# فره (ف-ر-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ferh (he) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı ziraata hazır hale getirmek anlamı kazanmıştır

- Harfler: ف - ر - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَارِهِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Mest olanlar | 1 | 1 | [26:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/ayet/26:149.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Yontulmuş taş demektir
2. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
3. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Beyt ev demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فره |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82.md), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Binek veya insanın işinde kıvrak, çevik, enerjik ve üstün bir maharet sergilemesi |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi güç ve teknik ustalıkla dağları yontarken şımarıklık, azgınlık ve gurura kapılma |
| Çekirdek Özet 3 | Teknik ustalığın ahlaki ve ontolojik bilinçten koparak kibre ve taşkınlığa dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir neşe veya sadece taş işçiliği ustalığı sayarak kökteki teknik maharet ile şımarık taşkınlık arasındaki organik bağı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Bir bütünü yarmak, açığa çıkarmak, enerji ve canlılıkla ortaya fırlamak; nitekim [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) açmak ve ferahlatmak, [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) sevinçle kabarmak, [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) öne fırlamak, [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) boşalıp yayılmak köklerinde bu enerjik yarılma ve açılma esastır | ه | Çekirdeğin fışkıran enerjisine nefes, hafiflik, kıvraklık ve dışa vuran bir serbestlik katarak manayı fiziksel veya zihinsel iş yapmada çevik ustalık ve bu çevikliğin getirdiği hafifmeşrep taşkınlık yönünde daraltmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, dışarı üfleme ve dışa vurum | İçteki enerji ve hareketin bir açıklıktan dışarı taşması, soluk ve ifade bulması |
| ر | İnsan başı; öncülük, bilinç, üstünlük ve dikkat | Hareketin bilinçli, seçkin, öne çıkan bir beceri ve dikkatle icra edilmesi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, açığa çıkma, hafifleme ve sevinç | Ustalığın hayranlık uyandırıcı bir rahatlıkla, neşe ve coşkuyla kendini sergilemesi |
| فره | Bir ağızdan fışkırırcasına serbest kalan enerjinin baş seviyesinde ustalıkla birleşerek hafif ve coşkulu bir gösterişle dışa vurulması | Ustalık, çevik maharet ve bu yüksek becerinin doğurduğu pervasız neşenin dinamik hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Binek hayvanının (özellikle katır, eşek veya devenin) yürüyüşünde ve işinde sergilediği çeviklik, kıvraklık, yürük ve diri olması; işini kusursuz bir kıvraklıkla yapan köle ve hizmetçinin mahareti |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında kıymetli, mahir câriye ve bahşişler bağlamında bu kökü zikreder: أعطى لفارهةٍ حلوٍ تّرابـعُـهـا / من المواهب لا تُعطَى على حَسَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönem recezinde çevik ve iş bilir köle için kullanılır: حَدِيقَةً غَلْباءَ في جِدارِها / وفَرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök فره, genel Sami dilleri dairesinde belirgin biçimde birincil bir ortak morfemden ziyade, Güney Sami / Arap yarımadası havzasında bineklerin çevikliği ve zanaat mahareti üzerinden özelleşmiş bir iç gelişim gösterir. Akraba Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) benzer kök formları daha çok فر çekirdeğinin yemiş verme, fışkırma, kabarma veya kaçma eksenindeki türevleriyle (İbranice p-r-h / פָּרָה meyve vermek, serpilmek, taşkın olmak) örtüşür. Arapçada kök, fiziki canlılık ve verimlilik tabanından hareketle bir taraftan ince zanaat ustalığı ve beceriye, diğer taraftan bu üstün becerinin ve zenginliğin bereketiyle sarhoş olup taşkınlaşma (aşer ve batar) anlamına doğru iki kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamıştır. Dolayısıyla Sami kök ailesindeki kabarma ve serpilme nosyonu, Arapçada zihinsel-bedensel hüner ile nefsani hafiflik dengesinde somutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çeviklik ve ustalıktan zevk düşkünlüğü ve azgınlığa geçiş | Hayvanın yürüyüşündeki kusursuz kıvraklık insanda mesleki maharete, ardından refahın doğurduğu pervasız taşkınlığa evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פָּרָה (meyve vermek, serpilmek, taşkınlaşmak) köküyle ortak çekirdek bağı | فر ikilisinden gelen fışkırma, verimlilik ve coşku anlamı iki dilde korunmuş, Arapçada teknik hüner boyutunu kazanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda bağımsız üçlü form olarak doğrulanmış doğrudan veri bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فره | Anlamlı | Çeviklik, ustalık, şımarıklık | İşte ve yürüyüşte üstün kıvraklık, refah sarhoşluğu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D8%B1.md) | Anlamlı | Ezmek, sıkıştırmak, taş tokmak | Sert taşla bir şeyi ezmek veya cinsel güçle tüketmek | Hedef kökle sertlik ve güç kullanımında uzaktan ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [رفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%87.md) | Anlamlı | Genişlik, rahatlık, bol su | Hayatın bolluk ve zahmetsizlik içinde akması, refah | Hedef kökün şımarıklık ve konfor boyutunun zeminini oluşturur; Kur'an'da geçmez |
| [رهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%81.md) | Anlamlı | İncelmek, keskinleşmek | Kılıcın veya aletin ucunun inceltilip keskin yapılması | Hedef kökün incelik ve ustalık boyutuyla anlamdaştır; Kur'an'da geçmez |
| [هفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%81%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlük otoritelerince mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| [هرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Aşırı övmek, hezeyan etmek | Bir şeye hayranlığından ötürü durmadan methetmek ve taşkın söz söylemek | Hedef kökün hafiflik ve taşkınlık boyutuyla örtüşür; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فره | Merkez | Ustalık ve taşkın neşe | Teknik beceri, kıvraklık ile refah şımarıklığını aynı anda içerir | Hem eylemi kusursuz yapmayı hem de bu eylemin getirdiği kendini beğenmişliği taşır |
| [حذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82.md) | Komşu | Zihinsel ve ameli maharet | Yalnızca bir işte mahir, keskin ve usta olmayı anlatır | Kökteki şımarıklık, azgınlık ve nefsani hafiflik boyutu [حذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%82.md) kökünde yer almaz |
| [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Nimet sarhoşluğu ve azgınlık | Nimetin hakkını vermeyip küstahça şımarmayı ifade eder | Saf ahlaki sapmadır; فره kökündeki yapıcı zanaat ve teknik maharet unsurunu taşımaz |
| [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Coşkulu ve sınır tanımaz taşkınlık | Sevinç ve kibirden ötürü yere göğe sığamama halidir | Hareketteki neşeli taşkınlığı bildirir ancak el ve zihin ustalığı anlamını içermez |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Zıt | Yetersizlik, beceriksizlik ve geri kalma | Bir işi başarmaktan, kıvraklıktan ve güç yetirmekten tamamen yoksun olma | فره kökünün zanaat ve eylemdeki üstün kıvraklık ve çevikliğinin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فره | Çevik ustalık ve şımarık taşkınlık | İşini yüksek maharetle yapma ile bu gücün doğurduğu pervasız sevinç ve gurur | Kesin |
| Latince | peritus, petulans | Mahir, küstahça taşkın | Peritus kelimesi teknik ustalığı karşılarken petulans taşkın ve şımarık yönü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | adroit, wanton | Becerikli, pervasızca şımarık | Adroit kıvrak zanaat maharetini, wanton ise refah sarhoşluğuyla sınır tanımazlığı verir | Güçlü |
| Almanca | gewandt, übermütig | Kıvrak hünerli, haddini aşan taşkın | Gewandt el ve beden kıvraklığını, übermütig ise gücün getirdiği şımarık cesareti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | habile, insolent | Becerikli usta, hadsiz küstah | Habile zanaatkarca ustalığı kapsarken insolent nimet sarhoşluğunun getirdiği kibri verir | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَارِهِينَ (ve kıraat farkıyla فَرِهِينَ) | Dağları mimari bir ustalıkla, teknik bir maharetle yontarak inşa eden zanaatkarlar | Semûd kavminin kayaları oyup görkemli meskenler yaparken sergilediği yüksek mühendislik becerisi ve estetik kıvraklık bağlamı (Şuarâ [26:149](https://lisan.digital/tr/ayet/26:149.md)) |
| فَارِهِينَ (ve kıraat farkıyla فَرِهِينَ) | Refah ve güç sarhoşluğu içinde şımaran, kibirlenen ve pervasızlaşan zenginler | Semûd kavminin sahip olduğu teknolojik kudret ve refah sebebiyle haddi aşıp taşkınlık ve şımarıklık göstermesi bağlamı (Şuarâ [26:149](https://lisan.digital/tr/ayet/26:149.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve medeniyet kibri | İnsanın ulaştığı teknik ve mimari maharetin ilahi kudreti unutturarak onu azgınlığa sevk etmesi sorunu | Beşeri becerinin ahlaki sorumluluktan koparak ontolojik bir kibre ve cezayı hak edişe dönüşmesi |
| Fıkıh | Köle ve binek alım-satımında kusur/meziyet | Akidlerde binek veya hizmetlinin farid/fârih oluşunun fiyatı ve vasfı belirleyen bir nitelik sayılması | Akde konu olan canlının iş görme çevikliği, sağlığı ve üstün kabiliyeti |
| Tefsir | Şuarâ suresindeki kıraat ve mana tahlili | İlgili kelimenin zanaat ustalığı (hâzıkîn) mı yoksa nimet şımarıklığı (eşirîn/batırîn) mı ifade ettiği meselesi | Her iki mananın da kavmin durumunu tek bir kelimede cem eden mucizevi bir tasvir sunması |
| Hadis | Nitelikli hizmetli ve binek vasıflandırması | Rivayetlerde üstün yetenekli hizmetkar ve çevik bineklerin değerini niteleme | Hizmette kusursuzluk, iş bilir maharet ve fiziksel dirilik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve kulluk bilinci | Nimet ve kabiliyet fitnesi | İmtihan unsuru | Allah vergisi olan üstün kabiliyet ve zanaat hünerinin şükür yerine azgınlığa alet edilmesi | Kesin |
| İlmi | Teknoloji ve mühendislik | Yüksek teknik ustalık | İnşa ve imar gücü | Malzemeyi (kayaları, dağları) dönüştürme ve ona biçim verme konusundaki kusursuz zanaatkarlık | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç gösterisi | Medeniyet kibri | Meşruiyet yanılsaması | İnşa edilen anıtsal yapıların siyasi ve askeri bir yenilmezlik vehmi üreterek elçiye başkaldırıya yol açması | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve artı-ürün | Lüks tüketim sarhoşluğu | İsraf ve azgınlık dinamiği | İhtiyacın ötesinde salt gösteriş ve şımarıklık için kaynak harcayarak iktisadi dengenin ve adalet duygusunun bozulması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüksek kinetik verim ve rezonans aşımı | Sistemin minimum enerji kaybıyla maksimum çeviklik ve hız üretmesi; ancak sönümleme mekanizması bulunmadığında bu kinetik enerjinin rezonansa girerek yapıyı tahrip etmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tekno-narsisizm ve medeniyet yozlaşması | Toplumların yüksek teknolojik ve mimari yetkinliğe ulaştıklarında ahlaki sınırları aşarak kendi ürettikleri güce tapınmaları ve bu şımarıklığın çöküşü hazırlaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca geçici bir neşe veya sadece kayaları oyan sıradan taş ustaları olarak anlamak; iki kutuptan birini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu kelimeyle Semûd kavminin hem taş işçiliğindeki hayranlık uyandırıcı mimari ustalığını hem de bu maddi üstünlük sebebiyle girdikleri küstah, şımarık ve azgın ruh halini tek bir dinamikte mezceder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki uyarının yalnızca basit bir mesleğe yönelik olduğu zannedilir; oysa asıl tehdit olan yüksek teknolojinin ahlaktan koparak ürettiği medeniyet kibrinin kavimleri helake sürüklediği gerçeği ıskalanır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun teknolojik, zanaatkar ve mimari gücü ile bu gücün doğurduğu narsisist şımarıklık arasındaki ölümcül bağı tek bir kavramla ifşa ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin medeniyet, bayındırlık, anıtsal yapılar ve teknolojik üstünlükleriyle övünüp peygamberleri küçümsedikleri helak anlatılarında (özellikle Salih aleyhisselam ve Semûd kavmi kıssasında) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın imar ve sanata değil, sanat ve imar kudretinin insanı hakikatten ve tevazudan kopararak müstağnileştiren ahlaksızlaşmasına karşı çıktığını göstererek medeniyet tasavvurunu düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Binek hayvanının veya hizmetlinin işinde kusursuz bir kıvraklık, sürat, zindelik ve çeviklik sergilemesi.
- Soyut anlam: Zihinsel ve ameli ustalığın kişiye verdiği özgüvenin haddi aşarak şımarıklığa, pervasızlığa ve nimet sarhoşluğuna dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Yüksek mühendislik ve zanaat kudretinin aşkın bir ahlakla dizginlenmediğinde kaçınılmaz olarak kibre ve helake evrilen medeniyet dinamiği.
- LaTeX modeli: $$M = f(S \cdot K) \implies (P > \theta \iff \Omega)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ teknik beceri ve ustalığı, $K$ ise kıvraklık ve operasyonel çevikliği temsil eder. Bu iki unsurun birleşimi $M$ ile gösterilen zanaat kudretini doğurur. Kudretin getirdiği refah ve pervasız şımarıklık katsayısı $P$, kritik ahlaki eşik olan $\theta$ değerini aştığında sistem kaçınılmaz bir yıkım ve ontolojik çöküş olan $\Omega$ durumuna sürüklenir. Model, kökün ihtiva ettiği teknik maharet ile pervasız taşkınlık arasındaki deterministik ilişkiyi simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B1%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/ayet/26:149.md) — فَارِهِينَ

وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ

Meal (IK): Dağlarda ustalıkla evler oyar mısınız?

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ferh (he) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı ziraata hazır hale getirmek anlamı kazanmıştır. Ziraat yapmak demektir. Hasat zamanı geldiğinde çiftçinin duyduğu sevince “ferah” denmiştir. Sonra “ha”  “he”ye dönüşerek taşçıların duvar yaptıktan sonra hissettikleri duyguya “ferah” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والراء والفاء معهما
ه ر ف، ر ه ف، ف ه ر، ر ف ه، ف ره مستعملات ه ف ر مهمل هرف: الهَرْف: شِبْهُ الهَذَيان من الإِعجاب بالشَّيء. فلان يَهْرِفُ بفلان نهارَهُ كُلَّه، هَرْفاً.
وبَعْض السِّباع يَهْرِف لكَثْرة صَوْته.
وفي مَثَلٍ: "لا تَهْرِفْ حتى تَعْرِفَ" .
رهف: الرَّهْفُ: مصدر الرَّهيف، وهو اللّطيف الدَّقيق. رَهُف الشيءَّ يَرْهُفُ ، رَهافةً، وقلماً يُسْتَعمل إلاّ مُرْهفا، وقلّما يُقال: رهيف.
وأرهفتُ السَّيْفَ إذا رَقَّقْتَهُ. ورجلٌ مُرْهَفُ الجسم: رقيقه.
فهر:
الفِهْرُ: الحَجَر قدر ما يكسر به جَوْزٌ، أو يُدَقُّ به شيءٌ، وعامّةُ العَرَبِ تُؤَنِّثُهُ وتصغيره: فُهَْرة. وقُرَيْشٌ كلُّهم يُنْسبون إلى فِهْرِ بن غالبِ بن النَّضْرِ بن كِنانة.
وفي الحديث: "كأنّكُمُ اليهودُ خرجوا من فُهْرِهمْ" أي: من مَوْضِع مِدْراسِهِمْ الذي يجتمعون فيه كالِعيد يُصَلًّون فيه.
رفه: رَفُهَ عَيْشُه رَفاهةٌ ورَفاهِيَةٌ فهو رَفيهُ العَيْشِ، وهو أَرْغد الخِصْبِ.
والرَّفْهُ: وِرْدُ كلّ يومٍ، يقال: أوردتها رِفْها. قال لبيد:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غير صادرةٍ		فكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِـرُ
وأَرْفَهَ القومُ مُرْفِهُون إذا فعلت إبلهم كذلك ولا يقولن: أَرْفَهَتِ الإِبل، والاسمُ: الإِرفاه.
والإِرفاهُ: الادِهانُ كلَّ يوم وقد نهى رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم عن الإِرفاه.
ورفَّهْتُ عن فلان شدّته وخناقَه إذا نّفستَ عنه ترفيها والرُّفَهُ: التِّبْنُ.
فره: فَرُهَ الشّيءُ يَفْرُهُ فَراهَةً فهو فارهٌ بين الفَراهَةِ والفَراهِيَةِ.
وقوله عزّ اسمه: "وتَنْحتون من الجبال بيوتاً فارهين" أي: حاذقين، ومن قرأها فَرِهين فمعناه: أَشِرِينَ بَطِرِينَ. وناقة مُفْرِهة: تلد فُرْهاً، قال النابغة:
أعطى لفارهةٍ حلوٍ تّرابـعُـهـا		من المواهب لا تُعطَى على حَسَدِ
يعني بالفارهة: القينة، وما يتبعها من المواهب. والجمعُ: الفَوارِهُ والفُرُهُ.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve**الراء** ve**الفاء** bunlarla birlikte

**ه ر ف**، **ر ه ف**، **ف ه ر**، **ر ف ه**، **ف ره** kullanımdadır; **ه ف ر** ihmaldir. **هرف**: **الهَرْف**: bir şeye hayranlıktan dolayı hezeyan benzeri. Falan, falanla bütün gündüzünü **هَرْفاً** olarak **يَهْرِفُ**.

Ve yırtıcıların bazısı, sesinin çokluğundan dolayı **يَهْرِفُ**.

Ve bir meselde: "لا تَهْرِفْ حتى تَعْرِفَ".

**رهف**: **الرَّهْفُ**: **الرَّهيف**in masdarıdır; o, latif ince olandır. Şey **رَهُف** eder, **يَرْهُفُ**; **رَهافةً** (olarak). Ve ancak **مُرْهفا** olarak kullanılır; ve nadiren denir: **رهيف**.

Ve kılıcı **أرهفتُ**: onu incelttiğim zaman. Ve **مُرْهَفُ الجسم** bir adam: onun incesi.

**فهر**:
**الفِهْرُ**: ceviz kırılan kadar taş; yahut onunla bir şey dövülen. Arapların geneli onu müennes yapar; ve onun küçültmesi: **فُهَْرة**. Ve Kureyş’in hepsi **فِهْرِ بن غالبِ بن النَّضْرِ بن كِنانة**’ye nisbet olunur.

Ve hadiste: "كأنّكُمُ اليهودُ خرجوا من فُهْرِهمْ" yani: onların, bayram gibi içinde toplanıp içinde namaz kıldıkları, ders yerlerinin mevziinden.

**رفه**: Onun geçimi **رَفُهَ** eder; **رَفاهةٌ** ve **رَفاهِيَةٌ** (olarak); o hâlde o, **رَفيهُ العَيْشِ**tir; ve o, bolluğun en genişidir.

Ve **الرَّفْهُ**: her günün suya varışı; denir: onu **رِفْها** olarak suya vardırdım. Lebîd dedi:
يَشْرَبْنَ رِفْهاً عِراكاً غير صادرةٍ		فكلُّها كارعٌ في الماء مُغْتَمِـرُ

Ve kavim **أَرْفَهَ** etti; **مُرْفِهُون** (olurlar) develeri bunu yaptığında; ve demezler: develer **أَرْفَهَتِ**; isim: **الإِرفاه**.

Ve **الإِرفاهُ**: her gün yağlanmadır; ve Resûlullah صلى الله عليه وعلى آله وسلم **الإِرفاه**’tan nehyetmiştir.

Ve falandan onun şiddetini ve boğaz sıkmasını **رفَّهْتُ**: ona ferahlık verdiğin zaman, **ترفيها** olarak. Ve **الرُّفَهُ**: saman kırıntısıdır.

**فره**: Şey **فَرُهَ** eder, **يَفْرُهُ**; **فَراهَةً** (olarak); o hâlde o, **فارهٌ**dir; **الفَراهَةِ** ve **الفَراهِيَةِ** arasında.

Ve O’nun, aziz ismiyle, sözü: "وتَنْحتون من الجبال بيوتاً فارهين" yani: mahirler. Ve onu **فَرِهين** okuyan kimseye gelince, onun manası: **أَشِرِينَ بَطِرِينَ**. Ve **مُفْرِهة** bir dişi deve: **فُرْهاً** doğurur. Nâbiga dedi:
أعطى لفارهةٍ حلوٍ تّرابـعُـهـا		من المواهب لا تُعطَى على حَسَدِ

**الفارهة** ile kasteder: şarkıcı cariye; ve ona tâbi olan hediyeler. Ve cem‘i: **الفَوارِهُ** ve **الفُرُهُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفارِهُ: الحاذِقُ بالشيء. وقد فَرُهَ بالضم يَفْرُهُ فهو فارِهٌ، وهو نادرٌ مثل حامِضٍ، وقياسه فَريهٌ وحَميضٌ. ويقال للبرذون والبغل والحمار: فارِهٌ بيِّن الفُروهَةِ والفَراهَةِ والفراهِيَةِ، وبراذينٌ فُرْهَةٌ وفُرْهٌ أيضاً. ولا يقال للفرس فارِهٌ، ولكن رائعٌ وجَوَادٌ. وأفْرَهَتِ الناقةُ فهي مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتج الفُرْهَ. ومُفَرِّهَةٌ أيضاً. وفَرِهَ بالكسر: أشِرَ وبطِرَ. وقوله تعالى: "وتَنْحِتونَ من الجبالِ بُيوتاً فَرِهينَ" فمن قرأه: "فارِهينَ" فهو من فَرُهَ بالضم.

##### Türkçe

**الفارِهُ**: şeyde mahir olan. Ve (fiil) **فَرُهَ** (ötre ile) **يَفْرُهُ**; o hâlde o **فارِهٌ**’dir; ve o, **حامِضٍ** gibi nadirdir; ve kıyası **فَريهٌ** ve **حَميضٌ**’dur. Ve **البرذون** ve **البغل** ve **الحمار** için denir: **فارِهٌ**; **الفُروهَةِ** ve **الفَراهَةِ** ve **الفراهِيَةِ**’si açık (belli) olan; ve **براذينٌ فُرْهَةٌ** ve ayrıca **فُرْهٌ**. Ve **الفرس** için **فارِهٌ** denmez; fakat **رائعٌ** ve **جَوَادٌ** (denir). Ve **أفْرَهَتِ** **الناقةُ**; o hâlde o **مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**’dir; **الفُرْهَ**’yı doğurur olduğu zaman. Ve ayrıca **مُفَرِّهَةٌ**. Ve **فَرِهَ** (kesre ile): azdı ve şımardı. Ve Yüce Allah’ın sözü: "وتَنْحِتونَ من الجبالِ بُيوتاً فَرِهينَ"; onu "فارِهينَ" diye okuyan kimseye gelince, o, (fiil) **فَرُهَ** (ötre ile)’dendir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ر ف
هرف ، فهر ، فره ، رفه ، رهف : مستعملة
هرف : قال الليث : الهَرْفُ : شِبْه الهذَيان من الإعجاب بالشيء ، يقال : هو يَهرِف بفلان نهارَه كلَّه هرفا .
قال : ويقال لبعض السِّباع : يَهرِف لكثرة صوته .
وفي الحديث : أنَّ رُفقةً جاءت وهم يهَرِفون بصاحبٍ لهم ، ويقولون : ما رأينا يا رسول الله مثلَ فلان ، ما سِرنا إلا كان في قراءة ، ولا نزَلْنا إلاّ كان في صلاة .
قال أبو عُبَيد : قوله : يَهرِفون به : يمدَحونه ، ويُطنِبُون في ذكره ، يقال منه : هَرَفْتُ بالرجل أَهرِف هَرْفاً ، ويقال في مثَلٍ : ( لاَ تَهْرِف قبلَ أن تَعرِف ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هَرَفَ : إذا هَذَى وهَقَى مِثلُه .
قال : والهَرْف : مدحُ الرجلِ على غَير مَعرفة .
رهف : قال الليث : الرَّهْف مصدر الشيء الرَّهِيف ، وهو اللطيف الدَّقيق ، والفعلُ قد رَهُفَ يَرْهُف رَهافةً ، وقلَّما يُستَعمل إلاّ مُرْهَفاً ، وأرْهَفْتُ السيفَ : إذا رَقَّقتهَ ، وسهمٌ مُرهَف ، ورجل مُرْهَف الجسم : دَقيقٌ .
وفي الحديث أن عامرَ بن الطُّفَيل قدِم على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وكان مُرهَف البَدَن . أي لطيف الجسم دَقيقه ، يقال : رُهِف فهو
مَرْهوف ، وأكثرُ ما يقال : مُرهَف الجسم ، ويقال : سيفٌ مُرهَف ورَهِيف ، وقد رَهَفْتَهُ وأَرهفتُه .
فره : قال الليث : فَرُهَ الإنسانُ يَفرُه فَراهةً فهو فارهٌ بيِّن الفَراهةَ والفراهِيَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 149 ) .
قال الفراء : معناه حاذِقين ، قال : ومن قرأها ( فَرِهين ) فمعناه أَشِرين بَطِرين ، وقال أبو الهيثم : من قرأها : ( فَرِهين ) فتفسيره أَشِرِين بطرين قال : والفَرِح في كلام العرب بالحاء : الأشِر البَطِر ، يقال : لا تَفرَح أي لا تأشَر ، قال لله جلّ وعزّ : ( لَهُ قَوْمُهُ لاَ تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لاَ ) ( القَصَص : 76 ) ؛ فالهاء هاهنا كأنها قامت مقام الحاء .
قلت : وسمعت الأعراب من بني عُقيل يقولون : جارية فارهةٌ ، وغلام فارِهٌ : إذا كانا مَلِيحَي الوَجْه والجميع فُرْه ، ويقال بَرْذَنٌ فارِهٌ ، وحمارٌ فارِهٌ ، إذا كانا سَيورَيْن ، ولا يقال للفَرَس العربي : فاره ولكن يقال فرسٌ جَواد ، وخُطِّيءَ عَدِيُّ بن زيد في قوله ينعتُ فرساً فقال : ( فارهاً مُتتابعاً ) .
ويقال : أفرَهَتْ فلانة ، إذا جاءت بأولادٍ فُرْهَةٍ ، أي مِلاح .
وقال الشافعي في باب ( نفقة المماليك والجواري ) : إذا كان لهنّ فَراهةٌ زِيد في كُسْوتهنّ ونفقتهِنّ ، يريد بالفَراهة الحُسن والمَلاحة .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي أنه قال : أَفْرَهَ الرجلُ : إذا اتّخذ غلاماً فارهاً . وقال : فارِهٌ وفُرْهٌ ميزانه نائب ونُوبٌ .
رفه : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهى عن الإرْفاه .
قال أبو عُبَيد فُسِّر الإرْفاه أنه كثرة التدهن . قال : وهذا من وِرْدِ الإبل ، وذلك أنها إذا وَرَدَت كلَّ يوم مَتَى ما شاءت قيل : وَرَدَتْ رِفْهاً ، قال ذلك الأصمعي وأبو عُبيدة ، ويقال : قد أَرْفَهَ القومُ : إذا فَعلتْ إبلُهم ذلك ، فهم مُرْفِهون . فَشبَّه كثرة التدهن ، وإدامتَه به . قال لبيد يذكر نخلاً نابتةً على الماء :
يشْرَبن رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرَةٍ
فكلُّها كارِعٌ في الماء مُغْتَمِرُ
قال : وإذا كان الرجل في ضيق فنفَّسْتَ عنه قلتَ رفَّهْتَ عنه تَرفيهاً .
وقال أبو سعيد : الإرْفَاه : التنعُّم والدَّعَة ومُظاهرَةُ الطَّعام على الطَّعام ، واللباس على اللِّباس ، فكأنه نَهى عن التنعُّم فِعْلَ العجم ، وأَمَر بالتقشُّف ، وابتذال النفس .
رَوَى أبو عُبيد ، عن أبي عمرو ، يقال : هم في رَفاهةٍ ورَفاهيَة ورُفَهْنِيَةٍ : أي في خِصبٍ وعيشٍ واسع . وكذلك الرَّفَاغة والرُّفَغْنِيَةُ .
ورَوَى ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَرْفَه الرجلُ : دام على أكل النَّعيم كلَّ يوم ، وقد نُهِي عنه . قلت : كأنه أراد الإرْفاه الذي فَسَّره أبو عبيد أَنّه كَثرةُ التدهُّن . وفي ( النوادر ) : يقال : أَرْفِه عندي واسْتَرفِهْ ورَفِّهْ عندي ، واستنفه عندي وأَنفِه عندي ، ورَوِّحْ عندي ، المعنى : أقم واسْتَرحْ واستجمَّ .
والعَرَب تقول : إذا سقطت الطَّرْفَهُ قَلَّتْ في الأرض الرَّفَهَة .
قال أبو الهيثم : الرَّفَهة : الرحمة .
قال أبو ليلى : يقال : فلان رافهٌ بفلانٍ : أي راحمٌ له . ويقال : أمَا اترفَهُ فُلاناً ؟ الطَّرفة : عَيْنا الأسد : كَوكَبان ، الجبهةُ أمامهما ، وهي أربعة كواكب .
فهر : قال اللّيث : الفِهْرُ : الحَجَرُ قدرُ ما يكسر به جَوز أو يُدَقُّ به شيء ، قال : وعامة العرب تؤنث الفهر ، قال : وتَصغيرها فُهيْرة .
وقال الفراء : الفِهْر يذكَّر ويؤنَّث .
وقال الليث : قريشٌ كلهم يُنسَبون إلى وَلد فهر بن مالك بن النضر بن كِنانَةَ .
وفي حديث عليّ أنه رأى قوماً سدلوا ثيابَهم ، فقال : كأنكم اليهودُ خَرجوا من فُهرهم .
قال أبو عبيد : قوله خرجوا من فُهرهم : هو موضعُ مِدْراسهم الذي يجتمعون فيه كالعيد يصلُّون فيه . قال وهي : كلمة نبطية أو عبرانية ، أصلها بُهر فعربت بالفاء وقيل : فُهر .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَفهرَ الرجلُ إذا خلا مع جاريته لقضاء حاجته ومعه في البيت أُخرى من جواريه فأكْسل عن هذه : أي أوْلَجَ ولم يُنْزل ، فقام من هذه إلى الأخرى فأَنزَل معها . وقد نُهي عنه في الخبر . قال : وأَفهر : إذا كان مع جاريته والأخرى تسمع حِسَّه وقد نُهي عنه . قال : والعَرَبُ تسمي هذا : الفَهْر والوَجْس والرِّكْزَ والخَفْخَفَة .
قال : وأَفهر الرجل : إذا شهد الفهرَ ، وهو عيدُ اليهودِ . وأَفهر : إذا شهد مِدْرَاسَ اليهود .
وأَفهر بعيرُه : إذا أَبْدَع فأُبْدِع به .
وأَفهرَ : إذا اجتمع لحمُه زِيَماً زيماً وتكتَّل فكان مُعَجَّراً ، وهو أقبح السِّمَن .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَهى عن الفَهَر ، وقد فسره ابن الأعرابي ، وقال غيره : هو من التفهير ، وهو أن يُحضِر الفَرَس ؛ فيعتريه انقطاعٌ في الجَرْي من كلال أو غيره ، وكأنه مأخوذٌ من الإفهار ، وهو الإكسال عن الجماع .
قال ابن دُرِيد : ناقة فَيْهَرَةٌ : أي صُلْبةٌ ، في بعض اللغات .

##### Türkçe

ه ر ف
**هرف**, **فهر**, **فره**, **رفه**, **رهف**: kullanımdadır.

**هرف**: Leys dedi: **الهَرْفُ**: bir şeye hayranlıktan dolayı hezeyana benzer (bir söz). Denilir: O, falan kimse hakkında bütün gündüzünü **هرفا** olarak **يَهرِف** eder.

Dedi: Ve bazı yırtıcı hayvanlar için denilir: sesinin çokluğundan dolayı **يَهرِف**.

Hadiste: bir topluluğun geldiği, hâlbuki onlar bir arkadaşları hakkında **يهَرِفون** idiler ve diyorlardı: Ey Allah’ın Elçisi, falan gibi birini görmedik; yürüdük mü ancak o bir kıraatte idi, konakladık mı ancak o bir namazda idi.

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: onunla **يَهرِفون**: onu övüyorlar ve onu anmada uzatıyorlar. Ondan denilir: Bir adam hakkında **هَرَفْتُ**; **أَهرِف** **هَرْفاً**. Ve bir meselde denilir: (Bilmeden önce **لاَ تَهْرِف**).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هَرَفَ**: hezeyan ettiğinde ve onun benzerini kustuğunda.

Dedi: Ve **الهَرْف**: bilgi olmaksızın adamı övmektir.

**رهف**: Leys dedi: **الرَّهْف** ince olan şeyin masdarıdır; o, latif ince olandır. Fiil: **رَهُفَ** **يَرْهُف** **رَهافةً**; pek az kullanılır, ancak **مُرْهَفاً** olarak. Ve kılıcı **أرْهَفْتُ**: onu incelttiğimde. Ve **سهمٌ مُرهَف**; ve **رجل مُرْهَف الجسم**: ince (nâzik).

Hadiste: Âmir b. et-Tufeyl’in Allah’ın Elçisi’ne (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldiği ve **مُرهَف البَدَن** olduğu (geçti). Yani bedeni latif, ince. Denilir: **رُهِف**; o hâlde o **مَرْهوف**tur. Ve en çok denilen: **مُرهَف الجسم**. Ve denilir: **سيفٌ مُرهَف** ve **رَهِيف**; ve onu **رَهَفْتَهُ** ve onu **أَرهفتُه**.

**فره**: Leys dedi: İnsan **فَرُهَ** eder; **يَفرُه** **فَراهةً**; o hâlde o **فارهٌ**dur; **الفَراهةَ** ve **الفراهِيَة**si açık (belli).

Allah, azîz ve celîl, dedi: (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ) (الشُّعَرَاء: 149).

Ferrâ dedi: manası: mahirler. Dedi: Kim onu (فَرِهين) okursa, manası: azgın, şımarık. Ebû’l-Heysem dedi: Kim onu (فَرِهين) okursa, onun tefsiri: azgınlar, şımarıklar. Dedi: ve **الفَرِح** Arapların sözünde **الحاء** ile: azgın şımarıktır. Denilir: **لا تَفرَح** yani azgınlaşma. Allah, azîz ve celîl, dedi: (لَهُ قَوْمُهُ لاَ تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لاَ) (القَصَص: 76); işte **الهاء** burada sanki **الحاء**ın yerini tutmuştur.

Dedim: Benî Ukayl’den bedevîleri işittim, derlerdi: **جارية فارهةٌ** ve **غلام فارِهٌ**: ikisi de yüzce güzel olduklarında; ve çoğulu **فُرْه**. Ve denilir: **بَرْذَنٌ فارِهٌ** ve **حمارٌ فارِهٌ**: ikisi de yürüyüşlü (seri) olduklarında. Arap atı için **فاره** denilmez; fakat **فرسٌ جَواد** denilir. Adî b. Zeyd, bir atı niteleyerek sözünde hata etti; şöyle dedi: (فارهاً مُتتابعاً).

Ve denilir: **أفرَهَتْ** falanca kadın, ilk defa **فُرْهَةٍ** çocuklar getirdiğinde; yani güzel.

Şâfiî, (نفقة المماليك والجواري) babında dedi: Onlar için **فَراهةٌ** olduğunda, onların giyimine ve nafakasına artırılır; **الفَراهة** ile güzelliği ve alımlılığı kasteder.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi ki: Adam **أَفْرَهَ**: **فارهاً** bir oğlan edindiğinde. Ve dedi: **فارِهٌ** ve **فُرْهٌ**un vezni **نائب** ve **نُوبٌ**dur.

**رفه**: Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu: **الإرْفاه**tan nehyetti.

Ebû Ubeyd dedi: **الإرْفاه**ın tefsiri, yağlanmanın çokluğudur. Dedi: Bu, develerin suya gelişinden (**وِرْدِ الإبل**)dir; çünkü onlar her gün, ne zaman isterlerse suya geldiklerinde: **وَرَدَتْ رِفْهاً** denilir. Bunu Asma‘î ve Ebû Ubeyde söyledi. Ve denilir: Kavim **أَرْفَهَ** etti: develeri bunu yaptığında; o hâlde onlar **مُرْفِهون**dur. Yağlanmanın çokluğunu ve onun devam ettirilmesini ona benzetti. Lebîd, su üzerinde bitmiş hurmaları anarak dedi:
يشْرَبن رِفْهاً عِراكاً غيرَ صادرَةٍ
فكلُّها كارِعٌ في الماء مُغْتَمِرُ

Dedi: Adam darlık içinde olduğunda, sen ondan ferahlattığında: ondan **رفَّهْتَ**; **تَرفيهاً** dersin.

Ebû Saîd dedi: **الإرْفَاه**: nimet içinde yaşama ve rahatlık; ve yemeği yemeğin üzerine, elbiseyi elbisenin üzerine yığmaktır. Sanki Acemlerin fiili olan nimet içinde yaşamayı nehyetti ve zühdü, nefsi yıpratmayı emretti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: denilir: Onlar **رَفاهةٍ** ve **رَفاهيَة** ve **رُفَهْنِيَةٍ** içindedir: yani bollukta ve geniş geçimdedir. Aynı şekilde **الرَّفَاغة** ve **الرُّفَغْنِيَةُ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **أَرْفَه** etti: her gün nimet yemeği yemeye devam ettiğinde; hâlbuki ondan nehyedilmiştir. Dedim: Sanki Ebû Ubeyd’in tefsir ettiği **الإرْفاه**ı kastetti; onun, yağlanmanın çokluğu olduğunu (kastetti). Ve (النوادر)’de: denilir: Yanımda **أَرْفِه** et ve **اسْتَرفِهْ** et; ve yanımda **رَفِّهْ** et; ve yanımda **استنفه** et ve yanımda **أَنفِه** et; ve yanımda **رَوِّحْ** et. Mana: kal ve dinlen ve rahatla.

Araplar der: **الطَّرْفَهُ** düştüğünde, yerde **الرَّفَهَة** azaldı.

Ebû’l-Heysem dedi: **الرَّفَهة**: rahmettir.

Ebû Leylâ dedi: denilir: Falan, falana **رافهٌ**dur: yani ona merhamet edendir. Ve denilir: Falanı **اَترفَهُ** etmedi mi? **الطَّرفة**: aslanın iki gözü: iki yıldızdır; **الجبهةُ** onların önündedir; o dört yıldızdır.

**فهر**: Leys dedi: **الفِهْرُ**: ceviz kırılan yahut bir şey dövülen miktarda taş. Dedi: Arapların çoğu **الفهر**i müennes yapar. Dedi: Onun küçültmesi **فُهيْرة**dir.

Ferrâ dedi: **الفِهْر** müzekker de yapılır, müennes de.

Leys dedi: Kureyş’in hepsi, Fihr b. Mâlik b. en-Nadr b. Kinâne’nin evladına nisbet olunur.

Ali’nin hadisinde: bir kavmi elbiselerini salmış gördü; dedi: Sanki siz Yahudilersiniz; **فُهر**lerinden çıkmışlar.

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü “**فُهر**lerinden çıktılar”: onların, bayram gibi içinde toplanıp namaz kıldıkları, ders yerlerinin (**مِدْراسهم**) mekânıdır. Dedi: O, Nabatî yahut İbrânî bir kelimedir; aslı **بُهر** idi; **الفاء** ile Arapçalaştırıldı ve **فُهر** denildi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَفهرَ** etti: câriyesiyle ihtiyacını gidermek için yalnız kaldığında, evde diğer câriyelerinden biri de onunla beraber olduğu hâlde, bundan gevşediğinde; yani soktu da boşalmadı; sonra bundan kalkıp ötekine gidip onunla boşaldığında. Haber’de ondan nehyedilmiştir. Dedi: Ve **أَفهر**: câriyesiyle iken öteki onun sesini işittiğinde; hâlbuki ondan nehyedilmiştir. Dedi: Araplar buna **الفَهْر** ve **الوَجْس** ve **الرِّكْزَ** ve **الخَفْخَفَة** adını verir.

Dedi: Adam **أَفهر** etti: **الفهر**e şahit olduğunda; o, Yahudilerin bayramıdır. Ve **أَفهر**: Yahudilerin **مِدْرَاس**ına şahit olduğunda.

Ve devesi **أَفهر** etti: yorulup kaldığında; onunla (yol) kestirildiğinde.

Ve **أَفهرَ**: eti parça parça (**زِيَماً زيماً**) toplandığında ve yığılıp topaklandığında; böylece **مُعَجَّراً** olduğunda; o, semizliğin en çirkinidir.

Hadiste: Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **الفَهَر**den nehyettiği (geçti). İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti. Başkası dedi: O, **التفهير**dendir; o da atı hazır bulundurmasıdır; sonra ona, koşuda, yorgunluktan yahut başkasından bir kesilme arız olur. Sanki **الإفهار**dan alınmıştır; o da cinsel birleşmede gevşekliktir (**الإكسال**).

İbn Düreyd dedi: **ناقة فَيْهَرَةٌ**: yani serttir; bazı lehçelerde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس من هذا القياسِ، لركلِهِ الأرضَ بقوائمه ووَطْئِه إيَّاها، ثمَّ سمِّيَ راكبُه فارساً. يقولون: هو حسَنُ الفُروسيَّة([3]) والفراسة([4]) . ومن الباب: التفرُّس في الشَّيء، كإصابة النَّظر فيه. وقياسه صحيح.
(فرش) الفاء والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تمهيد الشَّيءِ وبَسْطه. يقال: فرَشتُ الفِراش أَفرِشُه. والفَرْش مصدرٌ. والفَرْش: المفروش أيضاً. وسائرُ كلمِ الباب يرجعُ إلى هذا المعنى. يقال تفرَّشَ الطائرُ، إذا قرُبَ من الأرض ورفرفَ بجناحِه. ومن ذلك الحديث: "أنّ قوماً من أصحاب النبي صلى الله عليه وآله أخَذُوا فَرْخيْ حُمَّرَة؛ فجاءت الحُمَّرةُ تَفَرَّش". وقال أبو دُواد في رَبِيئة:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
ومن ذلك: الفَرْش من الأنعام، وهو الذي لا يصلُح إلاّ للذبحِ والأكل. وقولُه عليه الصلاة والسلام: "الوَلَد للفِراش" قال قومٌ: أراد به الزوج. قالوا: والفِراش في الحقيقة: المرأة، لأنَّها هي التي تُوطَأ، ولكنَّ الزَّوجَ أُعِيرَ اسمَ المرأة، كما اشتَرَكا في الزَّوجيَّةِ واللِّباس. قال جَرير:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
ويقولون: أفْرَشَ الرّجُل صاحبَه، إذا اغتابَه وأساءَ القول. حكاهُ أبو زكريّا([7]) . وهذا قياسٌ صحيح، وكأنَّهُ توطَّأه بكلامٍ غيرِ حَسَن. ويقولون: الفَرَاشة: الرّجُل الخَفيف. وهذا على التشبيه أيضاً، لأنّه شبَّه بفَراشَة الماء. قال قومٌ: هي الماء على وجه الأرض قُبَيلَ نُضوبه، فكأنَّه شيءٌ قد فُرِش؛ وكلُّ خفيفٍ فَرَاشة. وقال قوم: الفَرَاشة من الأرض: الذي نَضَب عنه الماء فيَبِس وتَقشَّر.
ومن الباب: افتَرَشَ السّبعُ ذِراعَيه. ويقولون: افتَرَشَ الرّجُل لسانَه، إذا تكلَّمَ كيف شاء. وفَرَاش الرَّأس: طرائقُ دقاقٌ تَلِي القِحْف. والفَرْش: دِقّ الحَطَب. والفَرْش: الفَضاء الواسع.
قال ابن دُريد: "فلانٌ كريم المَفَارش، إِذا تزوَّج كريم النِّساء". وجملٌ مفرَّشٌ([8]) : لا سَنامَ له. وقال أيضاً: أكمة مُفترِشَة الظَّهر([9]) ، إذا كانت دَكَّاء. ويقولون: ما أفرشَ عنه، أي ما أقلع عنه. قال:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
وهذه الكلمة تبعد عن قياس الباب، وأظنها من باب الإبدال، كأنَّه أفْرج. والفَراشة: فَراشة القُفْل. والفَرَاش هذا الذي يَطير، وسمِّي بذلك لخِفَّته.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفريش من الخيل: التي أتى لوَضْعها سبعةُ أيّام.
(فرص) الفاء والراء والصاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اقتطاع شيء عن شيء. من ذلك الفُرصة: القِطعة من الصُّوفِ أو القُطن. وهو مِن فَرَصت الشّيءَ، أي قطعتُه. ولذلك قيل للحديدة التي تُقْطَع بها الفِضّة: مِفْراص. قال الأعشى:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
ثم يقال للنُّهزة فرصة، لأنَّها خِلْسة، كأنَّها اقتطاعُ شيءٍ بعَجَلة.
ومن الباب: الفريصة: اللَّحمة عند ناغِضِ الكَتِف من وسط الجَنْب. ويقال: إنَّ فَرِيص العنُق: عُروقُها. وهذا من الباب، كأنَّه فُرِص، أي مُيِّز عن الشّيء.
ومن الباب: الفُرافِص من النَّاس: الشَّديد البطش. وهو من الفُرافِصة، وهو الأسد، كأنَّه يفترص الأشياء، أي يقتطعُها. والقومُ يتفارصون الماءَ، وذلك إذا شربوه نَوبةً نَوبة، كأنَّ كلَّ شَرْبةٍ من ذلك مُفتَرَصة، أي مقْتَطَعة. والفُرصة: الشِّرب، والنَّوبة. والفريص: الذي يُفارِصك هذه الفُرصة.
(فرض) الفاء والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء من حزٍّ أو غيره. فالفَرْض: الحزُّ في الشَّيء. يقال: فَرَضْتُ الخشبةَ. والحَزُّ في سِيَة القوس فَرْضٌ، حيث يقعُ الوتَر. والفَرْض*: الثّقب في الزَّند في الموضع الذي يُقدَح منه. والمِفْرض: الحديدة التي يُحَزّ بها.
ومن الباب اشتقاق الفَرْض الذي أوجَبَه الله تعالى، وسمِّي بذلك لأنّ لـه معالمَ وحدوداً.
ومن الباب الفُرضة، وهي المَشرَعة في النَّهر وغيرِه، وسمِّيت بذلك تشبيهاً بالحزِّ في الشَّيء، لأنَّها كالحزِّ في طَرَف النهر وغيرِه. والفَرْض: التُّرس، وسمِّي بذلك لأنه يُفرَض من جوانبه. وقال:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
ومن الباب ما يَفرِضُه الحاكم من نفقةٍ لزوجةٍ أو غيرها، وسمِّي بذلك لأنَّه شيءٌ معلوم يَبِين كالأثر في الشَّيء. ويقولون: الفَرض ما جُدتَ به على غير ثوابٍ، والفَرض: ما كان للمكافأة. قال:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفارض: المُسنّة، في قوله تعالى: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. والفَرْض: جنسٌ من التَّمر. قال:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
والفِرْياضُ، الواسع.
(فرط) الفاء والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إزالةِ شيءٍ من مكانه وتنحيتِه عنه. يقال فرَّطت عنه ما كرِهَه، أي نحّيته. قال:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
فهذا هو الأصل، ثم يقال أفْرَطَ، إذا تجاوَزَ الحدَّ في الأمر. يقولون: إيَّاك والفَرَْط، أي لا تجاوِز القَدْر. وهذا هو القياس، لأنَّه [إذا] جاوَزَ القَدْر فقد أزالَ الشَّيءَ عن جهته. وكذلك التفريط، وهو التَّقصير، لأنَّه إذا قصَّر فيه فقد قَعَد به عن رُتْبته التي هي له.
ومن الباب الفَرَط والفارط: المتقدِّم في طلب الماء. ومنه يقال في الدعاء للصّبيّ: "اللهمَّ اجعلْه فَرَطاً لأبوَيه"، أي أَجْراً متقدِّماً. وتكلَّمَ فلانٌ فِراطاً، إذا سبقَتْ منه بوادِرُ الكلام. ومن هذا الكَلِم: أفرَطَ في الأمر: عَجَّل. وأفرَطَت السّحابةُ بالوسميِّ: عجَّلَتْ به. وفرّطتُ عنه([16]) الشَّيء: نحّيته عنه. وفَرَس فُرُط: تَسبِق الخيل. والماء الفِراط. الذي يكون لم سَبَق إليه من الأحياء. وقال في الفرس الفُرُط:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
وفُرَّاط القَطا: متقدِّماتها إلى الوادي. وفُرَّاط القوم: متقدِّموهم. قال:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
ويقولون: أفْرَطت القربةَ: ملأتَها. والمعني في ذلك أنَّه إذا ملأها فقد أفْرَطَ، لأنَّ الماء يَسبِق منها فيَسيل. وغديرٌ مُفْرَطٌ: ملآنُ. وأفرطتُ القومَ، إذا تقدَّمتَهم وتركتَهم وراءَك. وقالوا في قوله تعالى:﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾  [النحل 62]: أي مؤخَّرون.
ويقولون: لقيته في الفَرْط بعد الفَرْط، أي الحين بعد الحين. يقال: معناه مَا فَرَط من الزَّمان. والفارطان: كوكبانِ أمام بَنات نَعْش، كأنَّها سمِّيا بذلك لتقدُّمهما. وأَفراط الصَّباح: أوائل تَباشيره. ومنه الفَرَط، أي العَلَم([19]) من أعلام الأرض يُهتدَى بها، والجمع أفراط. وإيّاه أراد القائلُ([20]) بقوله:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
ويقال إنِّما هو الفَرَط، والقياس واحد.
(فرع) الفاء والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاعٍ وسموٍّ وسُبوغ. من ذلك الفَرْعُ، وهو أعلَى الشيء. والفَرْع: مصدر فَرعْتُ الشيء فَرعاً، إذا علَوتَه. ويقال: أفرَعَ بنو فلانٍ، إذا انتجَعُوا في أوّل النَّاس. والفَرَع([22]) : المال الطَّائل المعَدّ. والأفرع: الرَّجُل التامّ الشَّعَْر، وقد فَرِع.
قال ابن دُريد: امرأةٌ فرعاء: كثيرة الشّعر. ولا يقولون للرّجُل إذا كان عظيمَ الجُمَّة: أفرع، إنّما يقولون رجلٌ [أفرعُ([23]) ] ضدّ الأصلع. وكان رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أفْرَع.
ورجلٌ مُفْرَعُ([24]) الكتف، أي ناشزُها، ويقال عريضُها.
ومن الباب: افتَرَعت البكر: افتضَضْتُها، وذلك أنَّه يَقهرها ويعلُوها. و*أفرَعْتُ الأرضَ: جوّلتها([25]) فعرفتُ خَبَرها. وفَرْعَة الطَّريق وفارعته: ما ارتفَعَ منه. وتفرَّعْتُ بني فلانٍ: تزوَّجتُ سيِّدةَ نسائِهم. وفَرَعْتُ رأسَه بالسَّيف: علوتُه. وفَرَعتُ الجبلَ: صِرتُ في ذِروته.
وممَّا يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه: الفَرَع: أوَّلُ نِتاج الإبل والغنم.
ومما شذَّ عنه الفَرَعة: دويْبَّة، وتصغيرها فُرَيعة، وبها سمِّيت المرأة.
وممَّا شذَّ أيضاً الفَرَع، كان شيئاً يُعمَل في الجاهليَّة، يُعمَد إلى جلد سَقْبٍ فيُلبَسُه سَقبٌ آخَرُ لتَرأمَه أمُّ المَنحُورِ أو الميِّت، في شعر أوس:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
فأمَّا قولُهم: أفرَعْتُ في الوادِي: انحدَرْتُ، فهذا إنَّما هو على الفَرْق بين فَرَعْت وأفرعت([27]) . قال رجل من العرب: "لقيتُ فلاناً فارعاً مُفْرِعاً". يقول: أحدُنا منحدرٌ والآخرُ مُصْعِد.
(فرغ) الفاء والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على خُلوٍّ [وَسَعةِ] ذَرْع. من ذلك الفَرَاغ: خِلاف الشُّغل. يقال: فَرَغ فَراغاً وفُروغاً، وفرِغَ أيضاً. ومن الباب الفَرْغ: مَفْرَغ الدَّلْو الذي ينصبُّ منه الماء. وأفرَغْتُ الماءَ: صببتُه. وافترغْتُ، إذا صببتَ الماءَ على نفسك. وذهب دَمُه فَِرْغاً، أي باطلاً لم يُطلَبْ به. وفَرسٌ فَرِيغٌ([28]) ، أي واسع المَشْي، وسمِّي بذلك لأنَّه كأنَّه خالٍ من كلِّ شيء فخَفَّ عَدْوُه ومَشْيُه. وضَربةٌ فريغٌ: واسِعَة، وطعنةٌ أيضاً. وحَلْقةٌ مُفْرَغَة، لأنَّه شيءٌ يصبُّ صَبَّا. وطريق فريغ: واسع. قال:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31]، فهو مجازٌ، والله تعالى لا يَشغَلُه شأنٌ عن شأن. قال أهل التّفسير: سنفرغ، أي نَعْمِد، يقال: فَرَغت إلى أمر كذا([30]) ، أي عَمَدْتُ له.
(فرق) الفاء والراء والقاف أُصَيلٌ صحيحٌ يدلُّ على تمييز وتزييلٍ([31]) بين شيئين. من ذلك الفَرْق: فرق الشعر. يقال: فرَقْتُه فَرَقاً. والفِرْق: القطيع من الغَنَم. والفِرق: الفِلْق من الشَّيء إذا انفَلَقَ، قال الله تعالى:﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
ومن الباب: الفَرِيقة، وهو القَطِيع من الغَنَم، كأنَّها قطعةٌ فارقَتْ مُعظمَ الغَنم. قال الشاعر([32]) :
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
ومن الباب: إفراق المحموم من حُمَّاه، وإنما يكون كذا لأنَّها فارقَتْه. وكان بعضهم يقول: لا يكون الإفراق إلاَّ من مرض لا يُصيب الإنسانَ إلاَّ مرّةً واحدةً كالجُدَرِيِّ والحَصْبة وما أشبَهَ ذلك. وناقةٌ مُفْرِقٌ: فارَقَها ولدُها بمَوْت.
والفُرْقانُ: كتاب الله تعالى فَرَقَ به بين الحقِّ والباطل. والفُرْقان: الصُّبح، سمِّي بذلك لأنه به يُفْرق بين اللَّيل والنَّهار، ويقال لأنَّ الظُّلْمة تتفرَّق عنه. والأفرَق: الديك الذي عُرْفُه مَفروق. والفَرَق في الخيل، أن يكونَ أحدُ وركيه أرفَعَ من الآخر. والفَرَقُ في فُحولة الضَّأن: بُعْد ما بين الخُصْيَيْن، وفي الشاة: بُعْد ما بينَ الطُّبْيَين. والفارِق: الخَلِفَة([34]) تذهبُ في الأرض نادَّةً من وجَع المَخَاض فتُنْتَج حيث لا يُعلم مكانُها؛ والجمع فوارقُ وفُرَّقٌ. وسمِّيت بذلك لأنَّها فارقت سائر النُّوق. وتشبَّه السحابةُ تنفرد عن السَّحَابِ بهذه الناقة، فيقال: فارق. والفارق من الناس: الذي يَفرِق بين الأمور، يَفْصِلُها. وفَرَقُ الصُّبْحِ وفَلَقُه واحد.
ومما شَذَّ عن هذا الباب الفَرَْق: مِكيالٌ من المكاييل، تفتح فاؤه وتسكّن. قال القُتَيبِيّ: هو الفَرَق بفتح الراء، وهو الذي جاء في الحديث: "ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام"، ويقال إنّه ستّةَ عشَرَ رطلاً. وأنشَدَ لخِداش ابن زُهَير:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
والفَرِيقة: تمرٌ يطبَخ بحُلْبَةٍ يُتَدَاوَى به. والفَروقة: شَحم الكُلْيَتَين. قال:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
والفَروق: موضعٌ، كلُّ ذلك شاذٌّ عن الأصل* الذي ذكرناه.
(فرك) الفاء والراء والكاف أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في الشيء وتفتيلٍ له. من ذلك: فركت الشيءَ بيدي أفرُكه فركاً، وذلك تَفتيلُك للشَّيء حتى ينفَرِك. وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران: مصبوغٌ، والأصل فيه ما ذكرناه.
ومن الباب: فَرِكَتِ المرأةُ زوجَها تَفْرَكُه، إذا أبغضَتْه. قال:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
ورجلٌ مفرَّك: يُبغِضه النِّساء، وإنما سمِّي فِرْكاً لأنها تلتوي وتَنفتِل عنه. والانفراك: استرخاء المَنْكِب. وأمَّا قوله: فاركتُ صاحبي، مثل تاركته، فهذا من باب الإبدال.
(فرم) الفاء والراء والميم كلمةٌ واحدةٌ، أظنُّها ليست عربيَّة، وهو الاستفرام. يقولون: هو أن تحتشِيَ([38]) المرأة شيئاً تضيِّق به [ما تحت إزارِها([39]) ]. قال الخليل: وليس هذا من كلامِ أهل البادية. قال ابنُ دُريد([40]) : يقال لذلك الشَّيء: فَرْمة([41]) . فأمَّا قول الراجز([42]) :
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
فإنّه يريد خيلاً. يعني أنَّ من شدة جريها يدخُل الحصَى في فُرُوجها، فشبَّه الحصى بالفَرْمة. والفَرَماء: موضعٌ([43]) .
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
(فري) الفاء والراء والحرف المعتلّ عُظْمُ البابِ قَطْعُ الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: من ذلك: فَرَيْتُ الشيء أفرِيه فرياً، وذلك قَطْعُكَه لإصلاحه. قال ابن السِّكِّيت: فَرَى، إذا خَرَز. وأفريتُه، إذا أنتَ قَطَعْته للإفساد([44]) . قال في الفَرْي:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
ومن الباب: فلانٌ يَفْري الفريَّ، إذا كان يأتي بالعَجَب، كأنَّه يَقْطع الشَّيءَ قطعاً عَجَباً. قال:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
أي كنتِ تُكْثرين فيه القولَ وتعظِّمينه. ويقال: فَرَى فلانٌ كذِباً يَفرِيه، إذا خَلَقَه. وتفرَّتِ الأرضُ بالعُيون: انبجَسَتْ. والفَرَى: الجَبَان([47]) ، سمِّي بذلك لأنَّه فُرِي عن الإقدام، أي قُطِع. والفَرَى أيضاً: مِثلُ الفَرِيّ، وهو العَجَب. والفَرَى: البَهْت وَالدَّهَش، يقال فَرِيَ يَفْرَى فرَىً. قال الشَّاعر([48]) :
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
ومن الباب الفَرْوة التي تُلبَس. وقال قومٌ: إنَّما سمِّيت فَروةً من قياس آخَر، وهو التَّغطية، لذلك سمِّيت فَرْوةُ الرّأس، وهي جلدتُه. ومنه الفَرْوة، وهي الغِنى والثَّروة. والفَروةُ: كلُّ نباتٍ مجتمِعٍ إذا يَبِس. وفي الحديث: "أنَّ الخَضِر جَلَسَ على فَرْوةٍ من الأرض فاخضرَّت". فإنْ صحَّ هذا فالبابُ على قياسين: أحدهما القطع، والآخَر التَّغطية والسَّترُ بشيءٍ ثَخين.
وأمَّا المهموز فليس من هذا القياسُ ولا يقاس عليه غيرُه، وهو الفَرَأ: حمار الوَحْش، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم لأبي سفيان: "كلُّ الصَّيد في جوف الفَرَأ". وقال الشَّاعر([50]) :
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(فرت) الفاء والراء والتاء كلمة واحدة، وهي الماء الفُراتُ، وهو العَذْب. يقال: ماءٌ فرات، ومياهٌ فُرات.
(فرث) الفاء والراء والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على شيء متفتِّت. يقال فَرَثَ كَبِدَه: فَتَّها. والفَرْث: ما في الكَرِش. ويقال على معنى الاستعارة: أفْرَثَ فلانٌ أصحابه، إذا سَعَى بهم وألقاهم في بَليَّة.
(فرج) الفاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح في الشَّيء. من ذلك الفُرجة في الحائط وغيرِه. الشَّقُّ. يقال: فَرَجْته وفرَّجته. ويقولون: إنَّ الفَرْجة: التفصِّي من همٍّ أو غمّ. والقياسُ واحد، لكنَّهم يفرقون بينهما بالفتح. قال:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
والفَرْج: ما بين رِجْلَي الفَرَس. قال امرؤُ القَيس:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
والفُروج: الثُّغور التي بين مَواضِع المخافة، وسمِّيت فُرُوجاً لأنَّها محتاجةٌ إلى تفقُّد وحِفْظ. ويقال: إنَّ الفرجَين اللذين يُخاف* على الإسلام منهما: التُّرك والسُّودان. وكلُّ مَوضعِ مَخافةٍ فَرْج. وقوسٌ فُرُجٌ، إذا انفجَّتْ سِيَتُها. قالوا: والرَّجُل الأفْرَجُ: الذي لا يلتقي أَليتاه. وامرأةٌ فَرْجاء. ومنه الفُرُج: الذي لا يكتُم السِّرّ، والفِرْج مثله. والفَرِج: الذي لا يزالُ ينكشف فَرجُه. والفَرُّوج: القَبَاء؛ وسمِّي بذلك للفُرجة التي فيه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: المُفْرَج، قالوا: هو القتيل لا يُدرَى مَن قتلَه، ويقال هو الحَميل لا وَلاءَ له إلى أحدٍ ولا نَسَب. ورُوي في بعض الحديث: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَجٌ"، بالجيم.
(فرح) الفاء والراء والحاء أصلانِ، يدلُّ أحدهما على خلاف الحُزْن، والآخر الإثْقال.
فالأوَّل الفَرَح، يقال فَرِحَ يَفرَح فَرَحا، فهو فَرِح. قال الله تعالى: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾  [غافر 75]. والمِفراح: نقيض المِحْزان.
وأمَّا الأصل الآخر فالإفراح، وهو الإثقال. وقولُه عليه الصلاة والسَّلام: "لا يُتْرَك في الإسلام مُفْرَحٌ" قالوا: هذا الذي أثْقَلَه الدَّين. قال:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(فرخ) الفاء والراء والخاء كلمةٌ واحدة، ويقاس عليها. فالفَرْخ: وَلَد الطَّائر. يقال: أفرَخَ الطَّائر. ويُقاس فيقال: أفْرَخَ الرُّوع: سَكَن. وليُفْرِخ رُوعك، قالوا: معناه ليخرج عنك رَوْعُك وليفارقْك، كما يَخْرُج الفَرخ عن البيضة. ويقولون: أفرَخَ الأمر: استبانَ بعد اشتِباه. والفُرَيْخ: قينٌ كان في الجاهليَّة، يُنسَب إليه النِّصال أو السِّهام. قال:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(فرد) الفاء والراء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وُحْدة. من ذلك الفَرْد وهو الوَتْر. والفارد والفَرْد: الثَّور المنفرِد. وظبيةٌ فاردٌ: انقطعت عن القَطيع، وكذلك السِّدرة الفاردةُ، انفرَدَتْ عن سائر السِّدر. وأفراد النجوم: الدَّراريُّ في آفاق السَّماء. والفريد: الدُّرُّ إذا نُظِم وفصِّل بَينَه بغَيرِه. والله أعلم بالصَّواب.
---------------------
([1]) ضبط في القاموس بكسر الفاء. وضبط في المجمل بفتحها وكسرها.
([2]) في الأصل: "من دق فرس العنق".
([3]) والفروسة أيضاً بوزن السهولة، ذكرت في المجمل وسائر المعاجم.
([4]) الفراسة هذه بفتح الفاء، وأما الفراسة بكسر الفاء، فهي التفرس في الشيء وإصابة النظر فيه.
([5]) المجمل (فرش) واللسان (أمم، فرش) والحيوان (4: 365). وأم البيض هنا: النعامة.
([6]) ديوان جرير 476. وقبله:
فالتغلبية والصليب على استها  *** رجس موقعة العجان ذلول
([7]) يعني الفراء، وهو يحيى بن زياد بن عبد الله.
([8]) وكذا في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "وجمل مفرش كمعظم". والذي في الجمهرة (2: 345) واللسان: "مفترش".
([9]) وردت في المجمل والجمهرة واللسان، فلم ترد في القاموس.
([10]) ليزيد بن عمرو بن الصعق، كما في اللسان (فرش). وانظر إصلاح المنطق 480.
([11]) ديوان الأعشى 90 واللسان (فرص). وفي الديوان: "كمفراص".
([12]) لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين (2: 69) واللسان (فرض).
([13]) للحكم بن عبدل الأسدي، أمالي القالي (2: 261). وأنشده في المجمل.
([14]) لراجز من عمان، كما في اللسان (فرض)، والرجز في مجالس ثعلب 217 والمخصص (11-134).
([15]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (فرط). وهو لمرقش.
([16]) في الأصل: "اغلنه"، تحريف. وفي المجمل: "وفرطت عنه ما كرهه، أي نحيته".
([17]) للبيد في معلقته. وصدره: * ولقد حميت الحي تحمل شكتي *
([18]) للقطامي في ديوانه 13 واللسان (فرط، عجل) وإصلاح المنطق 79.
([19]) في الأصل: "الحين"، صوابه من المجمل.
([20]) هو وغلة الحرمي، كما في اللسان (فرط 244).
([21]) أنشد في المجمل "بين الجم والفرط" فقط. وقال: "فجمعه على فُرُط، ويقال إنما هو الفَرَط".
([22]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك، وبذا ضبطه الجوهري، ووهمه المجد وذكر أن صوابه بسكون الراء. وأنشد:
فمن واستبقى ولم يعتصر  *** من فرعه مالا ولم يكسر
([23]) التكملة من الجمهرة (2: 382) واللسان.
([24]) كذا ضبط في المجمل، ولم ترد الكلمة في القاموس، وجاءت في اللسان بكسر الراء.
([25]) يقال جول الأرض وجول فيها، أي طوف. وفي المجمل: "حولت فيها"، تحريف.
([26]) ديوان أوس بن حجر 13 واللسان (هدب، عبم، فرع).
([27]) الحق أن "أفرع" و "فرع" بالتشديد من الأضداد، يقالان للصعود والانحدار.
([28]) زاد في المجمل: "وفريغة".
([29]) لأبي كبير الهذلي في ديوان الهذليين (2: 107) واللسان (فرغ، خرف). وقد سبق في (خرف).
([30]) في الأصل: "كنت في أمر كذا". وأنشد أبو حيان في تفسيره (8: 194) لجرير:
الآن وقد فرغت إلى نمير  *** فهذا حين كنت لهم عذابا
وقال: "أي قصدت"، ثم قال: "وأنشد النحاس:
* فرغت إلى العبد المقيد في الحجل *"
([31]) التزييل، التفريق. وفي الأصل: "وترتيل".
([32]) هو كثير عزة. اللسان (فرق، خلف).
([33]) الذفرى تنون وألفها للإلحاق، ولا تنون وألفها للتأنيث، قال ابن بري: صواب إنشاده: "بذفرى"، لأن قبله:
توالى الزمام إذا ما ونت  *** ركائبها واحتثثن احتثاثا
([34]) الخلفة: الناقة الحامل، وجمعها مخاض على غير قياس. في الأصل: "الخلقة"، صوابه في المجمل.
([35]) أنشده في المجمل واللسان (فرق 180).
([36]) للراعي، في اللسان (فرق) وصدره: * فبتنا وباتت قدرهم ذات هزة *
([37]) لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111 . وقد سبق في (عسق، عشق).
([38]) في الأصل: "نخشى"، صوابه في المجمل.
([39]) التكملة من المجمل.
([40]) في الجمهرة (2: 402).
([41]) ضبطت في المجمل والجمهرة بفتح الراء، وضبطت في الأصل واللسان والقاموس بإسكانها.
([42]) هو امرؤ القيس ديوانه 158 واللسان والجمهرة (فرم).
([43]) موضع في حدود مصر ويقال بالقصر. وفي الجمهرة: "الفرمي" كتبت بالياء.
([44]) في الأصل: "للإنسان" وفي المجمل: "إذا أنت أفسدته".
([45]) زهير في ديوانه 94 واللسان (خلق، فرى)، وقد سبق منسوباً في (خلق).
([46]) لزرارة بن صعب، كما في اللسان (فرى).
([47]) الفرى، بهذا المعنى، مما فات المعاجم المتداولة، وذكره في المجمل.
([48]) هو الأعلم الهذلي، كما في المجمل ولسان العرب (فرا) وديوان الهذليين (2: 78).
([49]) وكذا جاءت روايته في المجمل. وفي اللسان: "من جزع". وفي اللسان والديوان: ولا ودعت".
([50]) هو مالك بن زغبة الباهلي، كما سبق في حواشي (بور).
([51]) هو بتمامه:
بطعن كآذان الفراء فضوله  *** وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
([52]) لأمية بن أبي الصلت مع شك من الجاحظ في الحيوان (3: 39) وأنشده في اللسان (فرج) منسوباً إلى أمية. وهو في البيان (3: 260) بدون نسبة. على أن "الفرجة" مثلثة الفاء، لا كما ذكر ابن فارس.
([53]) ديوان امرئ القيس 13 واللسان (فرج).
([54]) البيت لبيهس العذري، كما في اللسان (فرح).
([55]) أنشده في اللسان (فرخ).

ـ

##### Türkçe

(فâ ve râ ve onlara üçüncü olanlar bâbı)

(**فرز**) **الفاء والراء والزاء** kök bir asıldır; bir şeyin başkasından ayırılmasına delâlet eder. Denir: **فرَزْتُ** şeyi **فرْزاً**; o **مفروز**dur; parça ise **فِرْزة**’dir([1]) .

(**فرس**) **الفاء والراء والسين** kök bir asıldır; şeyin çiğnenmesine ve ezilmesine delâlet eder. Derler: **فَرَسَ** boynunu, onu ezdiği zaman. Bu, kesilmiş hayvandan boynun ezilmesindendir([2]). Sonra her öldürme **فَرْس** kılındı; denir: **فرَسَ** aslan avını. **أبو فِراسٍ**: aslan. Ve mümkündür ki **الفَرَس** bu kıyastan olsun; ayaklarıyla yeri tekmelemesi ve onu çiğnemesi sebebiyle; sonra binicisine **فارساً** denildi. Derler: o **حسَنُ الفُروسيَّة**([3]) ve **الفراسة**([4]). Bâbdan: **التفرُّس** bir şeyde, onda bakışın isabeti gibi. Ve kıyası sahihtir.

(**فرش**) **الفاء والراء والشين** sahih bir asıldır; şeyin döşenmesine ve yayılmasına delâlet eder. Denir: **فرَشتُ الفِراش** onu **أَفرِشُه**. **الفَرْش** masdardır. **الفَرْش**: döşenmiş olan da. Bâbın diğer kelimelerinin tümü bu mânâya döner. Denir: **تفرَّشَ** kuş, yere yaklaştığı ve kanadıyla çırpındığı zaman. Bundan olan hadis: “Peygamber’in صلى الله عليه وآله ashabından bir kavim bir **فَرْخيْ** **حُمَّرَة** aldı; derken **الحُمَّرة** geldi, **تَفَرَّش**.” Ebû Duvâd **رَبِيئة** hakkında dedi:
فأتانا يَسعَى تُفَرُّشَ أمِّ الـ  *** بيض شَدَّاً وقد تعالَى النهارُ([5])
Bundan: **الفَرْش** en‘âmdan, o da ancak boğazlamaya ve yemeye elverişli olandır. Ve onun عليه الصلاة والسلام sözü: “**الوَلَد للفِراش**” bir kavim dedi: bununla kocayı kastetti. Dediler: **الفِراش** hakikatte kadındır; çünkü o, çiğnenendir; fakat kocaya kadının adı ödünç verilmiştir; zira ikisi zevciyet ve elbise hususunda ortak oldular. Cerîr dedi:
باتت تُعارِضُه وباتَ فِراشُها  *** خَلَقُ العباءةِ في الدِّماء قتيلُ([6])
Derler: **أفْرَشَ** adam arkadaşını, onu gıybet ettiği ve sözü kötü söylediği zaman. Bunu Ebû Zekeriyyâ([7]) rivayet etti. Bu sahih bir kıyastır; sanki onu güzel olmayan bir sözle çiğnemiştir. Derler: **الفَرَاشة**: hafif adam. Bu da teşbih üzerinedir; çünkü onu **فَراشَة الماء**a benzetti. Bir kavim dedi: o, suyun çekilmesinden az önce yer yüzündeki sudur; sanki döşenmiş bir şeydir; her hafif olan **فَرَاشة**dır. Bir kavim dedi: yerden **الفَرَاشة**: suyun çekildiği, kuruduğu ve kabuk bağladığı yerdir.
Bâbdan: **افتَرَشَ** yırtıcı iki ön kolunu. Derler: **افتَرَشَ** adam dilini, dilediği gibi konuştuğu zaman. **فَرَاش الرَّأس**: kafatasını izleyen ince çizgilerdir. **الفَرْش**: odunun ince kırıntısı. **الفَرْش**: geniş boşluk.
İbn Düreyd dedi: “Falan **كريم المَفَارش**tir; eğer soylu kadınlarla evlenirse.” **وجملٌ مفرَّشٌ**([8]): hörgücü olmayan. Yine dedi: **أكمة مُفترِشَة الظَّهر**([9]), eğer düzse. Derler: **ما أفرشَ عنه**; yani ondan ne az vazgeçti. Dedi:
*لم تَعْدُ أن أفْرَشَ عنها الصَّقَلَهْ([10]) *
Bu kelime bâbın kıyasından uzaklaşır; ve ben onu ibdâl bâbından sanıyorum; sanki **أفْرج**. **الفَراشة**: kilidin **فَراشة**si. **الفَرَاش** şu uçan şeydir; hafifliği sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: atlardan **الفريش**: doğurmasına yedi gün gelmiş olan.
(**فرص**) **الفاء والراء والصاد** sahih bir asıldır; bir şeyden bir şeyi koparıp ayırmaya delâlet eder. Bundan **الفُرصة**: yün veya pamuktan parça. O, “**فَرَصت** şeyi”ndendir; yani onu kestim. Bu yüzden gümüşün kesildiği demire **مِفْراص** denildi. A‘şâ dedi:
وأدفعُ عن أعراضكم وأُعِيرُكمْ  *** لِساناً كمِفراص الخَفَاجيِّ مِلحَبا([11])
Sonra **النُّهزة**ye **فرصة** denir; çünkü o bir kapmadır; sanki aceleyle bir şeyi koparıp ayırmadır.
Bâbdan: **الفريصة**: yanın ortasından kürek kemiğinin oynak yerindeki et parçası. Denir: **فَرِيص العنُق**: onun damarlarıdır. Bu bâbdandır; sanki **فُرِص** edilmiştir; yani şeyden ayrıştırılmıştır.
Bâbdan: insanlardan **الفُرافِص**: şiddetli yakalayıcı. O, **الفُرافِصة**dandır; o da aslandır; sanki şeyleri **يفترص** eder; yani onları koparıp ayırır. Kavim suyu **يتفارصون**; bu, onu nöbet nöbet içtikleri zamandır; sanki her içiş ondan **مُفتَرَصة**dır; yani koparılıp alınmış. **الفُرصة**: içiş, ve nöbet. **الفريص**: bu **الفُرصة**da seninle **يُفارِص** olan.
(**فرض**) **الفاء والراء والضاد** sahih bir asıldır; bir şeyde, bir yarma yahut başkası türünden bir tesire delâlet eder. **الفَرْض**: şeydeki yarma. Denir: **فَرَضْتُ** tahtayı. Yayın **سِيَة**sindeki yarma **فَرْض**tur; kirişin düştüğü yerde. **الفَرْض**: çakmak taşında, ondan kıvılcım çıkarılan yerdeki delik. **المِفْرض**: yarma yapılan demir.
Bâbdan: Allah تعالى’nın vacip kıldığı **الفَرْض**un iştikakı; ona böyle ad verildi, çünkü onun için alâmetler ve sınırlar vardır.
Bâbdan **الفُرضة**; o, nehirde ve başkasında iskele yeridir; ona böyle ad verildi, şeydeki yarmaya benzetme olarak; çünkü o, nehrin kenarında ve başkasında yarma gibidir. **الفَرْض**: kalkan; ona böyle ad verildi, çünkü yanlarından **يُفرَض** edilir. Ve dedi:
أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير  *** يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا([12])
Bâbdan: hâkimin, eşe veya başkasına nafakadan **يَفرِضُه** ettiği şey; ona böyle ad verildi, çünkü o, şeydeki iz gibi belirgin olan bilinen bir şeydir. Derler: **الفَرض** karşılıksız olarak başkasına cömertçe verdiğin şeydir; **الفَرض**: mükâfat için olan şeydir. Dedi:
وما نالَها حتَّى تجلَّتْ وأسفَرَتْ  *** أخُو ثقةٍ مني بقرضٍ ولا فرضِ([13])
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفارض**: yaşlı; Allah تعالى’nın sözü içinde: ﴿لاَ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ﴾ [البقرة 68]. **الفَرْض**: hurmanın bir cinsi. Dedi:
إذا أكلتُ سمكاً وفَرْضَا  *** ذهبتُ طولاً وذهبتُ عرضا([14])
**الفِرْياضُ**: geniş.
(**فرط**) **الفاء والراء والطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi yerinden kaldırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **فرَّطت** ondan hoşlanmadığı şeyi; yani onu ondan uzaklaştırdım. Dedi:
[فلعلَّ بُطأكُما يفرِّطُ سَيِّئاً  *** أو يَسبق الإسراعُ خَيراً مُقبِلا([15])]
Bu asıldır; sonra **أفْرَطَ** denir, işte haddi aştığı zaman. Derler: sana **الفَرْط**tan sakın; yani ölçüyü aşma. Bu kıyastır; çünkü [eğer] ölçüyü aşarsa, şeyi yönünden kaldırmış olur. Aynı şekilde **التفريط**; o da kusur etmedir; çünkü onda kusur ederse, onu kendisine ait mertebeden geri bırakmış olur.
Bâbdan **الفَرَط** ve **الفارط**: su aramada öne geçen. Ondan, çocuk için duada denir: “Allah’ım onu anne-babası için **فَرَطاً** kıl”; yani önden gelen bir ecir. Falan **فِراطاً** konuştu; eğer sözün atakları ondan öne geçtiyse. Bu kelimdendir: **أفرَطَ** işte: acele etti. Bulut **أفرَطَت** **بالوسميِّ**: onu acele getirdi. **فرّطتُ عنه**([16]) şeyi: onu ondan uzaklaştırdım. **فَرَس فُرُط**: atları geçer. **الماء الفِراط**: canlılardan kimsenin kendisine önce varmadığı su. **الفُرُط** at hakkında dedi:
* فُرُطٌ وِشاحي إذْ غدوتُ لجامُها([17]) *
**فُرَّاط القَطا**: onların vadiye doğru önden gidenleri. **فُرَّاط القوم**: onların önden gidenleri. Dedi:
فاستعجَلُونا وكانوا من صَِحَابتنا  *** كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرّادِ([18])
Derler: **أفْرَطت القربةَ**: onu doldurdun. Bunun mânâsı: onu doldurursa **أفْرَطَ** etmiş olur; çünkü su ondan öne geçer de akar. **وغديرٌ مُفْرَطٌ**: dolu. **وأفرطتُ القومَ**: onları geçtiğin ve onları arkanda bıraktığın zaman. Ve Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿وَأَنّهُمْ مُفْرَطُونَ﴾ [النحل 62]: yani geriye bırakılanlar.
Derler: onu **في الفَرْط بعد الفَرْط**ta gördüm; yani vakit vakit. Denir: mânâsı, zamandan **مَا فَرَط** edendir. **الفارطان**: **بَنات نَعْش**ın önünde iki yıldız; sanki öne geçmeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. **أَفراط الصَّباح**: ilk belirtileri. Ondan **الفَرَط**: yeryüzünün alâmetlerinden, kendisiyle yol bulunulan alâmet([19]); cem‘i **أفراط**. Şair([20]) şu sözüyle onu kastetti:
أم هل سموتُ بجَرَّارٍ لـه لَجَبٌ  *** جَمِّ الصَّواهلِ بين الجَمِّ والفُرُطِ([21])
Denir: ancak o **الفَرَط**tır; kıyas birdir.
(**فرع**) **الفاء والراء والعين** sahih bir asıldır; yücelik, yükselme, ululuk ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan **الفَرْع**; o, şeyin en üstüdür. **الفَرْع**: “**فَرعْتُ** şeyi **فَرعاً**” masdarıdır; eğer ona yükseldiysem. Denir: **أفرَعَ** falanın oğulları; eğer insanların ilkinde otlak aradılarsa. **الفَرَع**([22]): hazırlanmış çok mal. **الأفرع**: saçı tam adam; ve **فَرِع** olmuştur.
İbn Düreyd dedi: **امرأةٌ فرعاء**: saçı çok. Erkeğe, büyük saçlı olduğunda **أفرع** demezler; ancak “adam **أفرع**([23])” derler; kelin zıddı. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **أفْرَع** idi.
**ورجلٌ مُفْرَعُ**([24]) omuz: yani çıkıntılısı; ve denir: genişi.
Bâbdan: **افتَرَعت** bakireyi: onu bozdum; bu, onu kahretmesi ve ona üstün gelmesidir. Ve **أفرَعْتُ الأرضَ**: onu dolaştım([25]) da haberini bildim. **وفَرْعَة الطَّريق** ve **فارعته**: ondan yükselen şey. **وتفرَّعْتُ** falanın oğullarını: onların kadınlarının hanımıyla evlendim. **وفَرَعْتُ** başını kılıçla: ona yükseldim. **وفَرَعتُ** dağı: zirvesinde oldum.
Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardan: **الفَرَع**: deve ve koyunun ilk yavrusu.
Ondan şâz olanlardan: **الفَرَعة**: küçük bir hayvancık; küçültmesi **فُرَيعة**; kadın onunla adlandırıldı.
Yine şâz olanlardan: **الفَرَع**; câhiliyede yapılan bir şeydi: bir **سَقْب** derisine gidilir, başka bir **سَقب**a giydirilirdi ki boğazlanmışın veya ölünün annesi onu sevsin; Evs’in şiirinde:
وشُبِّه الهَيْدَبُ العَبَامُ من الـ  *** أَقْوامِ سَقْباً مُجلَّلاَ فَرَعا([26])
Ama onların sözü: **أفرَعْتُ في الوادِي**: indim; bu ancak **فَرَعْت** ile **أفرعت**([27]) arasındaki fark üzerinedir. Araplardan bir adam dedi: “Falanla **فارعاً مُفْرِعاً** karşılaştım.” Diyor ki: birimiz inen, diğeri çıkan.
(**فرغ**) **الفاء والراء والغين** sahih bir asıldır; boşluğa [ve genişliğe] delâlet eder. Bundan **الفَرَاغ**: meşguliyetin zıddı. Denir: **فَرَغ** **فَراغاً** ve **فُروغاً**; ve **فرِغَ** de. Bâbdan **الفَرْغ**: kovadan suyun döküldüğü yer. **وأفرَغْتُ** suyu: onu döktüm. **وافترغْتُ**: eğer suyu kendi üzerine döktüysen. Kanı **فِرْغاً** gitti; yani boşa, onunla talep edilmedi. **وفَرسٌ فَرِيغٌ**([28]): yani yürüyüşü geniş; ona böyle ad verildi, çünkü sanki her şeyden boşmuş da koşması ve yürüyüşü hafiflemiş. **وضَربةٌ فريغٌ**: geniş; ve mızrak darbesi de. **وحَلْقةٌ مُفْرَغَة**: çünkü o, dökülürcesine dökülen bir şeydir. **وطريق فريغ**: geniş. Dedi:
فأجَزْتَه بأَفَلَّ تَحسِب إثْرَه  *** نَهْجَاً أبَانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ([29])
Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلاَنِ﴾ [الرحمن 31], o mecazdır; Allah تعالى’yı bir iş başka bir işten meşgul etmez. Tefsir ehli dedi: **سنفرغ**; yani yöneliriz; denir: **فَرَغت إلى أمر كذا**([30]); yani ona yöneldim.
(**فرق**) **الفاء والراء والقاف** sahih bir kök asıldır; iki şey arasında ayırmaya ve uzaklaştırmaya([31]) delâlet eder. Bundan **الفَرْق**: saçın ayrımı. Denir: **فرَقْتُه** **فَرَقاً**. **الفِرْق**: koyundan sürü. **الفِرق**: şeyden parça; eğer yarılıp ayrılmışsa; Allah تعالى dedi: ﴿فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطّودِ العَظِيم﴾ [الشعراء 63].
Bâbdan: **الفَرِيقة**; o, koyundan sürüdür; sanki büyük sürünün çoğundan ayrılmış bir parçadır. Şair([32]) dedi:
وذِفْرى كَكاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ  *** أصابَ فريقةَ ليلٍ فعاثا([33])
Bâbdan: hummalının hummasından **إفراق**ı; bu ancak böyledir, çünkü o ondan ayrılmıştır. Bazıları derdi: **الإفراق** ancak insana bir defadan başka isabet etmeyen hastalıktan olur; çiçek ve kızamık ve benzeri gibi. **وناقَةٌ مُفْرِقٌ**: yavrusu ölümle ondan ayrılmış.
**الفُرْقانُ**: Allah تعالى’nın kitabı; onunla hak ile bâtıl arasında ayırdı. **الفُرْقان**: sabah; onunla gece ile gündüz arasında ayrım yapıldığı için böyle adlandırıldı; ve denir: karanlık ondan ayrıştığı için. **الأفرَق**: ibiği ayrık horoz. Atlarda **الفَرَق**: iki kalçasından birinin diğerinden daha yüksek olması. Koçlarda **الفَرَقُ**: iki husye arasının uzaklığı; koyunda: iki meme ucu arasının uzaklığı. **الفارِق**: **الخَلِفَة**([34]); doğum sancısı ağrısından dolayı yerde başıboş gider de nerede olduğu bilinmeyen yerde doğurur; cem‘i **فوارق** ve **فُرَّق**. Ona böyle ad verildi, çünkü diğer develerden ayrıldı. Bulutun buluttan tek başına ayrılması bu deveye benzetilir; denir: **فارق**. İnsanlardan **الفارق**: işler arasında ayıran, onları fasleden. **فَرَقُ الصُّبْحِ** ile **فَلَقُه** birdir.
Bu bâbdan şâz olanlardan: **الفَرْق**: ölçeklerden bir ölçek; fâ’sı fetha, sükûn. Kuteybî dedi: o, râ’sı fetha ile **الفَرَق**tır; hadiste gelen odur: “**ما أسْكَرَ الفَرَق منه فمِلْء الكفِّ منه حرام**”; denir: on altı rıtıldır. Hıdâş b. Züheyr’e ait olarak okuttu:
يأخذون الأرشَ في إخوتهم  *** فَرَقَ السَّمنِ وشاةً في الغَنَم([35])
**الفَرِيقة**: çörekotu ile pişirilen hurma; onunla tedavi olunur. **الفَروقة**: iki böbreğin yağı. Dedi:
* يُضيء لنا شَحمُ الفَرُوقةِ والكُلَى([36]) *
**الفَروق**: bir yer; bunların hepsi, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.
(**فرك**) **الفاء والراء والكاف** bir asıldır; şeyde gevşekliğe ve onun bükülmesine delâlet eder. Bundan: **فركت** şeyi elimle, onu **أفرُكه** **فركاً**; bu, şeyi bükmendir; ta ki **ينفَرِك** oluncaya kadar. **وثوبٌ مفروكٌ بالزَّعفران**: boyanmış; aslı, zikrettiğimizdir.
Bâbdan: **فَرِكَتِ** kadın kocasını **تَفْرَكُه**; eğer ona buğz ettiyse. Dedi:
* ولم يُضِعْها بين فِرْك وعَشَقْ([37]) *
**ورجلٌ مفرَّك**: kadınlar ondan nefret eder; ona **فِرْك** denildi, çünkü o ondan kıvrılır ve bükülür. **والانفراك**: omuzun gevşemesi. Ama “**فاركتُ** arkadaşımı”, “**تاركته**” gibi; bu ibdâl bâbındandır.
(**فرم**) **الفاء والراء والميم** tek bir kelimedir; ben onun Arapça olmadığını sanıyorum; o **الاستفرام**dır. Derler: o, kadının([38]) altındaki şeyi daralttığı [izârının altındaki şeyi([39])] bir şeyle dolgu yapmasıdır. Halîl dedi: bu, bedevîlerin sözünden değildir. İbn Düreyd([40]) dedi: o şeye **فَرْمة**([41]) denir. Ama recez söyleyenin([42]) sözü:
* مُستفرماتٍ بالحَصَى جوافلا *
O, atlar ister. Yani koşmalarının şiddetinden çakıl onların ferçlerine girer; çakılı **الفَرْمة**ye benzetti. **الفَرَماء**: bir yer([43]).
(**فره**) **الفاء والراء والهاء** bir kelimedir; azgınlığa ve maharete delâlet eder. Bundan **الفارِه**: şeyde mahir. **الفَرِه**: azgın. **الفارهة**: şarkıcı câriye. **وناقَةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ**: eğer **الفُرْه** doğurur ise.
(**فري**) **الفاء والراء والحرف المعتلّ** bâbın büyüğü, şeyin kesilmesidir; sonra ona yakın olanlar ondan dallanır: bundan: **فَرَيْتُ** şeyi, onu **أفرِيه** **فرياً**; bu, onu düzeltmek için kesmendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **فَرَى**; eğer diktiyse. **وأفريتُه**: eğer sen onu bozmaya kesmişsen([44]). **الفَرْي** hakkında dedi:
ولأنْتَ تفرِي ما خلقت وبعـ *** ـضُ القومِ يَخلُقُ ثم لا يَفْرِي([45])
Bâbdan: falan **يَفْري الفريَّ**; eğer acayip şey getirirse; sanki şeyi acayip bir kesişle keser. Dedi:
* قد كنتِ تَفرِينَ به الفَريَّا([46]) *
Yani onda sözü çoğaltıyor ve onu büyütüyordun. Denir: falan **فَرَى** yalanı, onu **يَفرِيه**; eğer onu uydurduysa. Yer **تفرَّت** gözelerle: fışkırdı. **الفَرَى**: korkak([47]); ona böyle ad verildi, çünkü atılganlıktan **فُرِي** edildi; yani kesildi. **الفَرَى** ayrıca: **الفَرِيّ** gibi; o da acayiptir. **الفَرَى**: şaşkınlık ve dehşet; denir: **فَرِيَ** **يَفْرَى** **فرَىً**. Şair([48]) dedi:
وفَرِيتُ من فَزَعٍ فلا *** أَرمِي وقد ودَّعْت صاحبْ([49])
Bâbdan giyilen **الفَرْوة**. Bir kavim dedi: o, başka bir kıyastandır; o da örtmedir; bu yüzden başın **فَرْوة**si adlandırıldı; o, onun derisidir. Ondan **الفَرْوة**; o da zenginlik ve servettir. **الفَروةُ**: kuruduğu zaman toplanmış her bitki. Hadiste: “**الخَضِر** yerden bir **فَرْوة** üzerine oturdu da yeşerdi.” Eğer bu sahihse, bâb iki kıyas üzerinedir: biri kesme, diğeri örtme ve kalın bir şeyle gizlemedir.
Ama hemzeli olan bu kıyastan değildir ve başkası ona kıyas edilmez; o **الفَرَأ**dır: yaban eşeği. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلّم Ebû Süfyân’a dedi: “Her av **جوف الفَرَأ**dadır.” Şair([50]) dedi:
* بِضربٍ كآذانِ الفِراء([51]) *
(**فرت**) **الفاء والراء والتاء** tek bir kelimedir; o **الماء الفُراتُ**tır; o da tatlıdır. Denir: **ماءٌ فرات**; ve **مياهٌ فُرات**.
(**فرث**) **الفاء والراء والثاء** kök bir asıldır; ufalanmış bir şeye delâlet eder. Denir: **فَرَثَ** ciğerini: onu ufaladı. **الفَرْث**: işkembede olan şey. İstiare mânâsı üzere denir: falan arkadaşlarını **أفْرَثَ** etti; eğer onlarla koştu ve onları belâya attıysa.
(**فرج**) **الفاء والراء والجيم** sahih bir asıldır; şeyde açılmaya delâlet eder. Bundan duvarda ve başkasında **الفُرجة**: yarık. Denir: **فَرَجْته** ve **فرَّجته**. Derler: **الفَرْجة**: gamdan veya kederden sıyrılmadır. Kıyas birdir; fakat onlar ikisini fetha ile ayırırlar. Dedi:
ربَّما تجزع النُّفوس من الأمْـ  *** ـرِ لـه فَرجة كحلِّ العِقالِ([52])
**الفَرْج**: atın iki bacağı arası. İmruü’l-Kays dedi:
لها ذنبٌ مثلُ ذَيل العروس  *** تَسُدُّ به فَرجَها من دُبُرْ([53])
**الفُروج**: korku yerleri arasındaki sınır geçitleridir; **فُرُوجاً** diye adlandırıldı, çünkü yoklanmaya ve korunmaya muhtaçtır. Denir: İslâm hakkında korkulan iki **فرج**: Türkler ve Sudanlılardır. Korku yeri olan her yer **فَرْج**dir. **وقوسٌ فُرُجٌ**: eğer iki ucu yarıldıysa. Dediler: **الرَّجُل الأفْرَجُ**: iki kalçası birleşmeyen. **وامرأةٌ فَرْجاء**. Ondan **الفُرُج**: sırrı saklamayan; **الفِرْج** de onun gibidir. **الفَرِج**: ferci sürekli açığa çıkan. **الفَرُّوج**: kabâ; içindeki açıklık sebebiyle böyle adlandırıldı.
Bu asıldan şâz olanlardan: **المُفْرَج**; dediler: o, kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimsedir; ve denir: o, hiçbir kimseye velâsı ve nesebi olmayan **الحَميل**dir. Bazı hadiste rivayet edildi: “İslâm’da **مُفْرَجٌ** bırakılmaz”; cim ile.
(**فرح**) **الفاء والراء والحاء** iki asıldır: biri hüzün zıddına, diğeri ağırlaştırmaya delâlet eder.
Birincisi **الفَرَح**tır; denir: **فَرِحَ** **يَفرَح** **فَرَحا**; o **فَرِح**tir. Allah تعالى dedi: ﴿ذلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ في الأَرْضِ بِغَيْرِ الحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]. **المِفراح**: **المِحْزان**ın zıddı.
Diğer asıl ise **الإفراح**tır; o, ağırlaştırmadır. Onun عليه الصلاة والسَّلام sözü: “İslâm’da **مُفْرَحٌ** bırakılmaz”; dediler: bu, borcun ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi:
إذا أنت لم تَبْرحْ تؤدِّي أمانةً  *** وتَحمِلُ أخرى أفرحتكَ الودائعُ([54])
(**فرخ**) **الفاء والراء والخاء** tek bir kelimedir; ve ona kıyas edilir. **الفَرْخ**: kuş yavrusu. Denir: kuş **أفرَخَ**. Kıyas edilir de denir: **أفْرَخَ الرُّوع**: sakinleşti. “**وليُفْرِخ رُوعك**”; dediler: mânâsı, korkunun senden çıkması ve senden ayrılmasıdır; tıpkı yavrunun yumurtadan çıkması gibi. Derler: **أفرَخَ الأمر**: karışıklıktan sonra açığa çıktı. **الفُرَيْخ**: câhiliyede bir demirciydi; ok uçları veya oklar ona nisbet edilir. Dedi:
* ومقذُوذَين من بُرْي الفُرَيْخ([55]) *
(**فرد**) **الفاء والراء والدال** sahih bir asıldır; birliğe delâlet eder. Bundan **الفَرْد**; o, tek olandır. **الفارد** ve **الفَرْد**: yalnız kalan öküz. **وظبيةٌ فاردٌ**: sürüden koptu; aynı şekilde **السِّدرة الفاردةُ**; diğer sidrlerden ayrıldı. **وأفراد النجوم**: göğün ufuklarındaki parlak yıldızlar. **الفريد**: dizildiği ve başkasından ayrıldığı zaman inci. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفره: الأشر، وناقة مفره ومفرهة: تنتج الفره (انظر: المجمل 3/719؛ واللسان (فره) )، وقوله: ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين﴾ [الشعراء/149]، أي: حاذقين، وجمعه فره، ويقال ذلك في الإنسان وفي غيره، وقرئ: ﴿فرهين﴾ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وأبي جعفر ويعقوب. انظر: الإتحاف ص 333) في معناه. وقيل: معناهما أشرين.

##### Türkçe

- **الفره**: azgınlık; ve **ناقة مفره** ve **مفرهة**: **الفره**’yi doğurur (bak: el-Mücmel 3/719; ve el-Lisân (**فره**)). Ve onun sözü: ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين﴾ [eş-Şuarâ/149], yani: mahirler olarak; ve onun çoğulu **فره**’dir. Ve bu, insanda ve başkasında söylenir. Ve ﴿فرهين﴾ diye okunmuştur (ve bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb’un kıraatidir. Bak: el-İthâf s. 333) onun anlamında. Ve denildi ki: ikisinin anlamı azgınlar olarak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَرُهَ الشيءُ، بالضم، يَفُرُهُ فَرَاهَةً وفَراهِيَةً وهو فارِهٌ بيِّنُ الفَراهةِ والفُروهةِ؛ قال:
ضَوْرِيَّةٌ أُولِعْتُ باشتِهارِها،
ناصِلَةُ الحَقْوَينِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلْبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها، طائِعاً أَوكارِها،
حَدِيقَةً غَلْباءَ في جِدارِها،
وفَرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها
الجوهري: فارِهٌ نادر مثل حامض، وقياسه فَرِيهٌ وحَمِيضٌ، مثل صَغُر فهو صَغِير ومَلُحَ فهو مَلِيح. ويقال للبِرْذَوْنِ والبغل والحمار: فارِهٌ بيِّنُ الفُروهةِ والفَراهِيَة والفَراهَةِ؛ والجمع فُرْهة مثل صاحِبٍ وصُحْبة، وفُرْهٌ أَيضاً مثل بازل وبُزْلٍ وحائل وحُولٍ. قال ابن سيده: وأَما فُرْهَة فاسم للجمع، عند سيبويه، وليس بجمع لأَن فاعلاً ليس مما يكسَّر على فُعْلة، قال: ولا يقال للفرس فارِِهٌ إنما يقال في البغل والحمار والكلب وغير ذلك. وفي التهذيب: يقال بِرْذَوْنٌ فارِهٌ وحمار فارِهٌ إذا كانا سَيُورَيْن، ولا يقال للفرس إلا جَوادٌ، ويقال له رائع. وفي حديث جريج: دابَّةٌ فارِهَة أَي نَشيطة حادَّة قَوِيَّة؛ فأَما قول عديِّ بن زيد في صفة فرس:
فصافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَراتِه،
يَبُذُّ الجِيادَ فارِهاً مُتَتايعا
فزعم أَبو حاتم أَن عَدِيّاً لم يكن له بَصَرٌ بالخيل، وقد خُطِّئَ عَديٌّ في ذلك، والأُنثى فارِهَةٌ؛ قال الجوهري: كان الأَصمعي يُخَطِّئ عديّ بن زيد في قوله:
فنَقَلْنا صَنْعَهُ، حتى شَتا
فارِهَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ
قال: لم يكن له عِلْمٌ بالخيل. قال ابن بري: بيتُ عديٍّ الذي كان الأَصمعي يُخَطِّئه فيه هو قوله:
يَبُذُّ الجِيادَ فارهاً مُتَتايعا
وقول النابغة:
أَعْطى لفارِهةٍ حُلْوٍ توابِعُها
مِنَ المَواهب لا تُعْطى على حَسَد
قال ابن سيده: إنما يعني بالفارهة القَيْنة وما يَتْبعُها من المَواهب، والجمعُ فَوارِهُ وفُرُهٌ؛ الأَخيرة نادرة لأَن فاعلة ليس مما يُكسَّر على فُعُلٍ. ويقال: أَفْرَهت فُلانةُ إذا جاءَت بأَوْلادٍ فُرَّهَةٍ أَي مِلاحٍ. وأَفْرَهَ الرجلُ إذا اتخذ غُلاماً فارِهاً، وقال: فارِهٌ وفُرْهٌ ميزانه نائبٌ ونُوب. قال الأَزهري: وسمعت غير واحد من العرب يقول: جاريةٌ فارِهةٌ إذا كانت حَسْناءَ مليحة. وغلامٌ فارِهٌ: حَسَنُ الوجه، والجمع فُرْه. وقال الشافعي في باب نَفقة المَماليك والجواري: إذا كان لهنَّ فَراهةُ زِيدَ في كِسْوَتهنَّ ونفقتِهِنَّ؛ يريد بالفَراهة الحُسْنَ والمَلاحةَ. وأَفْرَهَت الناقةُ، فهي مُفْرِه ومُفْرهة إذا كانت تُنْتَج الفُرْهَ، ومُفَرِّهة أَيضاً؛ قال مالك بن جعدة الثعلبي:
فإنَّكَ يومَ تَأْتيني حَريباً،
تَحِلُّ عَليَّ يَوْمَئِذٍ نُذورُ
تَحِلُّ على مُفَرِّهَةٍ سِنادٍ،
على أَخفافِها عَلَقٌ يمُورُ
ابن سيده: ناقة مُفْرِهة تَلِد الفُرْهَة؛ قال أَبو ذؤيب: ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرْتُ لِساقِها،
فَخَرَّت كما تَتابَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ
ويروى: كما تَتايَع. والفارِهُ: الحاذِقُ بالشيء. والفُرُوهَةُ والفَراهةُ والفَراهِيةُ: النَّشاطُ. وفَرِهَ، بالكسر: أَشِرَ وبَطِرَ. ورجل فَرِهٌ: نَشيطٌ أَشِرٌ. وفي التنزيل العزيز: وتَنْحِتُون من الجبال بيوتاً فَرِهينَ؛ فمن قرأَه كذلك فهو منْ هذا شَرِهين بَطِرين، ومن قرأَه فارِهينَ فهو من فَرُه، بالضم؛ قال ابن بري عند هذا الموضع: قال ابن وادع العَوْفي:
لا أَسْتَكِينُ، إذا ما أَزْمَةٌ أَزَمَتْ،
ولن تَراني بخيرٍ فارهَ الطَّلَبِ
قال الفراء: معنى فارِهِين حاذقِين، قال: والفَرِحُ في كلام العرب، بالحاء، الأَشِرُ البَطِر. يقال: لا تَفْرحْ أَي لا تَأْشَرْ. قال الله عز وجل: لا تَفْرَحْ إن الله لا يُحِبُّ الفَرِحينَ؛ فالهاء ههنا كأَنها أُقِيمت مُقام الحاء. والفَرَهُ: الفَرَحُ. والفَرِهُ: الفَرِحُ. ورجل فارِهٌ: شديدُ الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي، قال: وقال عبدٌ لرجلٍ أَراد أَن يَشْتَرِيَه: لا تَشْتَرني، آكُلُ فارِهاً وأَمْشِي كارهاً.

##### Türkçe

**فَرُهَ** şey, ötre ile, **يَفُرُهُ**; **فَرَاهَةً** ve **فَراهِيَةً** (olarak); ve o **فارِهٌ**’dir:
**الفَراهةِ** ve **الفُروهةِ**’si apaçıktır; dedi ki:

ضَوْرِيَّةٌ أُولِعْتُ باشتِهارِها،
ناصِلَةُ الحَقْوَينِ من إزارِها
يُطْرِقُ كلْبُ الحَيِّ من حِذارِها،
أَعْطَيْتُ فيها، طائِعاً أَوكارِها،
حَدِيقَةً غَلْباءَ في جِدارِها،
وفَرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها

el-Cevherî: **فارِهٌ** nadirdir; **حامض** gibi. Kıyası ise **فَرِيهٌ** ve **حَمِيضٌ**’dur; **صَغُر** oldu da o **صَغِير** oldu ve **مَلُحَ** oldu da o **مَلِيح** oldu gibi. Ve **البِرْذَوْنِ**’a, **البغل**’a ve **الحمار**’a: **فارِهٌ** denir;
**الفُروهةِ** ve **الفَراهِيَة** ve **الفَراهَةِ**’si apaçıktır. Çoğulu **فُرْهة**’dir; **صاحِبٍ** ve **صُحْبة** gibi. Ve **فُرْهٌ** da (vardır); **بازِل** ve **بُزْلٍ** ve **حائل** ve **حُولٍ** gibi. İbn Sîde dedi ki:
**فُرْهَة** ise, Sîbeveyh’e göre, cem‘ için bir isimdir; cem‘ değildir; çünkü **فاعلاً**, **فُعْلة** üzerine kırılanlardan değildir. Dedi ki: Ata **فارِهٌ** denmez; ancak katırda, eşekte, köpekte ve bunun dışındakilerde denir. **التهذيب**’de: **بِرْذَوْنٌ فارِهٌ** ve **حمار فارِهٌ** denir; ikisi **سَيُورَيْن** oldukları zaman. Ata ise ancak **جَوادٌ** denir; ve ona **رائع** denir. **جريج** hadîsinde: **دابَّةٌ فارِهَة**; yani: **نَشيطة** (çevik), **حادَّة** (keskin), **قَوِيَّة** (güçlü).
Adî b. Zeyd’in, bir atın sıfatında, sözüne gelince:

فصافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَراتِه،
يَبُذُّ الجِيادَ فارِهاً مُتَتايعا

Ebû Hâtim, Adî’nin atlar hakkında bir görüş/bilgisi olmadığını ileri sürdü; Adî bu hususta hatalı sayılmıştır. Dişisi **فارِهَةٌ**’dir. el-Cevherî dedi ki: el-Asma‘î, Adî b. Zeyd’i şu sözünde hatalı sayardı:

فنَقَلْنا صَنْعَهُ، حتى شَتا
فارِهَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ

Dedi ki: Onun atlar hakkında ilmi yoktu. İbn Berrî dedi ki: el-Asma‘î’nin, Adî’yi onda hatalı saydığı Adî beyti, onun şu sözüdür:

يَبُذُّ الجِيادَ فارهاً مُتَتايعا

ve Nâbiga’nın sözü:

أَعْطى لفارِهةٍ حُلْوٍ توابِعُها
مِنَ المَواهب لا تُعْطى على حَسَد

İbn Sîde dedi ki: **الفارهة** ile ancak **القَيْنة**’yi ve ona tâbi olan **المَواهب**’i kastediyor. Çoğulu **فَوارِهُ** ve **فُرُهٌ**’dur; sonuncusu nadirdir; çünkü **فاعلة** **فُعُلٍ** üzerine kırılanlardan değildir. Ve denir ki: **أَفْرَهت** falanca kadın, **أَوْلادٍ فُرَّهَةٍ** ile geldiği zaman; yani **مِلاحٍ** (güzel). Ve **أَفْرَهَ** adam, **غُلاماً فارِهاً** edindiği zaman. Ve dedi ki: **فارِهٌ** ve **فُرْهٌ**’un vezni **نائبٌ** ve **نُوب**’dur. el-Ezherî dedi ki: Araplardan birden fazlasını işittim: **جاريةٌ فارِهةٌ**; **حَسْناءَ** (güzel) **مليحة** (alımlı) olduğu zaman. Ve **غلامٌ فارِهٌ**: yüzü güzel; çoğulu **فُرْه**. Şâfiî, kölelerin ve câriyelerin nafakası babında dedi ki: Onlarda **فَراهةُ** olursa, onların giyimine ve nafakasına artırılır; **الفَراهة** ile **الحُسْنَ** ve **المَلاحةَ**’yı kastediyor.
Ve **أَفْرَهَت** dişi deve; o **مُفْرِه** ve **مُفْرهة**’dir; **الفُرْهَ** doğurur olduğu zaman; ve **مُفَرِّهة** de (denir). Mâlik b. Câde es-Sa‘lebî dedi ki:

فإنَّكَ يومَ تَأْتيني حَريباً،
تَحِلُّ عَليَّ يَوْمَئِذٍ نُذورُ
تَحِلُّ على مُفَرِّهَةٍ سِنادٍ،
على أَخفافِها عَلَقٌ يمُورُ

İbn Sîde: **ناقة مُفْرِهة** **الفُرْهَة** doğurur. Ebû Züeyb dedi ki:

ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرْتُ لِساقِها،
فَخَرَّت كما تَتابَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ

Ve rivayet edilir: **كما تَتايَع**.
Ve **الفارِهُ**: şeyde mahir olan. Ve **الفُرُوهَةُ** ve **الفَراهةُ** ve **الفَراهِيةُ**: **النَّشاطُ** (çeviklik). Ve **فَرِهَ**, esre ile: **أَشِرَ** ve **بَطِرَ**. Ve adam **فَرِهٌ**: **نَشيطٌ** (çevik), **أَشِرٌ** (şımarık). Aziz tenzilde: **وتَنْحِتُون من الجبال بيوتاً فَرِهينَ**; onu böyle okuyan, bu (bab)dan olur: **شَرِهين بَطِرين**. Onu **فارِهينَ** okuyan ise **فَرُه**’dandır, ötre ile. İbn Berrî bu yer hakkında dedi ki: İbn Vâdi‘ el-‘Avfî dedi:

لا أَسْتَكِينُ، إذا ما أَزْمَةٌ أَزَمَتْ،
ولن تَراني بخيرٍ فارهَ الطَّلَبِ

el-Ferrâ dedi ki: **فارِهِين**’in manası **حاذقِين** (mahirler)dir. Dedi ki: Arapların كلامında **الفَرِحُ**, **الحاء** ile, **الأَشِرُ البَطِر**’dır. Denir ki: **لا تَفْرحْ**; yani: **لا تَأْشَرْ**. Aziz ve celîl Allah dedi ki: **لا تَفْرَحْ إن الله لا يُحِبُّ الفَرِحينَ**; buradaki **الهاء** sanki **الحاء**’ın yerine ikame edilmiştir. Ve **الفَرَهُ**: **الفَرَحُ**. Ve **الفَرِهُ**: **الفَرِحُ**. Ve adam **فارِهٌ**: yemenin şiddetlisi; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: Ve bir köle, kendisini satın almak isteyen bir adama dedi ki: **لا تَشْتَرني، آكُلُ فارِهاً وأَمْشِي كارهاً**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ر ه * * الفارِهُ * الحاذق بالشيء وقد * فَرُهَ * من باب ظرف وسهل و * فراهِيَةً * أيضا فهو * فارِهٌ * وهو نادر مثل حامض وقياسه فريه وحميض مثل صغر فهو صغير وعظم فهو عظيم قلت قال الأزهري قوله تعالى ﴿فارهين﴾ أي حاذقين و * فَرِهِين * أي اشرين بطرين وقال أيضا * الفارِهُ * من لاناس المليح الحسن ومن الدواب الجيد السير وقال غيره الحسن الوجه قال الجوهري ويقال للبرذون والبغل والحمار * فارِهٌ * بين * الفُرُوهَةِ * و * الفضرَاهةِ * و * الفَرَاهِيَةِ * وبراذين * فُرْهَةٌ * مثل صاحب وصحبة و * فُرْهٌ * أيضا مثل بازل وبزل ولا يقال للفرس فاره ولكن رائع وجواد و * فَرِهَ * من باب طرب اشر وبطر وقوله تعالى ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فرهين﴾ من قرأه كذلك فهو من هذا ومن قرأ ﴿فارهين﴾ فهو من * فَرُهَ * بالضم

##### Türkçe

* ف ر ه * * **الفارِهُ** *: şeyde mahir olan; ve **فَرُهَ** (ظرف ve سهل bâbından) (denir); ve ayrıca **فراهِيَةً** (denir); o hâlde o **فارِهٌ**’dir; ve o, **حامض** gibi nâdirdir; kıyası **فريه**’dir ve **حميض** (da) **صغر** gibi; o hâlde o **صغير**’dir; ve **عظم** (gibi); o hâlde o **عظيم**’dir. Dedim: el-Ezherî dedi: Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فارهين**﴾ yani mahirler; ve **فَرِهِين** yani şımarıklar, azgınlar. Ve ayrıca dedi: **الفارِهُ**, insanlardan güzel, iyi olan; ve binek hayvanlarından yürüyüşü iyi olan. Ve başkası dedi: yüzü güzel olan. el-Cevherî dedi: ve **فارِهٌ**, **الفُرُوهَةِ** ve **الفضرَاهةِ** ve **الفَرَاهِيَةِ** (vasfı) açık olan **البرذون** ve **البغل** ve **الحمار** için söylenir. Ve **براذين**: **فُرْهَةٌ**, **صاحب** ve **صحبة** gibi; ve ayrıca **فُرْهٌ**, **بازِل** ve **بزل** gibi. Ve ata **فاره** denmez; fakat **رائع** ve **جواد** (denir). Ve **فَرِهَ** (طرب bâbından): şımardı ve azdı. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وتنحتون من الجبال بيوتا فرهين**﴾: onu böyle okuyan kimse, bu (mânâ)dandır; ve ﴿**فارهين**﴾ okuyan kimse ise, **فَرُهَ** (damme ile) (mânâ)dan(dır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( فَرُهَ ، كَكَرُمَ ، فَرَاهَةً وَفَراهِيَةً : حَذَقَ ، هُوَ فَارِهٌ ) .
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ : نَادِرٌ مِثْل حَمُضَ فَهُوَ حَامِضٌ ، وَقِيَاسُهُ فَرِيَهٌ وَحَمِيضٌ ، مِثْلُ صَغُرَ فهو صَغِيرٌ وَمَلُحَ فهو مَلِيحٌ .
ويقالُ للبَغْلِ والبِرْذَوْنَ والحِمَارِ : فَارِهٌ ( بَيِّنُ الفُرُوهَةِ ) والفَرَاهِيَةِ والفَرَاهَةِ ، ( ج فُرَّةُ ، كَرُكَّعٍ ، ) جَمْعُ راكِعٍ ، ( وسُكَّرَةٍ ، كَمَا فِي الأَسَاسِ .
قَالَ شَيْخُنَا : لاَ يُعْرَفُ جَمْع على هذا الوَزْنِ .
( وسُفْرَةٍ ، ) مِثْلُ صاحِبٍ وصُحْبَةٍ ، كَمَا في الصِّحَاحِ ( وكُتُبٍ . وفي الضِّحَاحِ : مِثْلُ بَازِلٍ وبُزْلٍ وحَائِلٍ وحُولَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وأَمَّا فُرْهَةٌ فاسمٌ

للجَمْعِ ، عِنْدَ سِيبَوَيْهِ ، ولَيْسَ بِجَمْعٍ لِأَنَّ فاعلاً لَيْسَ مِمَّا يُكَسَّرُ على فُعْلَةٍ .
وقال الأَزْهَرِيُّ : يُقال بِرْذَوْنٌ فارِهٌ ، وَحِمَارٌ فَارِهٌ إِذا كانا سَيُورَيْنِ ، ولا يقالُ للفَرَسِ إِلاَّ جَوادٌ ، ويقالُ له رائِعٌ .
وفي حديثِ جريجٍ : ( دابَّةٌ فَارِهَةٌ ) ، أيْ نَشِيطَةٌ حَادَّةٌ قَوِيَّةٌ . فَأَمَّا قَوْلُ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ في الفَرَسِ :
فَصَافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَرَاتِهِيَبُذُّ الجِيَادَ فَارِهاً مُتَتَايِعاً فَزَعَمَ أَبو حاتِمٍ أَنَّ عَدِيًّا لم يَكُنْ لَهُ بَصَرٌ بالخَيْلِ ، وقد خُطِّىءَ عَدِيٌّ في ذَلِكَ ، والأُنْثَى فَارِهَةٌ .
وفي الصِّحَاحِ : كَانَ الأَصْمَعِيُّ : يُخَطِّىءُ عَدِيّ بْنِ زَيْدٍ في قَوْلِهِ :
فَنَقَلْنَا صَنْعَهُ حتى شَتَافَارِهَ البَالِ لَجُوجاً في السَّنَنْقَالَ : وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عِلْمٌ بالخَيْلِ .
قالَ ابنُ بِرِّي : بَيْتُ عَدِيَ الذي كانَ الأَصْمَعِيُّ يُخَطِّئه فيه هو قَوْلُهُ :
يَبُذُّ الجِيَادَ فَارِهاً مِتَتَايِعَا ( والفَارِهةُ : الجَارِيَةُ الحَسَنَةُ ( المَلِيحَةُ ، ) نَقَلَهُ الْجَوْهَرِيُّ .
( وأَيْضاً : ( الفَتِيَّةُ ، وبِهِ فَسَّر ابنُ سِيدَه قَوْلَ النَّابِغَةِ :
أَعْطَى لِفَارِهَةٍ حُلْوٍ تَوَابِعُهَامِنَ المَوَاهِبِ لا تُعْطَى عَلى حَسَدِ ( وأَيْضاً : ( الشَّدِيدَةُ الأَكْلِ .
وَقَالَ

ابنُ الأَعْرَابِيِّ : رَجُلٌ فَارِهٌ شَدِيدُ الأَكْلِ .
قَالَ : وَقَالَ عَبْدُ لِرَجُلٍ أَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهُ : لاَ تَشْتَرِنِي ، آكُلُ فَارِهاً ، وأَمْشِي كَارِهاً .
( وأَفْرَهَتِ النَّاقَةُ فَهِي مُفْرِهٌ وَمُفْرِهَةٌ : إِذا كَانْتْ تُنْتِجُ الفُرَّة . وأَنْشَدَ الْجَوْهَرِيُّ لِأَبِي ذُؤيْبٍ :
ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرَتُ لِسَاقِهَافَخَرَّتْ كَمَا تَتَايَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ .
( كَفَرَّهَتْ تَفْرِيهاً فَهِيَ مُفَرِّهَةٌ ، وأَنْشَدَ الْجَوْهَرِيُّ لِمَالِكِ بْنِ جِعْدَةَ التَّغْلِبِيِّ :
تَحِلُّ عَلَى مُفَرِّهَةٍ سِنَادٍ على أَخْفَافِهَا عَلَقٌ يَمُورُ ( وأَفْرَهَ ( فلانٌ : اتَّخَذَ غُلاماً فَارِهاً ، ) أي : حَسَنُ الوَجْهِ ، عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ .
( وَفَرِهَ ، كَفَرِحَ : أَشِرَ وَبَطِرَ . ) قَالَ الفَرَّاءُ : أُقِيمَت الهَاءُ هنا مَقَامَ الحَاءِ في فَرِحَ ، والفَرَحُ في كَلاَمِ العَرَبِ الأَشِرُ البَطِرُ . يقالُ : لا تَفْرَحْ أَيْ لاَ تَأْشَر .
وفي الصِّحَاحِ : قَولَه تَعَالى : ﴿بيوتاً فرِهِين﴾ ، فَمَنْ قَرَأَهُ كَذَلِكَ فَهُو مِنْ هَذَا ، وَمَنْ قَرَأَهُ ﴿فارِهِينَ﴾ فَهُوَ من فَرُه ، بالضِّمِ ، انتهَى .
فعلى الأُولى أَي أَشِرِين بَطِرِينَ ، وعلى الثانِيَةِ حَاذِقِينَ ، قَالَه الفَرَّاءُ .
( وَهُوَ يَسْتَفْرِهُ الأَفْرَاسَ : أَيْ ( يَسْتَكْرِمُهَا .
والذي في الأَسَاسِ : فُلاَنٌ يَسْتَفْرِهُ الدّوابَّ .
( وابنُ فيرُّهُ ، بِكَسْرِ الفَاءِ وضمِّ الرَّاءِ المُشَدَّدَةِ أَبُو القاسِمِ وأَبو

محمدٍ القاسِمُ ابنُ فِيرُّه بنِ خَلَفِ بنِ أَحمدَ ( الشَّاطِبِيُّ ناظِمُ القَصِيدَةِ الشَّاطِبِيَّة ، ( رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالى ، تُوفي بِمِصْرَ سَنَة 590 عن خَمْسٍ وَخَمْسِينَ سَنَة ، ( وَمَعْنَاهُ الجَدِيدَةُ بالمَغْرِبِيَّةِ ، ) وَفِي فَتحِ المواهب للشَّهَابِ القَسْطَلاني : مَعْنَاهُ الحَدِيدُ ، هكذا هو بالحاءِ المُهْمَلَةِ ، ومِثْلُهُ نَصُّ التَّكْمِلَةِ .
( وَفَرَاهَةُ : كَسَحَابَةٍ : ة بِسِحِسْتَانَ ، مِنْهَا الإِمَامُ اللُّغَوِيُّ أَبُو نَصْر الفَرَاهِيُّ السنجريُّ مُؤَلِّفُ نِصٍ ابَ الصِّبْيَانِ باللُّغَةِ الفَارِسِيَّةِ .
وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلْيِهِ :
غُلاَمٌ فَرِهٌ ، كَفَارِهٍ كَحَاذِرٍ وَحَادِرٍ ، وبه فُسِّرَ أَيْضاً قَوْلُه تَعَالى : ﴿بُيُوتاً فَرِهِينَ﴾ أَي : حَادِقِينَ .
وأَفْرَهَتِ المَرْأَةُ : جَاءَتْ بِأَوْلاَدٍ مِلاَحٍ .
وَغُلاَمٌ فَارِهٌ : حَسَنُ الوَجْهِ ، قَالَ الشصاعِرُ :
وفَرَساً أُنْثَى وَعَبْداً فَارِهاً والفَرَاهَةُ : الحُسْنُ والمَلاَحَةُ ، وَمِنه قول الشَّافِعِيِّ في بابِ نَفَقَةِ المَمَالِيكِ والجَوَارِي : إِذا كان لَهُنَّ فَرَاهَةٌ زِيدَ في كِسْوَتهنَّ وَنَفَقَتِهِنَّ .
والفَرَاهِيَةُ : النَّشَاطُ ، كالفَرَهَةِ والفُرُوهَةِ .
وبِمِثْلِ ضَبطِ وَالِدِ الشَّاطِبِيِّ : أَبُو عَليَ الحُسَيْنُ بْنُ محمدٍ بن فِيرُّه بن سكرَةَ بن حيون الصَّدفِيُّ ، محِدِّثٌ مَشْهُورٌ مِنْ مَشَايِخِ القاضِي عِياض ، ويُوسُفُ بْنُ محمدِ بْنِ فِيرُّه الأَنْصَارِيُّ المَغْرِبِيُّ سَمِعَ قَاضِي المَارِسْتَان ،

ويوسُفُ بْنُ عَبدِالعَزِيزِ بنِ يُوسُفَ بنِ فِيرُّه اللّخَمِيُّ الحَافِظُ مَعْرُوفٌ .

##### Türkçe

( **فَرُهَ** , **كَكَرُمَ** , **فَرَاهَةً** ve **فَراهِيَةً** : ustalaştı; o, **فَارِهٌ**’dir ) .
**الْجَوْهَرِيُّ** dedi: **حَمُضَ** (o hâlde o **حَامِضٌ**’dir) gibi nâdirdir; kıyası **فَرِيَهٌ** ve **حَمِيضٌ**’dur; **صَغُرَ** (o hâlde o **صَغِيرٌ**’dir) ve **مَلُحَ** (o hâlde o **مَلِيحٌ**’dir) gibi.

Katır, **البِرْذَوْنَ** ve eşek için: **فَارِهٌ** ( **بَيِّنُ الفُرُوهَةِ** ) ve **الفَرَاهِيَةِ** ve **الفَرَاهَةِ** denir; (çoğulu **فُرَّةُ** , **كَرُكَّعٍ** ,) **راكِعٍ**’in çoğuludur; (ve **سُكَّرَةٍ** , **الأَسَاسِ**’ta olduğu gibi.
Şeyhimiz dedi: Bu vezin üzere bir çoğul bilinmez.
(ve **سُفْرَةٍ** ,) **صاحِبٍ** ve **صُحْبَةٍ** gibi, **الصِّحَاحِ**’ta olduğu gibi (ve **كُتُبٍ** . **الضِّحَاحِ**’ta: **بَازِلٍ** ve **بُزْلٍ** ve **حَائِلٍ** ve **حُولَ** gibi.
**ابنُ سِيدَه** dedi: **فُرْهَةٌ** ise, **سِيبَوَيْهِ** katında cem‘ için bir isimdir; cem‘ değildir; çünkü **فاعلاً** , **فُعْلَةٍ** üzerine kırılan şeylerden değildir.

**الأَزْهَرِيُّ** dedi: İkisi de semiz olduklarında **بِرْذَوْنٌ فارِهٌ** ve **حِمَارٌ فَارِهٌ** denir; ata ise ancak **جَوادٌ** denir; ona **رائِعٌ** da denir.

**جريجٍ** hadîsinde: ( **دابَّةٌ فَارِهَةٌ** ) yani: çevik, keskin, güçlü. **عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ**’in at hakkında sözü ise:
فَصَافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَرَاتِهِيَبُذُّ الجِيَادَ فَارِهاً مُتَتَايِعاً
Bunun üzerine **أَبو حاتِمٍ**: **عَدِيّ**’nin atlar hakkında bir görüşü yoktu, dedi; bu hususta **عَدِيّ** hatalı sayılmıştır; dişisi **فَارِهَةٌ**’dir.

**الصِّحَاحِ**’ta: **الأَصْمَعِيُّ** , şu sözünde **عَدِيّ بْنِ زَيْدٍ**’i hatalı sayardı:
فَنَقَلْنَا صَنْعَهُ حتى شَتَافَارِهَ البَالِ لَجُوجاً في السَّنَنْقَالَ : وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عِلْمٌ بالخَيْلِ .

**ابنُ بِرِّي** dedi: **الأَصْمَعِيُّ**’nin **عَدِيّ**’yi onda hatalı saydığı beyti, onun şu sözüdür:
يَبُذُّ الجِيَادَ فَارِهاً مِتَتَايِعَا

( **الفَارِهةُ** : güzel ( **المَلِيحَةُ** ) câriye; bunu **الْجَوْهَرِيُّ** nakletti.
(ve ayrıca: ( **الفَتِيَّةُ** ; bununla **ابنُ سِيدَه** , **النَّابِغَةِ**’nin şu sözünü tefsir etti:
أَعْطَى لِفَارِهَةٍ حُلْوٍ تَوَابِعُهَامِنَ المَوَاهِبِ لا تُعْطَى عَلى حَسَدِ
(ve ayrıca: ( çok yiyen, şiddetli.

**ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: **رَجُلٌ فَارِهٌ** : çok yiyen, şiddetli.
Dedi: Bir köle, kendisini satın almak isteyen bir adama dedi ki: Beni satın alma; **فَارِهاً** yerim ve **كَارِهاً** yürürüm.

( **أَفْرَهَتِ النَّاقَةُ** , o hâlde o **مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**’dir: **الفُرَّة** doğurur olduğunda. **الْجَوْهَرِيُّ** , **أَبِي ذُؤيْبٍ**’den inşâd etti:
ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرَتُ لِسَاقِهَافَخَرَّتْ كَمَا تَتَايَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ .

( **كَفَرَّهَتْ** **تَفْرِيهاً** , o hâlde o **مُفَرِّهَةٌ**’dir; **الْجَوْهَرِيُّ** , **مَالِكِ بْنِ جِعْدَةَ التَّغْلِبِيِّ**’den inşâd etti:
تَحِلُّ عَلَى مُفَرِّهَةٍ سِنَادٍ على أَخْفَافِهَا عَلَقٌ يَمُورُ

( **أَفْرَهَ** (falanca): **غُلاماً فَارِهاً** edindi,) yani: yüzü güzel; **ابنِ الأَعْرَابِيِّ**’den.

( **وَفَرِهَ** , **كَفَرِحَ** : azdı ve şımardı. ) **الفَرَّاءُ** dedi: Burada **الهَاءُ** , **فَرِحَ**’daki **الحَاءِ**’ın makamına ikame edilmiştir; **الفَرَحُ** Arapların sözünde azgın, şımarıktır. Denir ki: **لا تَفْرَحْ** yani: azma.

**الصِّحَاحِ**’ta: Yüce’nin sözü: ﴿**بيوتاً فرِهِين**﴾ ; onu böyle okuyan, bu (bab)dan olur; onu ﴿**فارِهِينَ**﴾ okuyan ise, **فَرُه**’dendir, damme ile; bitti.
Buna göre birincisine göre: yani azgınlar, şımarıklar; ikincisine göre: usta olanlar; bunu **الفَرَّاءُ** söyledi.

( Ve o, atları **يَسْتَفْرِهُ** eder: yani ( onları **يَسْتَكْرِمُهَا** eder.
**الأَسَاسِ**’ta olan: Falanca, binekleri **يَسْتَفْرِهُ** eder.

( **ابنُ فيرُّهُ** ; **الفَاءِ**’ın kesresi ve şeddeli **الرَّاءِ**’ın dammesiyle: **أَبو القاسِمِ** ve **أَبو محمدٍ** **القاسِمُ ابنُ فِيرُّه بنِ خَلَفِ بنِ أَحمدَ** ( **الشَّاطِبِيُّ** , **القَصِيدَةِ الشَّاطِبِيَّة**’nin nâzımı; (Allah Teâlâ ona rahmet etsin), Mısır’da 590 yılında elli beş yaş üzerinde vefat etti; (magribîcede mânâsı “yeni”dir,) **الشَّهَابِ القَسْطَلاني**’nin **فَتحِ المواهب**’inde: mânâsı “demir”dir; işte böyledir, ihmâl edilmiş **الحَاءِ** iledir; **التَّكْمِلَةِ**’nin nassı da bunun gibidir.

( **وَفَرَاهَةُ** : **كَسَحَابَةٍ** gibi: **سِحِسْتَانَ**’da bir beldedir; ondan, lugavî imam **أَبُو نَصْر الفَرَاهِيُّ السنجريُّ** vardır; Farsça dilinde **نِصٍ ابَ الصِّبْيَانِ**’ın müellifidir.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**غُلاَمٌ فَرِهٌ** , **كَفَارِهٍ** ; **كَحَاذِرٍ** ve **حَادِرٍ** gibi; bununla ayrıca Yüce’nin sözü ﴿**بُيُوتاً فَرِهِينَ**﴾ de tefsir edildi; yani: usta olanlar.
**وأَفْرَهَتِ المَرْأَةُ** : güzel çocuklar getirdi.
Ve **غُلاَمٌ فَارِهٌ** : yüzü güzel; şair dedi ki:
وفَرَساً أُنْثَى وَعَبْداً فَارِهاً

Ve **الفَرَاهَةُ** : güzellik ve alımlılık; bundan, **الشَّافِعِيِّ**’nin kölelerin ve câriyelerin nafakası babında sözü: Onlarda **فَرَاهَةٌ** olduğunda, onların giyimine ve nafakasına artırılır.
Ve **الفَرَاهِيَةُ** : canlılık; **الفَرَهَةِ** ve **الفُرُوهَةِ** gibi.

Ve **الشَّاطِبِيِّ**’nin babasının ضبطı gibi: **أَبُو عَليَ الحُسَيْنُ بْنُ محمدٍ بن فِيرُّه بن سكرَةَ بن حيون الصَّدفِيُّ**; **القاضِي عِياض**’ın şeyhlerinden meşhur bir muhaddistir; ve **يُوسُفُ بْنُ محمدِ بْنِ فِيرُّه الأَنْصَارِيُّ المَغْرِبِيُّ** , **قَاضِي المَارِسْتَان**’ı dinledi;

ve **يوسُفُ بْنُ عَبدِالعَزِيزِ بنِ يُوسُفَ بنِ فِيرُّه اللّخَمِيُّ** , meşhur bir hâfızdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَرُهَ
1 فَرُهَ ذ , aor. فَرُهَ , (S, K,) inf. n. فَرَاهَةٌ and فَرَاهِيَةٌ (K) [and app. also فُرُوهَةٌ, expl. below as a simple subst.], He was, or became, skilled, or skilful. (S, K.) ― -b2- And فَرُهَ and فَرَهَ, aor. of each فَرُهَ , [inf. n. app. فُرُوهَةٌ and فَرَاهَةٌ and فَرَاهِيَةٌ, expl. below as simple substs.,] said of a horse or similar beast, &c., He was, or became, brisk, lively, sprightly, active, agile, or light. (Msb.) ― -b3- [And فَرُهَ, inf. n. فَرَاهَةٌ, (of which see an explanation below,) probably signifies He was, or became, beautiful, comely, pretty, or elegant; like صَبُحَ, inf. n. صَبَاحَةٌ.] ― -b4- And فَرِهَ, (S, K,) aor. فَرَهَ , (K,) inf. n. فَرَهٌ, (TK,) He exulted, or rejoiced above measure; or he exulted greatly, and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: (S, K:) the ه in this verb, accord. to Fr, is substituted for the ح in فَرِحَ, which has this meaning. (TA.)

2 فَرَّهَ see what next follows.

أَفْرَهَت
4 أَفْرَهَت ذ She (a camel) brought forth [young ones such as are termed] فُرْهٌ (S) or فُرَّهٌ (K) [i. e. such as were brisk, lively, sprightly, active, agile, or light]; as also ↓ فرّهت, inf. n. تَفْرِيهٌ. (K.) ― -b2- And She (a woman) brought forth beautiful children. (TA.) ― -b3- And افره He (a man) took for himself a غُلَام [i. e. youth, young man, or male slave,] such as is termed فَارِهٌ (IAar, K) meaning beautiful, or comely, of countenance. (IAar, TA.)

هُوَ يَسْتَفْرِهُ الأَفْرَاسَ
10 هُوَ يَسْتَفْرِهُ الأَفْرَاسَ ذ means يَسْتَكْرِمُهَا [i. e. He seeks the horses, or mares, that are of generous race]: (aK, TA:) and the like is said in the A, but with الدَّوَابَّ in the place of الافراس. (TA.)

فَرِهٌ
فَرِهٌ ذ [part. n. of فَرِهَ, meaning Exulting, or rejoicing above measure; &c.]. In the Kur xxvi. 149, some read فَرِهِينَ, from فَرِهَ, signifying as expl. above: others reading فَارِهِينَ, which is from فَرُهَ: (S, TA:) ― -b2- but فَرِهٌ is also syn. with فَارِهٌ, as an epithet applied to a youth, or young man, or male slave; and thus the reading of فَرِهِينَ in the Kur has been expl. as meaning Possessing skill. (TA.)

فُرَاهٌ
فُرَاهٌ ذ i. q. فُرَاتٌ, as an epithet applied to water, signifying Sweet, &c.: both are chaste forms, and well known, like تَابُوهٌ and تَابُوتٌ: so in the Towsheeh. (MF and TA in art. فرت.)

فَرَاهَةٌ
فَرَاهَةٌ ذ [mentioned in the first paragraph as an inf. n. is also expl. as a simple subst.]: see فُرُوهَةٌ. ― -b2- Also Beauty, or comeliness. (Msb, TA.)

فُرُوهَةٌ
فُرُوهَةٌ ذ [app. an inf. n., but mentioned as a simple subst., meaning] Skilfulness. (K.) ― -b2- And فُرُوهَهٌ and ↓ فَرَاهَةٌ and ↓ فَرَاهِيَةٌ denote a quality of a hackney and of a mule and of an ass, (S,) or of a horse, or similar beast, &c., (Msb,) all signifying Briskness, liveliness, sprightliness, activity, agility, or lightness. (Msb, TA. *)

فَرَاهِيَةٌ
فَرَاهِيَةٌ ذ [mentioned in the first paragraph as an inf. n.]: see what next precedes.

فَارِهٌ
فَارِهٌ ذ Skilful, or possessing skill; (S, Msb, K;) part. n. of فَرُهَ, irregularly formed, for by rule it should be فَرِيهٌ: (S:) accord. to Z, it is applied to a man; and also, without ة, to a قَيْنَة [i. e. female slave, or slave-songstress]. (Msb.) ― -b2- And it is applied as an epithet to a hackney, (Az, S, Msb,) and a mule, (S,) and an ass, (Az, S, Msb,) or to a horse, or similar beast, (Az,) meaning Brisk, lively, sprightly, active, agile, or light; (Az, * Msb;) sharp; strong; that goes, or journeys, much; a great goer: (Az, TA:) it is not applied to a فَرَس, (Az, S,) i. e. to an Arabian horse; (Az, Msb;) such being termed جَوَادٌ, (Az, S, Msb,) and رَائِعٌ: (S:) 'Adee Ibn-Zeyd has applied it to the latter; but As has charged him with error in so doing; saying that he possessed not knowledge of horses: (S:) the pl. is فُرْهٌ, (S, Msb,) like بُزْلٌ and حُولٌ pls. of بَازِلٌ and حَائِلٌ, (S,) or فُرُهٌ, like كُتُبٌ, (K,) and فَرَهَةٌ, with two fet-hahs, (Msb,) or فُرْهَةٌ, (S, K,) but this is held by Sb to be a quasi-pl. n., (ISd, TA,) and فُرَّهٌ, like رُكَّعٌ, and فُرَّهَةٌ, like سُكَّرَةٌ, (K,) as in the A, but MF says that no pl. of this measure is known. (TA.) ― -b3- Also, applied to a غُلَام [i. e. youth, young man, or male slave], Beautiful, or comely, of countenance. (IAar, TA.) And [the fem.] فَارِهَةٌ signifies A beautiful, or comely, girl, or young woman: (K:) [and] so ↓ فَرْهَآءُ, [of which the masc. is أَفْرَهُ, and] of which the pl. is فُرْهٌ; but Az says, I do not think that they use this word in relation to girls, or young women, though they may apply it peculiarly to female slaves like as they apply فَارِهٌ and فَارِهَةٌ peculiarly to hackneys and mules and jades, exclusively of Arabian horses. (Msb.) ― -b4- And فَارِهَةٌ is also syn. with فَتِيَّةٌ [i. e. A youthful females, or one in the prime of life]: (thus accord. to several copies of the K and accord. to the TA:) or قَيْنَةٌ [i. e. a female slave, or a slave-songstress: see the first sentence of this paragraph]. (Thus in the CK.) ― -b5- And it signifies also [A woman] who eats vehemently: (K:) and فَارِهٌ applied to man, A vehement eater. (IAar, TA.)

أَفْرَهُ
أَفْرَهُ ذ : see its fem., فَرْهَآءُ, in the next preceding paragraph. ― -b2- فُلَانٌ أَفْرَهُ مِنْ فُلَانٍ means Such a one is more beautiful, or comely, than such a one. (Msb.)

مُفْرِهٌ
مُفْرِهٌ ذ and مُفْرِهَةٌ (S, K) and مُفَرِّهَةٌ (S) are epithets applied to a she-camel, meaning Bringing forth [young ones such as are termed] فُرْهٌ (S) or فُرَّهٌ. (K.) [See 4.]

##### Türkçe

فَرُهَ
1 **فَرُهَ** ذ, muzâri‘ **فَرُهَ**, (S, K,) mastar ismi **فَرَاهَةٌ** ve **فَرَاهِيَةٌ** (K) [ve görünüşe göre ayrıca **فُرُوهَةٌ**, aşağıda basit bir isim olarak açıklanmıştır], O, mahir oldu, yahut mahir hâle geldi. (S, K.) ― -b2- Ve **فَرُهَ** ve **فَرَهَ**, her birinin muzâri‘i **فَرُهَ**, [mastar ismi görünüşe göre **فُرُوهَةٌ** ve **فَرَاهَةٌ** ve **فَرَاهِيَةٌ**, aşağıda basit isimler olarak açıklanmıştır,] bir at veya benzeri bir hayvan vb. hakkında söylenir: O, çevik oldu, yahut çevik hâle geldi; canlı, şen, atik, faal, kıvrak, yahut hafif. (Msb.) ― -b3- [Ve **فَرُهَ**, mastar ismi **فَرَاهَةٌ**, (bunun açıklaması aşağıda görülür,) muhtemelen “O, güzel oldu, yahut güzel hâle geldi; yakışıklı, hoş, zarif, yahut şık”; **صَبُحَ**, mastar ismi **صَبَاحَةٌ** gibi.] ― -b4- Ve **فَرِهَ**, (S, K,) muzâri‘ **فَرَهَ**, (K,) mastar ismi **فَرَهٌ**, (TK,) O, aşırı derecede sevindi; yahut çokça sevindi ve kibirli ve nankörce, yahut şükürsüzce davrandı: (S, K:) bu fiildeki **ه**, Fr’ye göre, bu mânaya sahip olan **فَرِحَ**’daki **ح**’ın yerine konmuştur. (TA.)

2 **فَرَّهَ**: hemen ardından gelen şeye bak.

أَفْرَهَت
4 **أَفْرَهَت** ذ O (dişi deve) **فُرْهٌ** (S) veya **فُرَّهٌ** (K) [yani çevik, canlı, şen, atik, faal, kıvrak, yahut hafif olan] diye adlandırılan (yavrular) doğurdu; bunun gibi ↓ **فرّهت**, mastar ismi **تَفْرِيهٌ**. (K.) ― -b2- Ve O (bir kadın) güzel çocuklar doğurdu. (TA.) ― -b3- Ve **افره** O (bir adam) kendisi için **غُلَام** [yani delikanlı, genç adam, yahut erkek köle] aldı; **فَارِهٌ** (IAar, K) diye adlandırılan, yani yüzce güzel, yahut yakışıklı. (IAar, TA.)

هُوَ يَسْتَفْرِهُ الأَفْرَاسَ
10 **هُوَ يَسْتَفْرِهُ الأَفْرَاسَ** ذ, **يَسْتَكْرِمُهَا** demektir [yani o, asil soydan olan atları yahut kısrakları arar]: (aK, TA:) benzeri A’da da söylenmiştir; fakat **الافراس** yerine **الدَّوَابَّ** ile. (TA.)

فَرِهٌ
**فَرِهٌ** ذ [**فَرِهَ**’nin ism-i fâili; “aşırı derecede sevinen; vb.” mânasında]. Kur’ân xxvi. 149’da bazıları, yukarıda açıklandığı üzere mânalandırarak, **فَرِهِينَ** okur: başkaları **فَارِهِينَ** okur ki bu **فَرُهَ**’dendir: (S, TA:) ― -b2- fakat **فَرِهٌ**, bir delikanlıya, yahut genç adama, yahut erkek köleye uygulanan bir sıfat olarak **فَارِهٌ** ile de eşanlamlıdır; ve böylece Kur’ân’daki **فَرِهِينَ** kıraati “maharet sahibi” mânasında açıklanmıştır. (TA.)

فُرَاهٌ
**فُرَاهٌ** ذ, suya uygulanan bir sıfat olarak “tatlı, vb.” mânasında **فُرَاتٌ** ile aynıdır: ikisi de fasih şekillerdir ve iyi bilinir; **تَابُوهٌ** ve **تَابُوتٌ** gibi: Towsheeh’te böyledir. (MF ve TA, md. فرت.)

فَرَاهَةٌ
**فَرَاهَةٌ** ذ [birinci paragrafta mastar ismi olarak zikredilmiştir; ayrıca basit bir isim olarak da açıklanır]: **فُرُوهَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca güzellik, yahut yakışıklılık. (Msb, TA.)

فُرُوهَةٌ
**فُرُوهَةٌ** ذ [görünüşe göre bir mastar ismi; fakat basit bir isim olarak zikredilmiş olup mânası] Maharet. (K.) ― -b2- Ve **فُرُوهَهٌ** ve ↓ **فَرَاهَةٌ** ve ↓ **فَرَاهِيَةٌ**, bir binek atının ve bir katırın ve bir eşeğin, (S,) yahut bir atın veya benzeri bir hayvanın vb., (Msb,) bir niteliğini ifade eder; hepsi “çeviklik, canlılık, şenlik, atiklik, faallik, kıvraklık, yahut hafiflik” mânasındadır. (Msb, TA. *)

فَرَاهِيَةٌ
**فَرَاهِيَةٌ** ذ [birinci paragrafta mastar ismi olarak zikredilmiştir]: hemen önce gelene bak.

فَارِهٌ
**فَارِهٌ** ذ Mahir, yahut maharet sahibi; (S, Msb, K;) **فَرُهَ**’nin ism-i fâili; kural dışı olarak yapılmıştır; çünkü kurala göre **فَرِيهٌ** olmalıydı: (S:) Z’ye göre, bir adama uygulanır; ve ayrıca, **ة** olmaksızın, bir **قَيْنَة**’ye [yani kadın köleye, yahut köle-şarkıcıya]. (Msb.) ― -b2- Ve bir binek atına, (Az, S, Msb,) ve bir katıra, (S,) ve bir eşeğe, (Az, S, Msb,) yahut bir ata veya benzeri bir hayvana, (Az,) “çevik, canlı, şen, atik, faal, kıvrak, yahut hafif” mânasında sıfat olarak uygulanır; (Az, * Msb;) keskin; güçlü; çok giden, yahut çok yolculuk eden; çok giden: (Az, TA:) bir **فَرَس**’e, (Az, S,) yani bir Arap atına uygulanmaz; (Az, Msb;) zira bunlara **جَوَادٌ**, (Az, S, Msb,) ve **رَائِعٌ** denir: (S:) ‘Adee İbn-Zeyd bunu ikincisine uygulamıştır; fakat As, bunu yapmasında onu hata ile suçlamıştır; “atlara dair bilgi sahibi değildi” diyerek: (S:) çoğulu **فُرْهٌ**’dur, (S, Msb,) **بَازِلٌ** ve **حَائِلٌ**’in çoğulları olan **بُزْلٌ** ve **حُولٌ** gibi, (S,) yahut **فُرُهٌ**, **كُتُبٌ** gibi, (K,) ve **فَرَهَةٌ**, iki fetha ile, (Msb,) yahut **فُرْهَةٌ**, (S, K,) fakat bu, Sb tarafından bir nevi çoğul isim sayılır, (ISd, TA,) ve **فُرَّهٌ**, **رُكَّعٌ** gibi, ve **فُرَّهَةٌ**, **سُكَّرَةٌ** gibi, (K,) A’da olduğu üzere; fakat MF, bu vezinde hiçbir çoğulun bilinmediğini söyler. (TA.) ― -b3- Ayrıca bir **غُلَام**’a [yani delikanlıya, genç adama, yahut erkek köleye] uygulanarak: yüzce güzel, yahut yakışıklı. (IAar, TA.) Ve [müennesi] **فَارِهَةٌ**, güzel, yahut yakışıklı bir kız, yahut genç kadın demektir: (K:) [ve] yine ↓ **فَرْهَآءُ**; [bunun müzekkeri **أَفْرَهُ**’dur; ve] bunun çoğulu **فُرْهٌ**’dur; fakat Az der ki: kızlar yahut genç kadınlar hakkında bu kelimeyi kullandıklarını sanmıyorum; gerçi bunu, Arap atları hariç olmak üzere, binek atlarına ve katırlara ve zayıf atlara mahsus olarak **فَارِهٌ** ve **فَارِهَةٌ**’yi mahsus kıldıkları gibi, kadın kölelere mahsus olarak uygulayabilirler. (Msb.) ― -b4- Ve **فَارِهَةٌ**, ayrıca **فَتِيَّةٌ** ile de eşanlamlıdır [yani genç bir dişi, yahut hayatının baharında olan]: (K’nın birkaç nüshasına göre ve TA’ya göre böyledir:) yahut **قَيْنَةٌ** [yani kadın köle, yahut köle-şarkıcı: bu paragrafın ilk cümlesine bak]. (CK’da böyledir.) ― -b5- Ve ayrıca [bir kadın için] şiddetle yiyen demektir: (K:) ve **فَارِهٌ** bir adama uygulanınca: şiddetle yiyen. (IAar, TA.)

أَفْرَهُ
**أَفْرَهُ** ذ: müennesi olan **فَرْهَآءُ**’ya, bir önceki paragrafta bak. ― -b2- **فُلَانٌ أَفْرَهُ مِنْ فُلَانٍ** demektir: falan, falandan daha güzel, yahut daha yakışıklıdır. (Msb.)

مُفْرِهٌ
**مُفْرِهٌ** ذ ve **مُفْرِهَةٌ** (S, K) ve **مُفَرِّهَةٌ** (S) dişi deveye uygulanan sıfatlardır; mânası: **فُرْهٌ** (S) veya **فُرَّهٌ** (K) diye adlandırılan (yavrular) doğuran. (K.) [4’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَرِهَ
فَرِهَ A ( n. ac. فَرَه 4 ),
a.  Was sprightly, playful, frolicsome; was pert.

b.  Exulted, rejoiced.

فَرُهَ
فَرُهَ U ( n. ac. فَرَاْهَة 22t ,  فَرَاهِيَة ),
a.  Was clever, ingenious, skilful.

b.  Was brisk, agile.

فَرَّهَ
فَرَّهَ II ,
a.  see IV (a) .

أَفْرَهَ
أَفْرَهَ IV ,
a.  Brought forth comely offspring.

b.  Chose a comely slave.

فَرِه
فَرِه 5 ,
a.  Sprightly, playful, frolicsome; vivacious; agile.

b.  Clever, ingenious.

أَفْرَهُ
أَفْرَهُ 14 , ( pl. فُرْه 3 ),
a.  see 5 .

فَاْرِه
فَاْرِه 21 , ( pl. فَرَهَة 4t ,  فُرُه 10 ,  فُرَّه 11 ),
a.  see 5 .

فَرَاْهَة
فَرَاْهَة 22t ,
a.  Sprightliness; vivacity.

b.  Cleverness, ingenuity; skilfulness.

فُرَاْه
فُرَاْه 24 ,
a.  Sweet ( water ).

فُرُوْهَة
فُرُوْهَة 27t ,
a.  see 22t .

فَرَاهِيَة
فَرَاهِيَة
a.  see 22t .

##### Türkçe

**فَرِهَ**
**فَرِهَ** A ( n. ac. **فَرَه** 4 ),
a.  Canlı, oyuncu, şen-şakrak idi; küstah idi.

b.  Sevinçle coştu, sevindi.

**فَرُهَ**
**فَرُهَ** U ( n. ac. **فَرَاْهَة** 22t ,  **فَرَاهِيَة** ),
a.  Zeki, dahî, mahir idi.

b.  Çevik, atik idi.

**فَرَّهَ**
**فَرَّهَ** II ,
a.  IV (a)’ya bak.

**أَفْرَهَ**
**أَفْرَهَ** IV ,
a.  Güzel (görünümlü) evlat meydana getirdi.

b.  Güzel (görünümlü) bir köle seçti.

**فَرِه**
**فَرِه** 5 ,
a.  Canlı, oyuncu, şen-şakrak; hayat dolu; çevik.

b.  Zeki, dahî.

**أَفْرَهُ**
**أَفْرَهُ** 14 , ( pl. **فُرْه** 3 ),
a.  5’e bak.

**فَاْرِه**
**فَاْرِه** 21 , ( pl. **فَرَهَة** 4t ,  **فُرُه** 10 ,  **فُرَّه** 11 ),
a.  5’e bak.

**فَرَاْهَة**
**فَرَاْهَة** 22t ,
a.  Canlılık; hayat doluluk.

b.  Zekilik, dahîlik; maharet.

**فُرَاْه**
**فُرَاْه** 24 ,
a.  Tatlı (su).

**فُرُوْهَة**
**فُرُوْهَة** 27t ,
a.  22t’ye bak.

**فَرَاهِيَة**
**فَرَاهِيَة**
a.  22t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فره
فَرِهَ - يَفْرَهُ - فَارِه - فَارِهين

فَرِهَ - يَفْرَهُ + الكائن: يرفه نفسه رفاهية: يبذخ على نفسه في العيش والمسكن فيسكن في أحسن البيوت زينة وصنعة، ويلبس أحسن الثياب زينة وصنعة، ويأكل أغلى الطعام وأحسنه
فَارِه: اسم فاعل صفة مشبهة من " فَرِهَ - يَفْرَهُ ": الذي يبذخ على نفسه في العيش والمسكن
فَارِهين: جمع " فَارِه "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي:
فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ
فارهين
 	﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين (149)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [فره] ف ر ه: الفارِهُ الحاذق بالشيء وقد فَرُهَ من باب ظرف وسهل و فراهِيَةً أيضا فهو فارِهٌ وهو نادر مثل حامض وقياسه فريه وحميض مثل صغر فهو صغير وعظم فهو عظيم قلت قال الأزهري قوله تعالى ﴿فارهين﴾ أي حاذقين و فَرِهِين أي اشرين بطرين وقال أيضا الفارِهُ من لاناس المليح الحسن ومن الدواب الجيد السير وقال غيره الحسن الوجه قال الجوهري ويقال للبرذون والبغل والحمار فارِهٌ بين الفُرُوهَةِ و الفضرَاهةِ و الفَرَاهِيَةِ وبراذين فُرْهَةٌ مثل صاحب وصحبة و فُرْهٌ أيضا مثل بازل وبزل ولا يقال للفرس فاره ولكن رائع وجواد و فَرِهَ من باب طرب اشر وبطر وقوله تعالى ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فرهين﴾ من قرأه كذلك فهو من هذا ومن قرأ ﴿فارهين﴾ فهو من فَرُهَ بالضم
معجم الفرائد القرآنية:
ف ر هـ
"فَارِهِينَ" في قوله تعالى :" وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِيـنَ" (149) الشعراء .
الفارِهُ : الحاذق بالشيء، وفارهون حاذقون . وقيل الفره : الأشر والبطر .
الراغب
فره
- الفره: الأشر، وناقة مفره ومفرهة: تنتج الفره (انظر: المجمل 3/719؛ واللسان (فره) )، وقوله: }وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين﴿[الشعراء/149]، أي: حاذقين، وجمعه فره، ويقال ذلك في الإنسان وفي غيره، وقرئ:﴾فرهين{ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وأبي جعفر ويعقوب. انظر: الإتحاف ص 333) في معناه. وقيل: معناهما أشرين.
ملخص اللسان:
1.     فره: فَرُهَ الشيءُ، بالضم، يَفُرُهُ فَرَاهَةً وفَراهِيَةً
2.     جاريةٌ فارِهةٌ إذا كانت حَسْناءَ مليحة.
3.     وغلامٌ فارِهٌ: حَسَنُ الوجه
4.     والفارِهُ: الحاذِقُ بالشيء.
5.      وفَرِهَ، بالكسر: أَشِرَ وبَطِرَ
6.     الفُرُوهَةُ والفَراهةُ والفَراهِيةُ: النَّشاطُ
7.     والفَرَهُ: الفَرَحُ. والفَرِهُ: الفَرِحُ.
8.     ورجل فارِهٌ:شديدُ الأَكل
لسان العرب
● -    فره: فَرُهَ الشيءُ، بالضم، يَفُرُهُ فَرَاهَةً وفَراهِيَةً وهو فارِهٌ   بيِّنُ الفَراهةِ والفُروهةِ؛ قال:   ضَوْرِيَّةٌ أُولِعْتُ باشتِهارِها،   ناصِلَةُ الحَقْوَينِ من إزارِها   يُطْرِقُ كلْبُ الحَيِّ من حِذارِها،   أَعْطَيْتُ فيها، طائِعاً أَوكارِها،   حَدِيقَةً غَلْباءَ في جِدارِها،   وفَرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها   الجوهري: فارِهٌ نادر مثل حامض، وقياسه فَرِيهٌ وحَمِيضٌ، مثل صَغُر فهو   صَغِير ومَلُحَ فهو مَلِيح. ويقال للبِرْذَوْنِ والبغل والحمار: فارِهٌ   بيِّنُ الفُروهةِ والفَراهِيَة والفَراهَةِ؛ والجمع فُرْهة مثل صاحِبٍ   وصُحْبة، وفُرْهٌ أَيضاً مثل بازل وبُزْلٍ وحائل وحُولٍ. قال ابن سيده:   وأَما فُرْهَة فاسم للجمع، عند سيبويه، وليس بجمع لأَن فاعلاً ليس مما   يكسَّر على فُعْلة، قال: ولا يقال للفرس فارِِهٌ إنما يقال في البغل والحمار   والكلب وغير ذلك. وفي التهذيب: يقال بِرْذَوْنٌ فارِهٌ وحمار فارِهٌ   إذا كانا سَيُورَيْن، ولا يقال للفرس إلا جَوادٌ، ويقال له رائع. وفي حديث   جريج: دابَّةٌ فارِهَة أَي نَشيطة حادَّة قَوِيَّة؛ فأَما قول عديِّ   بن زيد في صفة فرس:   فصافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَراتِه،   يَبُذُّ الجِيادَ فارِهاً مُتَتايعا   فزعم أَبو حاتم أَن عَدِيّاً لم يكن له بَصَرٌ بالخيل، وقد خُطِّئَ   عَديٌّ في ذلك، والأُنثى فارِهَةٌ؛ قال الجوهري: كان الأَصمعي يُخَطِّئ   عديّ بن زيد في قوله:   فنَقَلْنا صَنْعَهُ، حتى شَتا   فارِهَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ   قال: لم يكن له عِلْمٌ بالخيل. قال ابن بري: بيتُ عديٍّ الذي كان   الأَصمعي يُخَطِّئه فيه هو قوله:   يَبُذُّ الجِيادَ فارهاً مُتَتايعا   وقول النابغة:   أَعْطى لفارِهةٍ حُلْوٍ توابِعُها   مِنَ المَواهب لا تُعْطى على حَسَد   قال ابن سيده: إنما يعني بالفارهة القَيْنة وما يَتْبعُها من المَواهب،   والجمعُ فَوارِهُ وفُرُهٌ؛ الأَخيرة نادرة لأَن فاعلة ليس مما يُكسَّر   على فُعُلٍ. ويقال: أَفْرَهت فُلانةُ إذا جاءَت بأَوْلادٍ فُرَّهَةٍ أَي   مِلاحٍ. وأَفْرَهَ الرجلُ إذا اتخذ غُلاماً فارِهاً، وقال: فارِهٌ   وفُرْهٌ ميزانه نائبٌ ونُوب. قال الأَزهري: وسمعت غير واحد من العرب يقول:   جاريةٌ فارِهةٌ إذا كانت حَسْناءَ مليحة. وغلامٌ فارِهٌ: حَسَنُ الوجه،   والجمع فُرْه. وقال الشافعي في باب نَفقة المَماليك والجواري: إذا كان لهنَّ   فَراهةُ زِيدَ في كِسْوَتهنَّ ونفقتِهِنَّ؛ يريد بالفَراهة الحُسْنَ   والمَلاحةَ. وأَفْرَهَت الناقةُ، فهي مُفْرِه ومُفْرهة إذا كانت تُنْتَج   الفُرْهَ، ومُفَرِّهة أَيضاً؛ قال مالك بن جعدة الثعلبي:   فإنَّكَ يومَ تَأْتيني حَريباً،   تَحِلُّ عَليَّ يَوْمَئِذٍ نُذورُ   تَحِلُّ على مُفَرِّهَةٍ سِنادٍ،   على أَخفافِها عَلَقٌ يمُورُ   ابن سيده: ناقة مُفْرِهة تَلِد الفُرْهَة؛ قال أَبو ذؤيب:   ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرْتُ لِساقِها،   فَخَرَّت كما تَتابَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ   ويروى: كما تَتايَع. والفارِهُ: الحاذِقُ بالشيء. والفُرُوهَةُ   والفَراهةُ والفَراهِيةُ: النَّشاطُ. وفَرِهَ، بالكسر: أَشِرَ وبَطِرَ. ورجل   فَرِهٌ: نَشيطٌ أَشِرٌ. وفي التنزيل العزيز: وتَنْحِتُون من الجبال بيوتاً   فَرِهينَ؛ فمن قرأَه كذلك فهو منْ هذا شَرِهين بَطِرين، ومن قرأَه فارِهينَ   فهو من فَرُه، بالضم؛ قال ابن بري عند هذا الموضع: قال ابن وادع   العَوْفي:   لا أَسْتَكِينُ، إذا ما أَزْمَةٌ أَزَمَتْ،   ولن تَراني بخيرٍ فارهَ الطَّلَبِ   قال الفراء: معنى فارِهِين حاذقِين، قال: والفَرِحُ في كلام العرب،   بالحاء، الأَشِرُ البَطِر. يقال: لا تَفْرحْ أَي لا تَأْشَرْ. قال الله عز   وجل: لا تَفْرَحْ إن الله لا يُحِبُّ الفَرِحينَ؛ فالهاء ههنا كأَنها   أُقِيمت مُقام الحاء. والفَرَهُ: الفَرَحُ. والفَرِهُ: الفَرِحُ. ورجل فارِهٌ:   شديدُ الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي، قال: وقال عبدٌ لرجلٍ أَراد أَن   يَشْتَرِيَه: لا تَشْتَرني، آكُلُ فارِهاً وأَمْشِي كارهاً.
مقاييس اللغة:
(فره) الفاء والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على أشَرٍ وحِذْق. من ذلك الفارِه الحاذِقُ بالشيء. والفَرِه: الأشِر. والفارهة: القينة. وناقةٌ مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ، إذا كانت تُنتَجُ الفُرْه.
القاموس المحيط:
فَرُهَ، ككَرُمَ، فَراهَةً وفَراهِيَةً حَذَقَ، فهو فارِهٌ، بَيِّنُ الفُروهَةِ ج فُرَّهٌ، كَرُكَّعِ وسُكَّرَةٍ وسُفْرَةٍ وكُتُبٍ. والفارِهَةُ الجارِيَةُ المَليحَةُ، والفَتِيَّةُ، والشَّديدَةُ الأَكْل. وأفْرَهَتِ الناقَةُ، فهي مُفْرِهٌ ومُفْرِهَةٌ إذا كانت تُنْتِجُ الفُرَّهَ، كفَرَّهَتْ تَفْريهاً، و فلانٌ اتَّخَذَ غُلاماً فارِهاً. وفَرِهَ، كفَرِحَ أشِرَ، وبَطِرَ. وهو يَسْتَفْرهُ الأَفْراسَ يَسْتَكْرِمُها. وابن فِيرُّه، بكسر الفاءِ وضم الراءِ المشددة أبو القاسِمِ الشاطِبِيُّ، رحمه الله تعالى، ومعناهُ الجَديدَةُ بالمَغْرِبِيَّةِ. وفَراهَةُ، كسَحابَةٍ ة بِسِجِسْتانَ.
تاج العروس:
( فره ككرم فراهة وفراهية حذق فهو فاره ) قال الجوهرى نادر مثل حمض فهو حامض وقياسه فريه وحميض مثل صغر فهو صغير وملح فهو مليح ويقال للبغل والبرذون والحمار فاره ( بين الفروهة ) والفراهية والفراهة ( ج فره كركع ) جمع راكع ( وسكرة ) كما في الاساس قال شيخنا لا يعرف جمع على هذا الوزن ( وسفرة ) مثل صاحب وصحبة كما في الصحاح
( وكتب ) وفى الصحاح مثل بازل وبزل وحائل وحول قال ابن سيده وأما فرهة قاسم للجمع عند سيبويه وليس بجمع لان فاعلا ليس مما يكسر على فعلة وقال الازهرى يقال برذون فاره وحمار فاره إذا كانا سيورين ولا يقال للفرس الا جواد ويقال له رائع وفى حديث جريج دابة فارهة أي نشيطة حادة قوية فأما قول عدى بن زيد في الفرس فصاف يفرى جلة عن سراته * يبذا لجياد فارها متتايعا فزعم أبو حاتم أن عديالم يكن له بصر بالخيل وقد خطئ عدى في ذلك والانثى فارهة وفى الصحاح كان الاصمعي يخطئ عدى بن زيد في قوله : فنقلنا صنعه حتى شتا * فاره البال لجو جافى السنن قال ولم يكن له علم بالخيل قال ابن برى عدى الذى كان الاصمعي يخطئه فيه هو قوله * يبذا الجياد فارها متتايعا * ( والفارهة الجارية ) الحسنة ( المليحة ) نقله الازهرى ( و ) أيضا ( الفتية ) وبه فسر ابن سيده قول النابغة أعطى لفارهة حلو توابعها * من المواهب لا تعطى على حسد
( و ) أيضا ( الشديدة الاكل ) وقال ابن الاعرابي رجل فاره شديد الاكل قال وقال عبد لرجل أراد أن يشتريه لا تشترني آكل فارها وأمشى كارها ( وأفرهت الناقة فهى مفره ومفرهة إذا كانت تنتج الفره ) وأنشد الجواهري لابي ذؤيب ومفرهة عنس قدرت لساقها * فخرت كما تتايع الريح بالقفل ( كفرهت تفريها ) فهى مفرهة وأنشد الجواهري لمالك بن جعدة التغلبي تحل على مفرهة سناد * على أخفافها علق يمور ( و ) أفره ( فلان اتخذ غلاما فارها ) أي حسن الوجه عن ابن الاعرابي ( وفره كفرح أشرو بطر ) قال الفراء أقيمت الهاء هنا مقام الحاء في فرح والفرح في كلام العرب الاشر البطر يقال لا تفرح أي لا تأشر وفى الصحاح قوله تعالى بيوتا فرهين فمن قرأه كالذلك فهو من هذا ومن قرأه فارهين فهو من فره بالضم انتهى فعلى الاولى أي أشرين بطرين وعلى الثانية حاذقين قاله الفراء ( وهو يستفره الافراس ) أي ( يستكرمها ) والذى في الاساس فلان يستفره الدواب ( وابن فيره بكسر الفاء وضم الراء المشددة أبو القاسم ) وأبو محمد القاسم ابن فيره بن خلف بن أحمد ( الشاطبي ) ناظم القصيدة الشاطبية ( رحمه الله تعالى ) توفى بمصر سنة 590 عن خمس وخمسين سنة ( ومعناه الجديدة بالمغربية ) وفى فتح المواهبى للشهاب القسطانى معناه الحديد هكذا هو بالحاء المهملة ومثله نص التكملة ( وفراهة كسحابة ة بسجستان ) منها الامام اللغوى أبو نصر الفراهى السنجري مؤلف نصاب الصبيان باللغة الفارسية * ومما يسادرك عليه غلام فره كفاره كحذرو حاذرو به فسر أيضا قوله تعالى بيوتا فرهين أي حاذقين وأفرهت المرأة جاءت باولاد ملاح وغلام فاره حسن الوجه قال الشاعر * وفرسا أنثى وعبد افارها * والفراهة الحسن والملاحة ومنه قول الشافعي في باب نفقة المماليك والجوارى إذا كان لهن فراهة زيد في كسوتهن ونفقتهن والفراهية النشاط كافراهة والفروهة وبمثل ضبط والد الشاطبي أبو على الحسين بن محمد بن فيره بن سكرة بن حيون الصد في محدث مشهور من مشايخ القاضى عياض ويوسف بن محمد بن فيره الانصاري المغربي سمع قاضى المارستان ويوسف بن عبد العزيز بن يوسف بن فيره اللخمى الحافظ معروف

##### Türkçe

**فره**
**فَرِهَ - يَفْرَهُ - فَارِه - فَارِهين**

**فَرِهَ - يَفْرَهُ** + varlık: kendisini **رفاهية** ile **يرفه** eder: yaşayış ve meskende kendi üzerine israf eder; böylece süs ve işçilikçe evlerin en iyisinde oturur, süs ve işçilikçe elbiselerin en iyisini giyer, yemeğin en pahalı ve en iyisini yer.
**فَارِه**: “**فَرِهَ - يَفْرَهُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: yaşayış ve meskende kendi üzerine israf eden kimse.
**فَارِهين**: “**فَارِه**”in çoğulu.
Ve lafız, “**البطر والرفاهية والتكبر**” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**فَرِهَ - يَفْرَهُ**، **تَرِفَ - يَتْرَفُ**، **مَرِحَ - يَمْرَحُ**، **بَطِرَ - يَبْطَرُ**، **مَنَّ - يَمُنُّ** (müteaddî), **أَشِرَ - يَأْشَرُ**
**فارهين**
 	﴿Ve dağlardan evler yontuyorsunuz, **فارهين** (149)﴾ **الشعراء**
**مختار الصحاح**
● [**فره**] ف ر ه: **الفارِهُ** şeyde mahir olandır; ve **فَرُهَ** (zarf ve sehl bâbından) olmuştur; ve ayrıca **فراهِيَةً** (da); o hâlde o **فارِهٌ**dur; ve o, **حامض** gibi nâdirdir; kıyası **فريه** ve **حميض**dur; **صغر** misali: o hâlde o **صغير**dir; ve **عظم**: o hâlde o **عظيم**dir. Dedim: el-Ezherî dedi ki: Yüce Allah’ın sözü ﴿**فارهين**﴾ yani mahirler; ve **فَرِهِين** yani **اشرين** **بطرين**. Ve yine dedi ki: İnsanlardan **الفارِهُ**: güzel, iyi; binek hayvanlarından: yürüyüşü iyi olan. Ve başkası dedi: yüzü güzel olan. el-Cevherî dedi ki: **البرذون**a, katıra ve eşeğe **فارِهٌ** denir; **الفُرُوهَةِ** ve **الفضرَاهةِ** ve **الفَرَاهِيَةِ**si açık olan; ve **براذين فُرْهَةٌ** “**صاحب** ve **صحبة**” gibi; ve **فُرْهٌ** da “**بازِل** ve **بُزْل**” gibi. Ve ata **فاره** denmez; fakat **رائع** ve **جواد** (denir). Ve **فَرِهَ** (tarab bâbından): **اشر** ve **بطر** oldu. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿Ve dağlardan evler yontuyorsunuz **فرهين**﴾ bunu böyle okuyan, işte bu (mânâ)dan (okumuştur); ve ﴿**فارهين**﴾ okuyan ise, **فَرُهَ** (damme ile)den (okumuştur).

**معجم الفرائد القرآنية:**
ف ر هـ
“**فَارِهِينَ**” Yüce Allah’ın sözü: “ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً **فَارِهِيـنَ**” (149) **الشعراء**.
**الفارِهُ**: şeyde mahir; ve **فارهون** mahirlerdir. Ve denildi ki: **الفره**: **الأشر** ve **البطر**.

**الراغب**
**فره**
- **الفره**: **الأشر**; ve **ناقة مفره ومفرهة**: **الفره**yi doğurur (bak: **المجمل** 3/719; ve **اللسان** (**فره**)); ve sözü: }Ve dağlardan evler yontuyorsunuz **فارهين**﴿[**الشعراء**/149], yani: mahirler; ve onun çoğulu **فره**dir; ve bu, insanda ve başkasında söylenir. Ve﴾**فرهين**{ diye okundu (ki o, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb’un kıraatidir. bak: **الإتحاف** s. 333) onun mânâsında. Ve denildi ki: ikisinin mânâsı **أشرين**dir.

**ملخص اللسان:**
1.     **فره**: **فَرُهَ** şey, damme ile; **يَفُرُهُ** **فَرَاهَةً** ve **فَراهِيَةً**.
2.     **جاريةٌ فارِهةٌ**: eğer **حَسْناءَ** **مليحة** ise.
3.     Ve **غلامٌ فارِهٌ**: yüzü güzel.
4.     Ve **الفارِهُ**: şeyde mahir.
5.      Ve **فَرِهَ** kesre ile: **أَشِرَ** ve **بَطِرَ**.
6.     **الفُرُوهَةُ** ve **الفَراهةُ** ve **الفَراهِيةُ**: **النَّشاطُ**.
7.     Ve **الفَرَهُ**: **الفَرَحُ**. Ve **الفَرِهُ**: **الفَرِحُ**.
8.     Ve **رجل فارِهٌ**: yemesi şiddetli.

**لسان العرب**
● -    **فره**: **فَرُهَ** şey, damme ile; **يَفُرُهُ** **فَرَاهَةً** ve **فَراهِيَةً**; ve o **فارِهٌ**dur; **الفَراهةِ** ve **الفُروهةِ**si açık olan; dedi ki:
   ضَوْرِيَّةٌ أُولِعْتُ باشتِهارِها،
   ناصِلَةُ الحَقْوَينِ من إزارِها
   يُطْرِقُ كلْبُ الحَيِّ من حِذارِها،
   أَعْطَيْتُ فيها، طائِعاً أَوكارِها،
   حَدِيقَةً غَلْباءَ في جِدارِها،
   وفَرَساً أُنْثى وعَبْداً فارِها
   el-Cevherî: **فارِهٌ** nâdirdir, **حامض** gibi; kıyası **فَرِيهٌ** ve **حَمِيضٌ**dur; **صَغُر** misali: o hâlde **صَغِير**; ve **مَلُحَ**: o hâlde **مَلِيح**. Ve **البِرْذَوْن**a, katıra ve eşeğe: **فارِهٌ** denir; **الفُروهةِ** ve **الفَراهِيَة** ve **الفَراهَةِ**si açık olan; ve çoğulu **فُرْهة** “**صاحِبٍ** ve **صُحْبة**” gibi; ve **فُرْهٌ** da “**بازِل** ve **بُزْلٍ** ve **حائل** ve **حُولٍ**” gibi. İbn Sîde dedi ki: **فُرْهَة** ise, Sîbeveyh’e göre cem‘ için bir isimdir; cem‘ değildir; çünkü **فاعلاً** **فُعْلة** üzerine kırılanlardan değildir. Dedi ki: ve ata **فارِِهٌ** denmez; ancak katırda, eşekte, köpekte ve bunun dışında söylenir. Ve **التهذيب**’de: **بِرْذَوْنٌ فارِهٌ** ve **حمار فارِهٌ** denir, eğer ikisi de iyi yürüyüşlü iseler; ve ata ancak **جَوادٌ** denir; ve ona **رائع** denir. Ve Cüreyc hadîsinde: **دابَّةٌ فارِهَة** yani: **نَشيطة** **حادَّة** **قَوِيَّة**. Adî b. Zeyd’in bir atın sıfatında sözü ise:
   فصافَ يُفَرِّي جُلَّه عَنْ سَراتِه،
   يَبُذُّ الجِيادَ فارِهاً مُتَتايعا
   Ebû Hâtim, Adî’nin atlar hakkında basîreti olmadığını iddia etti; ve Adî bu hususta hatalı sayıldı. Dişisi **فارِهَةٌ**dur. el-Cevherî dedi ki: el-Asma‘î, Adî b. Zeyd’i şu sözünde hatalı sayardı:
   فنَقَلْنا صَنْعَهُ، حتى شَتا
   فارِهَ البالِ لَجُوجاً في السَّنَنْ
   Dedi ki: onun atlar hakkında bilgisi yoktu. İbn Berrî dedi ki: Asma‘î’nin Adî’yi hatalı saydığı beyit, onun şu sözüdür:
   يَبُذُّ الجِيادَ فارهاً مُتَتايعا
   Ve Nâbiga’nın sözü:
   أَعْطى لفارِهةٍ حُلْوٍ توابِعُها
   مِنَ المَواهب لا تُعْطى على حَسَد
   İbn Sîde dedi ki: **الفارهة** ile ancak **القَيْنة**yi ve ona tâbi olan bağışları kasteder; ve çoğul **فَوارِهُ** ve **فُرُهٌ**dur; sonuncusu nâdirdir; çünkü **فاعلة** **فُعُلٍ** üzerine kırılanlardan değildir. Ve denir: **أَفْرَهت** falanca kadın, eğer **فُرَّهَةٍ** yani **مِلاحٍ** evlâtlar getirdiyse. Ve **أَفْرَهَ** adam, eğer **غُلاماً فارِهاً** edindiyse. Ve dedi ki: **فارِهٌ** ve **فُرْهٌ**; vezni **نائبٌ** ve **نُوب**. el-Ezherî dedi ki: Araplardan birden fazlasını işittim: **جاريةٌ فارِهةٌ** denir, eğer **حَسْناءَ** **مليحة** ise. Ve **غلامٌ فارِهٌ**: yüzü güzel; ve çoğulu **فُرْه**. Şâfiî, köleler ve câriyelerin nafakası bâbında dedi ki: eğer onlar için **فَراهةُ** varsa, onların giyimine ve nafakasına artırılır; **الفَراهة** ile güzelliği ve alımlılığı kasteder. Ve deve **أَفْرَهَت**; o hâlde o **مُفْرِه** ve **مُفْرهة**dir, eğer **الفُرْهَ** doğurur ise; ve **مُفَرِّهة** de (denir); Mâlik b. Ca‘de es-Se‘lebî dedi ki:
   فإنَّكَ يومَ تَأْتيني حَريباً،
   تَحِلُّ عَليَّ يَوْمَئِذٍ نُذورُ
   تَحِلُّ على مُفَرِّهَةٍ سِنادٍ،
   على أَخفافِها عَلَقٌ يمُورُ
   İbn Sîde: **ناقة مُفْرِهة** **الفُرْهَة** doğurur; Ebû Züeyb dedi ki:
   ومُفْرِهَةٍ عَنْسٍ قَدَرْتُ لِساقِها،
   فَخَرَّت كما تَتابَعَ الرِّيحُ بالقَفْلِ
   Ve rivayet olunur: **كما تَتايَع**. Ve **الفارِهُ**: şeyde mahir. Ve **الفُرُوهَةُ** ve **الفَراهةُ** ve **الفَراهِيةُ**: **النَّشاطُ**. Ve **فَرِهَ** kesre ile: **أَشِرَ** ve **بَطِرَ**. Ve **رجل فَرِهٌ**: **نَشيطٌ** **أَشِرٌ**. Ve aziz tenzilde: Ve dağlardan evler yontuyorsunuz **فَرِهينَ**; onu böyle okuyan, işte bu (mânâ)dan: **شَرِهين بَطِرين**; ve onu **فارِهينَ** okuyan ise, **فَرُه** (damme ile)den. İbn Berrî bu yerin yanında dedi ki: İbn Vâdi‘ el-‘Avfî dedi ki:
   لا أَسْتَكِينُ، إذا ما أَزْمَةٌ أَزَمَتْ،
   ولن تَراني بخيرٍ فارهَ الطَّلَبِ
   el-Ferrâ dedi ki: **فارِهِين**in mânâsı **حاذقِين**dir. Dedi ki: Arapların كلامında **الفَرِحُ** (ḥâ ile) **الأَشِرُ البَطِر**dır. Denir: **لا تَفْرحْ** yani **لا تَأْشَرْ**. Aziz ve celîl Allah dedi ki: **لا تَفْرَحْ إن الله لا يُحِبُّ الفَرِحينَ**; burada **الهاء** sanki **الحاء**ın yerine ikame edilmiştir. Ve **الفَرَهُ**: **الفَرَحُ**. Ve **الفَرِهُ**: **الفَرِحُ**. Ve **رجل فارِهٌ**: yemesi şiddetli; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: Ve bir köle, kendisini satın almak isteyen bir adama dedi ki: **لا تَشْتَرني، آكُلُ فارِهاً وأَمْشِي كارهاً**.

**مقاييس اللغة:**
(**فره**) **الفاء** ve **الراء** ve **الهاء**: **أشَرٍ** ve **حِذْق**a delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفارِه** şeyde mahir olandır. Ve **الفَرِه**: **الأشِر**. Ve **الفارهة**: **القينة**. Ve **ناقةٌ مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**, eğer **الفُرْه**yi doğurur ise.

**القاموس المحيط:**
**فَرُهَ** ( **ككَرُمَ** ), **فَراهَةً** ve **فَراهِيَةً**: mahir oldu; o hâlde o **فارِهٌ**dur; **الفُروهَةِ**si açık olan; çoğulu **فُرَّهٌ** ( **كَرُكَّعِ** ve **سُكَّرَةٍ** ve **سُفْرَةٍ** ve **كُتُبٍ** gibi). Ve **الفارِهَةُ**: alımlı câriye; ve **الفَتِيَّةُ**; ve yemesi şiddetli. Ve deve **أفْرَهَت**; o hâlde o **مُفْرِهٌ** ve **مُفْرِهَةٌ**dir, eğer **الفُرَّهَ**yı doğurur ise; **فَرَّهَتْ تَفْريهاً** gibi. Ve falanca: **غُلاماً فارِهاً** edindi. Ve **فَرِهَ** ( **كفَرِحَ** ): **أشِرَ** ve **بَطِرَ** oldu. Ve o, atları **يَسْتَفْرهُ** eder: onları **يَسْتَكْرِمُها** eder. Ve **ابن فِيرُّه** ( **الفاءِ**nın kesri ve şeddeli **الراء**nın dammesi ile): Ebû’l-Kâsım eş-Şâtıbî, Allah ona rahmet etsin; ve mânâsı Mağribîcede “yeni”dir. Ve **فَراهَةُ** ( **كسَحابَةٍ** ): Sicistân’da (bir yer).

**تاج العروس:**
( **فره ككرم فراهة وفراهية حذق فهو فاره** ) el-Cevherî dedi: **حمض** gibi nâdirdir; o hâlde o **حامض**; kıyası **فريه** ve **حميض**dur; **صغر** misali: o hâlde o **صغير**; ve **ملح**: o hâlde o **مليح**. Ve katıra, **البرذون**a ve eşeğe **فاره** denir; ( **بين الفروهة** ) ve **الفراهية** ve **الفراهة**si ( **ج فره كركع** ) **راكع**ın çoğulu; ( **وسكرة** ) **الاساس**’ta olduğu gibi; şeyhimiz dedi: bu vezin üzere bir cem‘ bilinmez; ( **وسفرة** ) **الصحاح**’ta olduğu gibi “**صاحب** ve **صحبة**” gibi.
( **وكتب** ) ve **الصحاح**’ta: “**بازِل** ve **بزل** ve **حائل** ve **حول**” gibi. İbn Sîde dedi: **فرهة** ise, Sîbeveyh’e göre cem‘ için bir isimdir; cem‘ değildir; çünkü **فاعلا** **فعلة** üzerine kırılanlardan değildir. el-Ezherî dedi: **برذون فاره** ve **حمار فاره** denir, eğer ikisi de iyi yürüyüşlü iseler; ve ata ancak **جواد** denir; ve ona **رائع** denir. Ve Cüreyc hadîsinde: **دابة فارهة** yani **نشيطة حادة قوية**. Adî b. Zeyd’in at hakkında sözü ise:
فصاف يفرى جلة عن سراته * يبذا لجياد فارها متتايعا
Ebû Hâtim, Adî’nin atlar hakkında basîreti olmadığını iddia etti; ve Adî bu hususta hatalı sayıldı. Dişisi **فارهة**dir. Ve **الصحاح**’ta: el-Asma‘î, Adî b. Zeyd’i şu sözünde hatalı sayardı:
فنقلنا صنعه حتى شتا * فاره البال لجو جافى السنن
Dedi ki: onun atlar hakkında bilgisi yoktu. İbn Berrî dedi: Asma‘î’nin Adî’yi hatalı saydığı, onun şu sözüdür:
* يبذا الجياد فارها متتايعا *
( **والفارهة الجارية** ) güzel ( **المليحة** ); el-Ezherî’den naklen. ( **و** ) ayrıca ( **الفتية** ); ve bununla İbn Sîde, Nâbiga’nın şu sözünü tefsir etti:
أعطى لفارهة حلو توابعها * من المواهب لا تعطى على حسد
( **و** ) ayrıca ( **الشديدة الاكل** ). İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل فاره** yemesi şiddetli. Dedi ki: ve bir köle, kendisini satın almak isteyen bir adama dedi: **لا تشترني آكل فارها وأمشى كارها**.
( **وأفرهت الناقة فهى مفره ومفرهة إذا كانت تنتج الفره** ) ve Ebû Züeyb için el-Cevherî’nin şâhidi:
ومفرهة عنس قدرت لساقها * فخرت كما تتايع الريح بالقفل
( **كفرهت تفريها** ) o hâlde o **مفرهة**dir. Ve Mâlik b. Ca‘de et-Tağlibî için el-Cevherî’nin şâhidi:
تحل على مفرهة سناد * على أخفافها علق يمور
( **و** ) **أفره** ( **فلان اتخذ غلاما فارها** ) yani yüzü güzel; İbnü’l-A‘râbî’den. ( **وفره كفرح أشرو بطر** ). el-Ferrâ dedi: **فرح**ta **الحاء**ın yerine burada **الهاء** ikame edilmiştir; ve Arapların كلامında **الفرح**: **الاشر البطر**dır; denir: **لا تفرح** yani **لا تأشر**. Ve **الصحاح**’ta: Yüce Allah’ın sözü **بيوتا فرهين**; onu böyle okuyan, işte bu (mânâ)dandır; ve onu **فارهين** okuyan ise, **فره** (damme ile)den. Bitti. Birincisine göre: **أشرين بطرين**; ikincisine göre: **حاذقين**; el-Ferrâ söyledi.
( **وهو يستفره الافراس** ) yani ( **يستكرمها** ). Ve **الاساس**’ta: falanca binekleri **يستفره** eder.
( **وابن فيره بكسر الفاء وضم الراء المشددة أبو القاسم** ) ve Ebû Muhammed el-Kâsım b. Fîrre b. Half b. Ahmed ( **الشاطبي** ) Şâtıbiyye kasîdesinin nâzımı; ( **رحمه الله تعالى** ) Mısır’da 590 yılında, elli beş yaşında vefat etti.
( **ومعناه الجديدة بالمغربية** ) ve eş-Şihâb el-Kastallânî’nin **فتح المواهبى**’sinde: mânâsı “demir”dir; böylece, **الحاء** المهملة ile; ve **التكملة**’nin nassı da bunun gibidir.
( **وفراهة كسحابة ة بسجستان** ) ondan: Farsça dilinde **نصاب الصبيان** müellifi, lugavî imam Ebû Nasr el-Ferâhî es-Sencarî.
* Ve kendisine ilâve edilenlerden: **غلام فره كفاره كحذرو حاذرو**; bununla da Yüce Allah’ın sözü **بيوتا فرهين** yani **حاذقين** tefsir edildi. Ve kadın **أفرهت**: alımlı evlâtlar getirdi. Ve **غلام فاره**: yüzü güzel. Şair dedi ki:
* وفرسا أنثى وعبد افارها *
Ve **الفراهة**: güzellik ve alımlılık. Ondan: Şâfiî’nin köleler ve câriyelerin nafakası bâbındaki sözü: eğer onlar için **فراهة** varsa, onların giyimine ve nafakasına artırılır. Ve **الفراهية**: **النشاط**; **كافراهة** ve **الفروهة** gibi. Ve Şâtıbî’nin babası Ebû ‘Alî el-Hüseyn b. Muhammed b. Fîrre b. Sekere b. Hayyûn es-Sadfî’nin zabtı da bunun gibidir; meşhur bir muhaddis; Kâdî ‘Iyâd’ın şeyhlerindendir. Ve Yûsuf b. Muhammed b. Fîrre el-Ensârî el-Mağribî, **قاضى المارستان**’ı dinledi. Ve Yûsuf b. ‘Abdil‘azîz b. Yûsuf b. Fîrre el-Lahmî el-Hâfız, mâruf.
