# فرك (ف-ر-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ر - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والراء والفاء معهما
ك ر ف، ك ف ر، ف ك ر، ف ر ك مستعملات كرف:
كَرَف يكرفُ ويكرفُ، لغتان، الحمار، وكل دابة كذلك، كرفاً، وهو شمه البول ورفعه رأسه، حتى يقلص شفتيه، وربما قالوا: كَرَفَها، أي: تشمم بولها، قال:
مشاخساً طوراً و طوراً كارفا
كفر: الكُفرُ: نقيض الإيمان. ويقال لأهل دار الحرب: قد كَفَروا، أي: عصوا وامتنعوا.
والكُفرُ: نقيض الشكر. كَفَر النعمة، أي: لم يشكرها.
والكُفرُ أربعة أنحاء: كُفرُ الجحود مع معرفة القلب، كقوله عز وجل: "وجحدوا بها واستيقنتها أنفسهم".
وكُفْرُ المعاندة: وهو أن يعرف بقلبه، ويأبى بلسانه.
وكُفْرُ النفاق: وهو أن يؤمن بلسانه والقلب كافر.
وكُفْرُ الإنكار: وهو كُفْرُ القلب واللسان.
وإذا ألجأت مطيعك إلى أن يعصيك فقد أَكْفَرْتَه.
والتَّكفيرُ: إيماء الذمي برأسه، يقال: سجد له، وإنما يقال: كَفَّر له.
والتَّكفيرُ: تتويج الملك بتاج، قال:
ملك يلاث برأسه تكْفِيرُ
يصف ثوراً، فالتَّكفيرُ ههنا التاج نفسه.
والرجل يكْفِرُ درعه بثوب كَفْراً، إذا لبسه فوقه، فذلك الثوب كافِر الدرع.
والكافر: الليل والبحر، ومغيب الشمس، وكل شيء غطى شيئاً فقد كَفَرهُ.
والكافِرُ من الأرض: ما بعد عن الناس، لا يكاد ينزله أحد، ولا يمر به أحد، ومن حلها يقال: هم أهل الكُفُور. قال الضرير: هي القرى، واحدها: كَفْرٌ. ويقال: أهل الكُفور عند أهل المدائن كالأموات عند الأحياء.
والكافرُ في لغة العامة: ما استوى من الأرض واتسع.
والكافر: النهر العظيم، قال:
فألقيتها في الثني من جنب كافرٍ		كذلك أقنو كل قط مضـلـل
يعني: النهر الكثير الماء.
والكَفَرُ: الثنايا من الجبال، قال أمية:
وليس يبقى لوجه الله مختـلـق		إلا السماء وإلا الأرض والكَفَرُ
والكَفّارة: ما يكفر به من الخطيئة واليمين فيمحى به.
والكافور: كم العنب قبل أن ينور، قال:
كالكرم إذا نادى من الكافور
وكافوره: ورقة الذي يستره.
والكافورُ: شيء من أخلاط الطيب. والكافُورُ: عين ماء في الجنة. والكافُورُ: نبات نوره كنور الأقحوان. والكافُورُ: الطلع. وإذا أنثوا قالوا: الكُفُرَّى. والجميع: الكَوافير، يخرج من النخل كأنه نعلان مطبقان، والحمل بينهما منضود، والطرف محدد. ومنهم من يقول: هذه كَفَرّاة واحدة، وهذه كَفرَّى واحدة، لا يُنون.
والكَفْرُ: عصا قصيرة.
ورجل كِفِرِّينٌ عِفِرِّينٌ: عِفْريتٌ خبيثٌ.
ورجل مُكَفَّرٌ: محسانٌ لا تشكر نعمه.
ويقال: مكْفُورٌ بك يا فلان عنيت وآذيت، يقال للرجل تأمره فيعمل على غير ما تأمره.
فكر: الفِكرُ: اسم التفكر. فكر في أمره وتفكر. ورجل فِكيرٌ: كثير التفكر. والفِكْرةُ والفِكْر واحد.
فرك: الفَرْكُ: دلكك شيئاً حتى ينقشر عن لبه كالجوز.
والفَرِك: المُتَفَرِّك قشره.
وأفرك البُرُّ، أي: اشتد في سنبله، قال:
أمكنك الفَركُ ولا يبيسُ
وبُرٌّ فَريكٌ وهو الذي فُرك ونقي.
وامرأة فاركٌ، وجمعها فواركُ: تبغض زوجها، فَرِكَتْهُ وفَرَكَتْه، لغتان. وفِرْكُهُ: بغضه.
ورجل مُفرك: تبغضه النساء ويقال للرجل أيضاً: فَرَكَها فِرْكاً، أي: أبغضها قال رؤبة:
ولم يضعها بين فِرْكٍ وعشق
وإذا زالت الوابلة عن صدفة الكتف فاسترخى المنكب قيل: قد انفرك منكبه، وانفركتْ وابلته، وإن كان مثله في الفخذ قيل: حرق الرجل فهو محروق، وحرقت حارقته، وذلك إذا أصابه انخلاع في وابلته. والوابلة: العظم المفلك الرأس، وهو المدخل في حق الورك، والحارقة: العصبة التي تمسك الوابلة في الصدفة.

##### Türkçe

**الكاف والراء والفاء** bunlarla birlikte
**ك ر ف**، **ك ف ر**، **ف ك ر**، **ف ر ك** kullanımdadır.

**كرف**:
**كَرَف** **يكرفُ** ve **يكرفُ**; iki lehçedir. Eşek, ve her binek hayvanı da böyledir; **كرفاً** (yapar); bu, idrarı koklaması ve başını kaldırmasıdır; ta ki dudaklarını büzüştürünceye kadar. Bazen: **كَرَفَها** derler; yani: onun idrarını kokladı. Dedi ki:
مشاخساً طوراً و طوراً كارفا

**كفر**:
**الكُفرُ**: imanın zıddı. Ve harp yurdunun halkı için denir: **قد كَفَروا**; yani: isyan ettiler ve (itaatten) kaçındılar.
Ve **الكُفرُ**: şükrün zıddı. **كَفَر النعمة**; yani: ona şükretmedi.
Ve **الكُفرُ** dört kısımdır: kalbin bilgisiyle birlikte inkâr küfrü; Aziz ve Celil olanın sözü gibi: **"وجحدوا بها واستيقنتها أنفسهم"**.
Ve inatlaşma küfrü: o, kalbiyle bilir, diliyle kaçınır.
Ve nifak küfrü: o, diliyle iman eder, kalp kâfirdir.
Ve inkâr küfrü: o, kalbin ve dilin küfrüdür.
Ve itaatkârını sana isyan etmeye mecbur bırakırsan, onu **أَكْفَرْتَه** (kâfir kıldın).
Ve **التَّكفيرُ**: zimmînin başıyla işaret etmesi; “ona secde etti” denir; ancak “ona **كَفَّر** etti” denir.
Ve **التَّكفيرُ**: hükümdarın taç ile taçlandırılması; dedi ki:
ملك يلاث برأسه تكْفِيرُ
Bir boğayı vasfeder; burada **التَّكفيرُ** bizzat tacın kendisidir.
Ve adam, zırhını bir elbise ile **يكْفِرُ**; **كَفْراً**; onu onun üstüne giydiği zaman; o elbise zırhın **كافِر**’idir.
Ve **الكافر**: gece ve deniz, ve güneşin batışı, ve her ne bir şeyi örterse onu **كَفَرهُ** (örtmüştür).
Ve yerden **الكافِرُ**: insanlardan uzak olan; neredeyse kimsenin inmediği, kimsenin geçmediği; ona yerleşenler hakkında denir: onlar **أهل الكُفُور**’dur. **الضرير** dedi ki: o, köylerdir; bir tanesi: **كَفْرٌ**. Ve şehir halkı yanında **أهل الكُفور** denir; diriler yanındaki ölüler gibidir.
Ve avam dilinde **الكافرُ**: yerden düzleşmiş ve genişlemiş olan.
Ve **الكافر**: büyük nehir; dedi ki:
فألقيتها في الثني من جنب كافرٍ		كذلك أقنو كل قط مضـلـل
Yani: suyu çok olan nehir.
Ve **الكَفَرُ**: dağlardan geçitler. **أمية** dedi ki:
وليس يبقى لوجه الله مختـلـق		إلا السماء وإلا الأرض والكَفَرُ
Ve **الكَفّارة**: günah ve yemin sebebiyle onunla kefaret olunan şey; onunla silinir.
Ve **الكافور**: üzümün, aydınlanmadan önceki tomurcuğu; dedi ki:
كالكرم إذا نادى من الكافور
Ve onun **كافوره**’u: onu örtenin yaprağıdır.
Ve **الكافورُ**: güzel koku karışımlarından bir şey. Ve **الكافُورُ**: cennette bir su kaynağı. Ve **الكافُورُ**: nuru, papatya nuruna benzer bir bitki. Ve **الكافُورُ**: hurma salkımının tomurcuğu. Dişil yaptıklarında: **الكُفُرَّى** derler. Hepsi: **الكَوافير**; hurma ağacından çıkar; sanki birbirine yapışık iki nal gibidir; ikisinin arasında yük dizilmiştir; ucu sivridir. Onlardan kimi der ki: bu bir **كَفَرّاة**’dır; ve bu bir **كَفرَّى**’dır; tenvinlenmez.
Ve **الكَفْرُ**: kısa değnek.
Ve bir adam **كِفِرِّينٌ عِفِرِّينٌ**: habis bir **عِفْريتٌ**.
Ve bir adam **مُكَفَّرٌ**: iyilik yapan; nimetlerine şükredilmeyen.
Ve denir: ey falan, senin yüzünden **مكْفُورٌ** oldum; eziyet ettin ve incittin; bir adama, ona emredersin de emrettiğinin dışında yaparsa denir.

**فكر**:
**الفِكرُ**: tefekkürün adıdır. İşinde **فكر** etti ve **تفكر** etti. Ve bir adam **فِكيرٌ**: çok tefekkür eden. Ve **الفِكْرةُ** ile **الفِكْر** birdir.

**فرك**:
**الفَرْكُ**: bir şeyi, içinden (özünden) soyuluncaya kadar ovmandır; ceviz gibi.
Ve **الفَرِك**: kabuğu soyulan.
Ve **أفرك البُرُّ**; yani: başağında sertleşti. Dedi ki:
أمكنك الفَركُ ولا يبيسُ
Ve **بُرٌّ فَريكٌ**: o, ovulmuş ve ayıklanmış olandır.
Ve bir kadın **فاركٌ**; çoğulu **فواركُ**: kocasından nefret eder; **فَرِكَتْهُ** ve **فَرَكَتْه**; iki lehçedir. Ve onun **فِرْكُهُ**: onun nefreti.
Ve bir adam **مُفرك**: kadınların nefret ettiği; ve adama da denir: **فَرَكَها فِرْكاً**; yani: ona buğzetti. **رؤبة** dedi ki:
ولم يضعها بين فِرْكٍ وعشق
Ve omuz yuvasından **الوابلة** kayınca ve omuz gevşeyince: onun omzu **انفرك** oldu denir; ve onun **وابلته**’si **انفركتْ**. Eğer bunun benzeri uylukta olursa: adam **حرق** oldu; o da **محروق**tur; ve onun **حارقته**’si **حرقت**; bu, **وابلته**’sine bir çıkık isabet ettiği zamandır. Ve **الوابلة**: başı yuvarlak kemiktir; o, kalça eklem yuvasına sokulandır. Ve **الحارقة**: **الوابلة**’yi yuva içinde tutan sinirdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَرَكْتُ الثوبَ والسُنبُل بيدي أفْرُكُهُ فَرْكاً. وقملةٌ مَفْروكَةٌ. وأفْرَكَ السنبلُ، أي صار فَريكاً، وهو حين يصلح أن يُفْرَكَ فيؤكل. والفِرْكُ: البُغْضُ. تقول منه: فَرِكَتِ المرأة زوجها بالكسر تَفْرَكُهُ فَرْكاً، أي أبغضته، فهي فَروكٌ وفارِكٌ، وكذلك فَرَكَها زوجها. ويقال: رجلٌ مُفَرَّكٌ بالتشديد، للذي تبغضه النساء. والانْفِراكُ: استرخاء المنكِب. والفَرَكُ بالتحريك: استرخاءٌ في أصل الأذن؛ يقال: أذنٌ فَرْكاءُ وفَركَةٌ أيضاً.

##### Türkçe

**فَرَكْتُ** elbiseyi ve başağı elimle **أفْرُكُهُ** **فَرْكاً** (ovdum). Ve **قملةٌ مَفْروكَةٌ**. Ve **أفْرَكَ** başak; yani **فَريكاً** oldu; o, **يُفْرَكَ** (ovulmaya) elverişli olup da yenildiği zamandır. Ve **الفِرْكُ**: buğz (nefret). Ondan şöyle dersin: kadın, kocası hakkında kesre ile **فَرِكَتِ**; **تَفْرَكُهُ** **فَرْكاً**; yani ona buğz etti; o hâlde o kadın **فَروكٌ** ve **فارِكٌ**tur; aynı şekilde kocası da ona **فَرَكَها**. Ve denilir: şeddeli olarak **رجلٌ مُفَرَّكٌ**, kadınların buğz ettiği kimse için. Ve **الانْفِراكُ**: omuzun gevşemesi. Ve hareke ile **الفَرَكُ**: kulağın kökünde bir gevşeklik; denilir: **أذنٌ فَرْكاءُ** ve ayrıca **فَركَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ر ف
كرف ، كفر ، فرك ، فكر ، ركف : ( مستعملة ) .
كرف : قال الليث : كرَفَ الحمارُ والبِرْذَوْن يكرِفُ كرفاً وهو شَمُّه البول ورفعه رأسه حتى تقْلص شفتاه . وأنشد :
مشاخساً طَوْراً وطوْراً كارفا
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكرْفىءُ واحدتها : كرْفئةٌ وهي قطعٌ متراكمةٌ من السحاب وهي الكرْثىءُ أيضاً بالثاء .
قال : وقال الأحمر : الكرْفِىءُ من البيضة قِشْرُها الأعلى الذي يقال له : القيض .
كفر : قال الليث : الكفر : نقِيض الإيمان آمَنّا بالله وكفرْنا بالطاغُوتِ ويقال لأهل دَارِ الحرب : قد كفَرُوا أَي عَصوْا وامتنعوا .
قال : والكفر : كُفرُ النعمة ، وهو نقيضُ الشكر .
قال : وإذا ألجأت مُطيعَك إلى أن يَعْصيكَ فقد أكفَرْتَه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( قتالُ المسلم كُفرٌ ، وسِبابُه فِسْقٌ ) .
قال شمر : قال بعضُ أهلِ العلم : الكفر على أربعة أنحاء : كفر إنكارٍ ، وكفرُ جُحودٍ ، وكفر مُعاندةٍ . وكفر نفاقٍ . ومن لِقي رَبَّهُ بشيء من ذلك لم يغفر له ويغفرُ ما دونَ ذلك لمن يَشَاء ، فأَما كُفرُ الإنكارِ فهو أن يَكفُرَ بقلْبه ولسانِه ولا يَعْرفُ ما يُذكَر له من التوحيد .
وكذلك رُوي في تفسير قوله جل وعز : ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ ) ( البقرة : 6 ) ، أي الذين كفروا بتوحيد الله .
وأما كُفرُ الجُحُودِ فأَنْ يعرِفَ بقلبه ولا يُقِرَّ بلسانه ، فهذا كافرٌ جاحِدٌ ككُفر إبليسَ ، وكفر أُمَيَّةَ ابن أَبي الصَّلْت .
ومنه قوله سبحانه : ( فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِ ) ( البقرة : 89 ) يعني كُفر الجُحود .
وأما كُفْرُ المعاندة فهو أَنْ يَعرف بقلبه ويَقِرَّ بلسانه ، ويأْبَى أَنْ يَقبَل ككفْر أَبي طالب حيثُ يقول :
ولقد عَلِمْتُ بأَنَّ ديِنَ محمدٍ
مِن خيرِ أَدْيان البَرِيَّة دينَا
لوْلا المَلامةُ أو حِذارُ مَسَبَّةٍ
لوَجَدْتَنِي سمْحاً بذاكَ مُبينَا
وأما كُفر النِّفاق فأَن يَكفر بقلبه ويقِرَّ بلسانه .
وقال شمر : ويكون الكفر أيضاً بمعنى البراءَة كقول الله جلّ وعزّ حكايةً عن الشيطان في خَطيئته إذا دخل النار ) إِنِّى كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ ) ( إبراهيم : 22 ) أي تبرَّأْتُ .
ورُوي عن عبد الملك أنَّهُ كَتب إلى سعيد بن جُبَيْرٍ يسأَلُه عن الكُفْرِ ، فقال : الكفر عَلَى وُجوه ، فكفْرٌ هو شِرْكٌ يَتَّخِذُ مع الله إلهاً آخرَ ، وكفرٌ بكتاب الله ورسوله ، وكفر بادِّعاء وَلَدٍ لله ، وكفرُ مُدَّعِي الإسلام ، وهو أَنْ يعملَ أعمالاً بغير ما أنزل الله : يَسْعَى في الأرضِ فساداً ويقتُل نفساً محرَّمةً بغير حقَ ، ثم نحو ذلك من الأعمال .
وكفران أحدهما يَكفر بنعمةِ الله ، والآخر التكذيب بالله .
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْراً لَّمْ يَكُنْ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ ) ( النساء : 137 ) .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاج : قيل فيه غيرُ قَوْلٍ ، قال بعضهم : يعني به اليهودَ لأنهم آمنوا بموسى عليه السلام ثمّ كفروا بعيسى عليه السلام ثمّ ازدَادُوا كفراً بِكفرِهم بمحمدٍ ( صلى الله عليه وسلم )
قال أبو إسحاق : وجائزٌ أنْ يَكونَ مُحاربٌ آمن ثمّ كَفَرَ ثمّ آمنَ ثمّ كَفَرَ .
وقيل جائزٌ أنْ يَكون منافقٌ أَظْهَر الإيمانَ وأَبطَنَ الكفرَ ثمّ آمن بَعْدُ ثمّ كفر وازداد كفراً بإقامتِه عَلَى الكُفْرِ .
قال فإن قال قائلٌ : إن الله جلّ وعزّ : لا يَغْفِرُ كفرَ مرّةٍ واحدةٍ ، فلِمَ قيل ها هنا فيمن آمنَ ثم كفر ثمّ آمن ثم كفر : ( لَّمْ يَكُنْ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ ( وما الفائدةُ في هذا ؟ فالجواب في هذا والله أعلم أن اللَّهَ يغفر للكافر إذا آمَنَ بَعْدَ كفرِه ، فإِن كَفَرَ بعد إيمانه لمْ يَغفر الله له الكفر الأوَّل ، لأنّ اللَّه جلّ وعزّ يَقبل التَّوبة ، فإذا كفر بَعْد إيمانٍ قبلَه كفر فهو مُطالَبٌ بجميع كفرِه ، ولا يجوزُ أنْ يكونَ إذا آمنَ بعد ذلك لا يُغفَر له ، لأنّ الله يَغفرُ لكلِّ مؤمن بعد كفره .
والدليل على ذلك قولُه تعالى : ( الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ ) ( الشورى : 25 ) وهذا سيئةٌ بالإجماع .
وقوله جل وعز : ( وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ
اللَّهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } ( المائدة : 44 ) معناه أَنّ مَن زَعَم أَنّ حُكْماً من أحكام اللَّهِ الذي أَتَتْ به الأنبياءُ باطلٌ فهو كافرٌ .
وقد أَجَمع الفقهاءُ أَنّ من قالَ : إنّ المُحصَنَيْنِ لا يجبُ أَن يُرْجَما إذا زَنَيَا وكانَا حُرَّيْنِ كافرٌ ، وإنما كُفِّرَ مَنْ رَدَّ حُكماً من أحكام النبيِّ عليه السلام لأنه مُكذِّبٌ له .
ومن كذّبَ النبيَّ عليه السلام فهو كافرٌ .
وقال الليث : يقال : إنّه سُمِّيَ الكافرُ كافرّاً لأنَّ الكُفْر غطّى قَلْبَه كلَّه .
قال : والكافرُ من الأرض : ما بَعُدَ عن الناس لا يكادُ يَنْزِلُه أَحدٌ ولا يَمرُّ به أَحدٌ .
وأنشد :
تَبَيَّنَتْ لَمْحَةً من فَزِّ عِكرِشَةٍ
في كافرٍ ما به أَمْتٌ ولا عِوَجُ
شمر عن ابن شميل : الكافر : الحائط الواطىء . وأنشد هذا البيت .
( قلت ) : ومعنى قول الليث : قيل له كافرٌ لأنّ الكفر غطَّى قلبَه ، يحتاج إلى بيانٍ يَدلُّ عليه ، وإيضاحه أنّ الكفر في اللغة معناه التَّغْطيةُ ، والكافرُ ذو كفرٍ أي ذُو تغطيةٍ لقلبه بكفرِه كما يقال للابِس السِّلاح : كافرٌ وهو الذي غطّاه السلاحُ .
ومثله : رجلٌ كاسٍ : ذُو كسوةٍ ، وماءٌ دافقٌ : ذو دَفْقٍ .
وفيه قولٌ آخرُ : وهو أَحسنُ مما ذهب إليه الليث . وذلك أَنّ الكافرَ لمّا دعاه الله جلّ وعزّ إلى توحيدِه فقد دعاه إلى نعمةٍ يُنعِم بها عليه إذا قَبِلها ، فلمَّا رَدَّ ما دعاه إليه من توحيده كان كافراً نعمةَ الله أي مُغَطِّياً لها بِإبائِه حاجباً لها عنه .
وأخبرني المنذريُّ عن الحرانيّ عن ابن السكيت أنه قال : إذا لبس الرجل فوق دِرْعِه ثوباً فهو كافرٌ ، وقد كَفَرَ فوق دِرْعِه .
قال : وكل ما غَطّى شيئاً فقد كَفَره .
ومنه قيل لليل : كافرٌ لأنه ستَر بظلمته كل شيء وغطَّاه .
وأنشد لثَعْلَبَة بن صُعَيْرٍ المازني يصف الظليم والنعامة ورواحهما إلى بيضهما عند إياب الشمس فقال :
فتَذَكَّرَا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَمَا
ألْقَتْ ذُكَاءُ يمينها في كافرِ
وذُكاءُ : اسمٌ للشمس وهي معرفةٌ لا تُصْرَفُ ، ألقت يمينها في كافر أي بَدَأتْ في المغيب .
قال : ومنه سُمِّي الكافرُ كافراً لأنه ستَر نعمَ الله .
( قلت ) : ونعمُ اللَّهِ جل وعز : آياتُهُ الدَّالةُ على تَوْحيده .
حدثنا السَّعْدِي ، قال : حدثنا الرَّمادِيّ قال : حدثنا عبد الرزاق ، قال : أخبرنا مَعْمَرٌ عن أيوب عن ابن سيِرِينَ عن
عبد الرحمن بن أبي بَكْرَةَ عن أبيه ، قال : قال رسول الله صلى الله عليه وآله في حَجَّةِ الوَدَاع : ( ألاَ لا تَرْجِعُنَّ بَعْدِي كُفَّاراً يضربُ بعضُكم رقابَ بعض ) .
قال أبو منصور : في قوله كُفَّاراً قولانِ أحدهما : لابسينَ السِّلاحَ متهيئينَ للقتالِ .
والقول الثاني : أنه يُكَفِّرُ الناسَ فيكفُرُ كما تفعل الخوارجُ إذا استعرضوا الناسَ فيكفِّروهم وهو كقوله عليه السلام : ( مَنْ قالَ لأخِيه يا كافرُ . فقد بَاءَ به أَحُدُهما ) .
ويقال : رَمَادٌ مَكْفُورٌ أَي سَفَتْ عليه الرِّياحْ التُّراب حتى وارَتْه . قال الراجز :
قدْ دَرَسَتْ غَيْرَ رمادٍ مَكْفُورْ
مُكتئبِ اللونِ مَرُوحٍ مَمْطور
وقال الآخر :
فَوَرَدتْ قبلَ انبلاجِ الفَجْرِ
وابنُ ذُكاءٍ كامنٌ في كَفْرِ
ويروى في كِفْرٍ ، وهما لغتان ، وابنُ ذكاءَ يعني الصبحَ .
ويروى في كَفْرٍ أَي فيما يواريه من سواد الليل ، وقد كَفَرَ الرَّجلُ متاعهُ أَي أوعاهُ في وعاءٍ .
( قلت ) : ومَا قاله ابن السكيت ، فهو بَيِّنٌ صحيح ، والنِّعَمُ التي سترها الكافُر هي الآياتُ التي أبانت لذوي التمييز أنَّ خالقها وَاحد لا شريكَ له ، وكذلك إرسالُه الرسلَ بالآيات المعجزة ، والكتب المنزلة ، والبَراهِينِ الواضحة : نِعَمٌ منه جلّ اسمُه بينةٌ ، ومن لم يصدِّقْ بها وردّها فقد كَفَرَ نعمة الله أي سَتَرها وحَجَبَها عن نفسه .
والعرب تقول للزارع : كافرٌ لأنه يَكْفُرُ البَذْرَ المبذورَ في الأرض بتراب الأرض التي أثارها ثم أمَرَّ عليها مالَقَه .
ومنه قول الله جل وعز ) وَالاَوْلْادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ ) ( الحديد : 20 ) ، أي أعجب الزُّرَّاعَ نباتُه مع علمهم به فهو غايةُ ما يُسْتَحْسَنُ ، والغيثُ هَا هُنَا : المطرُ ، والله أعلم .
وقد قيل : الكفَّارُ في هذه الآية : الكفارُ باللَّهِ ، وهم أشد إعجاباً بزينة الدنيا وحَرْثِها من المؤمنين .
وروي عن أبي هريرة أنه قال : ( لَيُخْرِجَنَّكُمُ الرُّومُ منها كَفْراً كَفْراً إلى سُنْبُكٍ مِنَ الأَرْض ) قيل وما ذلك السُنْبُكُ ؟ قال : حِسْمَي جُذَامٍ .
قال أبو عبيد : قوله كَفْراً كَفْراً يَعْنِي قَرْيةً قريةً ، وأَكْثرُ من يتكلم بهذه الكلمة أهلُ الشام ، يُسَمُّونَ القريةَ : الكَفْرَ .
ولهذا قالوا كَفْرُ تُوثا ، وكَفْرُ يعْقابَ وكَفْرُ
بيا . وإنما هي قرى نسبت إلى رجالٍ .
وقد روي عن معاوية أنه قال : ( أهْلُ الكُفُور هم أهلُ القُبور ) .
( قلت ) : أراد بالكفور القرى النائية عن الأمصار ومجتمع أهل العلم والمسلمين ، فالجهل عليهم أغلب ، وهم إلى البِدع والأهواء المضِلة أسرع .
ويقال : كافَرَني فلانٌ حَقي إذا جحده حقَّه والكفَّارَاتُ سمِّيت كفاراتٍ لأنها تُكفِّرُ الذنوبَ أي تستُرها مِثل كفارة الأيمان ، وكفارة الظِّهَارِ ، والقَتل الخطأ ، قد بينها الله جل وعز في كتابه وأمر بها عباده .
وأما الحُدودُ فقد روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أدْري : الحدودُ كفاراتٌ لأهلها أمْ لا ) .
وروي غير ذلك ، وكافُورُ الطَّلعةِ :
وِعاؤها الذي يَنشَقُّ عنها ، سمي كافوراً لأنه قد كفرها أي غَطَّاها .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : الكافُور : وِعاء طَلْعِ النّخْل .
قال ويقال له : قَفُورٌ .
قال : وهو الكفُرَّى ، والجُفُرَّى .
( أبو عبيد عن الفراء ) قال : الكفِرُ : العظيمُ من الجِبال ، وأنشد :
تَطلّعَ رَيَّاهُ من الكفِرَاتِ
وقال أبوعبيد : التكفيرُ : أنْ يضعَ الرجلُ يَديهِ على صَدْره وأنشد قول جرير :
وإذا سمعتَ بحرْبِ قَيسٍ بعْدَها
فَضَعُوا السِّلاحَ وكَفِّروا تكْفيرا
واخْضُعوا وانقَادُوا .
حدّثنا الحسين بن إدريس قال : حدثنا محمد بن موسى الحَرشيُّ البصري قال : أخبرنا حماد بن زيد قال : حدثنا أبو الصهباء عن سعيد بن جبير عن أبي سعيد الخُدْري ، رفَعه قال : ( إذا أصبح ابنُ آدمَ فإن الأعضاء تكَفِّرُ كلها للسانِ ، تقول : اتقِ الله فينا ، فإن استقمتَ استقمنا ، وإن اعوجَجْت اعوجَجْنا ) ، وقوله تكفِّر كلهَا للسان أي تذلُّ وتقرّ بالطاعة له ، وتخضع لأمره ، والتكفير أيضاً : أن يتكفر المحاربُ في سلاحه ، ومنه قول الفرزدق :
حَرْبٌ تردّدُ بينها بتشاجُرٍ
قد كفّرَتْ آباؤها أبناؤها
رفع أبناؤها بقوله : تَرَدّدُ ، ورفع قوله : آباؤها . بقوله قد كَفّرَتْ أي كفرت آباؤها في السلاح .
وقال الليث : التكفيرُ : إيماء الذمِّي برأْسِه ، لا يقال : سَجدَ فلانٌ لفلانٍ وإنما كَفّرَ له تكفيراً .
قال : والتكفيرُ : تَتويج الملك بتاج إذا رؤى كُفِّرَ له وأنشد :
ملكٌ يُلاثُ برأسِهِ تكفيرُ
قال : جعل التاج نفسه ها هنا تكفيراً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : اكْتَفَرَ فلانٌ إذا لزمَ الكُفورَ . وقال العجاج :
كالكرْمِ إذْ نادَى من الكافورِ
وكافور الكرمِ : الورقَ المغطِّي لما في جَوْفهِ من العُنقودِ ، شبّهَه بكافورِ الطّلع لأنه ينفرجُ عما فيه أيضاً .
وقال الله جل وعز ) ( وَسَعِيراً إِنَّ الاَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ ) ( الإنسان : 5 ) قال الفراء يقال : إنها عَينٌ تُسَمَّى الكافورَ ، وقد يكون : كان مِزَاجُهَا كالكافورِ لطيب ريحه .
وقال أبو إسحاق : يجوز في اللغةِ أن يكون طعمُ الطيب فيها والكافور ، وجائزٌ أن تمْزَجَ بالكافورِ ، ولا يكون في ذلك ضَرَرٌ ، لأنّ أهلَ الجنة لا يَمسهمْ فيها ضَرَرٌ ولا نَصَبٌ ولاَ وَصَبٌ .
وقال الليث : الكافور : نَبَاتٌ له نَوْرٌ أبيض كنورِ الأقحوان ، والكافور : عَيْن ماء في الجنةِ طيبِ الريح ، والكافور : من أخلاط الطيب ، والكافور : وعاء الطلع . ومنهم من يقول : هذه كفرّاة واحدة ، وهذا كفرّي واحد .
قال : والكَفْرُ : اسمٌ للعصا القصيرة ، وهي التي تقطع من سَعفِ النخل .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَفْرُ : الخشَبَةُ الغليظة القصيرة ، والكَفْرُ : تَعْظيم الفَارسيِّ لمِلكِهِ .
وقال الليث : رجل كفرِّين عفرِّين أي عفريت خبيث ، ورجل مُكَفَّرٌ وهو المحسان الذي لا يُشْكر على إحْسانِه .
وكلمةٌ يلهجون بها لمن يُؤمر بأمرٍ فيعمل على غير ما أُمر به فيقولون له : مكْفُورٌ بكَ يا فلان عَنَّيْت وآذَيْتَ .
ويقال : كَفَرَ نعمةَ الله وبنعمة الله كُفْراً وكُفْرَاناً وكُفُوراً .
والكافر : البَحر ، ويجمع الكافِرُ : كِفَاراً .
وأنشد اللحياني :
وغُرِّقَتِ الفَرَاعنةُ الكِفَارُ
وفي ( نوادر الأعراب ) : الكافرتانِ والكافِلَتانِ : الألْيَتانِ .
وقال ابن شميل : القِيرُ : ثلاثة أَضْرُبٍ الكُفْرُ ، والقِير ، والزِّفت ، فالكُفر يُطلى به السُّفنُ ، والزِّفت يجعل في الزِّقاق والكُفْرُ يُذاب ثم يُطلى به السُّفن ، ويقال : كافرٌ وكُفَّارٌ ، وكَفَرَةٌ .
فكر : قال الليث : التَّفَكُّرُ : اسم للتَّفكير ، ويقولون : فكّرَ في أمره ، وتفكَّرَ ، ورجل فِكِّيٌ ر : كثير الإقبال على التّفكُّرِ والفِكْرَة ، وكلُّ ذلك معناه واحد .
ومن العرب من يقول : الفِكرُ للفكرة والفِكرى على فعْلى : اسم وهي قليلةٌ .
فرك : قال الليث : الفَرْك : دَلكك شيئاً حتى يتقّلعَ قشرهُ عن لُبِّه كاللَّوْز .
والفَرِكُ : المُتفرِّكْ قشره .
وتقول : قد أَفرَكَ البُرُّ إذا اشتد في سُنْبله وبُرٌّ فَرِيكٌ ، وهو الذي فُرِك ونُقِّيَ ، والفِرْك : بُغضُ المَرْأَةِ زوجها ، وهي امرأةٌ فَرُوكٌ ، وفارِكٌ ، وجمعها فَوَارِكُ ، ورجل مُفَرَّك : يُبْغضه النِّساء .
قال : ويقال للرجل أيضاً : فَرَكَها فَرْكاً أي أَبْغَضها . قال رُؤبة :
ولم يُضِعها بين فِرْكٍ وعَشَقْ
وفي حديث ابن مسعود : أن رجلاً أتاه فقال له : إني تزوَّجت امرأة شابةً أخاف أن تَفْرَكَني . فقال عبد الله : إنّ الحبَّ من الله والفِرْك من الشّيطان فإذا دخَلتْ عليك فَصَلِّ ركْعتْين ثم ادْعُ بكَذَا وكذا .
قال أبو عبيد : الفِرْك : أن تُبغِضَ المرأة زوجها ، وهي امرأةٌ فَرُوك ، وهذا حرف مخصوص به المرأة والزوج .
وقال ذو الرُّمة يصف إبلاً :
إذا اللْيل عنْ نَشْزٍ تجلى رَمَيْنه
بأَمثال أَبصارِالنِّساءِ الفَوَارِك
يصف إِبلاً شبَّهها بالنِّساءِ الفَوَاركِ لأنّهُنَّ يطمحنَ إلى الرِّجال ولَسْن بقاصراتِ الطّرْف على الأَزْوَاج .
يقول : فهذه الإبلُ تصبح وقد أسْأَدَتِ الليْلَ كلّه فَكلّمَا أشرف لها نَشْزٌ رميْنه بأبصارِهنَّ من النّشاط ، والقوَّة على السَّير .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد والكسائي : إذا أبغضَتِ المرأة زوجها قيل : قد فركَتْهُ تفْرَكُه فِرْكاً وفُروكاً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أولادُ الفِرْك فيهم نجابةٌ لأنهم أشبَه بآبائهم ، وذلك أنّه إذا وَاقَعَ امرأتَه وهي فارِكٌ لم يُشبهها وَلدُه منها .
وقال أبو زيد : فارَكَ فلانٌ صاحبَه مُفاركةً ، وتارَكهُ مُتارَكةً بمعنى واحد .
أبو بكر عن ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : المُفَرَّك : المتروك المبْغَضُ .
يقال : فارك فلانٌ فلاناً إذا تاركه ، فإذا أبغض الزوجُ المرأة ، قيل : صَلَفها ، وصلِفَت عنده ، وإذا أبغضته هي . قيل : فَرِكَتْه ، تَفْرَكُه .
قال : وأخبرني أبي عن أبي هِفّان عن أبي عبيدة ، قال : خرج أعرابيّ ، وكانت امرأتُه
تَفْرَكه ، وكان يَصْلِفها فأتبعَتْه نواةً وقالت : شَطّتْ نواكَ ، ثم أتبعَتْه رَوْثة وقالت : رثَيْتُكَ ورَاثَ خبَرُك ، ثم أتبعته حَصاة . وقالت : حاصَ رزْقُكَ ، وحُصَّ أثرُك ، وأنشد :
وَقَدْ أُخبِرْتُ أنّكِ تَفْرَكِينِي
وأصلِفُكِ الغَدَاةَ فلا أبالي
وقال الليث : إذا زالتِ الوابلة من العَضُدِ عن صدفةِ الكتِفِ فاسترخى المَنكب قيل : قد انفرك مَنْكِبُه ، وانفركت وابِلَتُه ، وإن كان مثل ذلك في وابلةِ الفَخِذ ، والورك لا يقال : انفرَك ولكن يقال : حُرقَ فهو محروق .
( أبو عبيدة ) : الفَرَك : استرخاءٌ في الأذُن .
يقال : أذنٌ فركاءُ ، وقد فَرِكَتْ فَرَكاً .
وقال : هي أشدَّ أصلاً من الخذْوَاء .
وقال النضرُ : بعيرٌ مفروك وهو الأفَكُّ الذي ينخرم منكِبهُ وتنفكُّ العصبة التي في جوف الأَخرم .
ركف : أهمله الليث .
وقال شمر : ارتكفَ الثلجُ إذا وقع فثبت على الأرض .

##### Türkçe

ك ر ف
كرف ، كفر ، فرك ، فكر ، ركف : ( kullanımdadır ) .

كرف : Leys dedi: **كرَفَ** eşek ve **البِرْذَوْن** **يكرِفُ** **كرفاً**; bu, onun idrarı koklaması ve başını kaldırmasıdır; ta ki dudakları büzülüp toplansın. Ve inşad etti:
مشاخساً طَوْراً وطوْراً كارفا

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) : **الكرْفىءُ**; onun bir tanesi: **كرْفئةٌ**; o, buluttan üst üste yığılmış parçalardır; o, **الكرْثىءُ** da olur, ayrıca **بالثاء** ile.
Dedi: Ve Ahmer dedi: **الكرْفِىءُ** yumurtadan, onun üst kabuğudur; ona **القيض** denir.

كفر : Leys dedi: **الكفر**: imanın zıddıdır; “Allah’a iman ettik ve **بالطاغُوتِ** küfrettik”; ve **دَارِ الحرب** ehline “küfrettiler” denir; yani isyan ettiler ve (boyun eğmekten) kaçınıp direndiler.
Dedi: Ve **الكفر**: nimete küfürdür; o, şükrün zıddıdır.
Dedi: Ve eğer itaatkârını sana isyan etmeye mecbur bırakırsan, onu **أكفَرْتَه**.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **قتالُ المسلم كُفرٌ ، وسِبابُه فِسْقٌ** ) .

Şemmer dedi: İlim ehlinden bazısı dedi: **الكفر** dört tür üzeredir: inkâr küfrü, cühûd küfrü, inatlaşma küfrü; ve nifak küfrü. Kim Rabbine bunlardan bir şey ile kavuşursa ona bağışlanmaz; bunun aşağısını ise dilediğine bağışlar. İnkâr küfrüne gelince: kalbi ve diliyle küfretmesidir ve kendisine tevhid hakkında zikredilen şeyi bilmez.
Ve bunun gibi, Celîl ve Azîz’in şu sözünün tefsirinde rivayet olundu: ( **إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ** ) ( البقرة : 6 ) ; yani Allah’ın tevhidine küfredenler.

Cühûd küfrüne gelince: kalbiyle bilmesi ve diliyle ikrar etmemesidir; bu, kâfir bir câhiddir; İblîs’in küfrü gibi ve Ebû’s-Salt oğlu Ümeyye’nin küfrü gibi.
Ve ondan, O’nun sözü: ( **فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِ** ) ( البقرة : 89 ) ; cühûd küfrünü kasteder.

İnatlaşma küfrüne gelince: kalbiyle bilmesi ve diliyle ikrar etmesi, fakat kabul etmeyi reddetmesidir; Ebû Tâlib’in küfrü gibi; şöyle der:
ولقد عَلِمْتُ بأَنَّ ديِنَ محمدٍ
مِن خيرِ أَدْيان البَرِيَّة دينَا
لوْلا المَلامةُ أو حِذارُ مَسَبَّةٍ
لوَجَدْتَنِي سمْحاً بذاكَ مُبينَا

Nifak küfrüne gelince: kalbiyle küfretmesi ve diliyle ikrar etmesidir.

Şemmer dedi: Küfür, ayrıca berâet manasında da olur; Allah جلّ وعزّ’in, şeytandan, hatasında, ateşe girdiği vakit hikâye ederek ( **إِنِّى كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ** ) ( إبراهيم : 22 ) sözü gibi; yani “berî oldum”.

Ve Abdülmelik’ten rivayet olundu ki Saîd b. Cübeyr’e yazdı; ona **الكُفْرِ** hakkında sordu; o da dedi: Küfür yüzler üzeredir: bir küfür ki şirktir; Allah ile beraber başka bir ilâh edinir; ve Allah’ın kitabına ve resulüne küfür; ve Allah’a evlat iddia etmekle küfür; ve İslâm iddia edenin küfrü: Allah’ın indirdiğiyle olmayan ameller işlemesidir; yeryüzünde fesat için koşar ve haksız yere haram kılınmış canı öldürür; sonra bunun benzeri ameller.
Ve **كفران** iki tanedir: birisi Allah’ın nimetine küfreder; diğeri Allah’ı yalanlamadır.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْراً لَّمْ يَكُنْ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ** ) ( النساء : 137 ) .

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: Onun hakkında birden fazla söz söylendi. Bazıları dedi: Bununla Yahudiler kastedilir; çünkü Mûsâ عليه السلام’a iman ettiler, sonra Îsâ عليه السلام’a küfrettiler, sonra Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) küfürleriyle küfürlerini artırdılar.
Ebû İshâk dedi: Bir muharipin iman edip sonra küfredip sonra iman edip sonra küfretmesi de câizdir.
Ve denildi: Bir münafığın imanı açığa vurup küfrü gizlemesi, sonra sonradan iman etmesi, sonra küfretmesi ve küfür üzere kalmasıyla küfrünü artırması da câizdir.
Dedi: Eğer bir söyleyen derse: Allah جلّ وعزّ bir defalık küfrü bağışlamaz; öyleyse burada “iman etti sonra küfretti sonra iman etti sonra küfretti” hakkında niçin ( **لَّمْ يَكُنْ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ** ) denildi; bunun faydası nedir? Bunun cevabı—Allah daha iyi bilir—şudur: Allah kâfire, küfründen sonra iman ederse bağışlar; fakat imanından sonra küfrederse Allah ona ilk küfrü bağışlamaz; çünkü Allah جلّ وعزّ tevbe kabul eder; sonra imanından sonra, öncesinde kabul edilmiş bir küfürden sonra küfrederse, bütün küfrüyle muhatap olur. Ve sonra iman ederse ona bağışlanmaması câiz değildir; çünkü Allah her mümine, küfründen sonra bağışlar.
Buna delil, O’nun تعالى sözü: ( **الصُّدُورِ وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُواْ عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ** ) ( الشورى : 25 ) ; ve bu, icmâ ile bir kötülüktür.

Ve O’nun جل وعز sözü: ( **وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ** } ( المائدة : 44 ) ; manası: Peygamberlerin getirdiği Allah’ın hükümlerinden bir hükmün bâtıl olduğunu iddia eden kimse kâfirdir.
Fakihler icmâ ettiler ki: “Muhsan iki kişi zina eder ve hür olurlarsa recmedilmeleri gerekmez” diyen kimsedir kâfir; ancak, Peygamber عليه السلام’in hükümlerinden bir hükmü reddeden tekfir edildi; çünkü o, onu yalanlayıcıdır.
Peygamber’i عليه السلام yalanlayan kimse kâfirdir.

Leys dedi: Denir ki kâfire kâfir denilmesi, **الكُفْر** onun kalbinin tamamını örtmesindendir.
Dedi: Ve yerden **الكافر**: insanlardan uzak olan; neredeyse kimse ona inmez ve kimse onun yanından geçmez.
Ve inşad etti:
تَبَيَّنَتْ لَمْحَةً من فَزِّ عِكرِشَةٍ
في كافرٍ ما به أَمْتٌ ولا عِوَجُ

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الكافر**: alçak duvardır. Ve bu beyti inşad etti.

( Dedim ) : Leys’in “ona kâfir denildi; çünkü küfür kalbini örttü” sözü, ona delâlet eden bir beyana muhtaçtır. Onun açıklaması şudur: Küfür, dilde manası itibarıyla örtmedir; **الكافر** “küfür sahibi”dir; yani küfrüyle kalbini örtme sahibi; nitekim silah giyene “kâfir” denir; o, silahın onu örtmesidir.
Ve bunun benzeri: **رجلٌ كاسٍ**: örtü sahibi; **ماءٌ دافقٌ**: akıtma sahibi.
Ve onda başka bir söz vardır; Leys’in gittiğinden daha güzeldir. O da şudur: Kâfir, Allah جلّ وعزّ onu tevhidine çağırdığında, onu, kabul ederse kendisine nimet vereceği bir nimete çağırmıştır; tevhidinden kendisini çağırdığı şeyi reddedince, Allah’ın nimetine kâfir oldu; yani onu, reddedişiyle örttü; onu kendisinden perdeledi.

Münzirî bana, Harânî’den, İbn Sikkît’ten haber verdi ki dedi: Adam zırhının üstüne bir elbise giyerse o **كافرٌ**dur; zırhının üstüne **كَفَرَ** etmiştir.
Dedi: Her ne bir şeyi örterse onu **كَفَره** etmiştir.
Ve ondan, geceye “kâfir” denilmesi; çünkü karanlığıyla her şeyi örttü ve kapladı.

Sa‘îr el-Mâzinî’nin oğlu Sa‘lebe’den, devekuşunu ve dişi devekuşunu ve ikisinin güneşin dönüşü sırasında yumurtalarına dönüşünü vasfederken, inşad etti:
فتَذَكَّرَا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَمَا
ألْقَتْ ذُكَاءُ يمينها في كافرِ

Ve **ذُكاءُ**: güneşin adıdır; o, marifedir, sarf olunmaz. “Sağını bir kâfirin içine bıraktı” yani batmaya başladı.
Dedi: Ve ondan, kâfire kâfir denilmesi; çünkü Allah’ın nimetlerini örttü.

( Dedim ) : Allah جل وعز’in nimetleri: tevhidine delâlet eden âyetleridir.

Bize es-Sa‘dî rivayet etti; dedi: Bize er-Ramâdî rivayet etti; dedi: Bize Abdürrezzâk rivayet etti; dedi: Bize Ma‘mer, Eyyûb’dan, İbn Sîrîn’den, Abdurrahman b. Ebî Bekre’den, babasından haber verdi; dedi: Resûlullah صلى الله عليه وآله Vedâ haccında dedi: ( **ألاَ لا تَرْجِعُنَّ بَعْدِي كُفَّاراً يضربُ بعضُكم رقابَ بعض** ) .

Ebû Mansûr dedi: Onun “**كُفَّاراً**” sözünde iki söz vardır: birisi, silah giyenler; savaşa hazırlanmışlar.
İkinci söz: insanların tekfir edilmesidir; böylece (tekfir eden) küfre düşer; Hâricîlerin, insanları karşılarına çıkarıp tekfir ettiklerinde yaptıkları gibi; ve bu, onun عليه السلام sözündeki gibidir: ( **مَنْ قالَ لأخِيه يا كافرُ . فقد بَاءَ به أَحُدُهما** ) .

Ve denir: **رَمَادٌ مَكْفُورٌ**; yani rüzgârlar onun üzerine toprağı savurdu; ta ki onu örttü. Râciz dedi:
قدْ دَرَسَتْ غَيْرَ رمادٍ مَكْفُورْ
مُكتئبِ اللونِ مَرُوحٍ مَمْطور

Ve başkası dedi:
فَوَرَدتْ قبلَ انبلاجِ الفَجْرِ
وابنُ ذُكاءٍ كامنٌ في كَفْرِ

Ve **في كِفْرٍ** diye de rivayet olunur; ikisi iki lehçedir. Ve “İbnü Zekâ” sabahı kasteder.
Ve **في كَفْرٍ** diye rivayet olunur; yani gecenin siyahlığından onu örten şeyin içinde. Ve adam **كَفَرَ** eşyasını; yani onu bir kaba koydu.

( Dedim ) : İbn Sikkît’in söylediği açıktır, doğrudur. Kâfirin örttüğü nimetler, temyiz sahiplerine, yaratıcısının bir olduğunu, ortağı olmadığını açıklayan âyetlerdir. Yine, O’nun, mucize âyetlerle, indirilmiş kitaplarla, açık delillerle resuller göndermesi: O’nun جلّ اسمُه nimetleridir; apaçıktır. Kim bunları tasdik etmez ve reddederse, Allah’ın nimetine **كَفَرَ** etmiştir; yani onu örttü ve onu kendisinden perdeledi.

Araplar ekinciye “kâfir” derler; çünkü o, yere ekilmiş tohumu, toprağın tozu ile örter; sonra onun üzerine, onu düzelttiği şeyi geçirir.
Ve ondan, Allah جل وعز’in sözü: ( **وَالْاَوْلْادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ** ) ( الحديد : 20 ) ; yani onun bitkisi ekincileri hayran bıraktı; onu bilmeleriyle beraber; o, beğenilenin en son derecesidir. Ve buradaki **الغيث**: yağmurdur; Allah daha iyi bilir.
Ve denildi: Bu âyette **الكفَّارُ**: Allah’a kâfir olanlardır; onlar, dünya süsüne ve ekinine müminlerden daha şiddetli hayran olurlar.

Ebû Hureyre’den rivayet olundu ki dedi: ( **لَيُخْرِجَنَّكُمُ الرُّومُ منها كَفْراً كَفْراً إلى سُنْبُكٍ مِنَ الأَرْض** ) ; denildi: O **السُنْبُكُ** nedir? Dedi: **حِسْمَي جُذَامٍ**.
Ebû Ubeyd dedi: Onun “**كَفْراً كَفْراً**” sözü “köy köy” demektir. Bu kelimeyle en çok konuşan Şam ehli; köye **الكَفْرَ** derler.
Bunun için “**كَفْرُ تُوثا**”, “**كَفْرُ يعْقابَ**” ve “**كَفْرُ بيا**” dediler. Bunlar ancak erkeklere nispet edilmiş köylerdir.
Ve Muâviye’den rivayet olundu ki dedi: ( **أهْلُ الكُفُور هم أهلُ القُبور** ) .

( Dedim ) : **الكفور** ile, şehirlerden ve ilim ehli ile Müslümanların toplandığı yerlerden uzak köyleri kastetti; cehalet onlara daha galiptir; bid‘atlere ve saptırıcı hevalara daha hızlıdırlar.

Ve denir: Falan bana hakkımı **كافَرَني**; onu inkâr etti, hakkını (bana) vermedi. Ve **الكفَّارَاتُ** “kefâretler” diye isimlendirildi; çünkü günahları **تُكفِّرُ** eder; yani örter; yemin kefâreti, zıhâr kefâreti, hataen öldürme (kefâreti) gibi; Allah جل وعز bunları kitabında beyan etti ve kullarına emretti.
Hudûda gelince: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **ما أدْري : الحدودُ كفاراتٌ لأهلها أمْ لا** ) .
Ve bunun dışında da rivayet olundu. Ve **كافُورُ الطَّلعةِ**: onun kabıdır; ondan yarılır; “kâfûr” diye isimlendirildi; çünkü onu **كَفَرَها** etti; yani örttü.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti ki dedi: **الكافُور**: hurma tomurcuğunun kabıdır.
Dedi: Ve ona **قَفُورٌ** denir.
Dedi: Ve o, **الكفُرَّى** ve **الجُفُرَّى**dır.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ) dedi: **الكفِرُ**: dağların büyüğüdür. Ve inşad etti:
تَطلّعَ رَيَّاهُ من الكفِرَاتِ

Ebû Ubeyd dedi: **التكفيرُ**: adamın iki elini göğsünün üzerine koymasıdır. Ve Cerîr’in sözünü inşad etti:
وإذا سمعتَ بحرْبِ قَيسٍ بعْدَها
فَضَعُوا السِّلاحَ وكَفِّروا تكْفيرا
Ve boyun eğin ve itaat edin.

Bize Hüseyin b. İdrîs rivayet etti; dedi: Bize Basralı Muhammed b. Mûsâ el-Harşî rivayet etti; dedi: Bize Hammâd b. Zeyd haber verdi; dedi: Bize Ebû’s-Sahbâ, Saîd b. Cübeyr’den, Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet etti; onu merfû kıldı; dedi: ( **إذا أصبح ابنُ آدمَ فإن الأعضاء تكَفِّرُ كلها للسانِ ، تقول : اتقِ الله فينا ، فإن استقمتَ استقمنا ، وإن اعوجَجْت اعوجَجْنا** ) ; ve onun “**تكفِّر**” sözü: hepsi dile karşı zelil olur ve ona itaatle ikrar eder; onun emrine boyun eğer. Ve **التكفير** ayrıca: muharibin silahında **يتكفر** etmesidir. Ve ondan, Ferazdak’ın sözü:
حَرْبٌ تردّدُ بينها بتشاجُرٍ
قد كفّرَتْ آباؤها أبناؤها
“**أبناؤها**”yı “**تَرَدّدُ**” sözüyle ref‘ etti; “**آباؤها**” sözünü de “**قد كفّرَتْ**” sözüyle ref‘ etti; yani “babaları silah içinde **كفرت** etti”; (yani) silaha büründü.

Leys dedi: **التكفيرُ**: zimmînin başıyla işaret etmesidir; “falan falana secde etti” denmez; ancak ona **كَفّرَ** etti; **تكفيراً**.
Dedi: Ve **التكفيرُ**: kralın taç ile taçlandırılmasıdır; görüldüğünde ona **كُفِّرَ** edilir. Ve inşad etti:
ملكٌ يُلاثُ برأسِهِ تكفيرُ
Dedi: Tacın kendisini burada **تكفيراً** kıldı.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Falan **اكْتَفَرَ** etti; yani **الكُفورَ**a yapıştı (orada kaldı). Ve A‘câc dedi:
كالكرْمِ إذْ نادَى من الكافورِ
Ve asmanın **كافور**u: içinde bulunan salkımı örten yapraktır; onu, içindekinden ayrılan **كافورِ الطّلع**a benzetti; çünkü o da içindekinden ayrılır.

Ve Allah جل وعز’in sözü: ( **وَسَعِيراً إِنَّ الاَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ** ) ( الإنسان : 5 ) ; Ferrâ dedi: Denir ki o, **الكافورَ** diye isimlendirilen bir pınardır. Ve olabilir ki: onun karışımı, güzel kokusundan dolayı kâfûr gibi idi.
Ebû İshâk dedi: Dilde câizdir ki onda hoş şeyin tadı ve **الكافور** olsun. Ve câizdir ki kâfûr ile karıştırılsın; bunda zarar olmaz; çünkü cennet ehline orada zarar, yorgunluk ve hastalık dokunmaz.

Leys dedi: **الكافور**: beyaz çiçekli bir bitkidir; papatya çiçeği gibi. Ve **الكافور**: cennette güzel kokulu bir su pınarıdır. Ve **الكافور**: güzel koku karışımlarındandır. Ve **الكافور**: tomurcuğun kabıdır. Ve onlardan kimisi der ki: bu, bir tane **كفرّاة**; ve bu, bir tane **كفرّي**.
Dedi: Ve **الكَفْرُ**: kısa değneğin adıdır; hurma yaprağının sapından kesilendir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الكَفْرُ**: kalın kısa tahta parçasıdır. Ve **الكَفْرُ**: Farslının kralını yüceltmesidir.
Leys dedi: **رجل كفرِّين عفرِّين**; yani habis bir ifrit. Ve **رجل مُكَفَّرٌ**: iyilik eden, fakat iyiliğine şükredilmeyen kimsedir.
Ve bir kelime: kendisine bir iş emredilen, fakat emredilene aykırı yapan kimse için söylerler; ona derler ki: **مكْفُورٌ بكَ** ey falan; eziyet ettin ve incittin.
Ve denir: Allah’ın nimetine **كَفَرَ**; ve Allah’ın nimetiyle **كُفْراً** ve **كُفْرَاناً** ve **كُفُوراً**.
Ve **الكافر**: denizdir; ve **الكافِرُ**un çoğulu: **كِفَاراً**.
Lihyânî inşad etti:
وغُرِّقَتِ الفَرَاعنةُ الكِفَارُ

Ve ( **نوادر الأعراب** )da: **الكافرتانِ** ve **الكافِلَتانِ**: iki kalçadır.
İbn Şümeyl dedi: **القِيرُ** üç çeşittir: **الكُفْرُ** ve **القِير** ve **الزِّفت**. **الكُفْر** ile gemiler sıvanır; **الزِّفت** tulumlarda yapılır. Ve **الكُفْر** eritilir, sonra gemiler onunla sıvanır. Ve denir: **كافرٌ** ve **كُفَّارٌ** ve **كَفَرَةٌ**.

فكر : Leys dedi: **التَّفَكُّرُ**: **التَّفكير** için bir isimdir. Ve derler: işinde **فكّرَ** etti ve **تفكَّرَ** etti. Ve **رجل فِكِّيٌ**: tefekküre ve **الفِكْرَة**ye çok yönelen. Ve bütün bunların manası birdir.
Ve Araplardan kimisi der ki: **الفِكرُ** “fikir” içindir; ve **الفِكرى** “فعْلى” üzere bir isimdir; ve o azdır.

فرك : Leys dedi: **الفَرْك**: bir şeyi, kabuğu içinden kopup çıkıncaya kadar ovmandır; badem gibi.
Ve **الفَرِكُ**: kabuğu soyulmuş olandır.
Ve dersin: Buğday **أَفرَكَ** etti; yani başağında sertleşti. Ve **بُرٌّ فَرِيكٌ**: **فُرِك** edilmiş ve ayıklanmış olandır. Ve **الفِرْك**: kadının kocasına buğzudur. Ve o, **امرأةٌ فَرُوكٌ** ve **فارِكٌ**tır; çoğulu **فَوَارِكُ**. Ve **رجل مُفَرَّك**: kadınların buğz ettiği (erkek).
Dedi: Erkeğe de denir: onu **فَرَكَها فَرْكاً** etti; yani ona buğz etti. Ru’be dedi:
ولم يُضِعها بين فِرْكٍ وعَشَقْ

İbn Mes‘ûd hadîsinde: Bir adam ona geldi; ona dedi ki: “Ben genç bir kadınla evlendim; korkarım ki beni **تَفْرَكَني** etsin.” Abdullah dedi: “Muhabbet Allah’tandır; **الفِرْك** şeytandandır. O sana girdiğinde iki rek‘at namaz kıl, sonra şöyle şöyle dua et.”
Ebû Ubeyd dedi: **الفِرْك**: kadının kocasına buğz etmesidir; o, **امرأةٌ فَرُوك**tur. Bu, kadın ve koca hakkında ona mahsus bir harftir.

Zü’r-Rumme, develeri vasfederek dedi:
إذا اللْيل عنْ نَشْزٍ تجلى رَمَيْنه
بأَمثال أَبصارِالنِّساءِ الفَوَارِك
Develeri, **النِّساءِ الفَوَارِك**e benzetti; çünkü onlar erkeklere göz dikerler ve kocalara gözlerini kısanlardan değildirler.
Der ki: Bu develer, bütün geceyi karartmış olarak sabahlar; her ne zaman onlara bir **نَشْزٌ** göründüyse, onu, onların gözleriyle, canlılık ve yürüyüşe güç ile atarlar.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve Kisâî dedi: Kadın kocasına buğz ederse denir: onu **فركَتْهُ**; **تفْرَكُه** **فِرْكاً** ve **فُروكاً**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **أولادُ الفِرْك**te necâbet vardır; çünkü babalarına daha çok benzerler. Bu, şundandır: Erkek, **فارِكٌ** olan karısıyla cima ederse, ondan olan çocuğu ona benzemez.

Ebû Zeyd dedi: Falan, arkadaşını **فارَكَ** etti; **مُفاركةً**; ve onu **تارَكهُ** etti; **مُتارَكةً**; manaca birdir.
Ebû Bekir, Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan dedi: **المُفَرَّك**: terk edilmiş, buğz edilen (kimsedir).
Denir: Falan falanı **فارك** etti; yani onu **تاركه** etti. Koca kadına buğz ederse denir: onu **صَلَفها** etti; ve onun yanında **صلِفَت**. O (kadın) ona buğz ederse denir: onu **فَرِكَتْه**; **تَفْرَكُه**.
Dedi: Babam bana, Ebû Hiffân’dan, Ebû Ubeyde’den haber verdi; dedi: Bir bedevî çıktı; karısı onu **تَفْرَكه** ediyordu; o da onu **يَصْلِفها** ediyordu. Onu bir çekirdek ile takip etti ve dedi: **شَطّتْ نواكَ**. Sonra onu bir tezek ile takip etti ve dedi: **رثَيْتُكَ ورَاثَ خبَرُك**. Sonra onu bir çakıl taşı ile takip etti ve dedi: **حاصَ رزْقُكَ ، وحُصَّ أثرُك**. Ve inşad etti:
وَقَدْ أُخبِرْتُ أنّكِ تَفْرَكِينِي
وأصلِفُكِ الغَدَاةَ فلا أبالي

Leys dedi: Üst kolun **الوابلة**si, omuz ekleminin **صدفةِ الكتِفِ**inden kayıp ayrılınca ve omuz gevşeyince denir: omzu **انفرك** etti; ve **وابِلَتُه** **انفركت** etti. Ve eğer bunun benzeri uyluğun **وابلة**sinde ve kalçada olursa “**انفرَك**” denmez; fakat “**حُرقَ**” denir; o da **محروق**tur.

( Ebû Ubeyde ) : **الفَرَك**: kulakta gevşekliktir.
Denir: **أذنٌ فركاءُ**; ve **فَرِكَتْ** **فَرَكاً**.
Dedi: O, **الخذْوَاء**dan daha köklüdür.
Nadr dedi: **بعيرٌ مفروك**: o, omzu yarılan ve içteki siniri çözülen **الأفَكُّ**tır.

ركف : Leys onu ihmal etti.
Şemmer dedi: Kar **ارتكفَ** etti; yani düştü de yerde sabit kaldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve râ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)

(**فرز**) **الفاء** ve **الراء** ve **الزاء**; bir aslî köktür; bir şeyin başka bir şeyden ayrılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ الشيءَ فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فَِرْزة**([1]).

(**فرس**) **الفاء** ve **الراء** ve **السين**; bir aslî köktür; bir şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ عنقَه**; onu ezdiği vakit. Bu, boğazın ezilmesinden olur([2]) kurbandan. Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ الأسدُ فريستَه**. Ve **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesinden ve onu çiğnemesinden; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]). Bâbdandır: **التفرُّس** bir şeyde; onda bakışı isabet ettirmek gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء** ve **الراء** ve **الشين**; sahih bir asıldır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه**. Ve **الفَرْش** masdardır. Ve **الفَرْش**: döşenmiş olan da. Bâbın diğer kelimelerinin tamamı bu mânâya döner. Denir: **تفرَّشَ الطائرُ**; yere yaklaştığı ve kanadıyla çırptığı vakit. Ve bundan hadîs: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرةُ** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd, bir **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])

Ve bundan: **الفَرْش** hayvanlardan; o, ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun—aleyhi’s-salât ve’s-selâm—sözü: “**الوَلَد للفِراش**”; bir kavim dedi: bununla kocayı murad etti. Dediler: ve **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenen/üzerine yatılandır; lâkin kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyette ve libasta ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])

Ve derler: **أفْرَشَ** adam, arkadaşını; onu gıybet ettiği ve sözü kötülediği vakit. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) hikâye etti. Ve bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Ve derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء** ile benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun yüzünde, çekilmesinden az önce olan sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bâbdandır: **افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه**. Ve derler: **افتَرَشَ الرّجُل لسانَه**; dilediği gibi konuştuğu vakit. Ve **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. Ve **الفَرْش**: odunun inceliği. Ve **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**; şayet soylu kadınlarla evlenirse.” Ve **جملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]); şayet basık ise. Ve derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Ve bu kelime bâbın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum; sanki **أفْرج**. Ve **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**sı. Ve **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliğinden dolayı bununla adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.
(**فرص**) **الفاء** ve **الراء** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. Ve o, **فَرَصت الشّيءَ**dendir; yani onu kestim. Bundan dolayı gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra **النُّهزة**ye **فرصة** denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyi koparıp ayırmaktır.
Bâbdandır: **الفريصة**: kürek kemiğinin oynak yerinde, böğrün ortasında olan et. Ve denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu bâbdandır; sanki **فُرِص**; yani şeyden ayrıştırıldı.
Bâbdandır: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. Ve o, **الفُرافِصة**dendir; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Ve kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri vakittir; sanki her içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmış. Ve **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. Ve **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle **يُفارِص** olan.
(**فرض**) **الفاء** ve **الراء** ve **الضاد**; sahih bir asıldır; bir şeyde, bir yarma yahut başka bir şeyden bir etkiye delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarma/çentik. Denir: **فَرَضْتُ الخشبةَ**. Yayın **سِيَة**sindeki çentik **فَرْض**tur; kirişin düştüğü yerde. Ve **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. Ve **المِفْرض**: onunla çentik atılan demir.
Bâbdandır: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un iştikakı; ve bununla adlandırıldı; çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Ve bâbdandır **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele/açıklık yeridir; ve bununla adlandırıldı, şeydeki çentiğe benzetme olarak; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında çentik gibidir. Ve **الفَرْض**: kalkandır; bununla adlandırıldı; çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Ve bâbdandır: hâkimin, eşe yahut başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ve bununla adlandırıldı; çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Ve derler: **الفَرض**; sevap olmaksızın başkasına cömertçe verdiğin şeydir; ve **الفَرض**: karşılık için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Ve bu asıldan şâz olanlardandır **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. Ve **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
Ve **الفِرْياضُ**: geniş olan.
(**فرط**) **الفاء** ve **الراء** ve **الطاء**; sahih bir asıldır; bir şeyi yerinden gidermek ve ondan uzaklaştırmak mânâsına delâlet eder. Denir: **فرَّطت عنه ما كرِهَه**; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
İşte bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir; işte haddi aştığı vakit. Derler: **إيَّاك والفَرَْط**; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [şayet] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden gidermiş olur. Keza **التفريط**; o, kusur etmektir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bâbdandır **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ve ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu ana-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Ve falan **فِراطاً** konuştu; sözün atakları ondan öne geçtiği vakit. Bu kelimelerdendir: **أفرَطَ في الأمر**: acele etti. Ve **أفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ**: onu acele getirdi. Ve **فرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. Ve **فَرَس فُرُط**: atları geçer. Ve **الماء الفِراط**: canlılardan kendisine henüz varılmamış olan. Ve **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
Ve **فُرَّاط القَطا**: vadiye doğru önden gidenleri. Ve **فُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Ve derler: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânâsı: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. Ve **غديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. Ve **أفرطتُ القومَ**; onları geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın vakit. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geri bırakılanlar.
Ve derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânâsı, zamandan **مَا فَرَط** olandır. Ve **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmelerinden dolayı bununla adlandırıldılar. Ve **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ve ondan **الفَرَط**: yerin alâmetlerinden **العَلَم**([19]); onunla yol bulunur; çoğulu **أفراط**. Söyleyen([20]) onunla bunu murad etti, şu sözüyle:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Ve denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.
(**فرع**) **الفاء** ve **الراء** ve **العين**; sahih bir asıldır; yükseklik ve yücelik ve üstünlük ve yaygınlık mânâlarına delâlet eder. Bundan **الفَرْعُ**; o, şeyin en üstüdür. Ve **الفَرْع**: **فَرعْتُ الشيء فَرعاً** masdarıdır; onu aştığım/yükseldiğim vakit. Ve denir: **أفرَعَ بنو فلانٍ**; insanların ilkinde otlak aradıkları vakit. Ve **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. Ve **الأفرع**: saçça tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Ve erkeğe, büyük saçlı olunca, **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرعُ**([23])” derler; kel olanın zıddı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
Ve **رجلٌ مُفْرَعُ الكتف**([24]): yani omzu çıkık; ve denir: genişi.
Bâbdandır: **افتَرَعت البكر**: onu bekâretinden çıkardım; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesidir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. Ve **فَرْعَة الطَّريق** ve **فارعته**: ondan yükselen şey. Ve **تفرَّعْتُ بني فلانٍ**: onların kadınlarının hanımıyla evlendim. Ve **فَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف**: ona üstün geldim. Ve **فَرَعتُ الجبلَ**: zirvesinde oldum.
Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardandır: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ve ondan şâz olan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın bununla adlandırıldı.
Ve yine şâz olan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir yavrunun derisine yönelinir, başka bir yavruya giydirilirdi; boğazlanan yahut ölenin anası onu emzirsin diye; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**: indim; bu, ancak **فَرْق** üzerinedir, **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasında. Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Diyor ki: ikimizden biri inen, diğeri çıkan.
(**فرغ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الغين**; sahih bir asıldır; boşluk ve [geniş] imkân mânâsına delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ فَراغاً وفُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Ve bâbdandır **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü ağız. Ve **أفرَغْتُ الماءَ**: onu döktüm. Ve **وافترغْتُ**: suyu kendine döktüğün vakit. Ve kanı **فَِرْغاً** gitti; yani bâtıl olarak, onunla talep olunmadı. Ve **فَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; bununla adlandırıldı; çünkü sanki her şeyden boşalmış da koşması ve yürüyüşü hafiflemiş. Ve **ضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve **طعنةٌ** da. Ve **حَلْقةٌ مُفْرَغَة**; çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. Ve **طريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]; o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz. Denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.
(**فرق**) **الفاء** ve **الراء** ve **القاف**; sahih bir aslî köktür; iki şey arasında ayırt etme ve ayırma([31])ya delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه فَرَقاً**. Ve **الفِرْق**: koyundan sürü. Ve **الفِرق**: şeyden parça; yarıldığı vakit. Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bâbdandır: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki o, koyunun çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Ve bâbdandır: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak böyledir; çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen bir hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. Ve **ناقةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. Ve **الفُرْقان**: sabah; bununla adlandırıldı; çünkü onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapılır; ve denir: çünkü karanlık ondan dağılır. Ve **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Ve atlarda **الفَرَق**: iki sağrısından birinin ötekinden daha yüksek olması. Ve koçlarda **الفَرَقُ**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. Ve **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısının ağrısından dolayı yerde başıboş gider de, nerede doğurduğu bilinmez; çoğulu **فوارق** ve **فُرَّق**. Bununla adlandırıldı; çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulut, bulutlardan tek başına ayrılınca bu deveye benzetilir; ona **فارق** denir. Ve insanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran; onları fasleder. Ve **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bâbdan şâz olanlardandır **الفَرَْق**: ölçeklerden bir ölçek; fâ’sı fethalı, sâkin. Kuteybî dedi: o, râ’sı fethalı **الفَرَق**tır; hadîste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام**”; ve denir ki o on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr için inşâd etti:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
Ve **الفَرِيقة**: **حُلْبَة** ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. Ve **الفَروقة**: iki böbreğin yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
Ve **الفَروق**: bir yer; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.
(**فرك**) **الفاء** ve **الراء** ve **الكاف**; bir asıldır; şeyde gevşekliğe ve onu büküp ovmaya delâlet eder. Bundan: **فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً**; bu, şeyi büküp ovmandır; ta ki **ينفَرِك** edinceye kadar. Ve **ثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bâbdandır: **فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه**; ona buğzettiği vakit. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
Ve **رجلٌ مفرَّك**: kadınlar ona buğzeder; ancak ona **فِرْك** denildi; çünkü o, ondan kıvrılır ve bükülür. Ve **الانفراك**: omzun gevşekliği. Ama onun sözü: **فاركتُ صاحبي**; **تاركته** gibi; bu ibdâl bâbındandır.
(**فرم**) **الفاء** ve **الراء** ve **الميم**; tek bir kelimedir; zannederim Arapça değildir; o **الاستفرام**dır. Derler: o, kadının, [izârının altındaki şeyi([39])] daraltsın diye bir şeyi içine yerleştirmesidir([38]). Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama râcizin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, atlar murad eder. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların **فُرُوج**larına girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. Ve **الفَرَماء**: bir yer([43]).
(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**; bir kelimedir; azgınlık ve maharet mânâsına delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir olan. Ve **الفَرِه**: azgın. Ve **الفارهة**: şarkıcı câriye. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ**; **تُنتَجُ الفُرْه** olduğu vakit.
(**فري**) **الفاء** ve **الراء** ve illetli harf; bâbın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olan şeyler ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; diktiği vakit. Ve **أفريتُه**; sen onu bozmak için kestiğin vakit([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bâbdandır: falan **يَفْري الفريَّ**; acayip şeyler getirdiği vakit; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Ve denir: falan **فَرَى** yalanı, **يَفرِيه**; onu uydurduğu vakit. Ve yer **تفرَّتِ** gözelerle: fışkırdı. Ve **الفَرَى**: korkak([47]); bununla adlandırıldı; çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. Ve **الفَرَى** da: **الفَرِيّ** gibi; o, acayiptir. Ve **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ يَفْرَى فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bâbdandır: giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: ancak o, başka bir kıyasla **فَروة** diye adlandırıldı; o da örtmedir; bundan dolayı **فَرْوةُ الرّأس** adlandırıldı; o, onun derisidir. Ve ondan **الفَرْوة**; o, zenginlik ve servettir. Ve **الفَروةُ**: kuruduğu vakit bir araya toplanmış her bitki. Ve hadîste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Şayet bu sahihse, bâb iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri kalın bir şeyle örtme ve gizlemedir.
Ama hemzeli olan, bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av, **الفَرَأ**ın karnındadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(**فرت**) **الفاء** ve **الراء** ve **التاء**; tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tır; o, tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.
(**فرث**) **الفاء** ve **الراء** ve **الثاء**; bir aslî köktür; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ كَبِدَه**: onu ufaladı. Ve **الفَرْث**: işkembede olan şey. Ve istiare mânâsı üzere denir: **أفْرَثَ فلانٌ أصحابه**; onlar hakkında koştuğu ve onları belâya attığı vakit.
(**فرج**) **الفاء** ve **الراء** ve **الجيم**; sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Ve derler: **الفَرْجة**: gamdan yahut kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; lâkin onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
Ve **الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmru’ul-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
Ve **الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır boyları; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı; çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Ve denir: İslâm hakkında kendilerinden korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**dir. Ve **قوسٌ فُرُجٌ**; yayının **سِيَة**si yarıldığı vakit. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. Ve **امرأةٌ فَرْجاء**. Ve ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. Ve **الفَرِج**: **فَرجُه** sürekli açığa çıkan. Ve **الفَرُّوج**: **القَبَاء**; onda bulunan **الفُرجة**den dolayı bununla adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardandır: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadîste rivayet olundu: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.
(**فرح**) **الفاء** ve **الراء** ve **الحاء**; iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ يَفرَح فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. Ve **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.
Ama diğer asıl **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Ve onun—aleyhi’s-salât ve’s-selâm—sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(**فرخ**) **الفاء** ve **الراء** ve **الخاء**; tek bir kelimedir; ve ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: **أفرَخَ الطَّائر**. Ve kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. Ve **ليُفْرِخ رُوعك**; dediler: mânâsı, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Ve derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. Ve **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir **قين** idi; ona **النِّصال** yahut **السِّهام** nisbet olunur. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(**فرد**) **الفاء** ve **الراء** ve **الدال**; sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek/çift olmayan. Ve **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan öküz. Ve **ظبيةٌ فاردٌ**: sürüden kopmuş; keza **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrılmış. Ve **أفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. Ve **الفريد**: dizilip, arası başkasıyla ayrılan inci. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ر ك
فلانة فاركٌ من الفوارك وهي خلاف العروب‏.‏
وقد فركت زوجها فركاً نقيض‏:‏ عشقته عشقاً‏.‏
وكان امرؤ القيس مفرّكاً‏.‏
وفاركت صاحبي ففارقته‏.‏
وهم يعيشون بالفريك وهو الحب المفروك‏.‏
وقد أفرك زرعهم إذا حان له أن يفرك وهو أن يشتدّ شيأ في سنبله‏.‏
ولوز فرك‏:‏ منفرك قشره‏.‏
وانفركت الوابلة عن صدفة الكتف وهي طرف الكتف كالحقّ يقع فيه رأس العضد الأعلى وهو الوابلة إذا زالت عنه وانخلعت‏.‏
وتقول‏:‏ ما انفككت من ودّك ولا انفركت عن عهدك‏.‏

##### Türkçe

ف ر ك
Falanca kadın, **فاركٌ**tir; **الفوارك**tandır; o, **العروب**un zıddıdır.‏
Ve kocasını **فركت**; **فركاً**: zıddı: ona **عشقته**; **عشقاً**.‏
Ve İmru’ul-Kays **مفرّكاً** idi.‏
Ve arkadaşımı **فاركت**; böylece ondan **فارقته**.‏
Ve onlar **الفريك** ile yaşarlar; o, **الحب المفروك**tur.‏
Ve ekinlerini **أفرك**; ona **أن يفرك** vakti geldiğinde; bu, başağında bir şeyin kuvvetlenmesi, sertleşmesidir.‏
Ve **لوز فرك**: kabuğu soyulmuş, çıkarılmış.‏
Ve sağanak yağmur, omuz ekleminin yuvasından **انفركت**; o, omuzun ucu olup, üst kol kemiğinin başının içine düştüğü bir oyuk gibidir; ve o, üzerinden gidip ayrıldığında ve yerinden çıktığında **الوابلة**dir.‏
Ve dersin: Senin sevenden **ما انفككت** ve senin ahdinden **ولا انفركت**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَرْك: دَلْكُ الشيء حتى ينقلع قِشْرُه عن لبِّه كالجَوْز، فَرَكه يَفْرُكه فَرْكاً فانْفَرَك. والفَرِكُ: المُتَفَرِّك قشره. واسْتَفْرَك الحبُّ في السُّنْبُلة: سَمِنَ واشتدّ. وبُرٌّ فرِيكٌ: وهو الذي فُرِكَ ونُقِّي. وأَفْرَك الحبُّ: حان له أَن يُفْرك. والفَرِيك: طعام يُفْرك ثم يُلَتّ بسمن أَو غيره، وفَرَكْتُ الثوب والسنبل بيدي فَرْكاً. وأَفْرَكَ السنبلُ أَي صار فَرِيكاً، وهو حين يَصْلُح أَن يُفْرَك فيؤكل، ويقال للنبت أَوَّلَ ما يَطْلُع: نجَمَ ثم فَرَّخَ وقَصَّبَ ثم أَعْصَفَ ثم أَسْبَلَ ثم سَنْبَل ثم أَحَبَّ وأَلَبَّ ثم أسْفى ثم أَفْرَكَ ثم أَحْصَدَ. وفي الحديث: نهى عن بيع الحَب حتى يُفْرِكَ أَي يَشْتَدَّ وينتهي. يقال: أَفْرَكَ الزرعُ إذا بلغ أَن يُفْرَك باليد، وفَرَكْته وهو مفروك وفَرِيك، ومن رواه بفتح الراء فمعناه حتى يخرج من قشره. وثوب مَفْرُوك بالزعفران وغيره: صبغ به صبغاً شديداً. والفَرَكُ، بالتحريك: استرخاء أَصل الأُذن. يقال: أُذن فَرْكاء وفَرِكَةٌ، وقيل: الفَرْكاء التي فيها رَخاوة وهي أَشدّ أَصلاً من الخَذْواء، وقد فَرِكَتْ فيهما فَرَكاً. والإنْفِراكُ: استرخاء المَنْكِب. وانْفَرَك المَنْكِبُ: زالت وابِلَتُه من العَضدُ عن صَدَفة الكتف، فإن كان ذلك في وابلة الفخذ والورك قيل حُرق. الليث: إذا زالت الوابلة من العضد عن صدفة الكتف فاسترخى المنكب قيل: قد انْفرك منكبه وانْفَركت وابلتُه، وإن كان ذلك في وابلة الفخذ والورك لا يقال انْفرك، ولكن يقال حُرِقَ فهو مَحْرُوق. النضر: بعير مَفْرُوك وهو الأَفَكُّ الذي ينخرم منكبه، وتَنْفَكُّ العصبةُ التي في جوف الأخْرَم. وتَفَرَّك المخنثُ في كلامه ومِشْيَته: تَكَسَّرَ. والفِرْكُ، بالكسر: البغْضَةُ عامّة، وقيل: الفِرْك بغْضَةُ الرجل لامرأَته أَو بغْضة امرأة له، وهو أَشهر؛ وقد فَرِكَتْه تَفْرَكُه فِرْكاً وفَرْكاً وفُروكاً: أَبغضته. وحكى اللحياني: فَرَكَتْه تَفْرُكه فُروكاً وليس بمعروف، ويقال للرجل أَيضاً: فَرِكَها فَرْكاً وفِرْكاً أَي أَبغضها؛ قال رؤبة:
فَعفَّ عن اسْرارِها بعد الغَسَقْ،
ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ
وامرأة فاركٌ وفَرُوكٌ؛ قال القطامِيّ:
لها رَوْضَةٌ في القَلْبِ لم يَرْعَ مِثْلَها
فَرُوكٌ، ولا المُسْتَعْبِرات الصَّلائِفُ
وجمعها فَوارِكُ. ورجل مُفَرَّك: لا يَحْظى عند النساء، وفي التهذيب: تُبْغِضهُ النساء، وكان امرؤ القيس مُفَرَّكاً. وامرأَة مُفَرَّكة: لا تحظى عند الرجال؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
مُفَرَّكَة أَزْرى بها عند زَوْجِها،
ولو لَوَّطَتْه هَيَّبانٌ مُخالِفُ
أَي مخالف عن الجَوْدة، يقول: لو لَطَّخته بالطيب ما كانت إلا مُفَرَّكة لسُوءِ مَخْبُرَتِها، كأَنه يقول: أَزرى بها عند زوجها مَنْظَرٌ هَيَّبانٌ يَهابُ ويَفْزَع من دنا منه أَي أَن مَنْظَر هذه المرأة شيءٌ يُتحامى فهو يُفْزِع، ويروى عند أَهلها، وقيل: إنما الهَيَّبانُ المخالفُ هنا ابنُه منها إذا نظر إلى ولده منها أَبغضها ولو لطخته بالطيب. وفي حديث ابن مسعود: أَن رجلاً أَتاه فقاله له: إني تزوَّجت امرأة شابة أَخاف أَن تَفْرُكَني فقال عبد الله: إن الحُب من الله والفَرْك من الشيطان، فإذا دخلت عليك فصلّ ركعتين ثم ادْعُ بكذا وكذا؛ قال أَبو عبيد: الفَرْك والفِرْك أَن تُبْغضَ المرأَة زوجها، قال: وهذا حرف مخصوص به المرأَة والزوجُ، قال: ولم أَسمع هذا الحرف في غير الزوجين. وفي الحديث: لا يَفْرُك مؤمنٌ مؤمنةً أَي لا يُبْغِضها كأَنه حث على حسن العشرة والصحبة؛ وقال ذو الرمة يصف إبلاً:
إذا الليلُ عن نَشْزٍ تَجَلَّى، رَمَيْنَهُ
بأَمْثالِ أَبْصارِ النِّساء الفَوارِكِ
يصف إبلاً شبهها بالنساء الفوارك، لأَنهن يَطْمَحْن إلى الرجال ولسن بقاصرات الطرف على الأزواج، يقول: فهذه الإبل تُصْبِح وقد سَرَتْ ليلها كله فكلما أَشرف لهن نَشَزٌ رمينه بأَبصارهن من النَّشاط والقوَّة على السير. ابن الأَعرابي: أَولادُ الفِرْك فيهم نجابة لأنهم أَشبه بآبائهم، وذلك إذا واقع امرأَته وهي فاركٌ لم يشبهها ولده منها، وإذا أَبغض الزوج المرأَة قيل: أَصْلَفَها، وصَلِفَتْ عنده. قال أَبو عبيدة: خرج أَعرابي وكانت امرأَته تَفْرُكُه وكان يُصْلِفُها، فأَتْبَعَتْه نواةً وقالت: شَطَّتْ نواك، ثم أَتبعته رَوْثَةً وقالت: رَثَيْتُك وراثَ خَبَرُك، ثم أَتبعتَه حَصاةً وقالت: حاصَ رِزْقُك وحُصَّ أَثَرُك؛ وأَنشد:
وقد أُخْبِرْتُ أَنكِ تَفْرُكيني،
وأُصْلِفُكِ الغَداةَ فلا أُبالي
وفارَك الرجلُ صاحِبَهُ مفاركة وتارَكة مُتاركَةً بمعنى واحد. الفراء: المُفَرَّكُ المتروك المُبْغَضُ. يقال: فارَك فلانٌ فلاناً تاركه. وفَرَك بلدَه ووطَنَه؛ قال أَبو الرُّبَيْسِ التغلبي:
مُراجِع نَجْدٍ بعد فِرْكٍوبِغْضَةٍ
مُطَلِّق بُصْرى أَصْمَع القَلْبِ جافِله
والفِرِكَّانُ: البِغْضَةُ؛ عن السيرافي. وفُرُكَّان: أَرض، زعموا. ابن بري: وفِرِكَّان اسم أَرض، وكذلك فِرِكٌ؛ قال:
هل تَعْرِفُ الدارَ بأَدْنى ذي فِرِكْ

##### Türkçe

**الفَرْك**: Bir şeyin, kabuğu içinden (özünden) ayrılıncaya kadar ovulmasıdır; ceviz gibi.
Onu **فَرَكه**; **يَفْرُكه**; **فَرْكاً**; böylece **انْفَرَك**. Ve **الفَرِكُ**: kabuğu ayrılan (şey).
Ve **اسْتَفْرَك** tane, başakta: semizleşti ve sertleşti. Ve **بُرٌّ فرِيكٌ**: o, **فُرِكَ** ve temizlendi (ayıklanıp arıtıldı) olandır. Ve **أَفْرَك** tane: onun **يُفْرك** olması (ovulması) için vakti geldi. Ve **الفَرِيك**: bir yiyecektir; **يُفْرك** sonra içyağıyla yahut başkasıyla yoğrulur; ve elbiseyi ve başağı elimle **فَرْكاً** **فَرَكْتُ**.
Ve **أَفْرَكَ** başak: yani **فَرِيكاً** oldu; ve o, **يُفْرَك** olup yenmeye elverişli olduğu zamandır. Ve bitki için, ilk çıktığı vakit şöyle denir: **نجَمَ** sonra **فَرَّخَ** ve **قَصَّبَ** sonra **أَعْصَفَ** sonra
**أَسْبَلَ** sonra **سَنْبَل** sonra **أَحَبَّ** ve **أَلَبَّ** sonra **أسْفى** sonra **أَفْرَكَ** sonra **أَحْصَدَ**.
Ve hadiste: tanenin satılmasını, **يُفْرِكَ** oluncaya kadar yasakladı; yani sertleşip nihayete varıncaya kadar. Denir ki: ekin **أَفْرَكَ**; eğer elle **يُفْرَك** olacak (seviyeye) ulaştıysa. Ve onu **فَرَكْته**; o da **مفروك** ve **فَرِيك**tir. Ve onu **الراء**’nın fethiyle rivayet edenin manası: kabuğundan çıkıncaya kadar. Ve safranla ve başkasıyla **مَفْرُوك** elbise: onunla şiddetli bir boyamayla boyandı. Ve **الفَرَكُ** (harekeli olarak): kulağın kökünün gevşekliği.
Denir ki: **أُذن فَرْكاء** ve **فَرِكَةٌ**. Ve denildi ki: **الفَرْكاء** içinde gevşeklik olan (kulak)tır; ve o, **الخَذْواء**’dan kökçe daha şiddetlidir. Ve ikisinde de **فَرَكاً** **فَرِكَتْ**. Ve **الإنْفِراكُ**: omuzun gevşekliği. Ve omuz **انْفَرَك**: pazudan, kürek kemiğinin yuvası üzerinden onun **وابِلَتُه**’si (bağı) gitti; eğer bu, uyluk ve kalça **وابلة**’sinde olursa **حُرق** denir. el-Leys: eğer **الوابلة** pazudan kürek kemiğinin yuvası üzerinden gider de omuz gevşerse, “omzu **انْفرك** oldu” denir; “**انْفَركت** onun **وابلتُه**’si” (de denir). Eğer bu, uyluk ve kalça **وابلة**’sinde olursa **انْفرك** denmez; fakat “**حُرِقَ**” denir; o da **مَحْرُوق**tur. en-Nadr: **مَفْرُوك** deve: o, omzu delinip yarılan **الأَفَكُّ**’tir; ve **الأَخْرَم**’ın iç boşluğunda olan sinir bağı çözülür. Ve **تَفَرَّك** muhannes, sözünde ve yürüyüşünde: kırıtıp nazlandı. Ve **الفِرْكُ** (kesre ile): genel olarak buğz (nefret)tir. Ve denildi ki: **الفِرْك** erkeğin karısına buğzu yahut bir kadının ona buğzudur; ve o daha meşhurdur. Ve onu **فِرْكاً** ve **فَرْكاً** ve **فُروكاً** **فَرِكَتْه تَفْرَكُه**: ona buğzetti. el-Lihyânî nakletti: **فَرَكَتْه تَفْرُكه فُروكاً**; fakat bilinen değildir. Ve erkeğe de denir: onu **فَرْكاً** ve **فِرْكاً** **فَرِكَها**; yani ona buğzetti. Rü’be dedi ki:
فَعفَّ عن اسْرارِها بعد الغَسَقْ،
ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ
Ve **فاركٌ** ve **فَرُوكٌ** kadın; el-Katâmî dedi ki:
لها رَوْضَةٌ في القَلْبِ لم يَرْعَ مِثْلَها
فَرُوكٌ، ولا المُسْتَعْبِرات الصَّلائِفُ
Onun çoğulu **فَوارِكُ**tur. Ve **مُفَرَّك** erkek: kadınlar yanında nasipli olmaz. Ve Tehzîb’de: kadınlar ondan nefret eder; ve İmru’ul-Kays **مُفَرَّكاً** idi. Ve **مُفَرَّكة** kadın: erkekler yanında nasipli olmaz. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
مُفَرَّكَة أَزْرى بها عند زَوْجِها،
ولو لَوَّطَتْه هَيَّبانٌ مُخالِفُ
Yani: iyilikten uzak, kötü (bir şey) olarak muhalif. Diyor ki: onu güzel kokuyla sıvasa bile, kötü huyu sebebiyle ancak **مُفَرَّكة** olurdu. Sanki diyor ki: kocasının yanında onu aşağılayan, **هَيَّبانٌ** bir görünüş (vardır); yaklaşan kimsenin ondan çekindiği ve ürktüğü; yani bu kadının görünüşü sakınılan bir şeydir; o da korkutur. Ve “ailesinin yanında” diye rivayet edilir. Ve denildi ki: buradaki **الهَيَّبانُ المخالفُ** ancak ondan olan oğludur; ondan olan çocuğuna baktığında ona buğzederdi; onu güzel kokuyla sıvasa bile.
Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: bir adam ona geldi; ona dedi ki: “Ben genç bir kadınla evlendim; beni **تَفْرُكَني** etmesinden (benden nefret etmesinden) korkuyorum.” Bunun üzerine Abdullah dedi ki: “Muhabbet Allah’tandır, **الفَرْك** şeytandandır. Yanına girdiğinde iki rek‘at namaz kıl, sonra şöyle şöyle dua et.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الفَرْك** ve **الفِرْك**: kadının kocasından nefret etmesidir. Dedi ki: bu, kadın ve kocaya mahsus bir harftir (lafızdır). Dedi ki: bunu iki eşten başkasında işitmedim. Ve hadiste: “Bir mümin, bir mümineyi **يَفْرُك** etmesin”; yani ona buğzetmesin; sanki iyi geçinmeye ve arkadaşlığa teşvik etti. Zü’r-Rumme develeri vasfederek dedi ki:
إذا الليلُ عن نَشْزٍ تَجَلَّى، رَمَيْنَهُ
بأَمْثالِ أَبْصارِ النِّساء الفَوارِكِ
Develeri, **النساء الفوارك**’e benzeterek vasfeder; çünkü onlar erkeklere göz dikerler ve kocalara karşı bakışlarını kısan (kadınlar) değildirler. Diyor ki: bu develer, bütün gecesini yürümüş olarak sabahlar; her ne zaman onlara bir **نَشَزٌ** (yükseklik) görünse, yürüyüşteki canlılık ve kuvvetten dolayı onu gözleriyle atarlar (ona göz dikerler). İbnü’l-A‘râbî: **أَولادُ الفِرْك** içinde soyluluk vardır; çünkü onlar babalarına daha çok benzerler. Bu, eğer bir erkek karısıyla, o **فاركٌ** iken cima ederse, ondan olan çocuğu ona benzemez (demektir). Ve eğer koca kadına buğzederse “onu **أَصْلَفَها** etti” denir; ve o, onun yanında **صَلِفَتْ** oldu. Ebû Ubeyde dedi ki: bir bedevî çıktı; karısı ona **تَفْرُكُه** idi; o da onu **يُصْلِفُها** idi. Bunun üzerine kadın onu bir çekirdekle takip etti ve dedi ki: “**شَطَّتْ نواك**.” Sonra onu bir tezekle takip etti ve dedi ki: “**رَثَيْتُك وراثَ خَبَرُك**.” Sonra onu bir çakıl taşıyla takip etti ve dedi ki: “**حاصَ رِزْقُك وحُصَّ أَثَرُك**.” Ve şu beyiti inşad etti:
وقد أُخْبِرْتُ أَنكِ تَفْرُكيني،
وأُصْلِفُكِ الغَداةَ فلا أُبالي
Ve adam, arkadaşını **مفاركة** ile **فارَك** etti; ve **مُتارَكةً** ile **تارَكة** (etti): tek bir mana ile. el-Ferrâ: **المُفَرَّكُ** terk edilmiş, buğzedilmiş olandır. Denir ki: falan, falanı **فارَك** etti; onu terk etti. Ve ülkesini ve vatanını **فَرَك** etti. Ebû’r-Rubeys et-Taglibî dedi ki:
مُراجِع نَجْدٍ بعد فِرْكٍوبِغْضَةٍ
مُطَلِّق بُصْرى أَصْمَع القَلْبِ جافِله
Ve **الفِرِكَّانُ**: buğz; es-Sîrâfî’den. Ve **فُرُكَّان**: bir yer (arazi); öyle zannettiler. İbn Berî: **فِرِكَّان** bir yer adıdır; aynı şekilde **فِرِكٌ** de (yer adıdır). Şair dedi ki:
هل تَعْرِفُ الدارَ بأَدْنى ذي فِرِكْ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ك * * فرَك * لاثوب والسنبل بيده من باب نصر و * أفْرَكَ * السنبل صار * فَرِيكا * وهو حين يصلح أن يفرك فيؤكل

##### Türkçe

* ف ر ك * **فرَك**: elbise ve başağı eliyle ovdu; **نصر** bâbından. Ve **أفْرَكَ**: başak **فَرِيكا** oldu; o, ovulup yenilecek hâle geldiği zamandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فرك الثوب والسنبل بيده فركا: دلكه وأصل الفرك: دلك الشيء حتى يتقلع قشره عن لبه كالجوز، قاله الليث فانفرك. والفرك، بالكسر، ويفتح: البغضة عامة، قال رؤبة يصف حمارا وأتنه:
  فعف عن أسرارها بعد العسق
  ولم يضعها بين فرك وعشق كالفروك بالضم والفركان بضمتين مشددة الكاف وهذه عن السيرافي، ويروى بكسرتين مع التشديد أو خاص ببغضة الزوجين أي بغض الرجل امرأته، أو بغضها إياه وهو أشهر، وقد فركها وفركته، كسمع فيهما، وكنصر وهذه عن اللحياني شاذ، فركا بالكسر وفركا بالفتح وفروكا بالضم. وفي اللسان: وحكى اللحياني فركته تفركه فروكا، وليس بمعروف. فهي فارك وفروك قال القطامي:
  لها روضة في القلب لم يرع مثلها                      فروك ولا المستعبرات الصلائف وفي حديث ابن مسعود: إن الحب من الله والفرك من الشيطان قال أبو عبيد: الفرك: أن تبغض المرأة زوجها، وهو حرف مخصوص به المرأة والزوج، ولم أسمعه في غيرهما، وقال ابن الأعرابي: أولاد الفرك فيهم نجابة؛ لأنهم أشبه بآبائهم، وذلك إذا واقع امرأته وهي فارك لم يشبهها ولده منها، وإذا أبغض الزوج المرأة قيل: أصلفها، وصلفت عنده، والجمع الفوارك، قال ذو الرمة يصف إبلا:
  إذا الليل عن نشز تجلى رمينه                      بأمثال أبصار النساء الفوارك شبهها بالنساء الفوارك، لأنهن يطمحن إلى الرجال، ولسن بقاصرات الطرف على الأزواج، يقول: فهذه الإبل تصبح وقد سرت ليلها كله، فكلما أشرف لهن نشز رمينه بأبصارهن من النشاط والقوة على السير. ورجل مفرك، كمعظم: تبغضه النساء وكان امرؤ القيس مفركا. وامرأة مفركة كمعظمة: يبغضها الرجال، أنشد ابن الأعرابي:

  مفركة أزرى بها عند زوجها                      ولو لوطته هيبان مخالـف يقول: لو لطخته بالطيب ما كانت إلا مفركة، لسوء مخبرتها. وقال أبو زيد: فاركه مفاركة: تاركه. وقال ابن فارس: هذا من باب الإبدال، الأساس فاركه فارقه. والفرك، محركة: استرخاء أصل الأذن وقد فركت كفرح، فهي فركاء، وفركة أيضا كفرحة، عن يعقوب. وقيل: الفركاء: التي فيها رخاوة، وهي أشد أصلا من الخذاوء.
 وانفرك المنكب: استرخى، وقيل: زالت وابلته من العضد عن صدفة الكتف فاسترخى، وإن كان ذلك في وابلة الفخذ والورك. لا يقال: انفرك، ولكن يقال: حرق، فهو محروق. وتفرك المخنث: تكسر في كلامه ومشيه، عن ابن دريد. وأفرك الحب: حان له أن يفرك ويقال: أفرك السنبل، أي: صار فريكا، وهو حين يصلح أن يفرك فيؤكل، وتقول للنبت أول ما يطلع نجم، ثم فرخ وقصب، ثم أعصف، ثم أسبل، ثم سنبل، ثم أحب، ثم ألب، ثم أسفى، ثم أفرك، ثم أحصد، وفي الحديث: نهي عن بيع الحب حتى يفرك أي يشتد وينتهي، يقال: أفرك الزرع: إذا بلغ أن يفرك باليد، ومن رواه بفتح الراء فمعناه حتى يخرج من قشره. واستفرك الحب في السنبلة: إذا سمن واشتد. والفريك، كأمير: المفروك من الحب وقد فركه فركا. والفريك أيضا: طعام يفرك ويلت بسمن وغيره وهي المفروكة. والمفروك من الإبل: ما انخرم منكبه وانفكت العصبة التي في جوف الأخرم قاله النضر، وهو الأفك أيضا. والمفروك من الثياب: المصبوغ بالزعفران وغيره صبغا شديدا. والفريكان وفي بعض النسخ: الفريكتان: عظمان في أصل اللسان. وفركان، كسنمار أي: بكسر الفاء والراء وتشديد الكاف وجلبان أي: بضمهما مع التشديد وقيل: أرض، زعموا أو موضعان كما في العباب. والفرك، بالكسر: قرب كلواذا قال أبو نواس:
  أحين ودعنا يحيى لرحـلـتـه                      وخلف الفرك واستعلى لكلواذا وفرك كعنب: ويقال هو بكسرتين، قال:
  هل تعرف الدار بأدنى ذي فرك وفرك كجبل: بأصبهان منها أبو نجم بدر بن خلف بن يوسف الحاجي الأصبهاني الفركي، سمع أبا نصر إبراهيم بن محمد بن علي الكسائي، مات سنة 502. والفرك ككتف: المتفرك قشر الصواب في ضبطه بالفتح، كما هو في اللسان والأساس، يقال: لوز فرك: يتفرك قشره، وكذلك خوخ فرك. وسموا أفرك كأحمد.
 ومما يستدرك عليه: المفرك، كمعظم: المتروك المبغض، عن الفراء. وانفرك عن عهده، أي: انفك. والفرك، بالكسر: قرية ببغداد، ومنها محفوظ بن إبراهيم الفركي البغدادي، روى عنه أبو عيسى موسى بن عيسى الختلي، هكذا ضبطه الحافظ.
 وفرك، بالضم: رستاق بفارس، ومنها: الشمس أبو عبد الله محمد بن أبي بكر الداركاني الفركي الشافعي، حدث بالإجازة العامة عن الحجار والمزي، لقيه الطاوسي والجرهي فأخذا عنه مات سنة 807 ببلده، ضبطه الحافظ السخاوي في تاريخه. والفراك، ككتاب: من أسماء الحيض، نقله شيخنا.
 والأستاذ أبو بكر محمد بن الحسين ابن فورك - كفوفل - النحوي الواعظ الأصبهاني، توفي سنة 406. ومنية فوريك: قرية بمصر.

##### Türkçe

**فرك** elbiseyi ve başağı eliyle **فركا**: onu ovaladı. **الفرك**’in aslı: bir şeyi, kabuğu içinden (ceviz gibi) soyulup kopuncaya kadar ovmaktır; bunu Leys söylemiştir; böylece **انفرك**. Ve **الفرك** (kesre ile), ve fetha ile de gelir: genel olarak buğz (nefret)tir; Rü’be, bir eşeği ve dişisini vasfederek dedi ki:
  Onun sırlarından, çiftleşmeden sonra uzak durdu
  Ve onu **فرك** ile **عشق** arasına koymadı

**كالفروك** (damme ile) ve **الفركان** (iki damme ile, kâf şeddeli); bu, Sîrâfî’dendir. Kesre ile (iki kesre ile) şedde ile rivayet edilir; yahut iki eşin buğzuna mahsustur; yani erkeğin karısını buğzetmesi, yahut onun onu buğzetmesi; ve bu daha meşhurdur. Ve onu **فركها** etti ve o da onu **فركته** etti; ikisinde de **سمع** gibi; ve **نصر** gibi de (gelir); bu, Lihyânî’dendir; şâzdır: **فركا** (kesre ile) ve **فركا** (fetha ile) ve **فروكا** (damme ile). Ve Lisân’da: Lihyânî, “**فركته** onu **تفركه** **فروكا**”yı nakletti; ve bu bilinen değildir. O hâlde o kadın **فارك** ve **فروك**tur. Kutâmî dedi ki:
  Kalpte onun bir bahçesi vardır; benzerini ne **فروك**
  Ne de gözyaşı döken, saçları dağınık kadınlar otlatmıştır

Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Muhabbet Allah’tandır, **الفرك** şeytandandır.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الفرك**: kadının kocasını buğzetmesidir; ve bu, kadın ve koca ile tahsis edilmiş bir lafızdır; onları(n) dışında onu işitmedim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أولاد الفرك**’in çocuklarında necâbet vardır; çünkü babalarına daha çok benzerler; bu, erkeğin, **فارك** olduğu hâlde karısıyla cima etmesi durumundadır; ondan olan çocuğu ona benzemez. Koca kadını buğzettiğinde “**أصلفها**” denir; ve onun yanında **صلفت**; cem‘i **الفوارك**tır. Zü’r-Rumme, develeri vasfederek dedi ki:
  Gece, bir tümsekten açılıp görününce, onu
  **النساء الفوارك**’in bakışları gibi bakışlarla taşlarlar

Onları **النساء الفوارك**’e benzetti; çünkü onlar erkeklere göz dikerler ve kocalara karşı bakışlarını kısmazlar. Der ki: Bu develer, bütün gecesini yürümüş olarak sabahlar; her ne zaman onlara bir tümsek görünse, canlılık ve yürüyüşe güçten dolayı onu bakışlarıyla taşlarlar. Ve **رجل مفرك** ( **معظم** gibi): kadınların buğzettiği (erkek); ve İmru’ul-Kays **مفركا** idi. Ve **امرأة مفركة** ( **معظمة** gibi): erkeklerin buğzettiği (kadın). İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

  **مفركة**; kocasının yanında onu aşağı düşürdü;
  Ve onu güzel koku ile sıvasa bile, aykırı bir korkak (gibi)

Der ki: Onu güzel koku ile sıvasa bile ancak **مفركة** olurdu; hâlinin kötülüğünden. Ebû Zeyd dedi ki: **فاركه مفاركة**: onu terk etti. İbn Fâris dedi ki: Bu, ibdâl babındandır; esas: **فاركه** = **فارقه**. Ve **الفرك** (harekeli): kulağın kökünün gevşemesidir; ve **فركت** ( **فرح** gibi); o hâlde o **فركاء**dır; ve **فركة** da ( **فرحة** gibi); Ya‘kūb’dan. Ve denildi ki: **الفركاء**: içinde gevşeklik olan (dişi); ve o, **الخذاوء**’dan kökçe daha şiddetlidir.

Ve **انفرك المنكب**: gevşedi; ve denildi ki: üst kolun, kürek kemiğinin çukurundan olan **وابلته**si (bağı) yerinden çıktı da gevşedi; her ne kadar bunun, uyluk ve kalçanın **وابلة**sinde olduğu (söylenirse de). “**انفرك**” denilmez; fakat “**حرق**” denir; o hâlde o **محروق**tur. Ve **تفرك المخنث**: sözünde ve yürüyüşünde kırıtıp büküldü; İbn Düreyd’den. Ve **أفرك الحب**: onun **يفرك** olması vakti geldi. Ve denilir: **أفرك السنبل**; yani: **فريكا** oldu; ve o, **يفرك** olup yenmeye elverişli olduğu zamandır. Ve bitkiye, ilk çıktığında **نجم** dersin; sonra **فرخ** ve **قصب**; sonra **أعصف**; sonra **أسبل**; sonra **سنبل**; sonra **أحب**; sonra **ألب**; sonra **أسفى**; sonra **أفرك**; sonra **أحصد**. Ve hadîste: “**الحب** satımı, **يفرك** oluncaya kadar yasaklandı”; yani sertleşip sona erinceye kadar. Denilir: **أفرك الزرع**: elle **يفرك** edilecek (ovulacak) dereceye ulaştığında. Râ’yı fetha ile rivayet edenin mânası: kabuğundan çıkıncaya kadar. Ve **استفرك الحب** başakta: semirip sertleştiğinde. Ve **الفريك** ( **أمير** gibi): **الحب**dan ovulmuş olan; onu **فركه فركا** etti. Ve **الفريك** ayrıca: ovulup iç yağı ve başkasıyla yoğrulan bir yiyecektir; o **المفروكة**dir. Ve develerden **المفروك**: omzu yarılıp omuz içindeki sinir bağı çözülen; bunu Nadr söyledi; ve o, **الأفك** da denir. Ve elbiselerden **المفروك**: safran ve başkasıyla şiddetli bir boyama ile boyanmış olan. Ve **الفريكان**; bazı nüshalarda: **الفريكتان**: dilin kökündeki iki kemiktir. Ve **فركان** ( **سنمار** gibi); yani: fâ ve râ kesre ile, kâf şeddeli; ve **جلبان** (iki damme ile, şedde ile). Ve denildi ki: bir yer; iddia ettiler; yahut iki yer; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الفرك** (kesre ile): **كلواذا** yakınında bir yer. Ebû Nuvâs dedi ki:
  Vedalaştığımız vakit, Yahyâ’yı yolculuğu için (uğurladık)
  Ve **الفرك**’in arkasında bıraktı ve **كلواذا**’ya doğru yükseldi

Ve **فرك** ( **عنب** gibi): ve denilir ki o, iki kesre iledir. Dedi ki:
  Evin izini, **ذي فرك**’in en yakınında tanır mısın?

Ve **فرك** ( **جبل** gibi): İsfahân’da (bir yer); ondan Ebû Necm Bedr b. Halef b. Yûsuf el-Hâcî el-İsfahânî el-**فركي**; Ebû Nasr İbrâhîm b. Muhammed b. Alî el-Kisâî’den semâ etti; 502 yılında öldü. Ve **الفرك** ( **كتف** gibi): kabuğu soyulup dökülen; doğru ضبط’u fetha iledir; Lisân ve Esâs’ta olduğu gibi. Denilir: **لوز فرك**: kabuğu soyulup dökülür; aynı şekilde **خوخ فرك**. Ve **أفرك** ( **أحمد** gibi) diye isimlendirdiler.

Ve ona müstedrek olanlardandır: **المفرك** ( **معظم** gibi): terk edilmiş, buğzedilmiş; Ferrâ’dan. Ve **انفرك عن عهده**; yani: çözüldü. Ve **الفرك** (kesre ile): Bağdat’ta bir köy; ondan Mahfûz b. İbrâhîm el-**فركي** el-Bağdâdî; ondan Ebû Îsâ Mûsâ b. Îsâ el-Hutalî rivayet etti; hâfız onu böyle ضبط etti.

Ve **فرك** (damme ile): Fâris’te bir rustâk; ondan: Şems Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr ed-Dârkânî el-**فركي** eş-Şâfiî; Haccâr ve Mizzî’den genel icâzetle hadis rivayet etti; Tâvûsî ve Cerhî ona rastladı da ondan aldılar; 807 yılında beldesinde öldü; onu hâfız Sehâvî tarihinde ضبط etti. Ve **الفراك** ( **كتاب** gibi): hayızın isimlerindendir; şeyhimiz nakletti.

Ve üstad Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn İbn Fûrek - **كفوفل** gibi - nahivci, vâiz, İsfahânî; 406 yılında vefat etti. Ve **منية فوريك**: Mısır’da bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرْكٌ
1 فَرْكٌ ذ , as expl. by Lth, signifies (O, TA) primarily (TA) One's rubbing, or rubbing and pressing, a thing [with the hand] so that its integument becomes stripped off (O, TA) from its kernel; as, for instance, a [shelled] walnut. (TA.) One says, فَرَكَ السُّنْبُلَ, (S, O, Msb, K,) aor. فَرُكَ , inf. n. فَرْكٌ, (S, Msb,) He rubbed, or rubbed and pressed, the ears of corn (K, TA) with his hand [so that the kernels became divested of their husks]. (S, O, Msb, TA.) And فَرَكَ الثَّوْبَ (S, O, Msb, K) He rubbed, or rubbed and pressed, the garment (K, TA) with his hand [to remove a soil]. (S, O, Msb, TA.) And فَرَكَ المَنِىَّ مِنَ الثَّوْبِ (Mgh, O, Msb,) aor. and inf. n. as above, (Mgh,) He rubbed, (Msb,) or rubbed and pressed, (Mgh,) with his hand, the [dry soil of] sperma, so that it crumbled, and came off from the garment; (Mgh, Msb;) like حَتَّهُ: and in like manner الطِّينَ [i. e. the dry mud]. (Msb.) [And فَرَكَ القَمْلَةَ He rubbed, or rubbed and pressed, the louse, between his finger and thumb, or otherwise, to kill it. (See the pass. part. n., below.)] -A2- فَرِكَتْ زَوْجَهَا, and فَرِكَهَا زَوْجُهَا, aor. فَرَكَ ; (S, O, K;) and فَرَكَتْهُ, and فَرَكَهَا, aor. فَرُكَ , but this form of the verb is extr.; (K;) inf. n. فِرْكٌ (S, O, K) and فَرْكٌ and فُرُوكٌ; (K;) She hated her husband, and her husband hated her; (S, O;) or she hated her husband vehemently, and her husband hated her vehemently: (K:) the verb has not been heard otherwise than as relating to the husband and wife: (S, O:) Lh has mentioned فَرَكَتْهُ, aor. تَفْرُكُهُ; but it is not well known: (TA:) all of the nouns mentioned above as inf. ns. signify [hatred, or] vehement hatred, in a general sense, as also ↓ فُرُكَّانٌ, (K, TA,) which is [app. a simple subst.] mentioned on the authority of Seer, and also mentioned as with two kesrehs and the teshdeed [i. e. ↓ فِرِكَّانٌ]: (TA:) or all relate peculiarly to the hatred of the husband and wife; (K, TA;) i. e., to the man's hating his wife; or to her hating him, which is the better known: it is said in a trad. of Ibn-Mes'ood, اـِنَّ الحُبَّ مِنَ اللّٰهِ وَالفِرْكَ مِنَ الشَّيْطَانِ [Verily love of the husband is from God, and hatred of the husband is from the Devil]: A'Obeyd says that الفِرْكُ signifies the woman's hating her husband; that it relates peculiarly to the wife and the husband, and that it had not been heard by him as used in relation to any but them two: and IAar says that the sons of a man by a wife who hates him, which sons are termed أَوْلَادُ الفِرْكِ, possess generosity, because the sons thus called are most like to their fathers, and do not resemble her: and when the husband hates the wife, one says صلفها [i. e. صَلَفَهَا or صَلِفَهَا] and صلفت عنده [i. e. صَلِفَتْ عِنْدَهُ]. (TA.) -A3- فَرِكَتِ الأُذُنِ, aor. فَرَكَ , (K,) inf. n. فَرَكٌ, (S, O, K,) The ear had a flaccidity in its أَصْل [or base, meaning the part surrounding the entrance of the meatus auditorius]. (S, * O, * K.)

تَفْرِيكٌ
2 تَفْرِيكٌ ذ [inf. n. of فرّك] The causing to be hated, or much hated. (O.)

فاركهُ
3 فاركهُ ذ , (AZ, O, K, TA,) inf. n. مُفَارَكَةٌ, (TA,) i. q. تَارَكَهُ [i. e. He left, forsook, or abandoned, him; or he did so being left &c. by him]; (AZ, O, K, TA;) namely, his companion; (AZ, O;) said by IF to be formed by substitution [of ف for ت]: (O, TA:) expl. in the A as meaning فَارَقَهُ [which is syn. with تاركه]. (TA.)

افرك السُّنْبُلُ
4 افرك السُّنْبُلُ ذ The ears of corn became ↓ فَرِيك, i. e. in the state in which they were fit to be rubbed, or rubbed and pressed, with the hand [so as to divest the kernels of their husks], and then to be eaten: (S, O:) and افرك الزَّرْعُ, (TA,) and الحَبُّ, (K,) The seed-produce, and the grain, attained to the state in which it was fit to be rubbed, or rubbed and pressed, (K, TA,) with the hand: or the grain became hard, or firm, and attained to its utmost state of growth; before which it is forbidden to sell it. (TA.)

تفرّك
5 تفرّك ذ He (an effeminate man, O) affected languor, or languidness, (تَكَسَّرَ) in his speech, (O, K,) and in his walk: (K:) so says IDrd. (O.)

انفرك السُّنْبُلُ
7 انفرك السُّنْبُلُ ذ The ears of corn were rubbed, or rubbed and pressed, (K, TA,) with the hand [so that the kernels became divested of their husks]. (TA.) And انفرك الثَّوْبُ The garment became rubbed, or rubbed and pressed, (K, TA,) with the hand [to remove a soil]. (TA.) [See 1.] ― -b2- And انفرك المَنْكِبُ The shoulder-joint became lax, or slack: (S, * TA:) or انفرك مَنْكِبُهُ, (Lth, O, K, *) as also انفركت وَابِلَتُهُ, (Lth, O,) signifies the وَابِلَة [or head] of his humerus became dislocated (Lth, O, K) from the صَدَفَة [or socket] of the scapula, so that the shoulder-joint became lax, or slack: but when the like thereof happens in the وابلة of the femur, one does not say انفرك, but حُرِقَ, and the epithet مَحْرُوقٌ is applied to it [i. e. to the hip-joint]. (Lth, O.) ― -b3- And انفرك عَنْ عَهْدِهِ He became released from his compact, engagement, or promise; syn. اِنْفَكَّ. (TA.)

استفرك الحَبُّ فِى السُّنْبُلَةِ
10 استفرك الحَبُّ فِى السُّنْبُلَةِ ذ The grain became full (سَمِنَ [q. v.]), and hard, or firm, [as though demanding to be rubbed with the hand so as to be divested of the husks, and eaten,] in the ear of corn. (K, * TA.)

فَرْكٌ
فَرْكٌ ذ : see what next follows.

فَرِكٌ
فَرِكٌ ذ , (O, K,) like كَتِفٌ, (K,) or correctly, as written in the L and A. ↓ فَرْكٌ, (TA, [but this I think doubtful,]) [A fruit or the like] of which the integument becomes rubbed off [with the hand]: (O, K: [I read المُنْفَرِكُ قِشْرُهُ, as in the CK, for المُتَفَرِّكُ قِشْرُهُ in other copies of the K and in the O:]) thus applied to an almond, and likewise to a peach. (TA.) ― -b2- See also what next follows.

أُذُنٌ فَرْقَآءُ
أُذُنٌ فَرْقَآءُ ذ An ear having a flaccidity in its أَصْل [or base]; as also ↓ فَرِكَةٌ. (S, O, K. [See 1, last sentence.])

فُرُكَّانٌ
فُرُكَّانٌ ذ and فِرِكَّانٌ: see 1, latter half.

فِرَاكٌ
فِرَاكٌ ذ a term for حَيْضٌ [or Menstruation]: mentioned by MF. (TA.)

فَرُوكٌ
فَرُوكٌ ذ : see فَارِكٌ, first sentence.

فَرِيكٌ
فَرِيكٌ ذ , applied to grain (حَبّ), i. q. ↓ مَفْرُوكٌ [i. e. Rubbed, or rubbed and pressed, with the hand, so that the integument becomes stripped off from the kernel]: (K:) or wheat (بُرّ) that is rubbed, &c., and picked, or cleared. (O.) See also 4. ― -b2- And Wheat rubbed, &c., and moistened with clarified butter &c.; (K, TA;) also termed ↓ مَفْرُوكَةٌ. (TA.) -A2- The فَرِيكَانِ, or, as in some copies of the K, ↓ فَرِيكَتَانِ, (TA,) Two bones [app. the two greater cornua of the os hyoides] in, or at, (فِى,) the root of the tongue. (K, TA.)

فَرِيكَتَانِ
فَرِيكَتَانِ ذ : see what next precedes.

فَارِكٌ
فَارِكٌ ذ A woman hating, or who hates, her husband; [app. accord. to the K, vehemently;] as also ↓ فَرُوكٌ [but app. in an intensive sense]: (S, O, K:) pl. of the former فَوَارِكٌ. (O, * TA.) Dhur-Rummeh says, (O, TA,) describing camels, (TA,)
اـِذَا اللَّيْلُ عَنْ نَشْزٍ تَجَلَّى رَمَيْنَهُ
بِأَمْثَالِ أَبْصَارِ النِّسَآءِ الفَوَارِكِ
[When the night clears away from an elevated piece of ground, they cast at it the like of the eyes of the women that hate their husbands]: (O, TA:) he likens them to the women that hate their husbands because these raise their eyes towards men, not confining the look to the husbands: he says, these camels enter upon the time of dawn, having journeyed all their night; and whenever an elevated piece of ground becomes within their view, they cast their eyes at it by reason of sprightliness and strength for the journeying. (TA.)

مُفَرَّكٌ
مُفَرَّكٌ ذ [Caused to be hated, or to be much hated: see its verb. And] A man hated by women: (S, O, K:) such was Imra-el-Keys: (S, O:) [and accord. to Freytag, ↓ مَفْرُوكٌ occurs in this sense in the Deewلn of Jereer.] And مُفَرَّكَةٌ A woman hated by men. (IAar, K.) ― -b2- Also Left, forsaken, or abandoned, and hated. (Fr, TA.)

مَفْرُوكٌ
مَفْرُوكٌ ذ : see فَرِيكٌ. One says also قَمْلَةٌ مَفْرُوكَةٌ [A louse rubbed, or rubbed and pressed, between the finger and thumb, or otherwise, to be killed]. (S, O.) ― -b2- Applied to a camel, (En-Nadr, O, K,) it means Such as is termed أَفَكُّ [q. v.]; (En-Nadr, O;) whose shoulder is slit [so I render اِنْخَرَمَ, but I incline to think that it here means is splayed, or dislocated, as though rent without being separated (see تَخَرَّمَ)], and the عَصَبَة [which I suppose to signify in this case either tendon or ligament] that is in the interior of the أَخْرَمَ [q. v., app. here meaning the glenoid cavity of the scapula] detached. (En-Nadr, O, K. [See also انفرك مَنْكِبُهُ.]) ― -b3- And A garment, or piece of cloth, (TA,) strongly dyed (K, TA) with saffron &c. (TA.) -A2- See also مُفَرَّكٌ.

مَفْرُوكَةٌ
مَفْرُوكَةٌ ذ , as a subst.: see فَرِيكٌ.

##### Türkçe

**فَرْكٌ**
1 **فَرْكٌ** ذ, Lth’nin açıkladığı üzere, (O, TA) aslî olarak (TA) bir kimsenin, bir şeyi [elle] ovması yahut ovup bastırması; öyle ki onun kabuğu (O, TA) içinden (çekirdeğinden) sıyrılıp çıkar; meselâ [kabuklu] bir ceviz gibi. (TA.) Denir ki, **فَرَكَ السُّنْبُلَ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **فَرُكَ**, mastarı **فَرْكٌ**, (S, Msb,) o, başakları (K, TA) eliyle ovdu yahut ovup bastırdı [öyle ki taneler kavuzlarından sıyrıldı]. (S, O, Msb, TA.) Ve **فَرَكَ الثَّوْبَ** (S, O, Msb, K) o, elbiseyi (K, TA) eliyle ovdu yahut ovup bastırdı [bir kiri gidermek için]. (S, O, Msb, TA.) Ve **فَرَكَ المَنِىَّ مِنَ الثَّوْبِ** (Mgh, O, Msb,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibidir, (Mgh,) o, (Msb,) yahut ovup bastırdı, (Mgh,) eliyle, meninin [kuru kirini]; öyle ki ufalanıp dağıldı ve elbiseden çıktı; (Mgh, Msb;) **حَتَّهُ** gibi: ve aynı şekilde **الطِّينَ** [yani kuru çamuru]. (Msb.) [Ve **فَرَكَ القَمْلَةَ**: onu öldürmek için, parmağı ile başparmağı arasında yahut başka şekilde, biti ovdu yahut ovup bastırdı. (Aşağıda ism-i mef‘ûle bak.)] -A2- **فَرِكَتْ زَوْجَهَا**, ve **فَرِكَهَا زَوْجُهَا**, muzâri‘i **فَرَكَ**; (S, O, K;) ve **فَرَكَتْهُ**, ve **فَرَكَهَا**, muzâri‘i **فَرُكَ**, fakat fiilin bu kalıbı şâzdır; (K;) mastarı **فِرْكٌ** (S, O, K) ve **فَرْكٌ** ve **فُرُوكٌ**; (K;) o, kocasından nefret etti; ve kocası da ondan nefret etti; (S, O;) yahut o, kocasından şiddetle nefret etti; ve kocası da ondan şiddetle nefret etti: (K:) fiil, karı ile kocaya nispet edilmekten başka bir şekilde işitilmemiştir: (S, O:) Lh, **فَرَكَتْهُ**, muzâri‘i **تَفْرُكُهُ**’yu zikretmiştir; fakat iyi bilinmiş değildir: (TA:) yukarıda mastar olarak zikredilen isimlerin hepsi, genel mânada [nefret yahut] şiddetli nefret mânasına gelir; bunun gibi ↓ **فُرُكَّانٌ** da, (K, TA,) ki bu, Seer’in rivayetine dayanarak zikredilmiştir ve ayrıca iki kesre ile ve teşdîd ile [yani ↓ **فِرِكَّانٌ**] olarak da zikredilmiştir: (TA:) yahut hepsi, özellikle karı ile kocanın birbirine nefretine ilişkindir; (K, TA;) yani erkeğin karısından nefret etmesine; yahut kadının ondan nefret etmesine; ki bu daha meşhurdur: İbn-Mes‘ûd’dan bir rivayette şöyle denmiştir: **اـِنَّ الحُبَّ مِنَ اللّٰهِ وَالفِرْكَ مِنَ الشَّيْطَانِ** [Şüphesiz kocaya sevgi Allah’tandır; kocaya nefret ise şeytandandır]: A‘Obeyd der ki **الفِرْكُ**, kadının kocasından nefret etmesi demektir; bunun özellikle karı ile kocaya ait olduğunu ve kendisinin onu bu ikisi dışında birine nispetle kullanılmış olarak işitmediğini: ve IAar der ki, bir erkeğin, kendisinden nefret eden bir kadından olan oğulları ki bunlara **أَوْلَادُ الفِرْكِ** denir, cömertliğe sahip olurlar; çünkü bu şekilde adlandırılan oğullar babalarına en çok benzerler ve ona (anneye) benzemezler: ve koca karıdan nefret ettiğinde, **صلفها** [yani **صَلَفَهَا** yahut **صَلِفَهَا**] denir ve **صلفت عنده** [yani **صَلِفَتْ عِنْدَهُ**]. (TA.) -A3- **فَرِكَتِ الأُذُنِ**, muzâri‘i **فَرَكَ**, (K,) mastarı **فَرَكٌ**, (S, O, K,) kulağın **أَصْل**’ünde [yahut dibinde; yani dış kulak yolunun girişini çevreleyen kısımda] bir gevşeklik oldu. (S, * O, * K.)

**تَفْرِيكٌ**
2 **تَفْرِيكٌ** ذ [**فرّك**’in mastarı] nefret ettirme yahut çok nefret ettirme. (O.)

**فاركهُ**
3 **فاركهُ** ذ, (AZ, O, K, TA,) mastarı **مُفَارَكَةٌ**, (TA,) **تَارَكَهُ** ile aynı mânadadır [yani onu bıraktı, terk etti, yüzüstü bıraktı; yahut o, onun tarafından bırakılmış vb. olarak bunu yaptı]; (AZ, O, K, TA;) yani arkadaşını; (AZ, O;) IF tarafından, [**ت** yerine **ف** ikamesiyle] yapılmış olduğu söylenmiştir: (O, TA:) A’da, **فَارَقَهُ** mânasında olduğu şeklinde açıklanmıştır [ki bu **تاركه** ile eş anlamlıdır]. (TA.)

**افرك السُّنْبُلُ**
4 **افرك السُّنْبُلُ** ذ Başaklar ↓ **فَرِيك** oldu; yani elle ovulmaya yahut ovulup bastırılmaya elverişli hâlde oldular [taneleri kavuzlarından sıyırmak için], sonra da yenmeye: (S, O:) ve **افرك الزَّرْعُ**, (TA,) ve **الحَبُّ**, (K,) ekin mahsulü ve tane, elle ovulmaya yahut ovulup bastırılmaya elverişli hâle ulaştı: (K, TA,) yahut tane sertleşti yahut sağlamlaştı ve büyümesinin en son hâline ulaştı; bundan önce onu satmak yasaktır. (TA.)

**تفرّك**
5 **تفرّك** ذ O (muhannes bir erkek, O) konuşmasında, (O, K,) ve yürüyüşünde gevşeklik yahut gevşekleşme ( **تَكَسَّرَ** ) gösterdi: (K:) IDrd böyle der. (O.)

**انفرك السُّنْبُلُ**
7 **انفرك السُّنْبُلُ** ذ Başaklar elle ovuldu yahut ovulup bastırıldı, (K, TA,) [öyle ki taneler kavuzlarından sıyrıldı]. (TA.) Ve **انفرك الثَّوْبُ** Elbise elle ovuldu yahut ovulup bastırıldı, (K, TA,) [bir kiri gidermek için]. (TA.) [1’e bak.] ― -b2- Ve **انفرك المَنْكِبُ** Omuz eklemi gevşedi yahut sarktı: (S, * TA:) yahut **انفرك مَنْكِبُهُ**, (Lth, O, K, *) bunun gibi **انفركت وَابِلَتُهُ** da, (Lth, O,) onun humerusunun **وَابِلَة**’si [yahut başı], (Lth, O, K) scapula’nın **صَدَفَة**’sinden [yahut yuvasından] çıktı; öyle ki omuz eklemi gevşedi yahut sarktı: fakat bunun benzeri femurun **وابلة**’sinde olduğunda **انفرك** denmez; bilakis **حُرِقَ** denir ve ona [yani kalça eklemine] **مَحْرُوقٌ** sıfatı verilir. (Lth, O.) ― -b3- Ve **انفرك عَنْ عَهْدِهِ** ahdinden, taahhüdünden yahut sözünden çözülüp serbest kaldı; eş anlamlısı **اِنْفَكَّ**. (TA.)

**استفرك الحَبُّ فِى السُّنْبُلَةِ**
10 **استفرك الحَبُّ فِى السُّنْبُلَةِ** ذ Tane, başakta dolgunlaştı (**سَمِنَ** [bk.]), ve sertleşti yahut sağlamlaştı, [sanki elle ovulup kavuzlarından sıyrılmayı ve yenmeyi ister gibi]. (K, * TA.)

**فَرْكٌ**
**فَرْكٌ** ذ: hemen ardından gelene bak.

**فَرِكٌ**
**فَرِكٌ** ذ, (O, K,) **كَتِفٌ** gibi, (K,) yahut doğru olan, L ve A’da yazıldığı üzere ↓ **فَرْكٌ**, (TA, [fakat bunu şüpheli görüyorum,]) [bir meyve yahut benzeri] ki onun kabuğu [elle] ovulup sıyrılır: (O, K: [K’nın diğer nüshalarında ve O’da **المُتَفَرِّكُ قِشْرُهُ** yerine CK’deki gibi **المُنْفَرِكُ قِشْرُهُ** okurum:]) böylece bademe ve aynı şekilde şeftaliye uygulanır. (TA.) ― -b2- Hemen ardından gelene de bak.

**أُذُنٌ فَرْقَآءُ**
**أُذُنٌ فَرْقَآءُ** ذ **أَصْل**’ünde [yahut dibinde] gevşeklik bulunan kulak; bunun gibi ↓ **فَرِكَةٌ** de. (S, O, K. [1’in son cümlesine bak.])

**فُرُكَّانٌ**
**فُرُكَّانٌ** ذ ve **فِرِكَّانٌ**: 1’in ikinci yarısına bak.

**فِرَاكٌ**
**فِرَاكٌ** ذ **حَيْضٌ** [yahut hayız] için bir terimdir: MF tarafından zikredilmiştir. (TA.)

**فَرُوكٌ**
**فَرُوكٌ** ذ: **فَارِكٌ**’in ilk cümlesine bak.

**فَرِيكٌ**
**فَرِيكٌ** ذ, tane (**حَبّ**) için kullanılır; ↓ **مَفْرُوكٌ** ile aynı mânadadır [yani elle ovulmuş yahut ovulup bastırılmış; öyle ki kabuk çekirdekten sıyrılmıştır]: (K:) yahut ovulmuş vb. ve ayıklanmış yahut temizlenmiş buğday (**بُرّ**). (O.) 4’e de bak. ― -b2- Ve sade yağ vb. ile ıslatılmış ovulmuş vb. buğday; (K, TA;) buna ayrıca ↓ **مَفْرُوكَةٌ** da denir. (TA.) -A2- **فَرِيكَانِ**, yahut K’nın bazı nüshalarında ↓ **فَرِيكَتَانِ**, (TA,) dilin kökünde, yahut ( **فِى** ) dilin kökünde bulunan iki kemik [görünüşe göre os hyoides’in iki büyük boynuzu]. (K, TA.)

**فَرِيكَتَانِ**
**فَرِيكَتَانِ** ذ: hemen önce gelene bak.

**فَارِكٌ**
**فَارِكٌ** ذ Kocasından nefret eden yahut nefret eden kadın; [görünüşe göre K’ya göre şiddetle;] bunun gibi ↓ **فَرُوكٌ** da [fakat görünüşe göre mübalağa mânasında]: (S, O, K:) ilkinin çoğulu **فَوَارِكٌ**’tir. (O, * TA.) Dhur-Rummeh der ki, (O, TA,) develeri vasfederek, (TA,)
اـِذَا اللَّيْلُ عَنْ نَشْزٍ تَجَلَّى رَمَيْنَهُ
بِأَمْثَالِ أَبْصَارِ النِّسَآءِ الفَوَارِكِ
[Gece, yüksekçe bir yerden açılıp dağılınca, ona, kocalarından nefret eden kadınların gözleri gibi olanı fırlatırlar]: (O, TA:) onları, kocalarından nefret eden kadınlara benzetir; çünkü bunlar gözlerini erkeklere doğru kaldırırlar, bakışı kocalarla sınırlamazlar: der ki, bu develer, bütün gece yol almış olarak seher vaktine girerler; ve ne zaman yüksekçe bir yer görüşlerine girse, yolculuğa canlılık ve güç sebebiyle gözlerini ona fırlatırlar. (TA.)

**مُفَرَّكٌ**
**مُفَرَّكٌ** ذ [nefret ettirilmiş yahut çok nefret ettirilmiş: fiiline bak. Ve] kadınlar tarafından nefret edilen erkek: (S, O, K:) İmru’ul-Kays böyle idi: (S, O:) [ve Freytag’a göre, bu mânada Jereer’in Dîvânı’nda ↓ **مَفْرُوكٌ** vârid olur.] Ve **مُفَرَّكَةٌ** erkekler tarafından nefret edilen kadın. (IAar, K.) ― -b2- Ayrıca terk edilmiş, yüzüstü bırakılmış yahut bırakılmış, ve nefret edilmiş. (Fr, TA.)

**مَفْرُوكٌ**
**مَفْرُوكٌ** ذ: **فَرِيكٌ**’e bak. Yine denir ki **قَمْلَةٌ مَفْرُوكَةٌ** [öldürülmek için parmak ile başparmak arasında yahut başka şekilde ovulmuş yahut ovulup bastırılmış bit]. (S, O.) ― -b2- Deveye nispetle, (En-Nadr, O, K,) **أَفَكُّ** denilen demektir; (En-Nadr, O;) omzu yarılmış [**اِنْخَرَمَ**’ı böyle çeviriyorum; fakat burada, ayrılmadan yırtılmış gibi açılmış yahut çıkmış (bk. **تَخَرَّمَ**) mânasında olduğunu düşünüyorum], ve **أَخْرَمَ**’ın iç tarafında bulunan **عَصَبَة** [burada, ya tendon ya da bağ anlamına geldiğini zannediyorum] kopmuş. (En-Nadr, O, K. [**انفرك مَنْكِبُهُ**’e de bak.]) ― -b3- Ve bir elbise yahut kumaş parçası, (TA,) safran vb. ile (TA) kuvvetle boyanmış. (K, TA.) -A2- **مُفَرَّكٌ**’e de bak.

**مَفْرُوكَةٌ**
**مَفْرُوكَةٌ** ذ, isim olarak: **فَرِيكٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرَكَ
فَرَكَ U ( n. ac. فَرْك 1 ),
a.  Rubbed; pressed; picked out ( corn ).

فَرِكَ
فَرِكَ A ( n. ac. فَرْك 1 ,  فِرْك 2 ,  فُرُوْك 27 ),
a.  Hated, detested.

b.  ( n. ac. فَرَك 4 ), Was loose at the base ( ear ).

فَرَّكَ
فَرَّكَ II ,
a.  see I .

b.  Caused to hate.

فَاْرَكَ
فَاْرَكَ III ,
a.  Left, forsook, abandoned.

أَفْرَكَ
أَفْرَكَ IV ,
a.  Became friable; grewripe ( corn ).

تَفَرَّكَ
تَفَرَّكَ V ,
a.  Slipped, stumbled; made a mistake.

b.  Affected languor.

اِنْفَرَكَ
اِنْفَرَكَ VII ,
a.  Was rubbed, pressed; was picked out ( corn ).

b.  Became lax.

اِسْتَفْرَكَ
اِسْتَفْرَكَ X ,
a.  Filled out, swelled, became hard ( grain ).

فِرْك
فِرْك 2 ,
a.  Hatred, aversion.

فَرِك
فَرِك 5 ,
a.  Friable, ripe.

مِفْرَك
مِفْرَك 20 , ( pl. مَفَاْرِكُ 44 )
a.  [ coll. ], Screw-driver.

فَاْرِك
فَاْرِك 21 , ( pl. فَوَاْرِكُ 41 ),
a.  Hating her husband ( woman ).

فِرَاْك
فِرَاْك 23 ,
a.  Menstruation.

فَرِيْك
فَرِيْك 25 ,
a.  Rubbed, pressed; picked ( corn ).

b.  Friable, dry.

c.  Wheat cooked with butter.

فَرُوْك
فَرُوْك 26 ,
a.  see 21 .

فَرڤكَ
N. P. فَرڤكَ I ,
a.  see 25 (a) .

فَرَّكَ
N. P. فَرَّكَ II ,
a.  Abandoned, forsaken, hated.

##### Türkçe

**فَرَكَ**
**فَرَكَ** U ( n. ac. **فَرْك** 1 ),
a. Ovuşturdu; bastırdı; ayıkladı (mısır).

**فَرِكَ**
**فَرِكَ** A ( n. ac. **فَرْك** 1 , **فِرْك** 2 , **فُرُوْك** 27 ),
a. Nefret etti, tiksindi.

b. ( n. ac. **فَرَك** 4 ), Dip kısmında gevşek oldu (başak).

**فَرَّكَ**
**فَرَّكَ** II ,
a. I’e bak.

b. Nefret ettirdi.

**فَاْرَكَ**
**فَاْرَكَ** III ,
a. Terk etti, bıraktı, yüz çevirdi.

**أَفْرَكَ**
**أَفْرَكَ** IV ,
a. Ufalanır oldu; olgunlaştı (mısır).

**تَفَرَّكَ**
**تَفَرَّكَ** V ,
a. Kaydı, sendeledi; hata yaptı.

b. Bitkinlik gösterdi.

**اِنْفَرَكَ**
**اِنْفَرَكَ** VII ,
a. Ovuşturuldu, bastırıldı; ayıklandı (mısır).

b. Gevşekleşti.

**اِسْتَفْرَكَ**
**اِسْتَفْرَكَ** X ,
a. Dolgunlaştı, şişti, sertleşti (tane).

**فِرْك**
**فِرْك** 2 ,
a. Nefret, tiksinme.

**فَرِك**
**فَرِك** 5 ,
a. Ufalanır, olgun.

**مِفْرَك**
**مِفْرَك** 20 , ( pl. **مَفَاْرِكُ** 44 )
a. [ topluluk ], tornavida.

**فَاْرِك**
**فَاْرِك** 21 , ( pl. **فَوَاْرِكُ** 41 ),
a. Kocasından nefret eden (kadın).

**فِرَاْك**
**فِرَاْك** 23 ,
a. Hayız.

**فَرِيْك**
**فَرِيْك** 25 ,
a. Ovuşturulmuş, bastırılmış; ayıklanmış (mısır).

b. Ufalanır, kuru.

c. Tereyağıyla pişirilmiş buğday.

**فَرُوْك**
**فَرُوْك** 26 ,
a. 21’e bak.

**فَرڤكَ**
N. P. **فَرڤكَ** I ,
a. 25 (a)’ya bak.

**فَرَّكَ**
N. P. **فَرَّكَ** II ,
a. Terk etti, terk edilmiş; nefret etti.
