ― -b2- Bir yaya nisbetle, bunun gibi ↓ **فِرَاغٌ** da, kirişsiz demektir: yahut bazılarına göre, okluksuz. (TA.)

**فَرْغَان**
**فَرْغَان** ذ [tenvinli mi tenvinsiz mi olduğu gösterilmemiştir] Geniş yahut büyük hacimli bir kap. (TA.)

**فَرَاغٌ**
**فَرَاغٌ** ذ [genellikle mastar ismi olarak zikredilir ve bu şekilde çok kullanılır; lâkin Msb’ye göre yalın isimdir: yalın isim olarak, boşluk, halâ, yahut boşlukluluk vb. mânâsınadır: ― -b2- ve işten vb. boş olma; yahut **شُغْلٌ**’ün zıddı; K’da, md. **شغل**’de söylendiği üzere: ve bir işten kesilme: ― -b3- vb.: 1’e bak]. ― -b4- [**بَيْتُ الفَرَاغِ**, hela demektir.]

**فِرَاغٌ**
**فِرَاغٌ** ذ Taşınamayan büyük bir çanak: çoğulu **أَفْرِغَةٌ**. (Ibn-‘Abbād, O, K.) ― -b2- Derilerden yapılmış geniş, büyük bir suluk. (As, O, K.) ― -b3- Herhangi bir türden bir kap. (IAar, T, O, K) (IAar, T, O.) ― -b4- Meme. (O.) ― -b5- Bir yükün yarısı; devenin iki yanından her birinin üzerindeki gibi: (AA, O, K:) böylece Teyy kabilesinin lehçesinde. (AA, O.) ― -b6- Ayrıca **فَرْغٌ**’a bak, ikinci cümle. -A2- [Çoğul olarak,] vadiler yahut sel yatakları: IAar’dan; o, bunun tekilini de türetmesini de zikretmemiştir. (TA.) ― -b2- Ve [muhtemelen ↓ **فَرِيغٌ**’in çoğulu olarak, kıyasa uygun biçimde,] geniş **نِصَال** [yahut ok uçları; **نصال** kelimesi anlaşılan takdir edilmiştir]. (O, K.) -A3- [Tekil bir sıfat olarak,] dağlama yahut kızgın demirle yapılmış nişanı olmayan bir dişi deve. (TA.) ― -b2- Ayrıca memenin derisinde genişlik bulunan, sütü çok olan bir dişi deve. (AZ, O, L, K.) ― -b3- Ve ok ucunun geniş bir yara açtığı bir yay: yahut okun uzağa gittiği bir yay. (O, K.) ― -b4- Ayrıca **فُرُغٌ**’a bak. ― -b5- Ve bir sonraki paragrafa da bak, iki yerde.

**فَرِيغٌ**

**فَرِيغٌ** ذ Geniş, yahut enli. (TA.) **فِرَاغٌ**’a bak. [Bundan dolayı,] **ضَرْبَةٌ فَرِيغٌ** (S) yahut **فَرِيغَةٌ** (O, K) (mecazen:) geniş bir [darbe ile meydana gelen] yara; (S, O, K, TA;) deriden kovanın **فَرْغ**’ına benzetilmiştir: (TA:) ve aşağıdaki **طَعْنَةٌ فَرْغَآءُ** da, aynı şekilde, (mecazen:) kanı akan, (TA.) geniş bir [mızrak vb. ile] delme [yarası]nı ifade eder. (S, O, K, TA.) ― -b2- Ve **فَرِيغَةٌ** (mecazen:) çok su alan bir **مَزَادَة** [yahut deriden su tulumu]; (O, K, TA;) sanki **فَرْغ**, yani genişlik, sahibi imiş gibi. (TA.) ― -b3- Ve **فرِيغٌ** ayrıca (mecazen:) yol gibi, (O, K, TA,) düz yahut yassı ve geniş olan araziyi, yahut yeri ifade eder: (TA:) yahut çok çiğnenmekle izlenmiş olanı: Ebû-Kebîr el-Huzelî, kılıcın **أَثْر**’inin, yani **فِرِنْد**’inin beyazlığını buna benzetir. (O, TA.) -A2- Ve (mecazen:) adım açıklığı geniş olan bir at; (S, O, K, TA,) yürüyüşte kolay, yahut iyi, ve hızlı; bunun gibi aşağıdaki **فِرَاغٌ** da: (O, K, TA:) yahut hızlı ve mükemmel, adım açıklığı geniş: yahut yürüyüşte hızlı, adım açıklığı geniş; ata yahut benzerine uygulanır; ve böylece aşağıdaki **فِرَاغٌ**, eşeğe uygulanır, ve yine bir adama: ve Z’ye göre, eşeğe uygulandığında **فَرِيغٌ**, adım açıklığı geniş demektir. (TA.) ― -b2- Ayrıca keskin; oka uygulanır, ve yine bıçağa. (TA.) Ve (varsayılan mecazen:) dili keskin; bir adama uygulanır. (TA.)

**فُرَاغَةٌ**
**فُرَاغَةٌ** ذ Bir erkeğin menisi. (S, ISd, K.)

**فَارِغٌ**
**فَارِغٌ** ذ Boş, hâlî, yoksun, mahrum, yahut meşgul olmayan; eşanlamlısı **خَالٍ**; **اـِنَآءٌ فارِغٌ** [boş bir kap] ibaresinde olduğu gibi: (O, TA:) ve yine bir adama uygulanır, (O, TA, *) işten, uğraştan, yahut meslekten boş, yoksun, yahut azade anlamında; (K, * TA;) bunun gibi aşağıdaki **فَرِغٌ** de: (O, K, TA:) [ve çoğu kez, hazfedilerek kullanılır; iş vb.’den ve kaygı yahut endişe yahut huzursuzluktan boş; meşgul olmayan, işsiz, yahut boş vakitte:] ve aşağıdaki **أَفْرَغُ**, **فَارِغٌ** ile eşanlamlıdır; (O, K;) Ru’be’nin şu sözünde olduğu gibi, **مَا المَشْغُولُ مِثْلُ الأَفْرَغِ** [Meşgul olan, işten azade olan gibi değildir]: (O, TA:) [**فُرَّاغٌ**, **فَارِغٌ**’in çoğuludur: ve] aşağıdaki **فِرْغٌ**, **فُرَّاغٌ** ile eşanlamlıdır; (O, K; [birincisinde, çoğu kez olduğu gibi, bu kelimedeki şedde işareti dikkatsizce düşürülmüştür; ve CK’de, **الفرَغُ**, **الفُرَّاغُ** yerine konmuştur, ve yanlışlıkla **الفَرَاغُ** yerine sanılmıştır;]) meselâ Tuleyha b. Huveylid el-Esedî, kardeşinin oğlu Hibâl b. Seleme b. Huveylid’in öldürülmesi hakkında şöyle der:
فَمَا ظَنُّكُمْ بِالقَوْمِ اـِذْ تَقْتُلُونَهُمْ
أَلَيْسُوا وَاـِنْ لَمْ يُسْلِمُوا بِرِجَالِ
فَاـِنْ تَكُ أَذْوَادٌ أُصِبْنَ وَنِسْوَةٌ
فَلَنْ تَذْهَبُوا فِرْغًا بِقَتْلِ حِبَالِ
[Ve onları öldürdüğünüzde topluluk hakkında zannınız nedir? Müslüman olmamış olsalar da erkekler değil midirler? Ve eğer bazı az sayıda deve sürüleri vurulmuş (ve götürülmüş) ve bazı kadınlar (alınmış) ise, Hibâl’in öldürülmesi sebebiyle kaygıdan uzak olarak gitmeyeceksiniz]. (O, TA.) Kur’ân’da [xxviii. 9], **وَأَصْبَحَ فؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا** denilmiştir; anlamı: Mûsâ’nın annesinin kalbi yahut zihni sabırdan yoksun oldu: yahut Mûsâ’yı hatırlamaktan başka her şeyden yoksun oldu: yahut kaygıdan yoksun oldu; Allah’ın onu kendisine geri döndüreceğine dair vaadi sebebiyle, (O, TA,) önceki âyetlerin bir sonrakinden sonraki sözlerle. (O.) [Bir başka kıraate de bak: **فِرْغٌ** maddesinde; ve bir başkasına: **فُرُغٌ** maddesinde.] Ve bir dua şeklinde şöyle denir: **اَللّٰهُمَّ اـِنِّى أَسْأَلُكَ العَيْشِ الرَّافِغِ وَالمَالَ الفَارِغَ** [Ey Allah, Senden geniş yahut bol ve hoş yahut iyi bir geçim, ve işten azade sığır (mal) isterim]. (TA.) Ve şöyle denir: **فُلَانٌ فَارِغٌ مَشْغُولٌ**, anlamı (varsayılan mecazen:) falan kimse faydasız olana kendini vermiştir. (TA, شغل maddesinde.) Ve **هٰذَا كَلَامٌ فَارِغٌ** (mecazen:) [Bu boş sözdür yahut dildir]. (TA.)

**أَفْرَغُ**
**أَفْرَغُ** ذ [Daha boş ve en boş vb.; ve işten daha azade ve en azade vb.]. **أَفْرَغُ مِنْ فُؤَادِ أُمِّ مُوسَى** [Mûsâ’nın annesinin kalbinden yahut zihninden daha boş] bir darb-ı meseldir. (Meyd. [**فَارِغٌ**’in ikinci yarısına bak.]) **حَجَّامٌ** maddesinde başka bir darb-ı mesel’e de bak. -A2- Ayrıca **فَارِغٌ** ile aynı manadadır, bk. o: (O, K:) müennesi **فَرْغَآءُ**: **فَرِيغٌ**’e bak.

**مَفْرَغٌ**
**مَفْرَغٌ** ذ Dökme yeri yahut dışarı dökme yeri: (O, TA:) ve [özellikle] deriden kovanın, sulama yalaklarının ön tarafına yakın olan kısmı. (TA.) **فَرْغٌ**’a bak, ikinci cümle. -A2- Ayrıca **سيلان** ile aynı manadadır [görünüşe göre **سَيَلَانٌ**, yani su vb.’nin akması; su hakkında söylenen **فَرِغَ**’ın mastarı olarak]. (TA.)

**دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ**
**دِرْهَمٌ مُفْرَغٌ** ذ Bir dirhem; [döküm, yani] kalıba dökülmüş; **مَضْرُوب** [darbedilmiş yahut basılmış] değil. (TA.) Ve **حَلْقَةٌ مُفْرَغَةٌ** yanları [yuvarlağı oluşturan kısımlar] dolu olan, (S, O, K, TA) (S, O,) ve [bitişik,] kesik olmayan bir halka. (TA.) Şöyle denir: **هُمْ كَالْحَلْقَةِ المُفْرَغَةِ لَا يُدْرَى أَيْنَ طَرَفَاهَا** [Onlar, iki ucu nerede olduğu bilinmeyen dolu ve bitişik halka gibidir]: (A, TA:) söz ve fiilde birleşmiş bir erkekler topluluğuna uygulanan bir darb-ı meseldir. (TA, حلق maddesinde.) -A2- **مُفْرَغٌ** ayrıca **أَفْرَغَهُ**’nun mastarıdır [bk. o]. (O.)

**مُسْتَفْرِغَةٌ**
**مُسْتَفْرِغَةٌ** ذ Sütü çok olan dişi deve. (O, K. [**فِرَاغٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ve **مُسْتَفْرِغٌ** (mecazen:) koşusundan hiçbir şey saklamayan bir at [yani ihtiyaç zamanı için koşma gücünden bir şey ayırmayan; o gücünü tüketen]. (O, K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَغَ
فَرَغَ U ( n. ac. فَرَاْغ 22 ,  فُرُوْغ 27 ),
a.  Became vacant, empty; was unoccupied, unemployed.

b.  [ Min ], Finished with, ended, completed.

c.  [ La or Ila ], Was ready for; undertook; devoted himself to.

d.  ( n. ac. فُرُوْغ 27 ), Died.

فَرِغَ
فَرِغَ A ( n. ac. فَرَاْغ 22 ,  فُرُوْغ 27 ),
a.  see supra (b) .

b.  ( n. ac. فَرَغ 4 ), Was poured out ( water ).

فَرُغَ
فَرُغَ U ( n. ac. فَرَاْغَة 22t ),
a.  Was anxious, fearful.

b.  Was deep ( wound ).

فَرَّغَ
فَرَّغَ II ,
a.  Emptied; made vacant.

b.  Poured out; sent down ( water ).

c.  [ acc. &  La ], Gave Leisure for.

أَفْرَغَ
أَفْرَغَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Poured out; spilt, shed ( blood ).

c.  Cast, moulded ( metal ).

تَفَرَّغَ
تَفَرَّغَ V ,
a.  Was free, at leisure.

b.  [ La ], Was soccupied exclusively in; exerted himself in.

اِفْتَرَغَ
اِفْتَرَغَ VIII ,
a.  Poured water ( upon himself ).

اِسْتَفْرَغَ
اِسْتَفْرَغَ X ,
a.  see II (a) .

b.  Vomited; expectorated.

c.  see V (b) .

فَرْغ
فَرْغ 1 , ( pl. فُرُوْغ 27 ),
a.  Mouth, lip, sout, brim ( of a jug &  c. ).

b.  Width, breadth.

c.  see 2 .

فِرْغ
فِرْغ 2 ,
a.  Emptiness; vacancy.

فَرِغ
فَرِغ 5 ,
a.  see 21 .

أَفْرَغُ
أَفْرَغُ 14 ,
a.  see 21 (a) , ( b ).

c.  Emptier; emptiest.

مَفْرَغ
مَفْرَغ 17 , ( pl. مَفَاْرِغُ 44 ),
a.  see 1 (a) .

فَاْرِغ
فَاْرِغ 21 , ( pl. فُرَّاْغ 29 ),
a.  Empty, vacant; void; devoid of.

b.  Unoccupied, unemployed; disengaged, at leisure, free.

فَرَاْغ
فَرَاْغ 22 ,
a.  see 2 .

b.  Liesure.

فِرَاْغ
فِرَاْغ 23 , ( pl. أَفْرِغَة 15t ),
a.  see 1 (a) .

b.  Large bowl.

c.  Watering-trough.

d.  Udder.

c.  Saddle-bag.

f.  Swift ( horse ).

فُرَاْغَة
فُرَاْغَة 24t ,
a.  Sperm.

فَرِيْغ
فَرِيْغ 25 ,
a.  Wide, ample; capacious.

b.  Road; path.

c.  see 23 (f) .

فَرِيْغَة
فَرِيْغَة 25t ,
a.  fem. of فَرِيْغ 25 .

b.  Large water-skin.

فُرُوْغ
فُرُوْغ 27 ,
a.  Constellation of the Gemini.

أَفْرَغَ
N. Ag. أَفْرَغَ IV ,
a.  Founder, caster, smelter.

أَفْرَغَ
N. P. أَفْرَغَ IV ,
a.  Minted, coined.

اِسْتَفْرَغَ
N. Ac. اِسْتَفْرَغَ X ,
a.  Vomiting, sickness.

فَِرْغًا
فَِرْغًا
a.  Uselessly lost.

بِالفَارِغ
بِالفَارِغ
a.  Uselessly; tono purpose.

بَيْتُ الفَرَاغ
بَيْتُ الفَرَاغ
a.  Privy, Water-closet.

أَفْرَغَ جَهْدَهُ
أَفْرَغَ جَهْدَهُ
a.  He exerted his atmost.

##### Türkçe

**فَرَغَ**
**فَرَغَ** U (n. ac. **فَرَاْغ** 22, **فُرُوْغ** 27),
a. Boş, ıssız oldu; işgal edilmemiş, çalıştırılmamış oldu.

b. [Min], -den bitirdi; sona erdirdi, tamamladı.

c. [La veya Ila], -e hazır oldu; üstlendi; kendini -e verdi.

d. (n. ac. **فُرُوْغ** 27), öldü.

**فَرِغَ**
**فَرِغَ** A (n. ac. **فَرَاْغ** 22, **فُرُوْغ** 27),
a. yukarıya bak (b).

b. (n. ac. **فَرَغ** 4), döküldü (su).

**فَرُغَ**
**فَرُغَ** U (n. ac. **فَرَاْغَة** 22t),
a. kaygılı, korkulu oldu.

b. derin oldu (yara).

**فَرَّغَ**
**فَرَّغَ** II,
a. boşalttı; boş kıldı.

b. döktü; indirdi (su).

c. [acc. & La], -e boş vakit verdi.

**أَفْرَغَ**
**أَفْرَغَ** IV,
a. I (a)’ya bak.

b. döktü; akıttı, saçtı (kan).

c. döktü, kalıba döktü (metal).

**تَفَرَّغَ**
**تَفَرَّغَ** V,
a. boş oldu, boş vakitte oldu.

b. [La], yalnızca -ile meşgul oldu; -de gayret etti.

**اِفْتَرَغَ**
**اِفْتَرَغَ** VIII,
a. su döktü (kendi üzerine).

**اِسْتَفْرَغَ**
**اِسْتَفْرَغَ** X,
a. II (a)’ya bak.

b. kustu; balgam çıkardı.

c. V (b)’ye bak.

**فَرْغ**
**فَرْغ** 1, (pl. **فُرُوْغ** 27),
a. ağız, dudak, ağız kısmı, kenar (bir testinin vb.).

b. genişlik, en.

c. 2’ye bak.

**فِرْغ**
**فِرْغ** 2,
a. boşluk; boş olma.

**فَرِغ**
**فَرِغ** 5,
a. 21’e bak.

**أَفْرَغُ**
**أَفْرَغُ** 14,
a. 21 (a), (b)’ye bak.

c. daha boşaltan; en boşaltan.

**مَفْرَغ**
**مَفْرَغ** 17, (pl. **مَفَاْرِغُ** 44),
a. 1 (a)’ya bak.

**فَاْرِغ**
**فَاْرِغ** 21, (pl. **فُرَّاْغ** 29),
a. boş, ıssız; boş; -den yoksun.

b. meşgul olmayan, işsiz; ayrılmış, boş vakitte, serbest.

**فَرَاْغ**
**فَرَاْغ** 22,
a. 2’ye bak.

b. boş vakit.

**فِرَاْغ**
**فِرَاْغ** 23, (pl. **أَفْرِغَة** 15t),
a. 1 (a)’ya bak.

b. büyük kâse.

c. suluk teknesi.

d. meme.

c. heybe.

f. hızlı (at).

**فُرَاْغَة**
**فُرَاْغَة** 24t,
a. meni.

**فَرِيْغ**
**فَرِيْغ** 25,
a. geniş, bol; hacimli.

b. yol; patika.

c. 23 (f)’ye bak.

**فَرِيْغَة**
**فَرِيْغَة** 25t,
a. **فَرِيْغ** 25’in müennesi.

b. büyük su tulumu.

**فُرُوْغ**
**فُرُوْغ** 27,
a. İkizler burcunun takımyıldızı.

**أَفْرَغَ**
N. Ag. **أَفْرَغَ** IV,
a. dökümcü, kalıpçı, eritici.

**أَفْرَغَ**
N. P. **أَفْرَغَ** IV,
a. darp edilmiş, basılmış (para).

**اِسْتَفْرَغَ**
N. Ac. **اِسْتَفْرَغَ** X,
a. kusma, hastalık.

**فَِرْغًا**
**فَِرْغًا**
a. boş yere yitirilmiş.

**بِالفَارِغ**
**بِالفَارِغ**
a. boş yere; maksatsız.

**بَيْتُ الفَرَاغ**
**بَيْتُ الفَرَاغ**
a. hela, su dolabı.

**أَفْرَغَ جَهْدَهُ**
**أَفْرَغَ جَهْدَهُ**
a. en son gayretini sarf etti.
