# فزع (ف-ز-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B2%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen ürktü

- Harfler: ف - ز - ع
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَفَزِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | فَفَعِلَ | Hemen ürktü | 2 | 2 | [27:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/27:87.md) |
| [الْفَزَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | الْفَعَلُ | Ürkmek | 1 | 1 | [21:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/21:103.md) |
| [فَزَعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Ürkmek | 1 | 1 | [27:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/27:89.md) |
| [فَزِعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Ürktüler | 1 | 1 | [34:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/34:51.md) |
| [فُزِّعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B2%D9%90%D9%91%D8%B9%D9%8E.md) | فُعِّلَ | Ürkütüldü | 1 | 1 | [34:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/34:23.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (63 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Saf, dizilmek demektir
2. [دخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek…
3. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Yemm” durgun akan su demektir
5. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
6. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Davut
7. [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…
8. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sûr
9. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Körük demektir
10. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şefeve” dudak demektir
11. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
12. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
13. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yol
14. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
15. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fayda eder
16. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
17. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
18. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
19. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
20. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
21. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
22. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
23. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
24. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
25. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
28. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
29. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
30. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
31. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
32. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
33. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
34. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
35. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
36. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
37. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
38. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
39. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
41. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
42. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
43. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md), [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md), [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md), [ذعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Beklenmedik ve dehşet verici bir durum karşısında aniden irkilme, sarsılma ve dehşetle yerinden sıçrama |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük kıyamet sarsıntısı ve ansızın gelen ilahi tecelli anındaki sarsıcı dehşet ile bu dehşetten sığınma/arınma |
| Çekirdek Özet 3 | Ani tehdit algısının varlıkta meydana getirdiği dengesizlik ve sığınma/imdat mekanizmasını harekete geçiren kriz hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan ve sürekli bir içsel korku ([خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md)) sanıp, olayın ansızın bastıran şok ve dehşet boyutunu ile «yardım isteme/yardıma koşma» çift yönlü anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فز | Aniden yerinden sıçrama, kışkırtılma, sarsılma ve huzursuzca kıpırdama; nitekim [فزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B2.md) kökünde de birini ürküterek yerinden fırlatmak ve telaşla harekete geçirmek anlamı esastır | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle ani sıçrama ve ürkme fiili, dışarıya vuran bir dehşet, çığlık, sığınma arayışı veya imdat talebi şeklinde somutlaşarak derinlik kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar, nefesin ve çığlığın dışa boşalması | Beklenmedik darbe karşısında ağzın açık kalması, ani soluk kesilmesi veya nida ile dışa taşma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, ani darbe | Denge halini bıçak gibi aniden kesen, sükuneti ansızın parçalayan şok edici tesir |
| ع | Göz; görme, bilme, dış kaynak, idrak | Karşılaşılan dehşet verici manzarayı doğrudan müşahede etme ve bilincin bu algıyla sarsılması |
| فزع | Ağız, keskin darbe ve göz imgelerinin birleşimiyle kök; sükunetin keskin bir uyaranla ansızın yırtılması, gözün dehşet verici bir manzaraya kilitlenmesi ve can havliyle ağızdan feryat veya imdat yönelişinin taşması hareketini tasvir eder |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ansızın beliren tehlike karşısında bedenin irkilip gerilmesi, yüreğin yerinden oynayacak gibi hoplaması ve kişinin şaşkınlıkla yardım aramak üzere bir yere sığınması veya yardıma koşturulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel el-Sa‘dî bir beytinde baskına uğrayan veya dehşete düşüp yardım isteyen kimseyi tasvir ederken şöyle der: كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ / كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظَّنابِيبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in Ensar hakkındaki şu hitabında kök, hem tehlike anındaki telaş ve savaş çığlığı hem de yardıma koşma anlamında geçmektedir: إِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ |

Kaynak: İbn Manzûr, Lisān al-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Selâme b. Cendel Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فزع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve Arapçada ani uyarılma, dehşet, şaşkınlık ve can havliyle sığınma dinamizmi üzerinden korunmuştur. İbrancede doğrudan aynı üçlü kök dizilişi bu anlamda işlek olmayıp, benzer fonetik ve semantik nüanslar ani ürkme ve dehşete düşmeyi ifade eden *pāḥad* (פָּחַד) veya titremeyle sıçramayı anlatan köklerle semantik paralellik gösterir. Aramice ve Süryanicede de ani dehşet hali genellikle *rhēt* ya da *zā‘* (sarsılma, titreme) üzerinden kurulurken, Arapça فزع kökünde «sarsılarak dehşete kapılma» ile bu dehşetten kurtulmak için «sığınma/yardım isteme» (veya zıt anlamlısı olarak tef‘îl kalıbında korkuyu giderme) unsurlarını bünyesinde toplayan bir semantik genişleme gerçekleşmiştir. Kökün asli semantik matrisi, içsel ve sessiz bir kaygı değil, dışsal bir şok neticesinde organizmanın ani sıçrayışıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Gesenius Hebrew Grammar.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فز kök ailesi ile irtibat | Sarsılma ve yerinden fırlama ([فزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B2.md)) tabanından, feryat ve yardım arayışını içeren ani dehşet (فزع) haline tekamül | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Ani şok, sarsılma ve titreme bildiren köklerle kavramsal ve tipolojik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Ani ses ve tehlike karşısında bedenin irkilme refleksini gösteren ilksel ünlem ve ses-anlam bağıntısı | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha; Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Anlamlı | Ani dehşet, ürkme, imdat isteme | Ansızın gelen korkutucu bir etkiyle sarsılma, korkudan sığınacak yer arama veya korkuyu defetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زفع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [زعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%81.md) | Anlamlı | Hızlı ve ani ölüm, zehirlemek | Ani ve öldürücü darbe, zehrin hızla can alması; ölümün ansızın bastırması yönüyle hedef kökle şok etkisinde benzeşir | Kur'an'da geçmez |
| [عفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B2.md) | Anlamlı | Sıkıştırmak, hırpalamak, itiş kakış | Bir şeyi şiddetle bastırıp yakalamak veya zorla çevirmek | Kur'an'da geçmez |
| [عزف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%81.md) | Anlamlı | Ses çıkarmak, çalgı çalmak, yüz çevirmek | Sürekli ses çıkaran alet; nefsin bir şeyden doyunca geri çekilmesi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Merkez | Ani dehşet ve sarsıntı | Ansızın bastıran ve insanı sığınacak yer aramaya sevk eden dehşet hali | Beklenmedik bir tehlike karşısında can havliyle irkilme ve panik |
| [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Genel korku ve kaygı | Gelecekteki bir zarardan endişe duyma hali olup süreklilik taşır | Ani bir şok şartı aranmaksızın her türlü korku ve çekinmeyi kapsar |
| [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | İçi dolduran şiddetli korku | Kalbi tamamen kaplayan ve hareket kabiliyetini felç eden dehşet | Yüreğin korkuyla dolup taşması ve direncin kırılması |
| [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Ürperti ve titreme | Saygı veya heybet karşısında kalbin derinden titremesi | İçsel bir duyarlılık ve haşyet kaynaklı ürperiş |
| [ذعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Panik ve kaçışma | İnsanı birdenbire dağıtan ve sağa sola kaçıran çılgınca korku | Toplu dağılmaya ve kontrolsüz telaşa yol açan şaşkınlık |
| [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Güven ve sükûnet | Her türlü tehlike ve şok edici tesirden emin olma, iç huzuru | Ruhun sükunete ermesi, korku ve tedirginliğin bütünüyle kalkması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فزع | Ani dehşet ve telaş | Ansızın bastıran tehlike karşısında irkilme ve yardım arama | Kesin |
| Latince | Pavor, consternatio | Ani dehşet, şaşkınlık | Beklenmedik dehşet anındaki titreme ve zihinsel sarsıntıyı karşılar; yardım arayışını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Alarm, sudden terror, fright | Ani dehşet, panik hali | Beklenmedik tehlike alarmını ve panik refleksini karşılar; feryat ve iltica boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Bestürzung, Entsetzen, Schreck | Şaşkınlık, ani dehşet | Ansızın meydana gelen dehşet verici hadisenin yarattığı sarsıntıyı iyi açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Épouvante, effroi, alarme | Dehşet, ani korku | Şok etkisiyle gelen büyük korkuyu karşılar; himaye arama nüansını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kıyamet ve sûr üflenişindeki dehşet | Kozmik sarsıntı ve ani panik | Sûr borusuna üflendiğinde göklerde ve yerde bulunanların kapıldığı karşı konulamaz sarsıcı dehşet (Neml [27:87](https://lisan.digital/tr/ayet/27:87.md)) |
| Ahiret güvenliği bağlamında muafiyet | Büyük dehşetten emin olma | Salih müminlerin mahşerin en büyük dehşetinden ve cehennem sarsıntısından muhafaza edilmesi (Enbiyâ [21:103](https://lisan.digital/tr/ayet/21:103.md), Neml [27:89](https://lisan.digital/tr/ayet/27:89.md)) |
| Korku ve dehşetin giderilmesi (tef‘îl) | Kalpten şokun/dehşetin sökülüp atılması | Meleklerin veya muhatapların ilahi tecelli karşısındaki dehşet ve sarsıntısının yatışması (Sebe’ [34:23](https://lisan.digital/tr/ayet/34:23.md)) |
| Beklenmedik karşılaşmadaki irkilme | Ani tedirginlik ve ürperti | Davud aleyhisselamın mabede ansızın duvardan aşarak giren iki hasım karşısında ilk anda irkilmesi (Sâd [38:22](https://lisan.digital/tr/ayet/38:22.md)) |
| Kaçış imkansızlığı anındaki çaresiz panik | Çaresizce kıvranma ve yakalanma | İnkarcıların azapla yüz yüze geldikleri anda hiçbir sığınak bulamayarak kapıldıkları dehşet (Sebe’ [34:51](https://lisan.digital/tr/ayet/34:51.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâ‘a ve ahiret ahvali | Sûr üflendiğinde meydana gelecek olan dehşetin melekler ve insanlar üzerindeki etkisi; peygamberlerin ve salihlerin bundan muafiyeti (el-feze‘u'l-ekber) | Kozmik düzeyde dehşet ve mutlak emniyet ayrımı |
| Fıkıh | Hüküm anında hakimin hali ve acil durum fıkhı | Hakimin aşırı korku, öfke veya telaş halindeyken hüküm vermesinin keraheti; ani saldırı anında yardıma koşma mükellefiyeti | İradeyi ve sağlıklı muhakemeyi zaafa uğratan ani telaş ve sarsıntı hali |
| Tefsir | Sebe’ [34:23](https://lisan.digital/tr/ayet/34:23.md) ayetinin ve nüzul bağlamının izahı | Tefzî‘ ifadesinin meleklerin vahiy inişi sırasındaki dehşetlerinin giderilmesi veya şefaat anındaki sükunete delaleti | Dehşetin izale edilmesi ve ilahi kelamın azameti karşısındaki sarsılma |
| Hadis | Emniyet, cihad ve fitne rivayetleri | Düşman baskını veya tehlike çığlığı duyulduğunda hemen o tarafa koşma; müminin tehlike anındaki metaneti | Tehlike anında can havliyle yardıma fırlama refleksi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi azamet ve hesap günü | Kozmik şok ve nihai sığınma | İnsana aczini bildirerek yalnızca Allah'a sığınma bilincini uyandırma | Dünyevi bütün sahte güvenlik kalkanlarının çöktüğü anı ve gerçek emniyetin ilahi korumada olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve nörobiyolojik tepki | Akut stres ve tehlike alarmı | Hayatta kalma refleksini tetikleme ve organizmayı savunmaya geçirme | Ani ve beklenmedik bir tehlike sinyalinin zihinde oluşturduğu şok ve sarsıntı durumu | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve toplumsal güvenlik | Olağanüstü hal ve güvenlik tehdidi | Toplumun ortak savunma mekanizmasını harekete geçirme | Topluma yönelen ani tehditlerde panik havasını yönetme ve sükuneti tesis etme gerekliliği | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şokları ve panik | Finansal kriz ve panik satışı | Piyasa aktörlerinin risk karşısında sığınak ve likidite araması | Ani beklenmedik çöküş veya kriz haberlerinin üreticiler ve tüketiciler üzerinde yarattığı panik dalgası | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basamak/Darbe fonksiyonu (Dirac delta veya Heaviside şoku) | Dengede duran bir sisteme sıfır zaman aralığında dışarıdan uygulanan çok yüksek genlikli ani darbe; sistem parametrelerinin ansızın sarsılıp yerinden oynaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik anksiyete ve panik reaksiyonu | Bireyin veya topluluğun önceden kestiremediği bir tehdit karşısında yaşadığı ani bilişsel dağılma ve kontrolsüz güvenlik arayışı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca psikolojik bir endişe, basit bir fobi veya günlük herhangi bir korku gibi sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir duygu durumu değil; varlığın dengesini altüst eden ani kozmik ve ontolojik bir sarsıntıyı, aynı zamanda can havliyle yardım arama ve bu dehşetin giderilmesi (tefzî‘) ameliyesini kuşatan çok yönlü bir dinamizmdir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen kıyamet manzaralarını ve meleklerin halini sıradan bir korku düzeyine indirgemek; böylece Kur'an'ın tasvir ettiği sarsıcı azamet ile müminlere vadedilen üstün sükunetin mahiyetini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ilahi kudret tecellisi karşısındaki kırılganlığını, kıyametin ontolojik dehşetini ve hakiki imanın sunduğu dokunulmaz emniyet zırhını anlamanın anahtar kavramlarından biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sûr borusuna üflenişi tasvir eden eskatolojik ayetlerde (Neml suresi), meleklerin vahiy anındaki sarsıntı ve itaatini anlatan sahnelerde (Sebe' suresi) ve mahşer günü salihlerin durumunu bildiren metinlerde (Enbiyâ suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korkunun sadece içsel bir zayıflık olduğu fikrini tashih eder; ilahi tecelli karşısında meleklerin bile bir an dehşetle sarsılabileceğini, asıl meselenin bu sarsıntıyı izale edecek ilahi hakikate ve emniyete teslim olmak olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Beklenmedik ve sarsıcı bir uyaran karşısında bedenin irkilerek sıçraması, dehşetle feryat edip sığınacak melce araması.
- Soyut anlam: Ani ontolojik sarsıntı, kriz anında şok dalgasıyla varoluşsal dengenin bozulması ve ardından gelen sükunet/arınma arayışı.
- Sistematik karşılık: Ani tehdit darbesine karşı fıtri savunma alarmı; büyük hesap günü öncesi sahte güvenceleri yıkan kozmik şok.
- LaTeX modeli: $$S(t) = S_0 + \delta(t - t_0) \cdot D - \mathcal{R}(t)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ sistemin anlık sarsıntı ve dehşet halini, $S_0$ başlangıçtaki sükunet düzeyini temsil eder. $\delta(t - t_0)$ ifadesi $t_0$ anında aniden meydana gelen şok darbesini (kökün ani irkilme boyutunu), $D$ bu dehşetin şiddetini gösterir. $\mathcal{R}(t)$ ise dehşeti gideren ve sükuneti yeniden tesis eden yardım ve arınma fonksiyonunu (kökün tefzî‘ ve iltica boyutunu) simgeler.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B2%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/21:103.md) — الْفَزَعُ

لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ

Meal (IK): O en büyük korku bile onları tasalandırmaz. Melekler onları: Size söz verilen gün, işte bu gündür, diye karşılarlar.

### [Neml 27:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/27:87.md) — فَفَزِعَ

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ

Meal (IK): Sur’a üfürüleceği gün; Allah’ın dilediklerinden başka göklerde olanlar da, yerde olanlar da korku içinde kalırlar. Ve hepsi boyunları bükülmüş olarak O’na gelirler.

### [Neml 27:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/27:89.md) — فَزَعٍ

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ

Meal (IK): Kim, bir iyilikle gelirse; ona daha iyisi vardır. Onlar, o günün korkusundan emindirler.

### [Sebe 34:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/34:23.md) — فُزِّعَ

وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ

Meal (IK): O’nun katında, kendisine izin verdiğinden başkası şefaat edemez. Nihayet kalblerindeki korku giderilince: Rabbınız ne dedi? dediler. Hakkı, dediler. Ve O, Aliyy’dir, Kebir’dir.

### [Sebe 34:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/34:51.md) — فَزِعُوا

وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ

Meal (IK): Bir görsen, hani onlar korkmuşlardı. Artık kaçacak yerleri de yoktur, yakın bir yerde yakalanmışlardır.

### [Sad 38:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/ayet/38:22.md) — فَفَزِعَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ

Meal (IK): Davud’un yanına girmişlerdi de o, kendilerinden ürkmüştü. Demişlerdi ki: Korkma, iki davacı; birimiz birimizin hakkına tecavüz etti. Sen, aramızda hak ile hüküm ver. Ve ondan ayrılma. Bizi, doğru yolun ortasına ilet.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والفاء معهما
يستعمل ع ز ف- ف ز ع فقط
عزف:
العَزْفُ: من اللَّعِبِ بالدُّفّ والطنابير ونحوه.
والمْعَازِفُ: الملاعبُ التي يُضْرَبُ بها. الواحد: عَزْفٌ والجميع: معازفُ، رواية عن العرب. فإذا أفرد للعزف فهو ضرب من الطنابير يتخذه أهل اليمن.
والعَزْفُ: صَرْفُ النفس عن الشيء فَتَدَعُهْ.
والعَزُوفُ: الذي لا يكاد يثُبتُ على خُلَّةِ خليلٍ واحدٍ. قال:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدْتَ تَعْزِفُ
وقال:
ألمْ تعلمي أنّي عزوفٌ عن الهوى		إذا صاحبي من غير شيءٍ تَعَصَّبا
والعزيفُ: أصواتُ الجنّ ولَعْبُهم، وكل لَعِبٍ عَزْفٌ.
وعَزْفُ الرّياح: أصواتُها ودويُّها. قال:
عوازِفُ جِنّانٍ وهامٌ صواخد
والعَزيفُ والعَزَّافُ رملٌ لبني سَعْدٍ. تَسَّمى هذه الرّملة: أَبْرَقَ العَزّافِ، وفيها الجنّ، قريب من زرود، يسرة عن طريق الكوفة.
فزع:
فَزِعَ فَزَعاً، أي فَرِق.
وهو لنا مَفْزَعٌ، وهي لنا مَفْزَعٌ، وقوم لنا مَفْزَعٌ سواء، أي: فَزِعْنا إليهم إذا دَهَمنا أمرٌ، وهو لنا مَفْزَعَةٌ، وهي لنا مَفْزَعَةٌ وهو لنا مَفْزَعَةٌ الواحد والجمع والتأنيث سواء، أي: فَزِعنا منه، ومن أجله فرّقوا بينهما، لأن المَفْزَعَ يُفْزَعُ إليه، والمَفْزَعَةُ يُفْزَع منه.
ورجل فزّاعة: يفزّع الناس كثيراً.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و**الفاء** معهما
**ع ز ف**- **ف ز ع** فقط kullanılır

**عزف**:
**العَزْفُ**: **الدُّفّ** ve **الطنابير** ve benzeriyle oynamaktan (olan şey).
**المْعَازِفُ**: kendileriyle vurulan oyun aletleri. Tekil: **عَزْفٌ**; çoğul: **معازفُ**; Araplardan bir rivayet. Eğer **العزف** için tekil yapılırsa, o, Yemen ehlinin edindiği **الطنابير**den bir türdür.
Ve **العَزْفُ**: nefsi bir şeyden çevirmek; böylece onu bırakırsın.
Ve **العَزُوفُ**: bir tek dostun dostluğuna neredeyse sebat etmeyen kimse. Dedi ki:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدْتَ تَعْزِفُ
Ve dedi ki:
ألمْ تعلمي أنّي عزوفٌ عن الهوى		إذا صاحبي من غير شيءٍ تَعَصَّبا
Ve **العزيفُ**: cinlerin sesleri ve oyunlarıdır; her oyun **عَزْفٌ**dür.
Ve **عَزْفُ الرّياح**: onların sesleri ve uğultularıdır. Dedi ki:
عوازِفُ جِنّانٍ وهامٌ صواخد
Ve **العَزيفُ** ve **العَزَّافُ**: Benî Sa‘d’a ait bir kumdur. Bu kuma şöyle ad verilir: **أَبْرَقَ العَزّافِ**; onda cinler vardır; **زرود**’a yakın, Kûfe yolunun sol tarafında.

**فزع**:
**فَزِعَ فَزَعاً**; yani: korktu.
Ve o, bizim için **مَفْزَعٌ**dır; ve o (kadın), bizim için **مَفْزَعٌ**dır; ve bir kavim bizim için **مَفْزَعٌ**dır; hepsi eşittir; yani: bize bir iş ansızın bastırdığında onlara sığındık. Ve o, bizim için **مَفْزَعَةٌ**dır; ve o (kadın), bizim için **مَفْزَعَةٌ**dır; ve o, bizim için **مَفْزَعَةٌ**dır; tekil, çoğul ve dişillik bakımından hepsi eşittir; yani: ondan sığındık; ve onun yüzünden ikisi arasında ayırım yaptılar; çünkü **المَفْزَعَ** kendisine sığınılandır, **المَفْزَعَةُ** ise kendisinden sığınılandır.
Ve bir adam **فزّاعة**: insanları çokça korkutur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَزَعُ: الذعرُ، وهو في الأصل مصدر وربَّما جمع على أفْزاعٍ. تقول منه: فَزِعْتُ إليك وفَزِعْتُ منك، ولا تقل فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ: الملجأ. وفلانٌ مَفْزعٌ للناس، وهم مَفْزَعٌ لهم، وهي مَفْزَعٌ لهم. والمَفْزَعَةُ بالهاء: الإغاثةُ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "إنَّكم لتَكْثُرونَ عند الفزع وتَقِلُّون عند الطمع". والإفزاعُ: الإخافةُ، والإغاثة أيضاً. يقال: فَزِعْتُ إليه فأفْزَعَني، أي لجأت إليه من الفَزَع فأغاثني. وكذلك التَفْزيعُ من الأضداد، يقال: فَزَّعَهُ أي أخافه. وفُزِّعَ عنه، أي كُشِفَ عنه الخوف. ومنه قوله تعالى: "حتَّى إذا فُزِّعَ عن قلوبهم"، أي كُشِفَ عنها الفَزَعُ.

##### Türkçe

**الفَزَعُ**: korku; ve o aslında bir mastardır ve belki **أفْزاعٍ** üzere çoğul yapılır. Ondan şöyle dersin: **فَزِعْتُ إليك** ve **فَزِعْتُ منك**; ve **فَزِعْتُكَ** deme. Ve **المَفْزَعُ**: sığınak. Ve falan kimse insanlar için **مَفْزعٌ**dır; ve onlar kendileri için **مَفْزَعٌ**dır; ve o (kadın) kendileri için **مَفْزَعٌ**dır. Ve **المَفْزَعَةُ** (ه ile): yardım etme. Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم dedi: "Şüphesiz siz, **الفزع** anında çoğalırsınız ve **الطمع** anında azalırısınız." Ve **الإفزاعُ**: korkutma; ve ayrıca yardım etme. Denir: **فَزِعْتُ إليه فأفْزَعَني**; yani **الفَزَع**dan ona sığındım da bana yardım etti. Ve كذلك **التَفْزيعُ** zıt anlamlılardandır; denir: **فَزَّعَهُ** yani onu korkuttu. Ve **فُزِّعَ عنه**; yani ondan korku giderildi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "حتَّى إذا فُزِّعَ عن قلوبهم"; yani onlardan **الفَزَعُ** giderildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الفاء
عزف ، عفز ، زعف ، فزع : مستعملة .
عزف : يقال عَزَفَتْ نَفْسُه عن الشيء إذا انصرفت عنه عُزُوفاً . ورجلٌ عَزُوف عن اللهو إذا لم يشتههِ ، وعَزُوفٌ عن النساء إذا لم يَصْبُ إليهنّ . وقال الفرزدق :
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ
والعَزِيفُ : صوت الرِمَال إذا هبّت بها الرياح . والعرب تجعل العَزِيف أصوات الجِنّ . وفي ذلك يقول قائلهم :
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ جِنّانٍ وهام صَوَاخِدُ
وهو العَزْف أيضاً والعُزْف : الحَمَام الطُورانية في قول الشمَّاخ :
حتى استغاث بأحوى فوقه حُبُك
يدعو هديلاً به العُزْف العزاهيل
وهي المهملة . والعُزْف : التي لها صوت وهَدِير . وعَزَف الدُفّ : صوته . وقال الراجز :
للخَوْتع الأزرقِ فيها صاهلْ
عَزْف كعزف الدُفّ ذي الجَلاَجلْ
والمَعَازِف : قال الليث : هي الملاعب التي يُضرب بها ، يقولون للواحد : عَزْفٌ وللجميع مَعَازف رواية عن العرب ، فإذا أُفرد المِعْزَف فهو ضَرْبٌ من الطنابير يتَّخذه أهل اليمن وغيره يجعل العُود مِعْزَفاً .
وفي حديث أمّ زَرْع : ( إذا سمعن صوت المَعَازف أيقَنّ أنهن هوالك ) . قلت : والعَزّاف : جبل من جبال الدهناء قد نزلتُ به . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : عَزَفَتْ نفسُه أي سَلَتْ . وعَزَفَ الرجل يَعْزِف إذا أقام في الأكل والشرب . وأعْزَفَ سمع عَزِيف الرمال .
عفز : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَفْز : الجَوْز الذي يؤكل . وقال أبو عمرو : مثله في العَفْز . وقال ابن الأعرابي : يقال للجوز عَفْزٌ وعَفَازٌ . والواحدة عَفْزة وعَفَازَة . قال والعَفَازَة : الأكمَة ، يقال : لقيته فوق عَفَازَة أي فوق أكمَة . وقال ابن دريد : العَفْز : الملاعبة ، يقال : باتَ يُعافز امرأته أي يغازلها . قلت هو من قولهم : بات يعافسها . فأبدل السين زاياً .
زعف : أهمله الليث . وهو مستعمل صحيح . رَوَى أبو عبيد عن الكسائي موت زُعَاف وذُعَاف وذُؤَاف بمعنًى واحد . قال : وقال الأصمعي : الموت الزعَاف : الوَحِيُّ . وقد أزعفته إذا أقْعَصْته . وكذلك ازدعفته . أبو عبيد عن أبي عمر : المُزْعِفُ : السمّ القاتل . وقال غيره : سيفٌ مُزْعِفٌ : لا يُطْنِي . وكان عبد الله بن سَبْرة أحد الفتّاك في الإسلام ، وكان له سيف سمّاه المزعِفَ . وفيه يقول :
علوت بالمُزْعِف المأثورِ هامتَه
فما استجاب لداعيه وقد سَمِعَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزُعُوف : المَهَالك . عمرو عن أبيه قال : من أسماء الحيّة المِزعافة والمِزعامة .
فزع : قال الله تعالى : ( :ُ :ِأَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ) ( سبإ : 23 ) اتّفق أهل التفسير وأهلُ اللغة أن معنى قوله ) حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ( : كُشِف الفزع عن قلوبهم ، وتأويل الآية أنّ ملائكة سماء الدنيا كان عهدُهم قد طال بنزول الوَحْي من السموات العُلا ، فلمَّا نزل جبريل بالوحي على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أوّلَ ما بُعث نبيًّا ظنّت الملائكة الذين في السماء الدنيا أن جبريل نزل لقيام الساعة ، ففزِعوا له ، فلمَّا تقرَّر عندهم أنه نزل لغير ذلك كُشِف الفَزَع عن قلوبهم فأقبلوا على جبريل ومن معه من الملائكة ، وقالوا لهم ماذا قال ربكم ؟ . قالوا قال الله الحق وهو العليّ الكبير . والذين فُزِّع عن قلوبهم ههنا ملائكة السماء الدنيا . وقيل : إن ملائكة كلّ سماء فَزِعوا لنزول جبريلج ومن معه من الملائكة ، فقال كل فريق منهم لهم : ماذا قال ربكم ؟ وقال الفرّاء : المُفَزَّعُ يكون جَبَاناً ، ويكون شُجَاعاً ، فمن جعله مفعولاً به قال : بمثله تَنْزِل الأفزاع . ومن جعله جَبَاناً جعله يَفْزَع من كل شيء . قال : وهذا مثل قولهم للرجل : إنه لمُغَلَّبٌ ، وهو غالبٌ ، ومُغَلَّبٌ وهو مغلوب . قلت : ويقال : فَزَّعْتُ الرجل وأفزعته إذا رَوَّعته . وقال الليث : الفَزَع : الغَرَق . وقد فَزعَ يَفْزَع فَزَعاً فهو فَزِعٌ . وفلان لنا مَفْزَعٌ . وامرأةٌ لنا مَفْزَع . معناه : إذا دَهِمنا أمر فَزِعنا إليه أي لجأنا إليه واستغثنا به . وقد يقال : فلان مَفْزَعة بالهاء يستوي فيه التذكير والتأنيث إذا كان يُفْزَع منه . ورجلٌ فَزَّاعة : يُفَزِّع الناسَ كثيراً . قلت : والعرب تجعل الفَزع فَرَقاً ، وتجعله إغاثةً للفَزِع المروَّع ، وتجعله استغاثة . فأمّا الفَزع بمعنى الاستغاثة فإنه جاء في حديث يرويه ثابت عن أنسٍ : أنه فَزِع أهل المدينة ليلاً ، فركب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فَرَساً لأبي طلحة عُرْياً ، فلمَّا رجع قال : ( لن تُراعوا ، لن تُراعوا ، إني وجدته بَحْراً ) . معنى قوله فزِع أهل المدينة أي استَصْرخوا ، وظنّوا أن عدوًّا أحاط بهم ، فلمَّا قال لهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لن تُرَاعوا ) سَكَن ما بهم من الفَزَع . وأما الحُجّة في الفزع أنه بمعنى الإصراخ والإغاثة فقول كَلْحَبة اليربوعي حيث يقول :
فقلت لكأسٍ ألجميها فإنما
حَلَلْنا الكَثِيب من زَرُودَ لنفزَعَا
معناه : لنغيث ونُصْرِخ مَن استغاث بنا . وقال بعضهم : أفزعت الرجل إذا رَوّعته ، وأفزعته أي أغَثْته . وهذه الألفاظ كلّها صحيحة ، ومعانيها عن العرب محفوظة . ويقال : فَزِعْتُ إلى فلان إذا لجأت إليه ، وهو مَفْزَع لمن فزِع إليه أي مَلْجأ لمن التجأ إليه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ile **الفاء**

**عزف** , **عفز** , **زعف** , **فزع** : kullanımdadır.

**عزف** : denir ki: **عَزَفَتْ نَفْسُه** şeyden, ondan yüz çevirdiği zaman, **عُزُوفاً**. Ve bir adam **عَزُوف** eğlenceden, onu arzulamadığı zaman; ve **عَزُوفٌ** kadınlardan, onlara meyletmediği zaman. Ve el-Ferazdak dedi:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ

Ve **العَزِيفُ** : rüzgârlar onunla estiği zaman kumların sesi. Ve Araplar **العَزِيف**i cinlerin sesleri yaparlar. Ve bunun hakkında onların söyleyenlerinden biri der ki:
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ جِنّانٍ وهام صَوَاخِدُ

Ve o, **العَزْف** de; ve **العُزْف**: eş-Şemmâh’ın sözünde **الطُورانية** güvercinlerdir:
حتى استغاث بأحوى فوقه حُبُك
يدعو هديلاً به العُزْف العزاهيل

Ve o, ihmâl edilmiştir. Ve **العُزْف** : sesi ve uğultusu olan (dişi)dir. Ve **عَزَف الدُفّ** : onun sesi. Ve er-Râciz dedi:
للخَوْتع الأزرقِ فيها صاهلْ
عَزْف كعزف الدُفّ ذي الجَلاَجلْ

Ve **المَعَازِف** : el-Leys dedi: o, onunla vurulan oyun/eğlence âletleridir; birine **عَزْفٌ**, hepsine **مَعَازف** derler; Araplardan rivayet. Artık **المِعْزَف** tekil kılınırsa, o, Yemen ehlinin ve başkasının edindiği tanburların bir türüdür; **العُود**u **مِعْزَفاً** yaparlar.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: “( **المَعَازف**in sesini işittikleri zaman, kendilerinin helâk olacaklar olduğuna yakîn ederler )”. Dedim ki: ve **العَزّاف**: Dehnâ’nın dağlarından bir dağdır; onunla konakladım. Ve Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **عَزَفَتْ نفسُه** yani, usandı/teselli buldu. Ve **عَزَفَ** adam **يَعْزِف**: yeme ve içmede ikamet ettiği zaman (yani sürdürdüğü zaman). Ve **أعْزَفَ**: kumların **عَزِيف**ini işitti.

**عفز** : el-Leys onu ihmâl etti. Ve Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **العَفْز**: yenilen cevizdir. Ve Ebû ‘Amr dedi: **العَفْز** hakkında onun benzeri. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: cevize **عَفْزٌ** ve **عَفَازٌ** denir. Ve bir tanesi **عَفْزة** ve **عَفَازَة**. Dedi ki: ve **العَفَازَة**: tepecik; denir ki: onu **عَفَازَة** üstünde, yani tepecik üstünde, karşıladım. Ve İbn Düreyd dedi: **العَفْز**: oynaşma; denir ki: geceyi karısıyla **يُعافز** geçirdi, yani ona cilveleşir. Dedim: o, onların “geceyi onunla **يعافسها** geçirdi” sözündendir; sonra **السين**i **زاياً**a çevirdi.

**زعف** : el-Leys onu ihmâl etti. Ve o, kullanımdadır, sahih. Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den **موت زُعَاف** ve **ذُعَاف** ve **ذُؤَاف**ı bir tek mânâ ile rivayet etti. Dedi ki: ve el-Asma‘î dedi: **الموت الزعَاف**: çabuk olan (ölüm). Ve onu **أزعفته**: onu öldürdüğün zaman. Ve كذلك **ازدَعفته**. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Umer’den: **المُزْعِفُ**: öldürücü zehir. Ve başkası dedi: **سيفٌ مُزْعِفٌ**: köreltmez. Ve ‘Abdullâh b. Sebre, İslâm’da suikastçılardan biriydi; ve onun, **المزعِفَ** diye adlandırdığı bir kılıcı vardı. Ve onun hakkında der ki:
علوت بالمُزْعِف المأثورِ هامتَه
فما استجاب لداعيه وقد سَمِعَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **الزُعُوف**: helâkler. ‘Amr, babasından; dedi ki: yılanın adlarından **المِزعافة** ve **المِزعامة**.

**فزع** : Allah Teâlâ dedi ki: “( … **أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ** )” (Sebe’: 23). Tefsir ehli ve lugat ehli ittifak etti ki, O’nun sözü “(**حَتَّى إِذَا فُزِّعَ**)”ın mânâsı: korku onların kalplerinden giderildi. Âyetin te’vîli: dünya semasının meleklerinin, yüce semalardan vahyin inişinden beri ahitleri uzamıştı; artık Cebrâil, Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) vahiy ile indiği zaman, ilk defa peygamber olarak gönderildiğinde, dünya semasında olan melekler, Cebrâil’in kıyametin kopması için indiğini sandılar; ona korktular; artık onun, bunun dışındaki bir şey için indiği onlarda yerleşince, korku onların kalplerinden giderildi; Cebrâil’e ve onunla beraber olan meleklere yöneldiler ve onlara: Rabbiniz ne dedi? dediler. Dediler ki: Allah hakkı dedi; ve O, yücedir, büyüktür. Ve burada kalplerinden korku giderilenler, dünya semasının melekleridir. Ve denildi ki: her semanın melekleri, Cebrâil’in ve onunla beraber olan meleklerin inişinden korktular; onların her bir fırkası onlara: Rabbiniz ne dedi? dedi. Ve el-Ferrâ’ dedi: **المُفَزَّعُ** korkak olur, ve yiğit olur; artık onu mef‘ûl kılan kimse dedi ki: onun benzeriyle korkular iner. Ve onu korkak kılan kimse, onu her şeyden korkar kıldı. Dedi ki: ve bu, onların adam hakkında “o mutlaka **مُغَلَّبٌ**dur” demeleri gibidir; hâlbuki o gâlibtir; ve **مُغَلَّبٌ**dur, hâlbuki o mağlûptur. Dedim: ve denir ki: **فَزَّعْتُ** adamı ve **أفزعته**: onu korkuttuğum zaman. Ve el-Leys dedi: **الفَزَع**: boğulmadır. Ve **فَزعَ يَفْزَع فَزَعاً**; artık o **فَزِعٌ**dir. Ve falan kimse bizim için **مَفْزَعٌ**dır. Ve bir kadın bizim için **مَفْزَع**dır. Mânâsı: bize bir iş ansızın geldiği zaman ona **فَزِعنا** ettik, yani ona sığındık ve ondan yardım istedik. Ve denebilir: falan kimse **مَفْزَعة** (ه ile); onda müzekkerlik ve müenneslik eşit olur, eğer ondan korkulup ona başvuruluyorsa. Ve bir adam **فَزَّاعة**: insanları çokça korkutur. Dedim: ve Araplar **الفَزع**ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş ürkmüşe yardım etme yaparlar; ve onu imdat isteme yaparlar. Artık **الفَزع**ın imdat isteme mânâsıyla olanı, Sâbit’in Enes’ten rivayet ettiği bir hadîste geldi: Medine ehli geceleyin **فَزِع** etti; Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) Ebû Talha’nın çıplak (eyerlenmemiş) bir atına bindi; sonra dönünce dedi: “( Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; ben onu bir deniz buldum )”. Onun sözü “Medine ehli **فَزِع** etti”nin mânâsı: feryat ettiler; ve bir düşmanın onları kuşattığını sandılar; artık Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onlara “( Korkutulmayacaksınız )” dediği zaman, onlarda olan **الفَزَع**dan (korkudan) olan şey sükûnet buldu. Ve **الفَزع** hakkında, onun feryat ve imdat mânâsında olduğuna delil ise, Kelhabe el-Yerbû‘î’nin sözü; der ki:
فقلت لكأسٍ ألجميها فإنما
حَلَلْنا الكَثِيب من زَرُودَ لنفزَعَا

Mânâsı: bize imdat isteyen kimseye yardım edelim ve feryat edelim. Ve bazısı dedi: adamı **أفزعت** ettim, onu korkuttuğum zaman; ve **أفزعته**: ona yardım ettiğim zaman. Bu lafızların hepsi sahihdir; mânâları Araplardan mahfuzdur. Ve denir ki: **فَزِعْتُ إلى فلان**: ona sığındığım zaman; ve o, kendisine sığınılana **مَفْزَع**dır; yani kendisine iltica edene sığınaktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والزاء وما يثلثهما)
(فزع) الفاء والزاء والعين أصلانِ صحيحان، أحدهما الذُّعر، والآخَر الإغاثة.
فأمَّا الأوَّل فالفَزَع، يقال فَزِع يَفْزَع فَزَعاً، إذا ذُعِر. وأفزَعْتُه أنا. وهذا مَفْزَعُ القوم، إذا فَزِعوا إليه فيما يَدهَمُهم. فأمَّا فَزَّعت [عنه] فمعناه كَشَّفت عنه الفَزَع. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾ [سبأ 23]. والمَفْزَعة: المكان يلتجئ إليه الفَزِع. قال:
طويلٌ طامحُِ الطَّرف  *** إلى مَفْزَعة الكلبِ([1])
والأصل الآخر الفَزَع: الإغاثة([2]) . قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للأنصار: "إنَّكم لَتَكْثُرون عند الفَزَع، وتَقِلُّون عند الطَّمَع". يقولون: أفزَعْتُه إذ رَعَبتَه، وأفْزعتُه، إذا أغثتَه. وفَزِعتُ إليه فأفزَعَني، أي لَجأْتُ إليه فَزَِعَاً فأغاثَني. وقال الشَّاعر([3]) في الإغاثة:
فقلتُ لكاسٍ ألجِمِيها فإنَّما  *** نزَلنا الكثيبَ من زَرُودَ لنَفْزَعا([4])
وقال آخر([5]) :
كُنَّا إذا ما أتانا صارخٌ فَزِعٌ  *** كان الصُّراخَُ لـه قَرْعَُ الظَّنابيبِ
(فزر) الفاء والزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ وانصداع. من ذلك الطَّريق الفازِرُ: وهو المُنْفرِج الواسع. والفِزْر: القطيع من الغَنَم. يقال فزرْت الشَّيء: صدَعتُه. والأفْرزُ: الذي يتطامَنُ ظهرُه؛ والقياسُ واحد، كأنَّه يَنْفرِقُ لحمتا ظهرِه. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) لأبي دواد الإيادي، أو هو لعقبة بن سابق الهزاني، وقد سبق التحقيق في حواشي (طمح).
([2]) الظاهر أن معناه في الحديث الاستغاثة. وفي اللسان: "وقد يكون التقدير أيضاً عند فزع الناس إليكم لتغيثوهم".
([3]) هو الكلحبة العرني اليربوعي. المفضليات (1: 30) واللسان (فزع).
([4]) كأس: اسم بنته. في اللسان: "حللت الكثيب" و "لأفزعا".
([5])هو سلامة بن جندل، ديوانه 11 والمفضليات (1: 122) واللسان (فزع، ظنب)، وقد سبق في (ظنب).

ـ

##### Türkçe

(فاء, **الزاي** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**فزع**) **الفاء** ve **الزاء** ve **العين** iki sahih asıldır; bunlardan biri **الذُّعر** (korkuya kapılma), diğeri **الإغاثة** (imdat etme)’dir.
Birincisine gelince: **الفَزَع**; **فَزِع يَفْزَع فَزَعاً** denir, **ذُعِر** (korkuya kapıldı) olduğu zaman. Ben de onu **أفزَعْتُه** (korkuttum). Bu, kavmin **مَفْزَعُ**’ıdır; kendilerine ansızın gelen şeyde ona **فَزِعوا** (sığındılar/korkuyla yöneldiler) ise. **فَزَّعت [عنه]**’a gelince: onun manası, ondan **الفَزَع**’ı (korkuyu) giderip açığa çıkarmandır. Yüce Allah dedi ki: ﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾ [Sebe 23]. **المَفْزَعة**: **الفَزِع**’in (korkan kimsenin) kendisine sığındığı mekândır. Dedi ki:
طويلٌ طامحُِ الطَّرف  *** إلى **مَفْزَعة** الكلبِ([1])

Diğer asıl **الفَزَع**: **الإغاثة**([2]) (imdat etme)’dir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ensar’a dedi ki: “Şüphesiz siz **الفَزَع** (faza‘) anında çoğalırsınız, **الطَّمَع** (tama‘) anında azalır­sınız.” Derler ki: Onu **أفزَعْتُه**; onu **رَعَبتَه** (korkuttuğun) zaman; ve onu **أفْزعتُه**; ona imdat ettiğin zaman. Ve ona **فَزِعتُ إليه** de (ona sığındım), o da beni **فأفزَعَني** (imdat etti); yani ona korkuyla sığındım da bana imdat etti. Şair([3]) imdat hakkında dedi:
فقلتُ لكاسٍ ألجِمِيها فإنَّما  *** نزَلنا الكثيبَ من زَرُودَ لنَفْزَعا([4])
Bir başkası([5]) dedi:
كُنَّا إذا ما أتانا صارخٌ فَزِعٌ  *** كان الصُّراخَُ لـه قَرْعَُ الظَّنابيبِ

(**فزر**) **الفاء** ve **الزاء** ve **الراء**; bir **أُصَيلٌ**’dir; bir **انفراجٍ** (açılma) ve **انصداع** (yarılma) üzerine delâlet eder. Bundan: **الطَّريق الفازِرُ**; o, açılmış geniş olandır. **الفِزْر**: koyundan sürüdür. **فزرْت**’u (fazer-tu) şey’i: onu yardım/yarma ile **صدَعتُه** (yardım) dedin. **الأفْرزُ**: sırtı alçalan kimsedir; ve kıyas birdir; sanki sırtının iki et parçası ayrılıyormuş gibidir. Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Ebû Duvâd el-İyâdî’nindir; yahut Ukbe b. Sâbik el-Hezânî’nindir; (طمح) haşiyelerinde tahkik daha önce geçti.
([2]) Zâhir olan, hadisteki manasının **الاستغاثة** (yardım isteme) olduğudur. Lisân’da: “Takdir, insanların size **فزع** etmeleri (size sığınmaları) sırasında, onlara imdat etmeniz için de olabilir.”
([3]) O, el-Kalhabe el-‘Urenî el-Yerbû‘î’dir. el-Mufaddaliyyât (1: 30) ve Lisân (**فزع**).
([4]) **كأس**: kızının adıdır. Lisân’da: “**حللت الكثيب**” ve “**لأفزعا**”.
([5]) O, Selâme b. Cendel’dir; Dîvân’ı 11 ve el-Mufaddaliyyât (1: 122) ve Lisân (**فزع**، **ظنب**); ve (ظنب)’de daha önce geçti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. وقوله تعالى: ﴿لا يحزنهم الفزع الأكبر﴾ [الأنبياء/103]، فهو الفزع من دخول النار. ﴿ففزع من في السموات ومن في الأرض﴾ [النمل/87]، ﴿وهم من فزع يومئذ آمنون﴾ [النمل/89]، وقوله تعالى: ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ [سبأ/23]، أي: أزيل عنها الفزع، ويقال: فزع إليه: إذا استغاث به عند الفزع، وفزع له: أغاثه. وقول الشاعر:
*كنا إذا ما أتانا صارخ فزع*
(شطر بيت لسلامة بن جندل، وعجزه:
كان الصراخ له قرع الظنابيب وهو من مفضليته التي مطلعها:
*أودى الشباب حميدا ذو التعاجيب ** أودى، وذلك شأو غير مطلوب*
وهو في ديوانه ص 123؛ والمفضليات ص 124)
أي: صارخ أصابه فزع، ومن فسره بأن معناه المستغيث، فإن ذلك تفسير للمقصود من الكلام لا للفظ الفزع.

##### Türkçe

- **الفزع**: İnsana korkutucu şeyden arız olan bir büzülme ve ürkme; ve o, **الجزع** cinsindendir. Ve “Allah’tan **فزعت**” denilmez; “O’ndan korktum” denildiği gibi. Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا يحزنهم الفزع الأكبر﴾ [الأنبياء/103]; o, ateşe girmekten olan **الفزع**dır. ﴿ففزع من في السموات ومن في الأرض﴾ [النمل/87]، ﴿وهم من فزع يومئذ آمنون﴾ [النمل/89]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ [سبأ/23]; yani, onlardan **الفزع** giderildi. Ve denilir: **فزع إليه**: **الفزع** anında onunla imdat istediği zaman. Ve **فزع له**: ona imdat etti. Şairin sözü:
*كنا إذا ما أتانا صارخ فزع*

(Selâme b. Cendel’in bir beytinin yarısı; ve ikinci yarısı:
كان الصراخ له قرع الظنابيب وهو من مفضليته التي مطلعها:
*أودى الشباب حميدا ذو التعاجيب ** أودى، وذلك شأو غير مطلوب*
Ve o, Dîvân’ında s. 123; ve el-Mufaḍḍaliyyât s. 124)

Yani: kendisine **فزع** isabet etmiş bir çığlık atan. Onu, manası “imdat isteyen” diye tefsir eden kimseye gelince, bu, sözün maksudunun tefsiridir; **الفزع** lafzının değil.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ز ع
فزعت إليه فأفزعني أي أزال فزعي وهو مفزع لقومه‏.‏
وفُزّع عن قلبه‏:‏ كشفع الفزع عنه‏.‏
وفلان فزّاعة‏:‏ يفزع منه الناس كثيراً ومنه‏:‏ فزّاعات الزروع‏.‏

##### Türkçe

ف ز ع
**فزعت إليه**: Ona sığındım; **فأفزعني**: yani korkumu giderdi; ve o, kavmi için bir **مفزع**’dır.
**وفُزّع عن قلبه**: Kalbinden giderildi; yani korku ondan kaldırıldı gibi.
Ve falan bir **فزّاعة**’dır: insanlar ondan çokça korkar; ve bundandır: **فزّاعات الزروع**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء، وهو في الأَصل مصدرٌ. فَزِعَ منه وفَزَعَ فَزَعاً وفَزْعاً وفِزْعاً وأَفْزَعه وفَزَّعَه: أَخافَه ورَوَّعَه، فهو فَزِعٌ؛ قال سلامة:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ
والمَفْزَعةُ، بالهاء: ما يُفْزَعُ منه. وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه الخوف. وقوله تعالى: حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم، عدّاه بعن لأَنه في معنى كُشِفَ الفَزَعُ، ويُقرأُ فَزَّعَ أَي فزَّع الله، وتفسير ذلك أَن ملائكة السماء كان عهدهم قد طال بنزول الوحي من السموات العلا، فلما نزل جبريل إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، بالوحي أَوّلَ ما بُعث ظنت الملائكة الذين في السماء أَنه نزل لقيام الساعة فَفَزِعَت لذلك، فلما تقرّر عندهم أَنه نزل لغير ذلك كُشِفَ الفَزَعُ عن قلوبهم، فأَقبلوا على جبريل ومن معه من الملائكة فقال كل فريق منهم لهم: ماذا قال ربكم فسأَلَتْ لأَيّ شيء نزل جبريل، عليه السلام، قالوا: الحقّ أَي قالوا قال الحَقَّ؛ وقرأَ الحسن فُزِعَ أَي فَزِعَتْ من الفَزَعِ. وفي حديث عمرو بن معديكرب: قال له الأَشعث: لأُضْرِطَنَّكَ فقال: كلا إِنها لَعَزُومٌ مُفَزَّعةٌ أَي صحيحة تَنْزِلُ بها
(* قوله «تنزل بها» هذا تعبير ابن الاثير) الأَفْزاعُ. والمُفَزَّعُ: الذي كُشِفَ عنه الفَزَعُ وأُزِيلَ. ورجل فَزِعٌ، ولا يكسر لقلة فَعِلٍ في الصفة وإِنما جمعه بالواو والنون، وفازِعٌ والجمع فَزَعةٌ، وفَزَّاعةٌ: كثير الفَزَعِ، وفَزَّاعةُ أَيضاً: يُفَزِّعُ الناسَ كثيراً. وفازَعَه فَفَزَعَه يَفْزَعُه: صار أَشدَّ فَزَعاً منه. وفَزِعَ إِلى القوم: استغاثهم. وفَزِعَ القومَ وفَزَعَهم فَزْعاً وأَفْزعَهم: أَغاثَهم؛ قال زهير:إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،
طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ
وقال الكَلْحَبةُ اليَرْبُوعيُّ، واسمه هبيرة بن عبد مناف والكَلْحَبةُ أُمُّه:
فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما
حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا
(* قوله «حللت إلخ» في شرح القاموس: نزلنا ولنفزعا وهو المناسب لما بعده من الحل.)
أَي لِنُغِيثَ ونُصْرِخَ مَنِ اسْتَغاثَ بنا؛ مثله للراعي: إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،
لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا
فقوله فَزِعْنا أَي أَغَثنا؛ وقول الشاعر هو الشَّمّاخُ:
إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ
أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ
يقول: إِذا قل لبن ضَرّاتها نَصَرَتْها الشُّحومُ التي على ظهورها وأَغاثَتْها فأَمدّتْها باللبن. ويقال: فلان مَفْزَعةٌ، بالهاء، يستوي فيه التذكير والتأْنيث إِذا كان يُفْزَعُ منه. وفَزِعَ إِليه: لَجَأَ، فهو مَفْزَعٌ لمن فَزِعَ إِليه أَي مَلْجَأٌ لمن التَجَأَ إِليه. وفي حديث الكسوف: فافْزَعُوا إِلى الصلاة أي الجَؤُوا إِليها واستَعِينُوا بها على دَفْعِ الأَمرِ الحادِثِ. وتقول: فَزِعْتُ إِليك وفَزِعْتُ مِنْكَ ولا تقل فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ والمَفْزَعةُ: الملجأ، وقيل: المفزع المستغاث به، والمفزعة الذي يُفزع من أَجله، فرقوا بينهما، قال الفراء: المُفَزَّعُ يكون جَباناً ويكون شُجاعاً، فمن جعله شجاعاً مفعولاً به قال: بمثله تُنْزَلُ الأَفزاع، ومن جعله جباناً جعله يَفْزَعُ من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم للرجل إِنه لَمُغَلَّبٌ وهو غالبٌ، ومُغَلَّبٌ وهو مغلوبٌ. وفلان مَفْزَعُ الناسِ وامرأَة مَفْزَعٌ وهم مَفْزَعٌ: معناه إِذا دَهَمَنا أَمر فَزِعْنا إِليه أَي لَجَأْنا إِليه واستغثنا به. والفَزَعُ أََيضاً: الإِغاثةُ؛ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم للأَنصار: إِنكم لتكثرون عند الفَزَعِ وتَقِلُّونَ عند الطمَعِ أَي تكثرون عند الإِغاثة، وقد يكون التقدير أيضاً عند فَزَعِ الناس إِليكم لتُغِيثُوهم. قال ابن بري: وقالوا فَزَعْتُه فَزْعاً بمعنى أَفْزَعْتُه أَي أَغَثْتُه وهي لغة ففيه ثلاث لغات: فَزِعتُ القومَ وفَزَعْتُهم وأَفزَعْتُهم، كل ذلك بمعنى أَغَثْتُهم. قال ابن بري: ومما يُسأَل عنه يقال كيف يصح أَن يقال فَزِعْتُه بمعنى أَغَثْتُه متعدياً واسم الفاعل منه فَعِلٌ، وهذا إِنما جاء في نحو قولهم حَذِرْتُه فأَنا حَذِرُه، واستشهد سيبويه عليه بقوله حَذِرٌ أُمُوراً، وردوا عليه وقالوا: البيت مصنوع، وقال الجرمي: أَصله حَذِرْتُ منه فعدّى بإِسقاط منه، قال: وهذا لا يصح في فَزِعْتُه بمعنى أَغثته أَن يكون على تقدير من، وقد يجوز أَن يكون فَزِعٌ معدولاً عن فازِعٍ كما كانَ حَذِرٌ معدولاً عن حاذِر، فيكون مثل سَمِعٍ عدولاً عن سامِعٍ فيتعدّى بما تعدى سامع، قال: والصواب في هذا أَن فَزِعْتُه بمعنى أَغثته بمعنى فزعت له ثم أُسقطت اللام لأَنه يقال فَزِعْتُه وفَزِعْتُ له، قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه. والإِفْزاعُ: الإِغاثةُ. والإِفْزاعُ: الإِخافةُ. يقال: فَزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَنِي أَي لَجَأْتُ إِليه من الفَزَعِ فأَغاثني، وكذلك التفْزِيعُ، وهو من الأَضداد، أَفْزَعْتُه إِذا أَغَثْتَه، وأَفْزَعْتُه إِذا خَوَّفْتَه، وهذه الأَلفاظ كلها صحيحة ومعانيها عن العرب محفوظة. يقال: أَفْزَعْتُه لَمَّا فَزِعَ أَي أَغَثْتُه لَمَّا استغاثَ. وفي حديث المخزومية: فَفَزِعُوا إِلى أٌُسامةَ أَي استغاثوا به. قال ابن بري: ويقال فَزِعْتُ الرجلَ أغَثْتُهُ أَفْزَعْتُه، فيكون على هذا الفَزِعُ المُغِيثَ والمُسْتَغِيثَ، وهو من الأَضداد. قال الأَزهري: والعرب تجعل الفَزَعَ فَرَقاً، وتجعله إِغاثة للمفزوعِ المُرَوَّعِ، وتجعله استِغاثة، فأَما الفزَعُ بمعنى الاستغاثة ففي الحديث: أَنه فَزِعَ أَهلُ المدينة ليلاً فركب النبي، صلى الله عليه وسلم، فرساً لأَبي طلحة عُرْياً فلما رجع قال: لن تراعُوا، إِني وجدته بحراً؛ معنى قوله فَزِعَ أَهل المدينة أَي اسْتَصْرَخوا وظنوا أَن عدوّاً أَحاط بهم، فلما قال لهم النبي، صلى الله عليه وسلم، لن تراعوا، سكن ما بهم من الفَزَع. يقال: فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني أَي استغثت إِليه فأَغاثني. وفي صفة عليّ، عليه السلام: فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ أَي إِذا استُغِيثَ به التُجِئَ إِلى ضرس، والتقدير فإِذا فُزِعَ إِليه فُزِعَ إِلى ضرس، فحذف الجار واستتر الضمير. وفَزِعَ الرجلُ: انتصر، وأَفْزَعَه هو. وفي الحديث: أَنه فَزِعَ من نومه مُحْمَرّاً وجهه، وفي رواية: أَنه نام فَفَزِعَ وهو يضحك أي هَبَّ وانتبه؛ يقال: فَزِع من نومه وأَفْزَعْتُه أَنا، وكأَنه من الفَزَعِ الخوْفِ لأَنَّ الذي يُنَبَّه لا يخلو من فَزَعٍ مّا. وفي الحديث: أَلا أَفْزَعْتُموني أَي أَنْبَهْتُموني. وفي حديث فضل عثمان: قالت عائشة للنبي، صلى الله عليه وسلم: ما لي لم أَركَ فَزِعْتَ لأَبي بكر وعمر كما فَزِعْتَ لعثمان؟ فقال: عثمانُ رجل حَييٌّ. يقال: فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان إِذا تأَهَّبْتَ له متحوِّلاً من حال إِلى حال كما ينتقل النائم من النوم إِلى اليقظة، ورواه بعضهم بالراء والغين المعجمة من الفراغ والاهتمام، والأَول الأَكثر.
وفَزْعٌ وفَزَّاعٌ وفُزَيْعٌ: أَسماءٌ. وبنو فَزَعٍ: حَيٌّ.

##### Türkçe

**الفَزَعُ**: şeyden **الفَرَقُ** ve **الذُّعْرُ**; ve o, aslında bir mastardır.

Ondan **فَزِعَ** ve **فَزَعَ**; **فَزَعاً** ve **فَزْعاً** ve **فِزْعاً**; ve onu **أَفْزَعه** ve **فَزَّعَه**: onu korkuttu

ve onu dehşete düşürdü; o hâlde o **فَزِعٌ**’dir; Selâme dedi:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ

Ve **المَفْزَعةُ**, **الهاء** ile: kendisinden korkulan şey. Ve ondan **فُزِّعَ عنه** yani ondan korku giderildi

. Ve Yüce Allah’ın sözü: **حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم**; onu **عن** ile geçişli kıldı, çünkü “**كُشِفَ الفَزَعُ**” manasındadır; ve **فَزَّعَ** diye okunur, yani “Allah korkuyu giderdi”; bunun tefsiri şudur ki göğün meleklerinin, yüce semalardan vahyin inişinden beri ahitleri uzamıştı; Cebrâil, peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—vahiy ile ilk gönderildiğinde, gökteki melekler onun kıyametin kopması için indiğini sandılar da bundan dolayı korktular; onlara, onun bunun dışındaki bir şey için indiği kesinleşince, korku kalplerinden giderildi; sonra Cebrâil’e ve onunla beraber olan meleklere yöneldiler; onların her bir fırkası onlara dedi ki: Rabbiniz ne dedi? Böylece Cebrâil’in ne için indiğini sordular—aleyhisselâm—; dediler: **الحقّ**; yani “**قال الحَقَّ**” dediler. Hasan **فُزِعَ** okudu; yani korkudan korktular. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: el-Eş‘as ona dedi: “Seni mutlaka osurtacağım”; o dedi: “Hayır; o, kesin bir **مُفَزَّعةٌ**’dır”; yani sahih, onunla

(* “تنزل بها” sözü: bu, İbnü’l-Esîr’in ifadesidir) korkular iner. Ve **المُفَزَّعُ**: kendisinden korku giderilmiş ve uzaklaştırılmış olan. Ve **رجل فَزِعٌ**; ve sıfat olarak **فَعِلٍ**’in azlığından dolayı kırılmaz; ancak onu **الواو** ve **النون** ile cem etti; ve **فازِعٌ** ve cem‘i **فَزَعةٌ**’dır.

Ve **فَزَّاعةٌ**: korkusu çok olan; ve **فَزَّاعةُ** ayrıca: insanları çokça korkutan. Ve onu **فازَعَه**; böylece onu **فَفَزَعَه يَفْزَعُه**: ondan daha şiddetli korkar oldu. Ve **فَزِعَ إِلى القوم**: onlardan yardım istedi. Ve kavme **فَزِعَ** ve onları **فَزَعَهم** **فَزْعاً** ve onları **أَفْزعَهم**: onlara yardım etti; Züheyr dedi:
إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،
طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ

Ve el-Kalhabe el-Yerbû‘î dedi—adı Hubeyre b. Abd Menâf’tır; el-Kalhabe onun annesidir:
فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما
حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا

(* “حللت إلخ” sözü: Kāmûs şerhinde: “indik; ve yardım edelim”dir; ve bu, ondan sonraki “حل”e uygun olandır.)

Yani: yardım edelim ve bize sığınana imdat edelim; bunun benzeri Râ‘î’nindir:
إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،
لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا

Böylece onun “**فَزِعْنا**” sözü: yani yardım ettik; ve şairin sözü—o, eş-Şemmâh’tır:
إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ
أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ

Der ki: sütü azaldığında, sırtlarındaki yağlar onu destekledi ve ona yardım etti; böylece ona sütle destek verdi. Ve denir: falan **مَفْزَعةٌ**, **الهاء** ile; onda müzekkerlik ve müenneslik eşittir, eğer kendisinden korkulan ise. Ve **فَزِعَ إِليه**: sığındı; o hâlde o, kendisine sığınana **مَفْزَعٌ**’dır; yani kendisine sığınana bir sığınaktır. Ve küsûf hadîsinde: “**فافْزَعُوا إِلى الصلاة**” yani ona sığının ve sonradan meydana gelen işin def’ine onunla yardım isteyin. Ve dersin: “**فَزِعْتُ إِليك**” ve “**فَزِعْتُ مِنْكَ**”; “**فَزِعْتُكَ**” deme. Ve **المَفْزَعُ** ve **المَفْزَعةُ**: sığınak; ve denildi ki: **المفزع** kendisinden yardım istenen, **المفزعة** ise onun yüzünden korkulan şeydir; ikisi arasında ayırım yaptılar. Ferrâ dedi: **المُفَزَّعُ** korkak da olur, yiğit de olur; onu yiğit yapıp mef‘ûl bih kılan dedi ki: “onun gibisiyle **الأَفزاع** iner”; onu korkak yapan ise onu her şeyden korkar kıldı. Dedi ki: bu, onların “adam gerçekten **لَمُغَلَّبٌ**’dır” sözleri gibidir; hâlbuki o galiptir; ve “**مُغَلَّبٌ**”dır; hâlbuki o mağlûptur. Ve falan, insanların **مَفْزَعُ**’ıdır; ve bir kadın **مَفْزَعٌ**; ve onlar **مَفْزَعٌ**: manası şudur: bize bir iş ansızın geldiğinde ona **فَزِعْنا إِليه**; yani ona sığındık ve onunla yardım istedik. Ve **الفَزَعُ** ayrıca: yardım etmedir; Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ensâr’a dedi: “Siz **الفَزَعِ** sırasında çok olursunuz ve **الطمَعِ** sırasında az olursunuz”; yani yardım etme sırasında çok olursunuz; takdir ayrıca şöyle de olabilir: insanların size sığınması sırasında, onlara yardım edesiniz diye. İbn Berrî dedi: Ve “**فَزَعْتُه فَزْعاً**”ı “**أَفْزَعْتُه**” manasında söylediler; yani ona yardım ettim; bu bir lehçedir; onda üç lehçe vardır: “**فَزِعتُ القومَ**” ve “**فَزَعْتُهم**” ve “**أَفزَعْتُهم**”; bunların hepsi “onlara yardım ettim” manasındadır. İbn Berrî dedi: Ve hakkında soru sorulan şeylerdendir: “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manasında müteaddî olarak söylenmesi nasıl sahih olur; hâlbuki bunun ism-i fâili **فَعِلٌ**’dir? Bu ancak onların “**حَذِرْتُه**; ben onun **حَذِرُه**’yim” sözü gibi şeylerde gelmiştir; Sîbeveyh bunu “**حَذِرٌ أُمُوراً**” sözüyle delillendirdi; ona reddettiler ve dediler: beyit uydurmadır. Cermî dedi: aslı “**حَذِرْتُ منه**”dir; sonra “**منه**”yi düşürerek geçişli kıldı. Dedi ki: bu, “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manasında, “**من**” takdiri üzere olması şeklinde sahih olmaz. Ve caizdir ki **فَزِعٌ**, **فازِعٍ**den çevrilmiş olsun; tıpkı **حَذِرٌ**’in **حاذِرٍ**den çevrilmiş olması gibi; böylece **سَمِعٍ**in **سامِعٍ**den çevrilmiş olması gibi olur; o zaman **سامع**ın geçişli olduğu şeyle geçişli olur. Dedi ki: bunun doğrusu şudur: “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manası, “ona **فزعت له**” manasındadır; sonra **اللام** düşürülmüştür; çünkü “**فَزِعْتُه**” ve “**فَزِعْتُ له**” denir. Dedi ki: doğru olan ve dayanılan budur.

Ve **الإِفْزاعُ**: yardım etmedir. Ve **الإِفْزاعُ**: korkutmadır. Denir: “**فَزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَنِي**”; yani korkudan ona sığındım da o bana yardım etti; ve aynı şekilde **التفْزِيعُ**; ve o, zıt anlamlılardandır: “**أَفْزَعْتُه**” onu yardım ettiğimde; ve “**أَفْزَعْتُه**” onu korkuttuğumda. Bu lafızların hepsi sahihtir ve manaları Araplardan korunmuş olarak nakledilmiştir. Denir: “**أَفْزَعْتُه لَمَّا فَزِعَ**”; yani yardım istediğinde ona yardım ettim. Mahzûmiyye hadîsinde: “**فَفَزِعُوا إِلى أٌُسامةَ**”; yani onunla yardım istediler. İbn Berrî dedi: Ve “**فَزِعْتُ الرجلَ**” denir: ona yardım ettim; “**أَفْزَعْتُه**”. Buna göre **الفَزِعُ**, hem yardım eden hem de yardım isteyen olur; ve o, zıt anlamlılardandır. Ezherî dedi: Araplar **الفَزَعَ**ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş dehşete düşmüş kimseye yardım etme yaparlar; ve onu, yardım isteme yaparlar. **الفزَعُ**ın yardım isteme manasına gelmesine gelince, hadîste: Medine halkı geceleyin **فَزِعَ** etti; bunun üzerine peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ebû Talha’nın eyersiz atına bindi; dönünce dedi ki: “Korkmayacaksınız; ben onu bir deniz buldum.” Onun “Medine halkı **فَزِعَ** etti” sözü: yani feryatla yardım istediler ve bir düşmanın onları kuşattığını sandılar; peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—onlara “korkmayacaksınız” dediğinde, onlarda olan korku sükûnet buldu. Denir: “**فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني**”; yani ona yardım istedim de o bana yardım etti. Ali’nin—aleyhisselâm—vasfında: “**فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ**”; yani kendisinden yardım istendiğinde, bir demir azı dişine sığınılır; takdir: “kendisine **فُزِعَ** edildiğinde, bir azı dişine **فُزِعَ** edilir”dir; böylece cer harfini hazfetti ve zamiri gizledi. Ve **فَزِعَ الرجلُ**: galip geldi; ve onu **أَفْزَعَه**. Ve hadîste: uykusundan yüzü kızarmış olarak **فَزِعَ** etti; bir rivayette: uyudu da gülerken **فَفَزِعَ** etti; yani sıçradı ve uyandı. Denir: “uykusundan **فَزِعَ** etti” ve “ben onu **أَفْزَعْتُه**”; sanki bu, korku olan **الفَزَعِ**dandır; çünkü uyandırılan kimse, bir tür korkudan hâlî olmaz. Ve hadîste: “**أَلا أَفْزَعْتُموني**”; yani beni uyandırdınız. Osman’ın fazileti hadîsinde: Âişe peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedi: “Bana ne oluyor ki seni Ebû Bekir ve Ömer için, Osman için **فَزِعْتَ** ettiğin gibi **فَزِعْتَ** eder görmedim?” O dedi: “Osman hayâlı bir adamdır.” Denir: “**فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان**” bir hâlden bir hâle dönüşerek ona hazırlanmış olduğunda; tıpkı uyuyan kimsenin uykudan uyanıklığa geçmesi gibi. Bazıları onu **الراء** ve noktalı **الغين** ile, boşalma ve önemseme manasından rivayet etti; birincisi daha çoktur.

Ve **فَزْعٌ** ve **فَزَّاعٌ** ve **فُزَيْعٌ**: isimlerdir. Ve **بنو فَزَعٍ**: bir kabiledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ز ع * * الفزَعُ * الذعر وهو في الأصل مصدر وربما جمع على * أفْزاعٍ * تقول * فَزِعَ * اليه وفزع منه كلاهما من باب طرب ولا تقل * فزِعَهُ * و * المَفْزَعُ * بوزن المجمع الملجأ وفلان مفزع للناس يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث أي إذا دعمهم أمر فزعوا اليه و * الفَزَعُ * أيضا الاغاثة قال النبي ]ص[ للآنصار ﴿إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع﴾ و * الإفْزاعُ * الاخافة والاغاثة أيضا يقال فزع اليه * فأفْزَعَهُ * أي لجأ اليه فأغاثه وكذا * التفزيعُ * من الأضداد يقال * فَزَّعَهُ * أي اخافه و * فزَّعَ * عنه أي كشف عنه الخوف ومنه قوله تعالى ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ أي كشف عنها الفزع

##### Türkçe

* ف ز ع * * **الفزَعُ** * korku (dehşet)tir; ve aslında bir mastardır; bazen * **أفْزاعٍ** * üzere cem‘ olunur. Dersin ki: * **فَزِعَ** * ona; ve ondan korktu; ikisi de طرب bâbındandır. Ve * **فزِعَهُ** * deme. Ve * **المَفْزَعُ** * مجمع vezninde, sığınaktır. Ve falan kimse insanlar için bir **مفزع**dır; onda müfred, cem‘ ve müennes eşit olur; yani bir iş onları desteklediği (başlarına geldiği) vakit ona sığınırlar. Ve * **الفَزَعُ** * dahi yardım etmedir. Nebî ]ص[ Ensâr’a dedi ki: { Şüphesiz siz **الفزع** عندında çok olursunuz ve **الطمع** عندında az olursunuz }. Ve * **الإفْزاعُ** * korkutmadır; ve yardım etme dahi. Denir: ona sığındı; * **فأفْزَعَهُ** * yani ona sığındı da o da ona yardım etti. Ve bunun gibi * **التفزيعُ** * da zıtlardandır. Denir: * **فَزَّعَهُ** * yani onu korkuttu; ve * **فزَّعَ** * ondan, yani ondan korkuyu giderdi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ yani onlardan **الفزع** giderildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفزع، بالتسكين: اسم، قال ابن حبيب: هو ابن عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف. قال: الفزع: رجل آخر في بني كلب. ورجل آخر في خزاعة، خفيفان. قال غيره: ابن الفزع ، بالفتح، كما في العباب والتبصير، ويكسر، ولم أر من ضبطه هكذا: الذي صلبه المنصور العباسي، وكان خرج مع إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي، رضي الله تعالى عنه، وإبراهيم هذا هو المعروف بقتيل باخمرى. الفزع، بالكسر: ابن المجشر، من بني عاداة، هكذا في العباب. الفزع، بالتحريك: الذعر والفرق، وربما قالوا في ج: أفزاع، مع كونه مصدرا، هذا نص العباب وفي اللسان: الفزع: الفرق والذعر من الشيء، وهو في الأصل مصدر فزع منه. وقال شيخنا: الفرق والذعر بمعنى، فأحدهما كان كافيا، والفعل فزع، كفرح ومنع، فزعا، بالفتح، ويكسر ويحرك، فيه لف ونشر غير مرتب، فإن المحرك مصدر فزع، كفرح خاصة. وقال المبرد في الكامل : أصل الفزع: الخوف، ثم كني به عن خروج الناس بسرعة، لدفع عدو ونحوه إذا جاءهم بغتة، وصار حقيقة فيه. ونسبه شيخنا إلى الراغب، وليس له، وإنما نص الراغب: الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. الفزع: الاستغاثة، ومنه الحديث:  إن أهل المدينة فزعوا ليلا، فركب النبي صلى الله عليه وسلم فرسا لأبي طلحة رضي الله عنه، فسبق الناس، ورجع، وقال: لن تراعوا، لن تراعوا، ما رأينا من شيء، وإن وجدناه لبحرا  أي استغاثوا واستعرضوا، وظنوا أن عدوا أحاط بهم، فلما قال لهم النبي صلى الله عليه وسلم: لن تراعوا، سكن ما بهم من الفزع. الفزع أيضا: الإغاثة، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم للأنصار:  إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع  أي تكثرون عند الإغاثة، وقد يكون التقدير أيضا: عند فزع الناس إليكم لتغيثوهم. ضد، ومن الأول قول سلامة بن جندل السعدي:
  كنا إذا ما أتانا صارخ فزع                      كانت إجابتنا قرع الظنابيب ويروى: كان الصراخ له، أي مستغيث، كذا فسره الصاغاني، وقال الراغب: أي صارخ أصابه فزع، قال: ومن فسره بالمستغيث فإن ذلك تفسير للمقصود من الكلام، لا للفظ الفزع، ومن الثاني قول الكلحبة:
  وقلت لكأس ألجميها فـإنـنـا                      نزلنا الكثيب من زرود لنفزعا أي لنغيث ونصرخ من استغاث بنا. قلت: ومثله للراعي:
  إذا ما فزعنا أو دعينا لنجدة                      لبسنا عليهن الحديد المسردا وقال الشماخ:
  إذا دعت غوثها ضراتها فزعت                      أطباق ني على الأثباج منضود

  يقول: إذا قل لبن ضراتها، نصرتها الشحوم التي على ظهورها، وأغاثتها، فأمدتها باللبن. فزع إليه، وفزع منه، كفرح، ولا تقل: فزعه، أي كمنعه، قال الأزهري: والعرب تجعل الفزع فرقا، وتجعله إغاثة للفزع المروع، وتجعله استغاثة. أو فزع إليهم، كفرح: استغاثهم، وفزعهم، كمنع وفرح: أغاثهم ونصرهم، كأفزعهم، ففيه ثلاث لغات: فزعت القوم، وفزعتهم، وأفزعتهم، كل ذلك بمعنى أغثتهم. قال ابن بري: مما يسأل عنه، يقال: كيف يصح أن يقال: فزعته بمعنى أغثته متعديا، وسم الفاعل منه فزع، وهذا إنما جاء في نحو قولهم: حذرته فأنا حذره، واستشهد سيبويه عليه بقوله: حذر أمورا...، وردوه عليه، وقالوا: البيت مصنوع. وقال الجرمي: أصله حذرت منه، فعدي بإسقاط منه، قال: وهذا لا يصح في فزعته، بمعنى أغثته، أن يكون على تقدير من، وقد يجوز أن يكون فزع معدولا عن فازع، كما كان حذر معدولا عن حاذر، فيكون مثل: سمع معدولا عن سامع، فيتعدى بما تعدى به سامع، قال: والصواب في هذا أن فزعته، بمعنى أغثته، بمعنى فزعت له، ثم أسقطت اللام: لأنه يقال: فزعته، وفزعت له: قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه. فزع، كفرح: انتصر، وأفزعه هو: نصره. فزع إليه: لجأ، ومنه الحديث:  كنا إذا دهمنا أمر فزعنا إليه، أي لجأنا إليه، واستغثنا به. وفي حديث الكسوف: فافزعوا إلى الصلاة، أي الجئوا إليها، واستغيثوا بها. في الحديث: أنه فزع من نومه محمرا وجهه، أي هب وانتبه، يقال: فزع من نومه وأفزعته أنا، أي نبهته، وكأنه من الفزع بمعنى الخوف، لأن الذي يتنبه لا يخلو من فزع ما، وفي الحديث: ألا أفزعتموني? أي أنبهتموني. المفزع، والمفزعة، كمقعد، ومرحلة: الملجأ عند نزول الخطب، وكلاهما للواحد والجمع، والمذكر والمؤنث، أو كمقعد: هو المستغاث به، وكمرحلة: من يفزع منه، أو من أجله، فرقوا بينهما، كما في العين. والفزاعة مشددة: الرجل يفزع الناس تفزيعا كثيرا. الفزعة، كهمزة، من يفزع منهم كثيرا. وبالضم: من يفزع منه، ويفزع به. فزيع، وفزاع، كزبير، وشداد: اسمان. وأفزعه إفزاعا: أخافه، وروعه، ففزع هو، كفزعه تفزيعا.

  أفزعه: أغاثه، ونصره. في معناه: أفزع عنه، أي كشف الفزع، أي الخوف، هكذا مقتضى سياق عبارته، والذي في العباب وغيره: فزع عنه: أزال فزعه. المفزع، كمعظم، يكون الشجاع، ويكون الجبان. نقله الفراء، قال: بمثله تنزل الأفزاع، ومن جعله جبانا جعله يفزع من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم للرجل: إنه لمغلب، وهو غالب، ومغلب وهو مغلوب، فهو ضد. وفي الصحاح: والتفزيع من الأضداد، يقال: فزعه، أي أخافه، وفزع عنه، بالضم، تفزيعا، أي كشف عنه الفزع، أي الخوف، قال: ومنه قوله تعالى:  حتى إذا فزع عن قلوبهم  أي كشف عنها الفزع. قلت: وهي قراءة العامة، ويقرأ:  حتى إذا فزع  أي فزع الله، أي كشف الفزع عن قلوبهم، لأن الملائكة كانوا لطول العهد بالوحي خافوا من نزول جبريل ومن معه من الملائكة عليهم السلام بالوحي، لأنهم ظنوا أنه نزل لقيام الساعة، فلما تقرر عندهم أنه لغير ذلك، كشف الفزع عن قلوبهم. وفي كتاب الشواذ لابن جني: قرأ الحسن بخلافه: فرغ عن قلوبهم، بالراء خفيفة وبالغين. قال: مرفوعه حرف الجر وما جره، كقولنا: سير عن البلد، وانصرف عن كذا إلى كذا، قال: وكذلك فزع، بتشديد الزاي. والمفازع: الفزع، وبه فسر قول الفرزدق:
  هوى الخطفى لما اختطفت دمـاغـه                      كما اختطف البازي الخشاش المفازعا ومما يستدرك عليه: الفزع، ككتف: القلق ولا يكسر لقلة فعل في الصفة، وإنما جمعه بالواو والنون، وبه قرئ قوله تعالى:  فأصبح فؤاد أم موسى فزعا  أي قلقا، يكاد يخرج من غلافه فينكشف، وهي قراءة فضالة بن عبد الله، والحسن، وأبي الهذيل، وابن قطيب، كما في الشواذ لابن جني. والفزع: المغيث والمستغيث، ضد، ورجل فازع، وجمعه: فزعة، ومفزوع: مروع. وفزاعة: كثير الفزع. وفازعه ففزعه: صار أشد فزعا منه. ويقال: فزعت لمجيء فلان: إذا تأهبت له، متحولا من حال إلى حال، كما ينتقل النائم من النوم إلى اليقظة. وقال ابن فارس: المفزعة: المكان يلتجئ إليه الفزع. والفزع محركة: هو ابن شهران بن عفرس، أبو بطن من خثعم، قاله ابن حبيب، ومن ولده جماعة. والفزع بن عقيق المازني: تابعي، روى عن ابن عمر، وعنه يونس بن عبيد. والفزع: تابعي آخر، روى عن المنقع رضي الله عنه، وعنه سيف بن هارون، كذا في التبصير. وقول عمرو بن معديكرب رضي الله عنه - حين قال له الأشعث: لو دنوت لأضرطنك -: كلا والله، إنها لعزوم مفزعة، من فزع عنه، إذا أزال فزعه، بحذف الجار وإيصال الفعل، أي هي آمنة، لا ترهقها الأفزاع، وهي صبور صحيحة العقد، والاست تكنى أم عزم وقوة، وليست بواهية فتضرط. وفزعات الروع، محركة: جمع فزعة، بالتحريك أيضا. ومن كلام العامة: فزع عليه، إذا تحامل عليه مشيرا للضرب، وله في العربية وجه صحيح.

##### Türkçe

**الفزع**، sükûn ile: isim; İbn Ḥabîb dedi ki: o, **عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف**’un oğludur. Dedi ki: **الفزع**: **بني كلب** içinde başka bir adamdır. Ve **خزاعة** içinde başka bir adamdır; ikisi de hafiftir. Başkası dedi ki: **ابن الفزع** , fetha ile, **العباب** ve **التبصير**’de olduğu gibi; ve kesrelenir; onu böyle ضبط eden görmedim: onu **المنصور العباسي**’nin çarmıha gerdiği kimsedir; ve **إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي** ile birlikte çıkmıştı, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve bu **إبراهيم** **قتيل باخمرى** diye bilinen kimsedir. **الفزع**، kesre ile: **ابن المجشر**; **بني عاداة**’dandır; **العباب**’da böyle. **الفزع**، hareke ile: ürküntü ve korku; ve bazen, masdar olduğu hâlde, cem‘de **أفزاع** derler; bu, **العباب**’ın nassıdır; **اللسان**’da ise: **الفزع**: şeyden korku ve ürküntüdür; ve aslında “ondan **فزع** etti”nin masdarıdır. Şeyhimiz dedi ki: korku ve ürküntü aynı mânâdadır; ikisinden biri yeterliydi; fiil **فزع**’dır, **فرح** ve **منع** gibi; **فزعا** fetha ile; ve kesrelenir ve harekelenir; onda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır; çünkü harekeli olan, özellikle **فرح** gibi, **فزع**’ın masdarıdır. **المبرد** **الكامل**’de dedi ki: **الفزع**’ın aslı: korkudur; sonra bununla, düşmanı ve benzerini defetmek için, ansızın geldiklerinde insanların süratle çıkması kastedildi; ve onda hakikat oldu. Şeyhimiz onu **الراغب**’e nisbet etti; hâlbuki onun değildir; **الراغب**’in nassı ancak şudur: **الفزع**: korkutucu şeyden insana arız olan bir büzülme ve ürkmedir; ve o, **الجزع** cinsindendir; ve “Allah’tan **فزعت**” denilmez; “ondan korktum” denildiği gibi. **الفزع**: imdat isteme; bundan da hadis: “Medine ehli geceleyin **فزعوا** etti; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم, Ebû Ṭalḥa’nın atına bindi, Allah ondan razı olsun; insanları geçti; döndü ve dedi ki: ‘Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; bir şey görmedik; ve onu deniz gibi bulduk’ ” yani imdat istediler ve etrafı yokladılar; ve bir düşmanın kendilerini kuşattığını sandılar; Peygamber صلى الله عليه وسلم onlara “Korkutulmayacaksınız” deyince, kendilerindeki **الفزع**’dan olan şey sükûnet buldu. **الفزع** ayrıca: imdat etme; bundan da onun صلى الله عليه وسلم Ensâr’a sözü: “Siz, **الفزع** عندında çok olursunuz, **الطمع** عندında az olursunuz” yani imdat عندında çok olursunuz; ve takdir ayrıca şöyle de olabilir: insanların size, onları imdat edesiniz diye, **فزع** etmeleri عندında. Zıddı; ve birinciden, **سلامة بن جندل السعدي**’nin sözü:

  Biz, bize **صارخ فزع** geldiğinde                      cevabımız **الظنابيب**’i çalmak olurdu

Ve şöyle de rivayet edilir: “**كان الصراخ له**” yani imdat isteyen; **الصاغاني** onu böyle tefsir etti. **الراغب** dedi ki: yani kendisine **فزع** isabet etmiş bir bağıran. Dedi ki: onu “imdat isteyen” ile tefsir eden kimseye gelince, bu, sözün maksudunun tefsiridir; **الفزع** lafzının değil. İkinciden, **الكلحبة**’nin sözü:

  Ve bir kâseye dedim: onu gemle; çünkü biz                      **زرود**’dan bir kum tepesine indik, **لنفزعا**

yani imdat edelim ve bize imdat isteyen kimseye bağırıp karşılık verelim. Dedim ki: bunun benzeri **الراعي**’nindir:

  Ne zaman **فزعنا** etsek yahut bir yardıma çağrılsak                      onların üzerine örülmüş demiri giydik

Ve **الشماخ** dedi ki:

  **ضراتها** onun yardımını çağırdığında **فزعت** etti                      **الأثباج** üzerine yığılmış **ني** tabakaları

Diyor ki: **ضراتها**’nın sütü azaldığında, sırtındaki yağlar ona yardım etti ve onu imdat etti; böylece ona sütle destek verdi. Ona **فزع** etti ve ondan **فزع** etti; **فرح** gibi; ve “onu **فزعه** etti” deme; yani **منع** gibi. **الأزهري** dedi ki: Araplar **الفزع**’ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş ürkmüşe imdat etme yaparlar; ve onu imdat isteme yaparlar. Yahut onlara **فزع** etti, **فرح** gibi: onlardan imdat istedi. Ve onları **فزعهم** etti, **منع** ve **فرح** gibi: onlara imdat etti ve onları yardım etti; **أفزعهم** gibi. Onda üç lugat vardır: “kavmi **فزعت** ettim”, “onları **فزعتهم** ettim”, “onları **أفزعتهم** ettim”; bunların hepsi “onlara imdat ettim” mânâsındadır. **ابن بري** dedi ki: sorulan şeylerdendir; denir ki: “onu **فزعته** ettim”in, “ona imdat ettim” mânâsıyla müteaddî olarak söylenmesi nasıl sahih olur; ve bunun fâil ismi **فزع** olur; hâlbuki bu ancak onların “**حذرته** ettim, ben **حذره**yim” sözleri gibi şeyde gelmiştir. **سيبويه** buna “**حذر أمورا...**” sözüyle istişhâd etti; ona reddettiler ve dediler ki: beyit uydurmadır. **الجرمي** dedi ki: aslı “ondan **حذرت** ettim”dir; “**منه**”yi düşürmekle müteaddî kılındı. Dedi ki: bu, “ona imdat ettim” mânâsıyla “onu **فزعته** ettim”de, “**من**” takdiri üzere olması sahih değildir. Ve caiz olabilir ki **فزع**, **فازع**’dan عدول edilmiş olsun; tıpkı **حذر**’ın **حاذر**’dan عدول edilmiş olması gibi; böylece “**سمع**”ın **سامع**’dan عدول edilmiş olması gibi olur; ve **سامع**’ın müteaddî olduğu şeyle müteaddî olur. Dedi ki: bunun doğrusu şudur: “onu **فزعته** ettim” yani “ona imdat ettim”, “onun için **فزعت** ettim” mânâsındadır; sonra lâm düşürüldü; çünkü “onu **فزعته** ettim” ve “onun için **فزعت** ettim” denir. Dedi ki: işte bu, sahih olup kendisine dayanılan budur. **فزع**، **فرح** gibi: galip geldi. Ve onu **أفزعه** eden: ona yardım etti. Ona **فزع** etti: sığındı; bundan da hadis: “Bir iş bize bastırdığında ona **فزعنا** ederdik” yani ona sığınırdık ve onunla imdat isterdik. **الكسوف** hadîsinde: “Namaza **افزعوا** edin” yani ona sığının ve onunla imdat isteyin. Hadiste: “Uykusundan yüzü kızarmış olarak **فزع** etti” yani sıçradı ve uyandı. Denir ki: uykusundan **فزع** etti; ve ben onu **أفزعته** ettim; yani onu uyandırdım. Sanki bu, **الفزع**ın “korku” mânâsındandır; çünkü uyanan kimse bir tür **فزع**dan hâlî olmaz. Hadiste: “Beni **أفزعتموني** etmediniz mi?” yani beni uyandırmadınız mı? **المفزع** ve **المفزعة**، **مقعد** ve **مرحلة** gibi: musibet indiğinde sığınılacak yer; ve ikisi de tekil ve çoğul, müzekker ve müennes içindir. Yahut **مقعد** gibi: kendisiyle imdat istenen kimsedir. Ve **مرحلة** gibi: kendisinden yahut onun yüzünden **فزع** edilen kimse. Aralarında ayırım yaptılar; **العين**’de olduğu gibi. **الفزاعة** şeddeli: insanları çokça **تفزيعا** ile ürküten adam. **الفزعة**، **همزة** gibi: kendilerinden çokça **فزع** edilen kimse. Ve damme ile: kendisinden **فزع** edilen ve kendisiyle **فزع** edilen. **فزيع** ve **فزاع**، **زبير** ve **شداد** gibi: iki isimdir. Ve onu **أفزعه** etti, **إفزاعا**: onu korkuttu ve ürküttü; böylece o **فزع** etti; tıpkı onu **فزعه** etmesi, **تفزيعا** gibi.

**أفزعه**: Ona imdat etti ve ona yardım etti. Bunun mânâsında: **أفزع عنه**; yani dehşeti, yani korkuyu giderdi; ifadesinin siyakının gereği böyledir. **العباب** ve başkalarında olan ise: **فزع عنه**: onun dehşetini giderdi.

**المفزع** ( **معظم** gibi): yiğit olur; korkak da olur. Bunu **الفراء** nakletti; dedi ki: bunun gibisiyle dehşetler iner. Onu korkak yapan, onu her şeyden dehşete düşer yapmıştır. Dedi ki: Bu, onların adam hakkında “o mutlaka **مغلب**tir” demeleri gibidir; hâlbuki o galiptir; ve **مغلب** (denir) hâlbuki o mağlûptur; o hâlde o zıttır.

**الصحاح**’ta: **التفزيع** zıtlardandır; denir ki: **فزعه**; yani onu korkuttu. Ve **فزع عنه** (zammesiyle) **تفزيعا**; yani ondan dehşeti, yani korkuyu giderdi. Dedi ki: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **حتى إذا فزع عن قلوبهم**; yani onlardan dehşet giderildi.

Dedim ki: Bu, umumun kıraatidir. Ve şöyle okunur: **حتى إذا فزع**; yani Allah giderdi; yani onların kalplerinden dehşeti giderdi. Çünkü melekler, vahiyden uzun süre geçmesi sebebiyle, Cebrâil’in ve onunla beraber meleklerin (aleyhimüsselâm) vahiy ile üzerlerine inmesinden korktular; çünkü onun kıyametin kopması için indiğini sandılar. Ne zaman ki onların yanında bunun başka bir şey için olduğu kesinleşti, kalplerinden dehşet giderildi.

İbn Cinnî’nin **كتاب الشواذ**’unda: Hasan, bunun hilâfına okudu: **فرغ عن قلوبهم**; **الراء** hafif ve **الغين** ile. Dedi ki: Onun merfûu, cer harfi ve onun mecrûrudur; bizim “**سير عن البلد**” dememiz ve “**انصرف عن كذا إلى كذا**” dememiz gibi. Dedi ki: Aynı şekilde **فزع** da; **الزاي**’ı şeddeli olarak.

**المفازع**: **الفزع**dır. Bununla **الفرزدق**’ın sözü tefsir edildi:
هوى الخطفى لما اختطفت دمـاغـه
كما اختطف البازي الخشاش المفازعا

Ve ona dair istidrâk olunanlardandır: **الفزع** ( **كتف** gibi): kaygıdır; sıfatta fiilin azlığı sebebiyle kırılmaz. Ancak onu **الواو** ve **النون** ile cem etti. Bununla Yüce Allah’ın sözü okundu: **فأصبح فؤاد أم موسى فزعا**; yani kaygılı; neredeyse kılıfından çıkacak da açığa çıkacak. Bu, فضالة بن عبد الله, Hasan, أبو الهذيل ve ابن قطيب kıraatidir; İbn Cinnî’nin **الشواذ**’unda olduğu üzere.

Ve **الفزع**: imdat eden ve imdat isteyen; zıttır. Ve **رجل فازع**; cem‘i: **فزعة**. Ve **مفزوع**: ürkütülmüş.

Ve **فزاعة**: dehşeti çok olan.

Ve **فازعه ففزعه**: ondan daha şiddetli dehşete düşer oldu.

Ve denir ki: **فزعت لمجيء فلان**: ona hazırlandığın zaman; bir hâlden bir hâle dönüşerek; nitekim uyuyan, uykudan uyanıklığa intikal eder.

İbn Fâris dedi ki: **المفزعة**: dehşete düşenin sığındığı yer.

Ve **الفزع** (harekeli): o, شهران بن عفرس’in oğlu; خثعم’dan bir batnın babasıdır; bunu İbn Habîb söyledi. Ve onun soyundan bir cemaat vardır.

Ve **الفزع بن عقيق المازني**: tâbiîdir; İbn Ömer’den rivayet etti; ondan da Yûnus b. Ubeyd rivayet etti.

Ve **الفزع**: başka bir tâbiî; المنقع (radıyallahu عنه)’dan rivayet etti; ondan da Seyf b. Hârûn (rivayet etti); **التبصير**’de böyledir.

Ve Amr b. Ma‘dîkerib (radıyallahu عنه)’un sözü — Eş‘as ona “yaklaşsaydın seni mutlaka osurturdum” dediği vakit —: “Hayır, vallahi; o, mutlaka **عزوم مفزعة**dir”; **فزع عنه**’dan, dehşetini giderdiği zaman; cârri hazfedip fiili ulaştırmakla. Yani o emindir; dehşetler ona musallat olmaz. Ve o, sabırlı, düğümü sağlamdır. Ve **الاست** “azim ve kuvvet” diye kinayelenir; ve o gevşek değildir ki osursun.

Ve **فزعات الروع** (harekeli): **فزعة**’nın cem‘idir; yine hareke ile.

Ve avamın sözlerindendir: **فزع عليه**; ona yüklenip vurmayı işaret ettiği zaman. Bunun Arapçada sahih bir vechi vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَزِعَ
1 فَزِعَ ذ , (S, O, Msb, K,) and فَزَعَ, (K,) aor. فَزَعَ , of the former verb, (Msb, K,) and of the latter also, (K,) inf. n. فَزَعٌ, (S, O, Msb, K,) which is of the former verb, (S, * O, Msb, TA,) and [of the latter verb] فَزْعٌ [فَزَعًا in the CK being a mistake for فَزْعًا] and ?? (K, TA,) He feared; or was, or became, in fear, afraid, frightened, or terrified; (S, O, Msb, K, TA;) and so ↓ تفزّع: (TA in art. روع:) you say, فَزِعَ مِنْهُ he feared him, or it; or was, or became, in fear, &c., of him, or it: (MA, Msb, TA:) accord. to Er-Rلghib, فَزَعٌ signifies a shrinking, and an aversion, that comes upon a man, from a thing causing fear or fright; and is a kind of جَزَع [q. v.]; and one should not say فَزِعْتُ مِنَ اللّٰهِ like as one says خِفْتُ مِنْهُ: or, as Mbr says, in the “ Kلmil, ” its primary signification is the fearing, or being in fear or afraid or frightened or terrified: then, by a metonymical application, it signifies a people's going forth quickly to repel an enemy, or the like, that has come upon them suddenly; and this meaning has become [conventionally regarded as] proper. (TA.) ― -b2- فَزَعٌ signifies also The seeking, or demanding, aid, or succour: (Az, K, TA:) and the aiding, or succouring; (Az, S, O, K, TA;) this latter being likewise a signification of ↓ اـِفْزَاعٌ: (S, O:) an ex. of the former word (S, O, TA) in the latter sense (O, TA) occurs in the saying of the Prophet to the Ansلr, اـِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الفَزَعِ وَ تَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ [Verily ye are many on the occasion of aiding, or succouring, and ye are few on the occasion of coveting, or greed]; (S, O, TA;) or in this saying the implied meaning may be, on the occasion of men's betaking themselves to you in fear (عِنْدَ فَزَعِ النَّاسِ اـِلَيْكُمْ) in order that ye may aid or succour them [which is virtually the same as their seeking your aid or succour]: (TA:) thus [it is said] فَزَعٌ has two contr. significations: (K:) and both of these significations are expressed by the verb فَزِعَ: (O:) you say فَزِعَ اـِلَيْهِ and فَزِعَ مِنْهُ; (K in continuation of what has been last cited therefrom above, and TA; [app. meant to indicate that both of these phrases signify he sought, or demanded, aid, or succour, of him; and he aided, or succoured, him; or that the former phrase has the former signification; and the latter phrase, the latter signification; though accord. to the TK, both phrases have the former signification, and the former phrase has also the latter signification;]) but you should not say فَزَعَهُ, (K, TA,) i. e. like مَنَعَهُ: (TA:) [or] from الفَزَعُ as signifying “ fear, ” or “ fright, ” you say فَزِعْتُ اـِلَيْكَ and فَزِعْتُ مِنْكَ; [app. meant to indicate that the former phrase signifies I betook myself to thee in fear, which is a meaning thereof well known, and nearly agreeing with an explanation of the verb followed by اـِلَيْهِ which will be found below in this paragraph; and that the latter phrase signifies I feared thee, or I was, or became, in fear, &c., of thee, the only meaning, of this phrase, for which I find any explicit authority, and one for which I have given three authorities in the first sentence of this art.;] but you should not say فَزِعْتُكَ: (S: [thus in my copies, فَزِعْتُكَ, not فَزَعْتُكَ:]) or فَزِعَ اـِلَيْهِمْ signifies he sought, or demanded, of them, aid, or succour; and فَزَعَهُمْ and فَزِعَهُمْ signify he aided, or succoured, them, syn. أَغَاثَهُمْ [in the CK اَعانَهُمْ] and نَصَرَهُمْ, like ↓ أَفْزَعَهُمْ: (K, TA:) accord. to IB, فَزِعْتُهُ meaning أَغَثْتُهُ is originally فَزِعْتُ له [primarily signifying I feared, or became in fear &c., for him]; then the ل was dropped; for one says فَزِعْتُهُ and فَزِعْتُ لَهُ: (TA:) or فَزِعَ, like فَرِحَ, signifies اِنْتَصَرَ: (K: [thus in the copies of the K, and hence in the TA, app. a mistranscription for اِسْتَنْصَرَ, he sought, or demanded, aid, or aid against an enemy:]) and فَزِعَ اـِلَيْهِ he betook himself, or had recourse, to him, or it, for refuge, protection, or preservation, (S, O, Msb, K, TA,) by reason of fear, or fright, (S,) and sought, or demanded, aid, or succour, by him, or it; whence, in a trad. respecting the eclipse of the sun, فَافْزَعُوااـِلَى الصَّلَاة i. e. Then betake yourselves, &c., to prayer, and seek, or demand, aid, or succour, by it. (TA.) ― -b3- فَزِعَ مِنْ نَوْمِهِ means He became roused from his sleep; (O, K;) because he who is roused is not free from some fear, or fright: occurring in a trad. in this sense. (O.) And one says, فَزِعْتُ بِمَجِىْءِ فُلَانٍ, meaning I prepared [or roused] myself by reason of the coming of such a one, by a change of state, or condition, like as the sleeper passes from the state of sleeping to that of waking. (TA.) -A2- فَزَعَهُ in the phrase فَفَزَعَهُ ↓ فَازَعَهُ means He exceeded him in fear, or fright. (TA.) -A3- فُزِعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ: see the next paragraph.

فزّعهُ
2 فزّعهُ ذ : see 4. ― -b2- [It also app. signifies He made a fearful event, or fearful events, to befall him: see its pass. part. n. below.] ― -b3- فَزَّعَ عَنْهُ He removed from him fear, or fright: (O, in two places:) it is implied by the context in the K that عنه ↓ افزع has this meaning; but in the O and other lexicons it is فَزَّعَ. (TA.) And فُزِّعَ عَنْهُ, (S, K,) inf. n. تَفْزِيعٌ, (K,) Fear, or fright, was removed from him. (S, K.) It is said in the Kur [xxxiv. 22], حَتَّى اـِذَافُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ, meaning Until, when fear, or fright, shall be removed from their hearts: (S, O:) this is the common reading: another reading is فَزَّعَ, i. e. فَزَّعَ اللّٰهُ: and El-Hasan reads ↓ فُزِعَ: and he says that in this reading and the first, the prep. with its noun are [regarded as supplying the place of the agent and therefore virtually] in the nom. case, as in the phrase سِيرَ عَنِ البَلَدِ: (TA:) some read فُرِّغَ [q. v.]: (O and TA in art. فرغ:) and 'Eesà Ibn- 'Omar is related to have read اـِذَا افْرَنْقَعَ. (TA in art. فرقع.)

فازعهُ فَفَزَعَهُ
3 فازعهُ فَفَزَعَهُ ذ [He vied with him in fear, or fright,] and he exceeded him therein. (TA. See 1, last sentence but one.)

افزعهُ
4 افزعهُ ذ , (Msb, K,) inf. n. اـِفْزَاعٌ, (S, O,) He made him to fear, or to be afraid; frightened him; or terrified him; (S, * O, * Msb, K;) as also ↓ فزّعهُ, (S, O, Msb, K,) inf. n. تَفْزِيعٌ. (S, O.) And you say, يُفْزَعُ مِنْهُ [One is made to fear, or be afraid of, or is frightened, or terrified, at, it, or him], (S, O, K,) and مِنْ أَجْلِهِ [on account of him, or for the sake of him], (O, K,) and بِهِ [by him, or by means of him]. (O.) ― -b2- [Hence,] He housed him from his sleep. (K, TA. [See 1, last quarter.]) ― -b3- Also He aided, or succoured, him. (S, K.) See 1, former half; and again, in the latter half. ― -b4- See also 2.

5 تَفَزَّعَ see 1, first sentence.

فَزَعٌ
فَزَعٌ ذ Fear, or fright: (S, O, K:) originally (S) an inf. n.; but notwithstanding this, (S, * O, K,) sometimes, (S, O,) having a pl., which is أَفْزَاعٌ. (S, O, K.) ― -b2- [And, as seems to be indicated by an explanation of مُفَزَّعٌ (q. v.), A fearful event: pl. as above.]

فَزِعٌ
فَزِعٌ ذ Fearing; being afraid or frightened or terrified; (Er-Rلghib, MA, Msb, TA;) thus in a verse cited voce ظُنْبُوبٌ; (Er-Rلghib, TA;) and ↓ مُفَازِعٌ is syn. therewith: (O, K:) and one says also ↓ رَجُلٌ فَازِعٌ, pl. فَزَعَةٌ; and ↓ مَفْزُوعٌ; meaning a man put in fear; made afraid; frightened, or terrified. (TA.) And In a state of disquiet, disturbance, or agitation: whence an extraordinary reading, of four readers, in the Kur xxviii. 9, [i. e. فَزِعًا] for فَارِغًا, relating to the heart of the mother of Moses, meaning in a state of disquiet, &c., almost quitting its pericardium. (TA.) It has no broken pl.; its only pl. being فَزِعُونَ. (TA.) ― -b2- Also Seeking, or demanding, aid, or succour; and Sgh thus explains it [in the O] as used in the verse above mentioned; but Er-Rلghib says that this is an explanation of the intended meaning, not of the literal signification: (TA:) and it has also the contr. meaning, aiding, or succouring; thus being trans., though of the measure فَعِلٌ; but it may be altered from ↓ فَازِعٌ, like as حَذِرٌ is [said to be] altered from حَاذِرٌ. (IB, TA,)

فَزْعَةٌ
فَزْعَةٌ ذ : see فَزَعَةٌ.

فُزْعَةٌ
فُزْعَةٌ ذ A man whom one is made to fear, of whom one is made afraid, or at whom one is frightened: (O, K:) [like مَفْزَعَةٌ as expl. by Lth and others:] and by whom, or by means of whom, one is made afraid, or frightened. (O.)

فَزَعَةٌ
فَزَعَةٌ ذ sing. of فَزَعَات in the phrase فَزَعَاتُ الرُّوعِ [app. meaning The fears, or frights, of the heart]. (TA. [The sing., as well as the pl., is there said to be thus, بِالتَّحْرِيك; but if the former be, as I think it is, an inf. n. un., it should by rule be ↓ فَزْعَةٌ.])

فُزَعَةٌ
فُزَعَةٌ ذ One who fears men, or is frightened at them: (K:) or one who fears, or is frightened, much, or often; (O;) [and] so ↓ فَزَّاعَةٌ. (TA. [But see what next follows.])

فَزَّاعَةٌ
فَزَّاعَةٌ ذ One who makes men to fear, or frightens them, much, or often. (O, K.) See also فُزَعَةٌ.

فَازِغٌ
فَازِغٌ ذ : see فَزِعٌ, in two places.

مَفْزَعٌ
مَفْزَعٌ ذ i. q. مَلْجَأْ [as meaning A refuge, i. e. a place to which, or a person to whom, one betakes himself, or has recourse, for refuge, protection, or preservation,] (S, O, Msb, K, TA,) on the occasion of the befalling of an affliction or a calamity; (TA;) applied to a sing. and a pl. (S, O, K) and a dual (S, O) and a masc. and a fem.; (S, O, K;) one says, فُلَانٌ مَفْزَعٌ لِلنَّاسِ Such a one is a refuge to men when an event comes upon them suddenly, and هُمَامَفْزَعٌ لِلنَّاسِ, and هُمْ مَفْزَعٌ, &c.; (S, O;) and ↓ مَفْزَعَةٌ is the same in signification and in its applications; (K;) expl. by IF as signifying a place to which one who is in fear, or frightened, betakes himself, or has recourse, for refuge, protection, or preservation: (TA:) or مَفْزَعٌ signifies one of whom aid, or succour, is sought, or demanded: (K:) and ↓ مَفْزَعَةٌ, [a cause of fear or fright; being a word of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ; i. e.] a thing that one is made to fear, or at which one is frightened; (S;) or a person whom one is made to fear, or at whom one is frightened; [like فُزْعَةٌ;] or on account of whom, or for the sake of whom, one is made to fear, or is frightened: (Lth, O, K:) you say, فُلَانٌ لَنَا مَفْزَعَةٌ [Such a one is to us a person whom we are made to fear, &c.], and in like manner you say of a female, and of a pl. number. (O.)

مَفْزَعَةٌ
مَفْزَعَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

مُفَزَّعٌ
مُفَزَّعٌ ذ Cowardly; (Fr, O, K;) as being made to fear, or to be frightened at, everything: (Fr, O:) and courageous; (Fr, O, K;) as being one the like of whom fearful events are made to befall (بِمِثْلِهِ تُنْزَلُ الأَفْزَاعُ). (Fr, O. [But what here follows suggests another reason, and I think a better, for the latter meaning.]) مُفَزَّعَةٌ applied by 'Amr Ibn-Maadee-Kerib as an epithet to his اِسْت, in replying to a threat of El-Ash-'ath, who had said to him, لَوْ دَنَوْتَ لَأُضَرِّطَنَّكَ, means Secure from being overcome by fear, or fright, and [therefore] not lax so as to break wind [in consequence of fear]; being from فَزَّعَ عَنْهُ meaning “ he removed fear, or fright, from him; ” or it may be for the same reason as that for which مُفَزَّعٌ is applied to a courageous man. (O.)

مَفْزُوعٌ
مَفْزُوعٌ ذ : see فَزِعٌ, first sentence.

مُفَازِعٌ
مُفَازِعٌ ذ : see فَزِعٌ, first sentence.

##### Türkçe

فَزِعَ
1 **فَزِعَ** **ذ** , (S, O, Msb, K,) ve **فَزَعَ**, (K,) muzârîsi **فَزَعَ**, önceki fiilin muzârîsi, (Msb, K,) ve sonrakinin de, (K,) mastarı **فَزَعٌ**, (S, O, Msb, K,) ki bu önceki fiilindir, (S, * O, Msb, TA,) ve [sonraki fiilin] **فَزْعٌ** [CK’deki **فَزَعًا** **فَزْعًا** yerine bir hatadır] ve ?? (K, TA,) Korktu; yahut korku içinde oldu, yahut korku içine girdi; korkmuş, ürkmüş, dehşete kapılmış oldu; (S, O, Msb, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **تفزّع**: (TA, md. **روع**’da:) şöyle dersin, **فَزِعَ مِنْهُ** ondan korktu, yahut ondan korku içinde oldu, vb.: (MA, Msb, TA:) Er-Râghib’e göre, **فَزَعٌ** bir insana, korku yahut ürperti veren bir şeyden, gelen bir çekinme ve bir kaçınma demektir; ve o, **جَزَع**’ın [bk.] bir türüdür; ve **فَزِعْتُ مِنَ اللّٰهِ** denmemelidir; tıpkı **خِفْتُ مِنْهُ** denildiği gibi: yahut Mbr’nin “**Kâmil**”de dediği üzere, onun aslî anlamı, korkmak yahut korku içinde olmak yahut korkmuş yahut ürkmüş yahut dehşete kapılmış olmaktır: sonra, mecazî bir kullanımla, bir kavmin, kendilerine ansızın gelen bir düşmanı yahut benzerini defetmek için çabucak dışarı çıkması anlamına gelir; ve bu anlam [örfî olarak] hakikî sayılmıştır. (TA.) ― -b2- **فَزَعٌ** ayrıca Yardım yahut imdat istemek demektir: (Az, K, TA:) ve yardım etmek, imdat etmek; (Az, S, O, K, TA;) bu sonuncu da ↓ **اـِفْزَاعٌ**’ın bir anlamıdır: (S, O:) önceki kelimenin (S, O, TA) bu son anlamdaki (O, TA) bir örneği, Peygamber’in Ensâr’a sözünde vârid olmuştur: **اـِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الفَزَعِ وَ تَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ** [Şüphesiz siz, yardım etme/imdat etme vaktinde çok olursunuz; tamah vaktinde ise az olursunuz]; (S, O, TA;) yahut bu sözde kastedilen anlam, insanların korku halinde size yönelmeleri vaktinde (**عِنْدَ فَزَعِ النَّاسِ اـِلَيْكُمْ**) ki siz onlara yardım edesiniz yahut imdat edesiniz [ki bu, fiilen, onların yardımınızı istemesi gibidir]: (TA:) böylece [denilmiştir ki] **فَزَعٌ**’ın iki zıt anlamı vardır: (K:) ve bu iki anlamın ikisi de fiil **فَزِعَ** ile ifade edilir: (O:) şöyle dersin **فَزِعَ اـِلَيْهِ** ve **فَزِعَ مِنْهُ**; (K, yukarıdan en son nakledilenin devamında, ve TA; [görünüşe göre, bu iki ibarenin “ondan yardım/imdat istedi” ve “ona yardım/imdat etti” anlamlarını gösterdiği kastedilmiştir; yahut birincinin birinci anlama, ikincinin ikinci anlama sahip olduğu; gerçi TK’ye göre iki ibare de birinci anlama sahiptir ve birinci ibare ayrıca ikinci anlama da sahiptir;]) fakat **فَزَعَهُ** dememelisin, (K, TA,) yani **مَنَعَهُ** gibi: (TA:) [yahut] **الفَزَعُ** “korku” yahut “ürperti” anlamında iken, şöyle dersin: **فَزِعْتُ اـِلَيْكَ** ve **فَزِعْتُ مِنْكَ**; [görünüşe göre, birincinin “korku içinde sana sığındım” anlamına geldiğini; ikincinin ise “senden korktum” yahut “senden korku içinde oldum” vb. anlamına geldiğini göstermek istenmiştir; bu ibarenin açık bir delilini bulduğum tek anlam budur ve bu maddenin ilk cümlesinde üç delilini verdim;] fakat **فَزِعْتُكَ** dememelisin: (S: [nüshalarımda **فَزِعْتُكَ**, **فَزَعْتُكَ** değil:]) yahut **فَزِعَ اـِلَيْهِمْ** onların yardımını yahut imdadını istedi demektir; ve **فَزَعَهُمْ** ve **فَزِعَهُمْ** onlara yardım etti, onlara imdat etti demektir; **أَغَاثَهُمْ**’a [CK’de **اَعانَهُمْ**] ve **نَصَرَهُمْ**’a eş anlamlıdır; ↓ **أَفْزَعَهُمْ** gibi: (K, TA:) IB’ye göre, **فَزِعْتُهُ**’nun **أَغَثْتُهُ** anlamı aslında **فَزِعْتُ له**’dir [aslî olarak “onun için korktum yahut onun için korku içine girdim” anlamındadır]; sonra **ل** düşürülmüştür; çünkü **فَزِعْتُهُ** ve **فَزِعْتُ لَهُ** denir: (TA:) yahut **فَزِعَ**, **فَرِحَ** gibi, **اِنْتَصَرَ** anlamına gelir: (K: [K nüshalarında böyle; bundan dolayı TA’da da; görünüşe göre **اِسْتَنْصَرَ** yerine bir yanlış yazımdır; yani düşmana karşı yardım istedi:]) ve **فَزِعَ اـِلَيْهِ** korku yahut ürperti sebebiyle, (S,) sığınma, korunma yahut muhafaza için, (S, O, Msb, K, TA,) ona yahut ona yöneldi; ve onunla yahut onun vasıtasıyla yardım yahut imdat istedi; bundan dolayı, güneş tutulması hakkında bir rivayette: **فَافْزَعُوااـِلَى الصَّلَاة** yani: O halde namaza yönelin, vb., ve onunla yardım yahut imdat isteyin. (TA.) ― -b3- **فَزِعَ مِنْ نَوْمِهِ** demek: Uykusundan uyandı demektir; (O, K;) çünkü uyanan kimse bir miktar korku yahut ürperti’den beri değildir: bir rivayette bu anlamda vârid olmuştur. (O.) Ve şöyle denir: **فَزِعْتُ بِمَجِىْءِ فُلَانٍ**, yani: falanın gelişi sebebiyle, hâl yahut durum değişikliğiyle, kendimi hazırladım [yahut uyandım]; tıpkı uyuyan kimsenin uyku hâlinden uyanıklık hâline geçmesi gibi. (TA.) -A2- **فَزَعَهُ** ibaresinde **فَفَزَعَهُ** ↓ **فَازَعَهُ** demektir: Korku yahut ürperti’de onu geçti. (TA.) -A3- **فُزِعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ**: bir sonraki paragrafa bak.

فزّعهُ
2 **فزّعهُ** **ذ** : 4’e bak. ― -b2- [Ayrıca görünüşe göre: Ona korkutucu bir olayın yahut korkutucu olayların vâki olmasına sebep oldu: aşağıda onun ism-i mef’ûlüne bak.] ― -b3- **فَزَّعَ عَنْهُ** Ondan korkuyu yahut ürpertiyi giderdi: (O, iki yerde:) K’de bağlamdan, **عنه** ile ↓ **افزع**’ın bu anlama geldiği anlaşılır; fakat O’da ve diğer sözlüklerde bu **فَزَّعَ**’dır. (TA.) Ve **فُزِّعَ عَنْهُ**, (S, K,) mastarı **تَفْزِيعٌ**, (K,) Ondan korku yahut ürperti giderildi. (S, K.) Kur’ân’da [xxxiv. 22] şöyle denilmiştir: **حَتَّى اـِذَافُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ**, yani: Nihayet, kalplerinden korku yahut ürperti giderildiği zaman: (S, O:) bu, yaygın kıraattir: başka bir kıraat **فَزَّعَ**’dır, yani **فَزَّعَ اللّٰهُ**: ve El-Hasan ↓ **فُزِعَ** okur: ve der ki, bu kıraatte ve birincide, harf-i cer ile ismi [failin yerini tutar sayılarak ve bu yüzden fiilen] merfû makamındadır; **سِيرَ عَنِ البَلَدِ** ibaresinde olduğu gibi: (TA:) bazıları **فُرِّغَ** [bk.] okur: (O ve TA, md. **فرغ**’da:) ve ‘Îsâ İbn-‘Omar’ın **اـِذَا افْرَنْقَعَ** okuduğu rivayet edilmiştir. (TA, md. **فرقع**’da.)

فازعهُ فَفَزَعَهُ
3 **فازعهُ فَفَزَعَهُ** **ذ** [Korku yahut ürperti’de onunla yarıştı,] ve onda onu geçti. (TA. 1’e bak, sondan bir önceki cümle.)

افزعهُ
4 **افزعهُ** **ذ** , (Msb, K,) mastarı **اـِفْزَاعٌ**, (S, O,) Ona korku verdi, yahut onu korkuttu; onu ürküttü; yahut onu dehşete düşürdü; (S, * O, * Msb, K;) bunun gibi ↓ **فزّعهُ**, (S, O, Msb, K,) mastarı **تَفْزِيعٌ**. (S, O.) Ve şöyle dersin: **يُفْزَعُ مِنْهُ** [ondan korkulur, yahut ondan korkutulur; yahut ondan ürkülür; yahut ondan dehşete düşülür], (S, O, K,) ve **مِنْ أَجْلِهِ** [onun yüzünden, yahut onun uğruna], (O, K,) ve **بِهِ** [onunla, yahut onun vasıtasıyla]. (O.) ― -b2- [Bundan dolayı,] Onu uykusundan uyandırdı. (K, TA. [1’e bak, son çeyrek.]) ― -b3- Ayrıca Ona yardım etti, yahut ona imdat etti. (S, K.) 1’e bak, ilk yarı; ve yine, son yarıda. ― -b4- 2’ye de bak.

5 **تَفَزَّعَ** 1’e bak, ilk cümle.

فَزَعٌ
**فَزَعٌ** **ذ** Korku, yahut ürperti: (S, O, K:) aslında (S) bir mastardır; fakat buna rağmen, (S, * O, K,) bazen, (S, O,) çoğulu olan bir isim gibi gelir; çoğulu **أَفْزَاعٌ**’dır. (S, O, K.) ― -b2- [Ve, **مُفَزَّعٌ**’un (bk.) bir açıklamasının işaret ettiği gibi, Korkutucu bir olay: çoğulu yukarıdaki gibidir.]

فَزِعٌ
**فَزِعٌ** **ذ** Korkan; korkmuş yahut ürkmüş yahut dehşete kapılmış; (Er-Râghib, MA, Msb, TA;) **ظُنْبُوبٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte böyledir; (Er-Râghib, TA;) ve ↓ **مُفَازِعٌ** bununla eş anlamlıdır: (O, K:) ve ayrıca şöyle denir ↓ **رَجُلٌ فَازِعٌ**, çoğulu **فَزَعَةٌ**; ve ↓ **مَفْزُوعٌ**; yani: korkutulmuş adam; korkuya düşürülmüş; ürkütülmüş, yahut dehşete düşürülmüş. (TA.) Ve Huzursuzluk, karışıklık, yahut çalkantı hâlinde: bundan dolayı, dört kurrânın, Kur’ân xxviii. 9’da, [yani **فَزِعًا**] **فَارِغًا** yerine, Mûsâ’nın annesinin kalbi hakkında, “huzursuzluk hâlinde, vb., neredeyse kalp zarını terk edecek” anlamında, şâz bir kıraati vardır. (TA.) Kırık çoğulu yoktur; tek çoğulu **فَزِعُونَ**’dur. (TA.) ― -b2- Ayrıca Yardım yahut imdat isteyen; ve Sgh bunu [O’da] yukarıda anılan beyitte böyle açıklar; fakat Er-Râghib der ki bu, lafzî anlamın değil, murad edilen anlamın açıklamasıdır: (TA:) ve ayrıca zıt anlamı da vardır: yardım eden, imdat eden; böylece, ölçüsü **فَعِلٌ** olduğu halde müteaddî olur; fakat ↓ **فَازِعٌ**’dan değiştirilmiş olabilir; tıpkı **حَذِرٌ**’in **حَاذِرٌ**’dan değiştirilmiş sayılması gibi. (IB, TA,)

فَزْعَةٌ
**فَزْعَةٌ** **ذ** : **فَزَعَةٌ**’ya bak.

فُزْعَةٌ
**فُزْعَةٌ** **ذ** Kendinden korkutulan adam; kendinden korkulan, yahut kendinden ürkülen: (O, K:) [Lth ve başkalarının açıkladığı üzere **مَفْزَعَةٌ** gibi:] ve kendisiyle yahut kendisi vasıtasıyla korkutulan, yahut ürkülen. (O.)

فَزَعَةٌ
**فَزَعَةٌ** **ذ** **فَزَعَات**’ın tekilidir; **فَزَعَاتُ الرُّوعِ** ibaresinde [görünüşe göre “kalbin korkuları/ürpertileri” anlamındadır]. (TA. [Orada tekilin de çoğulun da **بِالتَّحْرِيك** olduğu söylenmiştir; fakat eğer tekil, benim zannettiğim gibi, mastar-ı merre ise, kaide gereği ↓ **فَزْعَةٌ** olmalıdır.])

فُزَعَةٌ
**فُزَعَةٌ** **ذ** İnsanlardan korkan, yahut onlardan ürken kimse: (K:) yahut çokça yahut sıkça korkan yahut ürken kimse; (O;) [ve] bunun gibi ↓ **فَزَّاعَةٌ**. (TA. [Fakat hemen ardından gelen şeye bak.])

فَزَّاعَةٌ
**فَزَّاعَةٌ** **ذ** İnsanları çokça yahut sıkça korkutan, yahut onları ürküten kimse. (O, K.) **فُزَعَةٌ**’ya da bak.

فَازِغٌ
**فَازِغٌ** **ذ** : **فَزِعٌ**’e bak, iki yerde.

مَفْزَعٌ
**مَفْزَعٌ** **ذ** **مَلْجَأْ** ile aynı (S, O, Msb, K, TA,) [yani: sığınılan yer; yahut sığınmak, korunmak, muhafaza edilmek için kendisine yönelinen kimse] bir musibet yahut bir belâ vuku bulduğu zaman; (TA;) tekile ve çoğula (S, O, K) ve tesniyeye (S, O) ve müzekkere ve müennese uygulanır; (S, O, K;) şöyle denir: **فُلَانٌ مَفْزَعٌ لِلنَّاسِ** yani: ansızın bir olay başlarına geldiğinde falan kimse insanlar için bir sığınaktır; ve **هُمَامَفْزَعٌ لِلنَّاسِ**, ve **هُمْ مَفْزَعٌ**, vb.; (S, O;) ve ↓ **مَفْزَعَةٌ** anlamda ve uygulamalarında bunun gibidir; (K;) IF tarafından, korku içinde olan yahut ürkmüş olan kimsenin sığınmak, korunmak, muhafaza edilmek için yöneldiği yer diye açıklanmıştır: (TA:) yahut **مَفْزَعٌ** yardım yahut imdadı istenen kimse demektir: (K:) ve ↓ **مَفْزَعَةٌ**, [korku yahut ürperti sebebi; **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** sınıfından bir kelime olarak; yani] kendisinden korkutulan yahut kendisinden ürkülen şey; (S;) yahut kendisinden korkutulan kimse, yahut kendisinden ürkülen kimse; [**فُزْعَةٌ** gibi;] yahut onun yüzünden yahut onun uğruna korkutulan yahut ürkülen: (Lth, O, K:) şöyle dersin: **فُلَانٌ لَنَا مَفْزَعَةٌ** [yani: falan kimse bizim için kendisinden korkutulduğumuz, vb., bir kimsedir]; ve aynı şekilde bir kadın için ve bir çoğul topluluk için de dersin. (O.)

مَفْزَعَةٌ
**مَفْزَعَةٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak, iki yerde.

مُفَزَّعٌ
**مُفَزَّعٌ** **ذ** Korkak; (Fr, O, K;) her şeyden korkutulmuş yahut her şeyden ürkütülmüş olduğu için: (Fr, O:) ve cesur; (Fr, O, K;) korkutucu olayların benzerinin kendisine vâki kılındığı kimse olduğu için (**بِمِثْلِهِ تُنْزَلُ الأَفْزَاعُ**). (Fr, O. [Fakat aşağıda gelen, ikinci anlam için başka bir sebep, ve bence daha iyi bir sebep, telkin eder.]) **مُفَزَّعَةٌ**, ‘Amr İbn-Ma‘dî-Kerib tarafından, El-Eş‘as’ın kendisine, ona şöyle dediği bir tehdide cevap verirken, **اِسْت**’ine sıfat olarak kullanılmıştır: **لَوْ دَنَوْتَ لَأُضَرِّطَنَّكَ**; anlamı: korku yahut ürperti ile yenilmekten emin, ve [bu yüzden] korku sebebiyle yellenip gevşek düşmeyen; **فَزَّعَ عَنْهُ** “ondan korkuyu yahut ürpertiyi giderdi” anlamından gelerek; yahut **مُفَزَّعٌ**’un cesur adama uygulanmasının sebebi ne ise o sebeptendir. (O.)

مَفْزُوعٌ
**مَفْزُوعٌ** **ذ** : **فَزِعٌ**’e bak, ilk cümle.

مُفَازِعٌ
**مُفَازِعٌ** **ذ** : **فَزِعٌ**’e bak, ilk cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَزَعَ
فَزَعَ A ( n. ac. فَزْع 1 ,  فِزْع 2 )
a.  [ Min ], Feared, was afraid, frightened of, dreaded; was terrified by, at.

b.  [ Ila ], Fled to, tool refuge with; sought succour, aid of.

c.  [ Ila ], Succoured, aided.

فَزِعَ
فَزِعَ A ( n. ac. فَزَع 4 ),
a.  see supra (a) .

b.  [ Min ], Was roused from ( sleep ).

فَزَّعَ
فَزَّعَ II ,
a.  Frightened, terrified; dismayed.

b.  [ 'An ], Freed from fear, reassured.

أَفْزَعَ
أَفْزَعَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ).

c.  [ acc. &  Min ], Aroused, awoke from ( sleep ).

d.  Succoured, aided.

تَفَزَّعَ
تَفَزَّعَ V ,
a.  Feared, was afraid, frightened, alarmed, terrified.

فُزْعَة
فُزْعَة 3t ,
a.  Feared; formidable, redoubtable; object of terror.

فَزَع
فَزَع 4 , ( pl. أَفْزَاْع 38 ),
a.  Fear; fright, alarm, dismay, terror, dread.

b.  Succour, aid.

فَزِع
فَزِع 5 ,
a.  Afraid, frightened, dismayed, terrified; apprehensive, anxious, uneasy.

فُزَعَة
فُزَعَة 9t ,
a.  Timid, timorous, fearful; coward.

مَفْزَع
مَفْزَع 17 ,  مَفْزَعَة 17t ,
a.  Refuge, shelter, asylum; covert; protection.

فَزَّاْعَة
فَزَّاْعَة 28t ,
a.  see 3t .

فِزِّيْع
فِزِّيْع 30
a.  [ coll. ],  see 9t .

فَزْعَاْنُ
فَزْعَاْنُ 33
a.  [ coll. ],  see 5 .

فَزَّعَ
N. Ag. فَزَّعَ II ,
a.  see 3t .

فَزَّعَ
N. P. فَزَّعَ II ,
a.  see 5 .

b.  Brave, courageous; confident, secure.

فَاْزَعَ
N. Ag. فَاْزَعَ III ,
a.  see 5 .

أَفْزَعَ
N. Ag. أَفْزَعَ IV ,
a.  see 3t .

##### Türkçe

**فَزَعَ**
**فَزَعَ** A ( n. ac. **فَزْع** 1 ,  **فِزْع** 2 )
a.  [ Min ], Korktu, korkar oldu, ürktü; -den dehşete kapıldı, -den/-e karşı ürperdi.

b.  [ Ila ], -e kaçtı, -e sığındı; -in yardımını, imdadını istedi.

c.  [ Ila ], Yardım etti, imdat etti.

**فَزِعَ**
**فَزِعَ** A ( n. ac. **فَزَع** 4 ),
a.  yukarıya bak (a).

b.  [ Min ], (uykudan) -den uyandırıldı, (uykudan) sıçradı.

**فَزَّعَ**
**فَزَّعَ** II ,
a.  Korkuttu, dehşete düşürdü; yıldırdı.

b.  [ 'An ], Korkudan kurtardı, güven verdi.

**أَفْزَعَ**
**أَفْزَعَ** IV ,
a.  II (a), (b)’ye bak.

c.  [ acc. &  Min ], (uykudan) uyandırdı, (uykudan) kaldırdı.

d.  Yardım etti, imdat etti.

**تَفَزَّعَ**
**تَفَزَّعَ** V ,
a.  Korktu, korkar oldu, ürktü, telaşlandı, dehşete kapıldı.

**فُزْعَة**
**فُزْعَة** 3t ,
a.  Korkulan; heybetli, ürkütücü; dehşet nesnesi.

**فَزَع**
**فَزَع** 4 , ( pl. **أَفْزَاْع** 38 ),
a.  Korku; ürküntü, alarm, yılgınlık, dehşet, endişe.

b.  Yardım, imdat.

**فَزِع**
**فَزِع** 5 ,
a.  Korkan, ürkmüş, yılmış, dehşete kapılmış; kaygılı, endişeli, huzursuz.

**فُزَعَة**
**فُزَعَة** 9t ,
a.  Çekingen, korkak, korkulu; ödlek.

**مَفْزَع**
**مَفْزَع** 17 ,  **مَفْزَعَة** 17t ,
a.  Sığınak, barınak, melce; gizlenme yeri; koruma.

**فَزَّاْعَة**
**فَزَّاْعَة** 28t ,
a.  3t’ye bak.

**فِزِّيْع**
**فِزِّيْع** 30
a.  [ coll. ],  9t’ye bak.

**فَزْعَاْنُ**
**فَزْعَاْنُ** 33
a.  [ coll. ],  5’e bak.

**فَزَّعَ**
N. Ag. **فَزَّعَ** II ,
a.  3t’ye bak.

**فَزَّعَ**
N. P. **فَزَّعَ** II ,
a.  5’e bak.

b.  Yiğit, cesur; emin, güven içinde.

**فَاْزَعَ**
N. Ag. **فَاْزَعَ** III ,
a.  5’e bak.

**أَفْزَعَ**
N. Ag. **أَفْزَعَ** IV ,
a.  3t’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فزع
فَزِعَ - يَفْْزَعُ - فَزَع - فَزَّعَ - يُفَزِّعُ، فُزِّعَ - يُفَزَّعُ
فَز ِعَ  - يَفْْزَعُ + كائن + من شيء + إلى مكان أو كائن: يخاف ويذعر بشدة فيسعى ليهرب نحو ملجأ: يتحرك مبتعداً عن شيء أخافه وذعره نحو كائن أو مكان يظن فيه الأمن والسلامة
فَزَع - الفزع: اسم فعل " فَزِعَ  - يَفْْزَعُ "، وهو كذلك ما يكون بفعل " فَزِعَ  - يَفْْزَعُ "
فَزَّع - يُفَزِّعُ + كائن + كائناً + من شيء: على وزن " فَعَّل"  من " فَزِعَ  - يَفْْزَعُ ": يجعله " يَفْْزَعُ " على وجه التكرار والشدة
فَزَّعَ - يُفَزِّعُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يجعل الكائنُ الشيءَ " يَفْزَعُ " عن الكائن الآخر: يجعله يتحرك بذعر وسرعة مبتعداً عن الكائن الآخر، كما لوكان مفزوعاً
فُزِّعَ - يُفَزَّعُ: مبني للمجهول من " فَزَّعَ - يُفَزِّعُ "
﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم قالوا﴾: أُذهِب عنهم فزعهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهروب والفرار بعيداً عن أذى محتمل " وهي:
فَرَّ - يَفِرُّ، فَزِعَ - يَفْْزَعُ، هَرَبَ - يَهْرُبُ، شَرَدَ - يَشْرُدُ، وَحَشَ - يَحِشُ، بَبَلَ - يَبَبِلُ
فَزِعَ
 	﴿ويوم ينفخ في الصور ففزع من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله وكل أتوه داخرين(87)﴾ النمل ﴿ولو ترى إذ فَزِعُوا فلا فوت وأخذوا من مكان قريب(51)﴾ سبأ
ففزع منهم
 ﴿إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22)﴾ ص
فُزِع عن
 ﴿ولا تنفع الشفاعة عنده إلا لمن أذن له حتى إذا فزع عن قلوبهم قالوا ماذا قال ربكم قالوا الحق وهو العلي الكبير(23)﴾ سبأ
فَزَعٌ
 ﴿لا يحزنهم الفزع الأكبر وتتلقاهم الملائكة هذا يومكم الذي كنتم توعدون(103)﴾ الأنبياء ﴿من جاء بالحسنة فله خير منها وهم من فزع يومئذ آمنون(89)﴾ النمل
في التفسير: فزع عن قلوبهم: أزيل عنها الفزع والخوف
مختار الصحاح
● [فزع] ف ز ع: الفزَعُ الذعر وهو في الأصل مصدر وربما جمع على أفْزاعٍ تقول فَزِعَ اليه وفزع منه كلاهما من باب طرب ولا تقل فزِعَهُ و المَفْزَعُ بوزن المجمع الملجأ وفلان مفزع للناس يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث أي إذا دعمهم أمر فزعوا اليه و الفَزَعُ أيضا الاغاثة قال النبي صلى الله عليه وسلم للآنصار ﴿إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع﴾ و الإفْزاعُ الاخافة والاغاثة أيضا يقال فزع اليه فأفْزَعَهُ أي لجأ اليه فأغاثه وكذا التفزيعُ من الأضداد يقال فَزَّعَهُ أي اخافه و فزَّعَ عنه أي كشف عنه الخوف ومنه قوله تعالى ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ أي كشف عنها الفزع
الراغب
فزع
- الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. وقوله تعالى: }لا يحزنهم الفزع الأكبر﴿[الأنبياء/103]، فهو الفزع من دخول النار.﴾ففزع من في السموات ومن في الأرض﴿[النمل/87]،﴾وهم من فزع يومئذ آمنون﴿[النمل/89]، وقوله تعالى:﴾حتى إذا فزع عن قلوبهم{ [سبأ/23]، أي: أزيل عنها الفزع، ويقال: فزع إليه: إذا استغاث به عند الفزع، وفزع له: أغاثه. وقول الشاعر:
- 351 - كنا إذا ما أتانا صارخ فزع
(شطر بيت لسلامة بن جندل، وعجزه:
كان الصراخ له قرع الظنابيب وهو من مفضليته التي مطلعها:
أودى الشباب حميدا ذو التعاجيب * أودى، وذلك شأو غير مطلوب
وهو في ديوانه ص 123؛ والمفضليات ص 124)
أي: صارخ أصابه فزع، ومن فسره بأن معناه المستغيث، فإن ذلك تفسير للمقصود من الكلام لا للفظ الفزع.
ملخص السان:
1.     فَزِعَ منه وفَزَعَ يفْزَع الفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء
2.     وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه  الخوف وقرأَ الحسن فُزِعَ  أَي فَزِعَتْ من الفَزَعِ
3.     وفَزِعَ إِليه: لَجَأَ، فهو  مَفْزَعٌ لمن فَزِعَ إِليه أَي مَلْجَأٌ لمن التَجَأَ إِليه. وفي حديث الكسوف:  فافْزَعُوا إِلى الصلاة أي الجَؤُوا إِليها واستَعِينُوا بها على دَفْعِ  الأَمرِ الحادِثِ
4.     وتقول: فَزِعْتُ إِليك وفَزِعْتُ مِنْكَ ولا تقل  فَزِعْتُكَ
5.     والإِفْزاعُ: الإِغاثةُ. أَفْزَعْتُه إِذا أَغَثْتَه
6.     والإِفْزاعُ: الإِخافةُ. وأَفْزَعْتُه إِذا خَوَّفْتَه
7.      يقال: فَزِعْتُ إِليه  فأَفْزَعَنِي أَي لَجَأْتُ إِليه من الفَزَعِ فأَغاثني، وكذلك التفْزِيعُ، وهو من  الأَضداد،
لسان العرب
● - فزع: الفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء، وهو في الأَصل مصدرٌ.  فَزِعَ منه وفَزَعَ فَزَعاً وفَزْعاً وفِزْعاً وأَفْزَعه وفَزَّعَه: أَخافَه  ورَوَّعَه، فهو فَزِعٌ؛ قال سلامة:  كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،  كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ  والمَفْزَعةُ، بالهاء: ما يُفْزَعُ منه. وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه  الخوف. وقوله تعالى: حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم، عدّاه بعن لأَنه في معنى  كُشِفَ الفَزَعُ، ويُقرأُ فَزَّعَ أَي فزَّع الله، وتفسير ذلك أَن ملائكة  السماء كان عهدهم قد طال بنزول الوحي من السموات العلا، فلما نزل جبريل إِلى  النبي، صلى الله عليه وسلم، بالوحي أَوّلَ ما بُعث ظنت الملائكة الذين في  السماء أَنه نزل لقيام الساعة فَفَزِعَت لذلك، فلما تقرّر عندهم أَنه  نزل لغير ذلك كُشِفَ الفَزَعُ عن قلوبهم، فأَقبلوا على جبريل ومن معه من  الملائكة فقال كل فريق منهم لهم: ماذا قال ربكم فسأَلَتْ لأَيّ شيء نزل  جبريل، عليه السلام، قالوا: الحقّ أَي قالوا قال الحَقَّ؛ وقرأَ الحسن فُزِعَ  أَي فَزِعَتْ من الفَزَعِ. وفي حديث عمرو بن معديكرب: قال له الأَشعث:  لأُضْرِطَنَّكَ فقال: كلا إِنها لَعَزُومٌ مُفَزَّعةٌ أَي صحيحة تَنْزِلُ  بها  (* قوله «تنزل بها» هذا تعبير ابن الاثير) الأَفْزاعُ. والمُفَزَّعُ:  الذي كُشِفَ عنه الفَزَعُ وأُزِيلَ. ورجل فَزِعٌ، ولا يكسر لقلة فَعِلٍ  في الصفة وإِنما جمعه بالواو والنون، وفازِعٌ والجمع فَزَعةٌ،  وفَزَّاعةٌ: كثير الفَزَعِ، وفَزَّاعةُ أَيضاً: يُفَزِّعُ الناسَ كثيراً. وفازَعَه  فَفَزَعَه يَفْزَعُه: صار أَشدَّ فَزَعاً منه. وفَزِعَ إِلى القوم:  استغاثهم. وفَزِعَ القومَ وفَزَعَهم فَزْعاً وأَفْزعَهم: أَغاثَهم؛ قال  زهير:إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،  طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ  وقال الكَلْحَبةُ اليَرْبُوعيُّ، واسمه هبيرة بن عبد مناف والكَلْحَبةُ  أُمُّه:  فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما  حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا  (* قوله «حللت إلخ» في شرح القاموس: نزلنا ولنفزعا وهو المناسب لما بعده  من الحل.)  أَي لِنُغِيثَ ونُصْرِخَ مَنِ اسْتَغاثَ بنا؛ مثله للراعي:  إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،  لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا  فقوله فَزِعْنا أَي أَغَثنا؛ وقول الشاعر هو الشَّمّاخُ:  إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ  أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ  يقول: إِذا قل لبن ضَرّاتها نَصَرَتْها الشُّحومُ التي على ظهورها  وأَغاثَتْها فأَمدّتْها باللبن. ويقال: فلان مَفْزَعةٌ، بالهاء، يستوي فيه  التذكير والتأْنيث إِذا كان يُفْزَعُ منه. وفَزِعَ إِليه: لَجَأَ، فهو  مَفْزَعٌ لمن فَزِعَ إِليه أَي مَلْجَأٌ لمن التَجَأَ إِليه. وفي حديث الكسوف:  فافْزَعُوا إِلى الصلاة أي الجَؤُوا إِليها واستَعِينُوا بها على دَفْعِ  الأَمرِ الحادِثِ. وتقول: فَزِعْتُ إِليك وفَزِعْتُ مِنْكَ ولا تقل  فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ والمَفْزَعةُ: الملجأ، وقيل: المفزع المستغاث به،  والمفزعة الذي يُفزع من أَجله، فرقوا بينهما، قال الفراء: المُفَزَّعُ يكون  جَباناً ويكون شُجاعاً، فمن جعله شجاعاً مفعولاً به قال: بمثله تُنْزَلُ  الأَفزاع، ومن جعله جباناً جعله يَفْزَعُ من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم  للرجل إِنه لَمُغَلَّبٌ وهو غالبٌ، ومُغَلَّبٌ وهو مغلوبٌ. وفلان  مَفْزَعُ الناسِ وامرأَة مَفْزَعٌ وهم مَفْزَعٌ: معناه إِذا دَهَمَنا أَمر  فَزِعْنا إِليه أَي لَجَأْنا إِليه واستغثنا به. والفَزَعُ أََيضاً:  الإِغاثةُ؛ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم للأَنصار: إِنكم لتكثرون عند الفَزَعِ  وتَقِلُّونَ عند الطمَعِ أَي تكثرون عند الإِغاثة، وقد يكون التقدير  أيضاً عند فَزَعِ الناس إِليكم لتُغِيثُوهم. قال ابن بري: وقالوا فَزَعْتُه  فَزْعاً بمعنى أَفْزَعْتُه أَي أَغَثْتُه وهي لغة ففيه ثلاث لغات:  فَزِعتُ القومَ وفَزَعْتُهم وأَفزَعْتُهم، كل ذلك بمعنى أَغَثْتُهم. قال ابن  بري: ومما يُسأَل عنه يقال كيف يصح أَن يقال فَزِعْتُه بمعنى أَغَثْتُه  متعدياً واسم الفاعل منه فَعِلٌ، وهذا إِنما جاء في نحو قولهم حَذِرْتُه  فأَنا حَذِرُه، واستشهد سيبويه عليه بقوله حَذِرٌ أُمُوراً، وردوا عليه  وقالوا: البيت مصنوع، وقال الجرمي: أَصله حَذِرْتُ منه فعدّى بإِسقاط منه،  قال: وهذا لا يصح في فَزِعْتُه بمعنى أَغثته أَن يكون على تقدير من، وقد يجوز  أَن يكون فَزِعٌ معدولاً عن فازِعٍ كما كانَ حَذِرٌ معدولاً عن حاذِر،  فيكون مثل سَمِعٍ عدولاً عن سامِعٍ فيتعدّى بما تعدى سامع، قال: والصواب في  هذا أَن فَزِعْتُه بمعنى أَغثته بمعنى فزعت له ثم أُسقطت اللام لأَنه  يقال فَزِعْتُه وفَزِعْتُ له، قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه.  والإِفْزاعُ: الإِغاثةُ. والإِفْزاعُ: الإِخافةُ. يقال: فَزِعْتُ إِليه  فأَفْزَعَنِي أَي لَجَأْتُ إِليه من الفَزَعِ فأَغاثني، وكذلك التفْزِيعُ، وهو من  الأَضداد، أَفْزَعْتُه إِذا أَغَثْتَه، وأَفْزَعْتُه إِذا خَوَّفْتَه، وهذه  الأَلفاظ كلها صحيحة ومعانيها عن العرب محفوظة. يقال: أَفْزَعْتُه  لَمَّا فَزِعَ أَي أَغَثْتُه لَمَّا استغاثَ. وفي حديث المخزومية: فَفَزِعُوا  إِلى أٌُسامةَ أَي استغاثوا به. قال ابن بري: ويقال فَزِعْتُ الرجلَ  أغَثْتُهُ أَفْزَعْتُه، فيكون على هذا الفَزِعُ المُغِيثَ والمُسْتَغِيثَ، وهو  من الأَضداد. قال الأَزهري: والعرب تجعل الفَزَعَ فَرَقاً، وتجعله إِغاثة  للمفزوعِ المُرَوَّعِ، وتجعله استِغاثة، فأَما الفزَعُ بمعنى الاستغاثة  ففي الحديث: أَنه فَزِعَ أَهلُ المدينة ليلاً فركب النبي، صلى الله عليه  وسلم، فرساً لأَبي طلحة عُرْياً فلما رجع قال: لن تراعُوا، إِني وجدته  بحراً؛ معنى قوله فَزِعَ أَهل المدينة أَي اسْتَصْرَخوا وظنوا أَن عدوّاً  أَحاط بهم، فلما قال لهم النبي، صلى الله عليه وسلم، لن تراعوا، سكن ما  بهم من الفَزَع. يقال: فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني أَي استغثت إِليه  فأَغاثني. وفي صفة عليّ، عليه السلام: فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ أَي  إِذا استُغِيثَ به التُجِئَ إِلى ضرس، والتقدير فإِذا فُزِعَ إِليه فُزِعَ  إِلى ضرس، فحذف الجار واستتر الضمير. وفَزِعَ الرجلُ: انتصر، وأَفْزَعَه  هو. وفي الحديث: أَنه فَزِعَ من نومه مُحْمَرّاً وجهه، وفي رواية: أَنه نام  فَفَزِعَ وهو يضحك أي هَبَّ وانتبه؛ يقال: فَزِع من نومه وأَفْزَعْتُه  أَنا، وكأَنه من الفَزَعِ الخوْفِ لأَنَّ الذي يُنَبَّه لا يخلو من فَزَعٍ  مّا. وفي الحديث: أَلا أَفْزَعْتُموني أَي أَنْبَهْتُموني. وفي حديث فضل  عثمان: قالت عائشة للنبي، صلى الله عليه وسلم: ما لي لم أَركَ فَزِعْتَ  لأَبي بكر وعمر كما فَزِعْتَ لعثمان؟ فقال: عثمانُ رجل حَييٌّ. يقال:  فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان إِذا تأَهَّبْتَ له متحوِّلاً من حال إِلى حال كما  ينتقل النائم من النوم إِلى اليقظة، ورواه بعضهم بالراء والغين المعجمة من  الفراغ والاهتمام، والأَول الأَكثر.  وفَزْعٌ وفَزَّاعٌ وفُزَيْعٌ: أَسماءٌ. وبنو فَزَعٍ: حَيٌّ.
مقاييس اللغة:
(فزع) الفاء والزاء والعين أصلانِ صحيحان، أحدهما الذُّعر، والآخَر الإغاثة.
فأمَّا الأوَّل فالفَزَع، يقال فَزِع يَفْزَع فَزَعاً، إذا ذُعِر. وأفزَعْتُه أنا. وهذا مَفْزَعُ القوم، إذا فَزِعوا إليه فيما يَدهَمُهم. فأمَّا فَزَّعت [عنه] فمعناه كَشَّفت عنه الفَزَع. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾ [سبأ 23]. والمَفْزَعة: المكان يلتجئ إليه الفَزِع. قال:
طويلٌ طامحُِ الطَّرف  *** إلى مَفْزَعة الكلبِ([1])
والأصل الآخر الفَزَع: الإغاثة([2]) . قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للأنصار: "إنَّكم لَتَكْثُرون عند الفَزَع، وتَقِلُّون عند الطَّمَع". يقولون: أفزَعْتُه إذ رَعَبتَه، وأفْزعتُه، إذا أغثتَه. وفَزِعتُ إليه فأفزَعَني، أي لَجأْتُ إليه فَزَِعَاً فأغاثَني. وقال الشَّاعر([3]) في الإغاثة:
فقلتُ لكاسٍ ألجِمِيها فإنَّما  *** نزَلنا الكثيبَ من زَرُودَ لنَفْزَعا([4])
وقال آخر([5]) :
كُنَّا إذا ما أتانا صارخٌ فَزِعٌ  *** كان الصُّراخَُ لـه قَرْعَُ الظَّنابيبِ
القاموس المحيط:
الفَزْعُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ ربيعةَ بنِ جَنْدَلٍ، وآخَرُ في كَلْبٍ، وآخَرُ في خُزاعَةَ، وابنُ الفَزْعِ، ويُكْسَرُ الذي صَلَبَهُ المَنْصورُ، وكان خَرَجَ مع إبراهيمَ بنِ عبدِ الله بنِ حَسَنٍ، وبالكسر ابنُ المُجَشِّرِ من بني عادَاةَ، وبالتحريكِ الذُّعْرُ، والفَرَقُ، ج أفْزاعٌ مع كَوْنِهِ مَصْدَراً، والفِعْلُ كفَرِحَ ومَنَعَ، فَزْعاً، ويُكْسَرُ ويُحَرَّكُ، والاسْتغاثَةُ، والإِغاثَةُ، ضِدٌّ، فَزِعَ إليه، ومنه كفرِحَ،
ولا تَقُلْ: فَزَعَهُ. أو فَزِعَ إليهم، كفَرِحَ: اسْتَغاثَهُم. وفَزَعَهُم، كَمَنَعَ وفَرِحَ: أغاثَهُم ونَصَرَهُم، كأَفْزَعَهُم، أو كَفَرِحَ: انْتَصَرَ، و إليه: لَجَأَ، و من نَوْمِهِ: هَبَّ. وأفْزَعْتُهُ: نَبَّهْتُهُ. وكمَقْعَدٍ ومَرْحَلَةٍ: المَلْجَأُ، وكِلاهُما للواحِدِ والجَمْعِ، والمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ، أو كَمرْحَلَةٍ: مَنْ يُفْزَعُ منه، أو من أجْلِهِ. والفَزَّاعَةُ، مُشَدَّدَةً: الرَّجُلُ يُفَزِّعُ الناسَ كثيراً. وكهُمَزَةٍ: مَنْ يَفْزَعُ منهم، وبالضمِ: مَنْ يُفْزَعُ منه. وكزُبَيْرٍ وشَدَّادٍ: اسمانِ. وأفْزَعَهُ: أخافَهُ، كفَزَّعَهُ، وأغاثَهُ، و عنه: كشَفَ الفَزَعَ. وكمُعظَّمٍ: الشُّجاعُ، والجَبانَ، ضِدٌ. وفُزِّعَ عنه، بالضمِّ، تَفْزيعاً: كُشِفَ عنه الخَوْفُ. والمُفازِعُ: الفَزِعُ.
تاج العروس:
فزع
الفَزْعُ بالتَّسْكينِ : اسمٌ قال ابن حَبيب : هو ابنُ عَبْد الله بنِ ربيعَةَ بنِ جَندَل بنِ ثَورِ بنِ عامِر بنِ أُحَيمِر بنِ بَهْدَلَةَ بنِ عَوفٍ . قال : الفَزْعُ : رَجُلٌ آخَرُ في بني كَلْبٍ . ورَجُلٌ آخَرُ في خُزاعَةَ خَفيفان . قال غيرُه : ابنُ الفَزْعِ بالفتح كما في العباب والتَّبصير ويُكسَرُ ولم أَرَ مَن ضبطَهُ هكذا : الَّذي صلبَه المنصورُ العَبّاسيُّ وكان خرجَ مع إبراهيمَ الغَمْرِ بنِ عَبْد الله المَحْضِ بنِ حسنِ بن الحسِنِ بن عليٍّ رضي الله تعالى عنه وإبراهيمُ هذا هو المَعروفُ بقتيل باخَمرَى . الفِزْعُ بالكسر : ابنُ المُجَشِّرِ من بني عاداةَ هكذا في العُباب . الفزَعُ بالتَّحْريكِ : الذُّعْرُ والفرَقُ وربَّما قالوا في ج : أَفزاعٌ مع كونِه مَصدَراً هذا نَصُّ العبابِ وفي اللِّسانِ : الفَزَعُ : الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيءِ وهو في الأَصل مَصدرُ فزِعَ منه . وقال شيخُنا : الفرَقُ والذُّعْرُ بمَعنىً فأَحَدُهما كان كافياً والفِعْلُ فَزِعَ كفَرِحَ ومَنَعَ فَزْعاً بالفَتح ويُكْسَرُ ويُحَرَّكُ فيه لَفٌّ ونَشْرٌ غيرُ مُرَتَّب فإنَّ المُحَرَّكَ مَصْدَرُ فَزِعَ كفَرِحَ خاصَّةً . وقال المُبَرِّدُ في الكامِلِ : أَصلُ الفَزَع : الخَوفُ ثمَّ كُنِيَ به عن خروجِ النّاسِ بسرعَةٍ لدَفعِ عَدُوٍّ ونَحوِه إذا جاءَهم بَغتَةً وصارَ حقيقةً فيه . ونَسَبَه شيخُنا إلى الرَّاغِبِ وليسَ لهُ وإنَّما نَصُّ الرَّاغبِ : الفَزَعُ : انقباضٌ ونِفارٌ يَعتري الإنسانَ من الشيءِ المُخيفِ وهو من جنس الجَزَع ولا يُقال : فَزِعْتُ من اللهِ كما يُقال : خِفْتُ منه . الفَزَعُ : الاستِغاثَةُ ومنه الحديثُ : " إنَّ أَهلَ المدينةِ فَزِعوا ليلاً فركِبَ النَّبيُّ صلّى الله عليه وسلَّم فرَساً لأَبي طَلحَةَ رضي الله عنه فسبَقَ النّاسَ ورجعَ وقال : لَنْ تُراعُوا لَنْ تُراعُوا ما رأَينا من شيءٍ وإنْ وجَدْناهُ لَبَحراً " أَي اسْتَغاثوا واستَعرَضوا وظَنُّوا أَنَّ عَدُوّاً أَحاطَ بهم فلمّا قال لهم النَّبيُّ صلّى الله عليه وسلَّم : لَنْ تُراعوا سكَنَ ما بهم من الفَزَعِ . الفزَعُ أَيضاً : الإغاثَةُ ومنه قوله صلّى الله عليه وسلَّم للأَنصارِ : " إنَّكُمْ لَتَكْثُرونَ عندَ الفَزَعِ وتَقِلُّونَ عندَ الطَّمَعِ " أي تَكثرونَ عندَ الإغاثَةِ وقد يكونُ التَّقديرُ أَيضاً : عندَ فزَع النّاسِ إليكُم لِتُغيثوهُم . ضِدُّ ومن الأَوّلِ قولُ سَلامَةَ بنِ جَندلٍ السَّعدِيِّ :
كُنّا إذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ ... كانت إجابَتُنا قَرعَ الظَّنابيبِ ويُروَى : كان الصُّراخُ له أَي مُستَغيثٌ كذا فسَّرَه الصَّاغانِيُّ وقال الرَّاغِبُ : أَي صارِخٌ أَصابَه فزَعٌ قال : ومَنْ فسَّرَه بالمُستغيثِ فإنَّ ذلكَ تفسيرٌ للمَقصودِ من الكَلامِ لا لِلَفظِ الفَزَعِ ومن الثّاني قولُ الكَلْحَبَةِ :
وقلْتُ لِكَأْسٍ أَلْجِميها فإنَّنا ... نزَلنا الكَثيبَ من زَرودَ لِنَفزَعا أَي لِنُغيثَ ونُصرِخَ من استَغاثَ بنا . قلتُ : ومِثلُه لِلراعي :
إذا ما فَزِعنا أَو دُعِينا لِنَجْدَةٍ ... لَبِسنا عليهِنَّ الحَديدَ المُسَرَّدا وقال الشَّمّاخُ :
إذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرَّاتُها فَزِعَتْ ... أَطباقُ نَيٍّ على الأَثْباجِ مَنضُودِ
يقول : إذا قَلَّ لبَنُ ضَرَّاتِها نَصَرَتْها الشُّحومُ التي على ظُهورِها وأَغاثَتْها فأَمَدَّتْها باللَّبَنِ . فَزِعَ إليه وفَزِعَ مِنهُ كفَرِحَ ولا تَقُل : فَزَعَهُ أَي كمنَعَه قال الأَزْهَرِيّ : والعَرَبُ تجعلُ الفَزَعَ فَرَقاً وتجعَلُه إغاثَةً لِلفزَعِ المُرَوِّعِ وتجعَلُه اسْتِغاثَةً . أَو فَزِعَ إليهم كفَرِحَ : اسْتَغاثَهُم وفزَعَهُم كمَنَعَ وفَرِحَ : أَغاثَهُم ونصرَهُم كأَفزَعَهُم ففيه ثلاثُ لُغاتٍ : فَزَعْتُ القومَ وفَزِعْتُهُم وأَفزَعْتُهُم كلُّ ذلكَ بمعنى أَغَثْتُهُم . قال ابنُ بَرّيّ : مِمّا يُسأَلُ عنه يُقال : كيفَ يصِحُّ أَن يُقال : فَزِعْتُهُ بمعنى أَغَثْتُه مُتَعَدِّياً وسمُ الفاعل منه فَزِعٌ وهذا إنَّما جاءَ في نَحو قَولَهَم : حَذِرْتُه فأَنا حَذِرُه واستشهدَ سيبويه عليه بقولِه : حَذِرٌ أُموراً... ورَدُّوهُ عليه وقالوا : البيتُ مَصنوعٌ . وقال الجَرْمِيُّ : أَصلُه حَذِرْتُ منه فعُدِّيَ بإسقاطِ منه قال : وهذا لا يَصِحُّ في فَزِعْتُه بمعنى أَغَثْتُه أَن يكونَ على تقديرِ منْ وقد يجوز أَن يكونَ فَزِعٌ مَعدولاً عن فازِعٍ كما كان حَذِرٌ مَعدولاً عن حاذِرٍ فيكونُ مِثلَ : سَمِعٍ مَعدولاً عن سامِعٍ فيتعدَّى بما تَعَدَّى به سامِعٌ قالَ : والصوابُ في هذا أَنَّ فَزِعْتُه بمعنى أَغَثْتُه بمعنى فَزِعْتُ له ثُمَّ أُسْقِطَتِ الَّلامُ : لأَنَّه يُقال : فَزِعْتُه وفَزِعْتُ له : قالَ : وهذا هو الصَّحيحُ المُعَوَّلُ عليه . فَزِعَ كفَرِحَ : انْتَصَرَ وأَفزَعَه هو : نصَرَهُ . فَزِعَ إليهِ : لَجَأَ ومنه الحَديثُ : " كُنّا إذا دَهَمَنا أَمْرٌ فَزِعْنا إليه أَي لَجأْنا إليه واسْتَغَثْنا به . وفي حَديثِ الكُسوفِ : فافْزَعوا إلى الصَّلاةِ أَي الْجَئُوا إليها واستَغيثوا بها . في الحديث : أَنَّه فَزِعَ من نومه مُحْمَرّاً وجهُه أَي هَبَّ وانتبَهَ يُقال : فَزِعَ من نومِه وأَفزَعْتُه أَنا أَي نبَّهْتُه وكَأَنَّه من الفَزَع بمعنى الخَوفِ لأَنَّ الذي يتنبَّه لا يَخلو من فَزَعٍ ما وفي الحديث : أَلا أَفْزَعْتُموني ؟ أَي أَنْبَهتُموني . المَفزَعُ والمَفْزَعَةُ كمَقْعَدٍ ومَرحَلَةٍ : المَلجأُ عندَ نُزولِ الخَطْبِ وكِلاهُما للواحِدِ والجَمْعِ والمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ أَو كمَقعَدٍ : هو المُستَغاثُ به وكمَرحَلَة : مَنْ يَفزَعُ منهُ أَو مِن أَجلِه فرَّقوا بينَهُما كما في العينِ . والفَزَّاعَةُ مُشَدَّدَةً : الرَّجُلُ يُفَزِّعُ النّاسَ تَفزيعاً كثيراً . الفُزَعَةُ كهُمَزَةٍ مَن يَفزَعُ منهم كثيراً . وبالضَّمّ : مَن يُفزَعُ منه ويُفزَعُ بهِ . فُزَيْعٌ وفَزَّاعٌ كزُبَيرٍ وشَدَّادٍ : اسمانِ . وأَفزَعَهُ إفْزاعاً : أَخافَهُ ورَوَّعَه ففَزِعَ هو كفَزَّعَه تَفزيعاً
أَفزَعَهُ : أَغاثَهُ ونَصَرَهُ . في معناه : أَفزَعَ عنه أَي كشَفَ الفَزَعَ أَي الخَوفَ هكذا مُقتَضى سِياق عِبارَتِه والذي في العُبابِ وغيره : فَزَّع عَنه : أَزالَ فزَعَهُ . المُفَزَّعُ كمُعَظَّمٍ يكونُ الشُّجاع ويكون الجَبان . نقله الفَرَّاءُ قال : بمِثلِه تُنزَلُ الأَفزاعُ ومَن جعلَه جَباناً جعلَه يَفزَعُ من كُلِّ شيءٍ قال : وهذا مِثلُ قولِهِم للرَّجُلِ : إنَّه لَمُغَلَّبٌ وهو غالبٌ ومُغلَّبٌ وهو مَغلوبٌ فهو ضِدٌّ . وفي الصِّحاح : والتَّفزيعُ من الأَضدادِ يُقال : فَزَّعَهُ أَي أَخافَهُ وفُزِّعَ عنهُ بالضَّمِّ تَفزيعاً أَي كُشِفَ عنه الفَزَع أَي الخَوفُ قال : ومنه قولُه تعالى : " حَتّى إذا فُزِّعَ عن قلوبِهِم " أَي كُشِفَ عَنها الفَزَعُ . قلتُ : وهي قراءَةُ العامَّةِ ويُقرأُ : " حَتّى إذا فَزَّعَ " أَي فَزَّعَ اللهَ أَي كشَفَ الفَزَعَ عن قُلوبِهِم لأَنَّ المَلائكَةَ كانوا لِطولِ العَهْدِ بالوَحيِ خافوا من نُزولِ جِبريلَ ومَن معَهُ من المَلائكَةِ عليهم السَّلامُ بالوَحيِ لأَنَّهم ظَنُّوا أَنَّه نزَلَ لِقيامِ السَّاعَةِ فلمّا تَقرَّرَ عندَهم أَنَّه لِغير ذلكَ كُشِفَ الفَزَعُ عن قلوبِهِم . وفي كتاب الشَّواذِّ لابن جِنِّيّ : قرأَ الحَسَنُ بخِلافِه : فُرِغَ عن قُلوبِهِم بالرَّاءِ خَفيفَةً وبالغَيْنِ . قال : مرفوعُه حَرفُ الجَرِّ وما جَرَّه كقولِنا : سِيرَ عن البَلَدِ وانْصُرِفَ عن كذا إلى كذا قال : وكذلكَ فُزِّعَ بتشديد الزَّاي . والمُفازِعُ : الفَزِعُ وبه فُسِّرَ قولُ الفَرَزْدَقِ :
هَوَى الخَطَفَى لَمّا اخْتَطَفْتُ دِماغَهُ ... كما اخْتَطَفَ البازِي الخَشاشَ المُفازِعا ومِمّا يُستَدرَكُ عليه : الفَزِعُ ككَتِفٍ : القَلِقُ ولا يُكَسَّرُ لِقِلَّةِ فَعِلٍ في الصِّفَةِ وإنَّما جَمعُه بالواو والنُّونِ وبه قُرئَ قولُه تعالى : " فأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فَزِعاً " أَي قَلِقاً يكادُ يخرُجُ من غِلافِه فينكَشِفُ وهي قِراءَةُ فَضالَةَ بنِ عَبْد الله والحَسَنِ وأَبي الهُذَيْلِ وابنِ قُطَيْبٍ كما في الشَّواذِّ لابنِ جِنّيٍّ . والفَزِعُ : المُغيثُ والمُستَغيثُ ضِدٌّ ورَجُلٌ فازِعٌ وجَمعُهُ : فَزَعَةٌ ومَفزوعٌ : مُرَوَّعٌ . وفَزَّاعَةٌ : كثيرُ الفَزَعِ . وفَازَعَهُ ففَزَعَهُ : صارَ أَشَدَّ فزَعاً منه . ويقال : فَزِعْتُ لِمَجيءِ فُلانٍ : إذا تأَهَّبْتَ لهُ مُتَحَوِّلاً من حالٍ إلى حالٍ كما ينتقلُ النّائمُ من النَّومِ إلى اليَقَظَةِ . وقال ابنُ فارسٍ : المَفْزَعَةُ : المَكانُ يَلتَجئُ إليه الفَزِعُ . والفَزَعُ مُحَرَّكَةً : هو ابنُ شَهران بنِ عِفرِسٍ أَبو بَطْنٍ من خَثْعَمَ قاله ابنُ حبيبٍ ومن ولَدِه جَماعَةٌ . والفَزَعُ بنُ عَقيقٍ المازِنِيُّ : تابِعِيٌّ روَى عن ابنِ عُمَرَ وعنه يونُسُ بنُ عُبيدٍ . والفَزَع : تابِعِيٌّ آخَرُ روَى عن المُنقَعِ رضي الله عنه وعنه سيفُ بنُ هارونَ كذا في التَّبصير . وقول عَمرو بن مَعديكَرِبَ رضي الله عنه - حينَ قال له الأَشْعَثُ : لَو دنوتَ لأُضَرِّطَنَّكَ - : كلاّ والله إنَّها لَعَزومٌ مُفَزَّعَةٌ مِن فزَّعَ عنه إذا أَزالَ فزَعَه بحَذفِ الجارِّ وإيصالِ الفِعلِ أَي هي آمِنَةٌ لا تَرْهَقُها الأَفزاعُ وهي صَبورٌ صَحيحَةُ العَقْدِ والاسْتُ تُكْنَى أُمّ عَزْمٍ وقُوَّةٍ وليسَت بواهِيَةٍ فَتَضْرَطَ . وفزَعاتُ الرَّوْعِ مُحرَّكَةً : جَمْعُ فَزَعَةٍ بالتَّحريكِ أَيضاً . ومن كلامِ العامَّةِ : فَزَعَ عليه إذا تَحامَلَ عليه مُشيراً للضَّرْبِ وله في العرَبِيَّةِ وَجْهٌ صَحيحٌ

##### Türkçe

**فزع**
**فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ** - **فَزَع** - **فَزَّعَ** - **يُفَزِّعُ**، **فُزِّعَ** - **يُفَزَّعُ**

**فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ** + bir varlık + bir şeyden + bir yere veya bir varlığa: şiddetle korkar ve dehşete kapılır; böylece bir sığınağa doğru kaçmak için çabalar: kendisini korkutup dehşete düşüren bir şeyden uzaklaşarak, onda emniyet ve selamet zannettiği bir varlığa veya bir yere doğru hareket eder.

**فَزَع** - **الفزع**: “**فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ**” fiilinin isim-fiilidir; aynı şekilde “**فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ**” fiiliyle olan şeydir.

**فَزَّع** - **يُفَزِّعُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyden: “**فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ**”dan, “**فَعَّل**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَفْْزَعُ**” kılar.

**فَزَّعَ** - **يُفَزِّعُ** + bir varlık + bir varlıktan + bir şeyi: varlık, şeyi, diğer varlıktan “**يَفْزَعُ**” kılar: onu, diğer varlıktan uzaklaşarak dehşet ve süratle hareket eder kılar; sanki korkutulmuş gibi.

**فُزِّعَ** - **يُفَزَّعُ**: “**فَزَّعَ** - **يُفَزِّعُ**”in meçhulüdür.

﴿**حتى إذا فزع عن قلوبهم قالوا**﴾: onların korkuları giderildi.

Lafız, “muhtemel bir zarardan uzaklara kaçma ve firar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَّ** - **يَفِرُّ**، **فَزِعَ** - **يَفْْزَعُ**، **هَرَبَ** - **يَهْرُبُ**، **شَرَدَ** - **يَشْرُدُ**، **وَحَشَ** - **يَحِشُ**، **بَبَلَ** - **يَبَبِلُ**

**فَزِعَ**
﴿**ويوم ينفخ في الصور ففزع من في السماوات ومن في الأرض إلا من شاء الله وكل أتوه داخرين(87)**﴾ **النمل** ﴿**ولو ترى إذ فَزِعُوا فلا فوت وأخذوا من مكان قريب(51)**﴾ **سبأ**

**ففزع منهم**
﴿**إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22)**﴾ **ص**

**فُزِع عن**
﴿**ولا تنفع الشفاعة عنده إلا لمن أذن له حتى إذا فزع عن قلوبهم قالوا ماذا قال ربكم قالوا الحق وهو العلي الكبير(23)**﴾ **سبأ**

**فَزَعٌ**
﴿**لا يحزنهم الفزع الأكبر وتتلقاهم الملائكة هذا يومكم الذي كنتم توعدون(103)**﴾ **الأنبياء** ﴿**من جاء بالحسنة فله خير منها وهم من فزع يومئذ آمنون(89)**﴾ **النمل**

Tefsirde: **فزع عن قلوبهم**: ondan korku ve dehşet giderildi.

**مختار الصحاح**
● [**فزع**] **ف ز ع**: **الفزَعُ** dehşettir; aslında mastardır; bazen **أفْزاعٍ** üzere cem‘ edilir. “**فَزِعَ** ona” ve “ondan **فزع** etti” dersin; ikisi de **طرب** babındandır. “**فزِعَهُ**” deme. **المَفْزَعُ**, **المجمع** vezninde, sığınaktır. “Falanca, insanlar için **مفزع**dır”; onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur; yani bir iş onları desteklediğinde ona **فزع** ederler. **الفَزَعُ** ayrıca imdattır. Nebî صلى الله عليه وسلم Ensar’a şöyle dedi: ﴿**إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع**﴾. **الإفْزاعُ** korkutmadır ve ayrıca imdattır. “Ona **فزع** etti, böylece onu **أفْزَعَهُ**” denir; yani ona sığındı, o da ona imdat etti. Yine **التفزيعُ** da zıtlardandır: “**فَزَّعَهُ**” denir; yani onu korkuttu. “Ondan **فزَّعَ** etti” denir; yani ondan korkuyu giderdi. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حتى إذا فزع عن قلوبهم**﴾ yani ondan **الفزع**ı giderdi.

**الراغب**
**فزع**
- **الفزع**: korkutucu şeyden insana arız olan bir büzülme ve ürkmedir; o, **الجزع** cinsindendir. “Allah’tan **فزعت**” denmez; “ondan korktum” denildiği gibi. Allah Teâlâ’nın sözü: }**لا يحزنهم الفزع الأكبر**﴿[**الأنبياء**/103], o, ateşe girmekten olan **الفزع**dır.﴾**ففزع من في السموات ومن في الأرض**﴿[**النمل**/87],﴾**وهم من فزع يومئذ آمنون**﴿[**النمل**/89]. Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**حتى إذا فزع عن قلوبهم**{ [**سبأ**/23], yani: ondan **الفزع** giderildi. “Ona **فزع** etti” denir: **الفزع** anında ondan yardım istediğinde. “Onun için **فزع** etti” denir: ona imdat etti. Şairin sözü:
- 351 - كنا إذا ما أتانا صارخ فزع

(Selâme b. Cündel’in bir beytinin yarısıdır; ikinci yarısı:
كان الصراخ له قرع الظنابيب وهو من مفضليته التي مطلعها:
أودى الشباب حميدا ذو التعاجيب * أودى، وذلك شأو غير مطلوب
Ve onun divanında s. 123; el-Mufaddaliyât s. 124)

Yani: bir çığlık atan, ona **فزع** isabet etmişti. Onu, manasının “yardım isteyen” olduğu şeklinde tefsir eden kimseye gelince: bu, lafzın değil, sözün maksadının tefsiridir.

**ملخص السان:**
1. **فَزِعَ** ondan ve **فَزَعَ** **يفْزَع** **الفَزَعُ**: şeyden olan korku ve dehşettir.
2. Ve **فُزِّعَ** ondan: yani ondan korku kaldırıldı. Hasan **فُزِعَ** okudu; yani **الفَزَعِ**den **فَزِعَتْ**.
3. Ve **فَزِعَ** ona: sığındı; o, ona **فَزِعَ** edene **مَفْزَعٌ**dır; yani ona sığınana sığınaktır. Küsûf hadîsinde: **فافْزَعُوا إِلى الصلاة** yani ona sığının ve vuku bulan hadisenin def‘ine onunla yardım isteyin.
4. Dersin ki: **فَزِعْتُ إِليك** ve **فَزِعْتُ مِنْكَ**; **فَزِعْتُكَ** deme.
5. **الإِفْزاعُ**: imdattır. **أَفْزَعْتُه**: ona imdat ettiğimde.
6. **الإِفْزاعُ**: korkutmadır. **أَفْزَعْتُه**: onu korkuttuğumda.
7. Denir ki: **فَزِعْتُ إِليه** sonra **فأَفْزَعَنِي**; yani **الفَزَعِ**den ona sığındım, o da bana imdat etti. Yine **التفْزِيعُ** da böyledir; o, zıtlardandır.

**لسان العرب**

● - فزع: **الفَزَعُ**: şeyden **الفَرَقُ** ve **الذُّعْرُ**; ve o aslında bir mastardır. **فَزِعَ** ondan ve **فَزَعَ** **فَزَعاً** ve **فَزْعاً** ve **فِزْعاً**; ve **أَفْزَعه** ve **فَزَّعَه**: onu korkuttu ve onu dehşete düşürdü; o hâlde o **فَزِعٌ**’dir; Selâme dedi ki:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ
Ve **المَفْزَعةُ**, **الهاء** ile: kendisinden korkulan şeydir. Ve **فُزِّعَ عنه** yani ondan korku giderildi. Ve Yüce Allah’ın sözü: **حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم**; onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü “**كُشِفَ الفَزَعُ**” mânasındadır; ve **فَزَّعَ** diye okunur, yani “Allah korkuyu giderdi”; bunun tefsiri şudur: gök meleklerinin, yüce göklerden vahyin inişinden beri ahitleri uzamıştı; Cebrâil, peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—vahiy ile, ilk gönderildiği vakit inince, gökte olan melekler onun kıyametin kopması için indiğini sandılar da bundan dolayı korktular; onun bunun dışında bir şey için indiği kendilerinde yerleşince, kalplerinden korku giderildi; sonra Cebrâil’e ve onunla beraber olan meleklerden olanlara yöneldiler; onlardan her bir grup onlara dedi ki: Rabbiniz ne dedi? Böylece Cebrâil’in ne için indiğini sordu; dediler ki: **الحقّ** yani “**الحَقَّ** dedi” dediler; Hasan **فُزِعَ** okudu; yani korkudan korktu. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: Eş‘as ona dedi ki: “Seni mutlaka korkutacağım”; dedi ki: “Hayır; o, elbette sağlam, korkuyu gideren bir karardır”; yani onunla **الأَفْزاعُ** iner. Ve **المُفَزَّعُ**: kendisinden **الفَزَعُ** açığa çıkarılmış ve giderilmiş olandır. Ve **رجل فَزِعٌ**; ve sıfatta **فَعِلٍ**’in azlığından dolayı kırılmaz; ancak onu **الواو والنون** ile cem etti; ve **فازِعٌ** ve cem‘i **فَزَعةٌ**; ve **فَزَّاعةٌ**: korkusu çok olan; ve **فَزَّاعةُ** ayrıca: insanları çokça korkutan. Ve **فازَعَه** de, böylece **فَفَزَعَه يَفْزَعُه**: ondan daha şiddetli korkar oldu. Ve **فَزِعَ إِلى القوم**: onlardan yardım istedi. Ve **فَزِعَ القومَ** ve **فَزَعَهم** **فَزْعاً** ve **أَفْزعَهم**: onlara yardım etti; Züheyr dedi ki:
إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،
طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ
Ve el-Kalhabe el-Yerbû‘î dedi—adı Hubeyre b. Abd Menâf’tır; **الكَلْحَبةُ** onun annesidir:
فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما
حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا
(* قوله «حللت إلخ» في شرح القاموس: نزلنا ولنفزعا وهو المناسب لما بعده من الحل.)
Yani: yardım edelim ve bize yardım isteyen kimseyi bağırtalım; bunun benzeri Râ‘î’nindir:
إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،
لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا
Burada **فَزِعْنا** sözü yani “yardım ettik”; ve şairin sözü—o Şemmâh’tır:
إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ
أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ
Der ki: sütü azaldığında, sırtlarındaki yağlar ona yardım etti ve onu imdada yetiştirdi; böylece ona sütle destek verdi. Ve denir: falan **مَفْزَعةٌ**, **الهاء** ile; kendisinden korkulan kimse olduğunda onda müzekkerlik ve müenneslik eşit olur. Ve **فَزِعَ إِليه**: sığındı; o hâlde o, kendisine sığınana **مَفْزَعٌ**’dır; yani kendisine iltica edene sığınaktır. Ve küsûf hadîsinde: **فافْزَعُوا إِلى الصلاة** yani ona sığının ve onunla, meydana gelen işin def‘ine yardım isteyin. Ve dersin: **فَزِعْتُ إِليك** ve **فَزِعْتُ مِنْكَ**; **فَزِعْتُكَ** deme. Ve **المَفْزَعُ** ve **المَفْزَعةُ**: sığınak; ve denildi ki: **المفزع** kendisinden yardım istenen, **المفزعة** ise onun yüzünden korkulan şeydir; ikisi arasında ayırım yaptılar. Ferrâ dedi ki: **المُفَزَّعُ** korkak da olur, yiğit de olur; onu yiğit yapıp mef‘ûl bih kılan kimse dedi ki: “onun gibisiyle **الأَفزاع** indirilir”; onu korkak yapan kimse, onu her şeyden korkar kıldı; dedi ki: bu, onların adam için “o elbette **مُغَلَّبٌ**’dır” demeleri gibidir; hâlbuki o galiptir; ve **مُغَلَّبٌ** (denir) hâlbuki o mağlûptur. Ve falan **مَفْزَعُ الناسِ**’tır; ve bir kadın **مَفْزَعٌ**; ve onlar **مَفْزَعٌ**: mânası şudur: bize bir iş baskın yaptığında ona sığındık; yani ona iltica ettik ve onunla yardım istedik. Ve **الفَزَعُ** ayrıca: **الإِغاثةُ**’dir; Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ensâr’a dedi ki: **إِنكم لتكثرون عند الفَزَعِ وتَقِلُّونَ عند الطمَعِ**; yani yardım etme sırasında çoğalırsınız; ve takdir de şu olabilir: insanların size sığınması sırasında, onlara yardım edesiniz diye. İbn Berrî dedi ki: “**فَزَعْتُه فَزْعاً**”ı, **أَفْزَعْتُه** mânasında, yani “ona yardım ettim” mânasında söylediler; bu bir lehçedir; onda üç lehçe vardır: **فَزِعتُ القومَ** ve **فَزَعْتُهم** ve **أَفزَعْتُهم**; bunların hepsi “onlara yardım ettim” mânasındadır. İbn Berrî dedi ki: sorulan şeylerdendir: “**فَزِعْتُه**”in “**أَغَثْتُه**” mânasında, geçişli olarak söylenmesi nasıl sahih olur; hâlbuki bunun ism-i fâili **فَعِلٌ**’dir? Bu ancak onların “**حَذِرْتُه فأَنا حَذِرُه**” sözünün benzeri gibi gelmiştir; Sîbeveyh buna “**حَذِرٌ أُمُوراً**” sözüyle istişhâd etti; ona reddettiler ve “beyit uydurmadır” dediler. Cermî dedi ki: aslı “**حَذِرْتُ منه**”dir; sonra **منه**’yi düşürmekle geçişli kılındı; dedi ki: bu, “**فَزِعْتُه**”in “ona yardım ettim” mânasında, **من** takdiri üzere olması şeklinde sahih olmaz; ve caiz olur ki **فَزِعٌ**, **فازِعٍ**den çevrilmiş olsun; nitekim **حَذِرٌ**, **حاذِرٍ**den çevrilmişti; böylece **سَمِعٍ**in **سامِعٍ**den çevrilmesi gibi olur; o zaman **سامع**ın geçişli olduğu şeyle geçişli olur; dedi ki: bunun doğrusu şudur: “**فَزِعْتُه**”in “ona yardım ettim” mânası, “**فزعت له**” mânasındadır; sonra **اللام** düşürülmüştür; çünkü “**فَزِعْتُه**” ve “**فَزِعْتُ له**” denir; dedi ki: doğru olan ve kendisine dayanılan budur. **الإِفْزاعُ**: **الإِغاثةُ**’dir. Ve **الإِفْزاعُ**: **الإِخافةُ**’dır. Denir: **فَزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَنِي**; yani korkudan ona sığındım da bana yardım etti; ve aynı şekilde **التفْزِيعُ**; o, zıt anlamlılardandır: **أَفْزَعْتُه** dediğinde “ona yardım ettin” olur; ve **أَفْزَعْتُه** dediğinde “onu korkuttun” olur; bu lafızların hepsi sahih olup mânaları Araplardan mahfuzdur. Denir: **أَفْزَعْتُه لَمَّا فَزِعَ**; yani yardım istediğinde ona yardım ettim. Mahzûmiyye hadîsinde: **فَفَزِعُوا إِلى أٌُسامةَ**; yani onunla yardım istediler. İbn Berrî dedi ki: “**فَزِعْتُ الرجلَ**: ona yardım ettim; **أَفْزَعْتُه**” denir; buna göre **الفَزِعُ**, yardım eden ve yardım isteyen olur; o da zıt anlamlılardandır. Ezherî dedi ki: Araplar **الفَزَعَ**ı **فَرَقاً** yaparlar; ve onu, korkutulmuş, dehşete düşürülmüş kimseye yardım etme yaparlar; ve onu istigâse yaparlar. **الفزَعُ**ın istigâse mânasında oluşuna gelince: hadîste: Medine halkı geceleyin **فَزِعَ** etti; bunun üzerine peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ebû Talha’nın eyersiz atına bindi; dönünce dedi ki: **لن تراعُوا**; ben onu deniz buldum. “Medine halkı **فَزِعَ** etti” sözünün mânası: bağrışıp yardım çağırdılar ve bir düşmanın kendilerini kuşattığını sandılar; peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—onlara **لن تراعوا** deyince, kendilerindeki **الفَزَع** sükûnet buldu. Denir: **فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني**; yani ona istigâse ettim de bana yardım etti. Ali’nin—aleyhisselâm—vasfında: **فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ**; yani kendisiyle yardım istendiğinde, bir azı dişine sığınılır; takdir: “**فإِذا فُزِعَ إِليه فُزِعَ إِلى ضرس**”tir; böylece cer harfi hazfedildi ve zamir gizlendi. Ve **فَزِعَ الرجلُ**: galip geldi; ve onu **أَفْزَعَه**. Ve hadîste: uykusundan **فَزِعَ** etti; yüzü kızarmıştı; bir rivayette: uyudu da **فَفَزِعَ** etti, hâlbuki gülüyordu; yani sıçradı ve uyandı; denir: **فَزِع** uykusundan; ve ben onu **أَفْزَعْتُ**; sanki bu, **الفَزَعِ** olan korkudandır; çünkü uyandırılan kimse, bir tür **فَزَعٍ**dan hâlî olmaz. Ve hadîste: **أَلا أَفْزَعْتُموني**; yani beni uyandırdınız. Osman’ın fazîleti hadîsinde: Âişe peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedi ki: Ebû Bekir ve Ömer için **فَزِعْتَ** ettiğin gibi Osman için **فَزِعْتَ** ettiğini niçin görmedim? Dedi ki: Osman hayâlı bir adamdır. Denir: **فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان**; falanın gelişi için hazırlandığında; bir hâlden bir hâle dönüşerek; nitekim uyuyan, uykudan uyanıklığa geçer; bazıları onu **الراء** ve **الغين المعجمة** ile, **الفراغ** ve **الاهتمام**dan rivayet etti; birincisi daha çoktur.

Ve **فَزْعٌ** ve **فَزَّاعٌ** ve **فُزَيْعٌ**: isimlerdir. Ve **بنو فَزَعٍ**: bir kabiledir.

مقاييس اللغة:
(**فزع**) **الفاء** ve **الزاء** ve **العين** iki sahih asıldır; bunlardan biri **الذُّعر** (dehşet/korkuya kapılma), diğeri **الإغاثة** (imdat/yardım)dır.
Birincisine gelince: **الفَزَع**; “**فَزِع** **يَفْزَع** **فَزَعاً**” denir; **ذُعِر** (korkuya kapıldı) olduğu zaman. “Ben onu korkuttum” ( **وأفزَعْتُه أنا** ) denir. “Bu, kavmin sığınılacak yeri”dır ( **وهذا مَفْزَعُ القوم** ); üzerlerine ansızın gelen şeyde ona sığındıkları zaman. “**فَزَّعت [عنه]**”a gelince, mânâsı: ondan **الفَزَع**ı (korkuyu) giderdim. Allah Teâlâ dedi ki: **﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾** [Sebe 23]. **المَفْزَعة**: **الفَزِع**in (korkan kimsenin) kendisine iltica ettiği mekândır. Dedi ki:
طويلٌ طامحُِ الطَّرف  *** إلى مَفْزَعة الكلبِ([1])
Diğer asıl ise **الفَزَع**dır: **الإغاثة**([2]). Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ensâr’a dedi ki: “Şüphesiz siz **الفَزَع** (imdat/yardım) anında çoğalırsınız, **الطَّمَع** (tamah) anında azalırısınız.” “**أفزَعْتُه**” derler; onu korkuttuğum zaman; ve “**أفْزعتُه**”, ona yardım ettiğim zaman. “**فَزِعتُ إليه فأفزَعَني**” (ona sığındım da bana yardım etti) yani: ona iltica ettim, **فَزَِعَاً** (korku ile) (sığındım) da bana yardım etti. Şair([3]) yardım hakkında dedi ki:
فقلتُ لكاسٍ ألجِمِيها فإنَّما  *** نزَلنا الكثيبَ من زَرُودَ لنَفْزَعا([4])
Bir başkası([5]) dedi ki:
كُنَّا إذا ما أتانا صارخٌ فَزِعٌ  *** كان الصُّراخَُ لـه قَرْعَُ الظَّنابيبِ

القاموس المحيط:
**الفَزْعُ**: **عبدِ اللهِ** bin **ربيعةَ** bin **جَنْدَلٍ**’in oğludur; ve **كَلْبٍ** içinde bir başkası; ve **خُزاعَةَ** içinde bir başkası; ve **ابنُ الفَزْعِ**; ve **المَنْصورُ**’un astığı kimse (adı) kesre ile de okunur; **إبراهيمَ** bin **عبدِ الله بنِ حَسَنٍ** ile birlikte çıkmıştı; ve kesre ile **ابنُ المُجَشِّرِ** ( **بني عادَاةَ**’dan); ve hareke ile **الذُّعْرُ** (dehşet), ve **الفَرَقُ** (korku); cem‘i **أفْزاعٌ**dır, her ne kadar masdar olsa da; fiil **فَرِحَ** ve **مَنَعَ** gibi (çekimlenir): **فَزْعاً**; kesre ile de okunur ve harekeli de okunur; ve **الاسْتغاثَةُ** (yardım isteme) ve **الإِغاثَةُ** (yardım etme); zıttır. “**فَزِعَ إليه**” ve ondan (yani) **فَرِحَ** gibi;
“**فَزَعَهُ**” deme. Yahut “**فَزِعَ إليهم**” **فَرِحَ** gibi: onlardan yardım istedi. “**وفَزَعَهُم**” **مَنَعَ** ve **فَرِحَ** gibi: onlara yardım etti ve onları destekledi; **أَفْزَعَهُم** gibi; yahut **فَرِحَ** gibi: galip geldi; ve “ona” ( **و إليه** ): sığındı; ve “uykusundan” ( **و من نَوْمِهِ** ): sıçrayıp kalktı. “**وأفْزَعْتُهُ**”: onu uyandırdım. Ve **مَقْعَدٍ** ve **مَرْحَلَةٍ** vezninde: sığınılacak yer; ikisi de tekil ve çoğul, müzekker ve müennes için (kullanılır); yahut **مَرْحَلَةٍ** gibi: kendisinden yahut kendisi sebebiyle kendisine sığınılan kimse. **الفَزَّاعَةُ**, şeddeli: insanları çokça korkutan adam. Ve **هُمَزَةٍ** gibi: kendilerinden korkulanlar; ve damme ile: kendisinden korkulan kimse. Ve **زُبَيْرٍ** ve **شَدَّادٍ** gibi: iki isim. “**وأفْزَعَهُ**”: onu korkuttu; **فَزَّعَهُ** gibi; ve ona yardım etti; ve “ondan” ( **و عنه** ): ondan **الفَزَع**ı (korkuyu) giderdi. Ve **مُعظَّمٍ** gibi: cesur; ve korkak; zıttır. “**وفُزِّعَ عنه**”, damme ile, **تَفْزيعاً**: ondan korku giderildi. **المُفازِعُ**: **الفَزِعُ** (korkan).

تاج العروس:
فزع
**الفَزْعُ** sükûn ile: bir isimdir. İbn **حَبيب** dedi: o, **عَبْد الله** bin **ربيعَةَ** bin **جَندَل** bin **ثَورِ** bin **عامِر** bin **أُحَيمِر** bin **بَهْدَلَةَ** bin **عَوفٍ**’un oğludur. Dedi: **الفَزْعُ**: **بني كَلْبٍ** içinde başka bir adamdır. Ve **خُزاعَةَ** içinde başka bir adamdır; ikisi de hafiftir. Başkası dedi: **ابنُ الفَزْعِ** fetha ile, **العباب** ve **التَّبصير**’de olduğu gibi; ve kesre ile de okunur; onu böyle ضبط eden kimse görmedim: **المنصورُ** el-**عَبّاسيُّ**’nin astığı kimsedir; **إبراهيمَ الغَمْرِ** bin **عَبْد الله المَحْضِ** bin **حسنِ** bin **الحسِنِ** bin **عليٍّ** رضي الله تعالى عنه ile birlikte çıkmıştı; bu **إبراهيم** ise **قتيل باخَمرَى** diye bilinen kimsedir. **الفِزْعُ** kesre ile: **بني عاداةَ**’dan **ابنُ المُجَشِّرِ**; **العُباب**’da böyledir. **الفزَعُ** hareke ile: **الذُّعْرُ** ve **الفرَقُ**; bazen cem‘inde “**أَفزاعٌ**” derler, masdar olduğu hâlde; bu, **العباب**’ın nassıdır. **اللِّسان**’da: **الفَزَعُ**: şeyden olan **الفَرَقُ** ve **الذُّعْرُ**dur; aslında “ondan korktu” mânâsındaki **فزِعَ منه**’nin masdarıdır. Şeyhimiz dedi: **الفرَقُ** ve **الذُّعْرُ** bir mânâdadır; ikisinden biri yeterli olurdu. Fiil **فَزِعَ** **فَرِحَ** ve **مَنَعَ** gibi; masdarı **فَزْعاً** fetha ile; ve kesre ile de okunur ve harekeli de okunur; bunda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır; çünkü harekeli olan, özellikle **فَزِعَ** **كفَرِحَ**’ın masdarıdır. **المُبَرِّدُ** **الكامِل**’de dedi: **الفَزَع**ın aslı **الخَوفُ**tur (korku); sonra bununla, düşman ve benzeri bir şeyi defetmek için, onlara ansızın geldiğinde insanların süratle çıkması kastedildi; ve onda hakikat oldu. Şeyhimiz bunu **الرَّاغِب**’e nisbet etti; fakat ona ait değildir; **الرَّاغِب**’in nassı ancak şudur: **الفَزَعُ**: korkutucu şeyden insana arız olan bir büzülme ve ürkmedir; **الجَزَع** cinsindendir; “Allah’tan korkuya kapıldım” ( **فَزِعْتُ من اللهِ** ) denmez; “ondan korktum” ( **خِفْتُ منه** ) denildiği gibi. **الفَزَعُ**: **الاستِغاثَةُ** (yardım isteme)dir; ondan hadis: “Şüphesiz Medine halkı geceleyin **فَزِعوا** (yardım istediler/ürktüler); bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلَّم **أَبي طَلحَةَ** رضي الله عنه’nun atına bindi; insanları geçti; döndü ve dedi ki: ‘Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; bir şey görmedik; onu (bir şeyi) bulmuş olsak da mutlaka bir deniz (gibi)dir.’ ” Yani yardım istediler, yokladılar ve bir düşmanın kendilerini kuşattığını zannettiler; Peygamber صلى الله عليه وسلَّم onlara “Korkutulmayacaksınız” deyince, üzerlerindeki **الفَزَع** (korku) sükûnet buldu. **الفزَعُ** ayrıca: **الإغاثَةُ** (yardım etme)dir; ondan, onun صلى الله عليه وسلَّم Ensâr’a sözü: “Şüphesiz siz **الفَزَع** anında çoğalırsınız, **الطَّمَع** anında azalırısınız.” yani **الإغاثَة** anında çoğalırsınız; takdir ayrıca şöyle de olabilir: insanların size **فزَع**ı (size sığınması) anında, onlara yardım edesiniz diye. Zıttır. Birinciden, **سَلامَةَ بنِ جَندلٍ السَّعدِيِّ**’nin sözü:
كُنّا إذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ ... كانت إجابَتُنا قَرعَ الظَّنابيبِ
Ve “**كان الصُّراخُ له**” diye de rivayet olunur; yani yardım isteyen; **الصَّاغانِيُّ** bunu böyle tefsir etti. **الرَّاغِبُ** dedi: yani kendisine **فزَع** isabet etmiş bir bağıran. Dedi: onu “yardım isteyen” ile tefsir eden kimse, bu, **الفَزَع** lafzının değil, sözün maksadının tefsiridir. İkinciden, **الكَلْحَبَةِ**’nin sözü:
وقلْتُ لِكَأْسٍ أَلْجِميها فإنَّنا ... نزَلنا الكَثيبَ من زَرودَ لِنَفزَعا
Yani: yardım edelim ve bize yardım isteyen kimseyi bağırtalım (imdadına yetişelim). Dedim: bunun benzeri **الراعي**’nindir:
إذا ما فَزِعنا أَو دُعِينا لِنَجْدَةٍ ... لَبِسنا عليهِنَّ الحَديدَ المُسَرَّدا
**الشَّمّاخُ** dedi ki:
إذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرَّاتُها فَزِعَتْ ... أَطباقُ نَيٍّ على الأَثْباجِ مَنضُودِ

Der ki: Onun **ضَرَّاتِها**’sının sütü azaldığında, sırtlarının üzerindeki yağlar ona yardım etti ve onu imdada yetiştirdi; böylece onu sütle destekledi.

**فَزِعَ** ona (yöneldi) ve **فَزِعَ** ondan, **فَرِحَ** gibi; ve “**فَزَعَهُ**” deme: yani “**كمنَعَه**” gibi “onu men etti” (demek) (diye). **الأَزْهَرِيّ** dedi: Araplar **الفَزَع**’ı korku kılarlar; onu, korkutulmuş **الفزَع** için imdat kılarlar; onu istimdat kılarlar. Yahut **فَزِعَ** onlara, **فَرِحَ** gibi: onlardan yardım istedi; ve **فَزَعَهُم** “**كمَنَعَ**” ve **فَرِحَ** gibi: onlara yardım etti ve onları destekledi; **أَفزَعَهُم** gibi. Onda üç lugat vardır: **فَزَعْتُ القومَ** ve **فَزِعْتُهُم** ve **أَفزَعْتُهُم**; bunların hepsi “onlara yardım ettim” manasınadır.

İbn Berrî dedi: Hakkında sorulan şeylerdendir; denir ki: “**فَزِعْتُهُ**”un “**أَغَثْتُهُ**” manasında müteaddî olarak söylenmesi nasıl sahih olur; hâlbuki ondan fâil ismi **فَزِعٌ**’dır? Bu ancak onların şu sözü gibi gelmiştir: “**حَذِرْتُه**; ben onun **حَذِرُه**’yim.” Sîbeveyh buna şu sözüyle şahit getirdi: “**حَذِرٌ أُموراً...**” Onlar ona reddettiler ve dediler: Beyit uydurmadır. **الجَرْمِيُّ** dedi: Aslı “**حَذِرْتُ منه**”dir; “**منه**”nin düşürülmesiyle müteaddî kılındı. Dedi: Bu, “**فَزِعْتُه**”un “**أَغَثْتُه**” manasında, “**من**” takdiri üzere olması şeklinde sahih olmaz. Ve caizdir ki **فَزِعٌ**, **فازِعٍ**den ma‘dûl olsun; nitekim **حَذِرٌ**, **حاذِرٍ**den ma‘dûl olmuştur; böylece **سَمِعٍ**in **سامِعٍ**den ma‘dûl olması gibi olur; o hâlde **سامِعٌ**ın müteaddî olduğu şeyle müteaddî olur. Dedi: Bunun doğrusu şudur: “**فَزِعْتُه**”un “**أَغَثْتُه**” manası, “**فَزِعْتُ له**” manasındadır; sonra **الَّلامُ** düşürülmüştür; çünkü “**فَزِعْتُه**” ve “**فَزِعْتُ له**” denir. Dedi: Bu, kendisine dayanılan sahih olanın ta kendisidir.

**فَزِعَ** **كفَرِحَ**: galip geldi; ve onu **أَفزَعَه**: ona yardım etti. **فَزِعَ إليهِ**: sığındı. Ondan hadis: “Bize bir iş ansızın geldiğinde ona **فَزِعْنا إليه** (yani ona sığındık ve onunla yardım istedik).” **حَديثِ الكُسوفِ**’ta: “**فافْزَعوا إلى الصَّلاةِ**” yani ona sığının ve onunla yardım isteyin. Hadiste: “O, uykusundan **فَزِعَ** etti; yüzü kızarmıştı” yani sıçradı ve uyandı. Denir: “Uykusundan **فَزِعَ** etti”; “Ben onu **أَفزَعْتُه**” yani onu uyandırdım. Sanki bu, **الفَزَع**ın korku manasından (gelmiştir); çünkü uyanan kimse, bir miktar **فَزَعٍ**dan hâlî olmaz. Ve hadiste: “Beni **أَفْزَعْتُموني** değil mi?” yani beni uyandırdınız.

**المَفزَعُ** ve **المَفْزَعَةُ** **كمَقْعَدٍ** ve **مَرحَلَةٍ** gibi: musibet indiğinde sığınılan yer; ikisi de tekil, çoğul, müzekker ve müennes için (kullanılır). Yahut **كمَقعَدٍ** gibi: kendisiyle yardım istenen (kimse)dir; ve **كمَرحَلَة** gibi: kendisinden yahut onun yüzünden kendisine **يَفزَعُ** edilen (kimse)dir. İkisi arasında ayırım yaptılar; **العين**’de olduğu gibi.

**الفَزَّاعَةُ** (şeddeli): insanları çokça korkutan adam.

**الفُزَعَةُ** **كهُمَزَةٍ**: kendilerinden çokça **يَفزَعُ** edilen kimseler. Ve zamme ile: kendisinden **يُفزَعُ** edilen ve kendisiyle **يُفزَعُ** edilen (kimse).

**فُزَيْعٌ** ve **فَزَّاعٌ** **كزُبَيرٍ** ve **شَدَّادٍ** gibi: iki isimdir.

Onu **أَفزَعَهُ** **إفْزاعاً**: onu korkuttu ve dehşete düşürdü; böylece o **فَزِعَ** etti; **فَزَّعَه**’nin **تَفزيعاً**ı gibi.

**أَفزَعَهُ**: ona yardım etti ve onu destekledi. Manasında: “**أَفزَعَ عنه**” yani **الفَزَع**ı, yani korkuyu giderdi; işte ibaresinin siyakının gereği budur. **العُباب**’da ve başkasında olan ise: “**فَزَّع عَنه**: onun **فزَعَهُ**’ını giderdi.”

**المُفَزَّعُ** **كمُعَظَّمٍ**: hem yiğit olur hem korkak olur. Bunu **الفَرَّاءُ** nakletti. Dedi: Onun gibisiyle **الأَفزاعُ** iner. Onu korkak yapan, onu her şeyden **يَفزَعُ** eder (diye) yaptı. Dedi: Bu, onların adam hakkında şu sözleri gibidir: “O, elbette **لَمُغَلَّبٌ**’dır” hâlbuki o galiptir; ve “**مُغلَّبٌ**”dır hâlbuki o mağlûptur; o hâlde o zıttır.

**الصِّحاح**’ta: **التَّفزيعُ** zıtlardandır; denir: “**فَزَّعَهُ**” yani onu korkuttu; ve “**فُزِّعَ عنهُ**” (zamme ile) **تَفزيعاً** yani ondan **الفَزَع** yani korku giderildi. Dedi: Ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “**حَتّى إذا فُزِّعَ عن قلوبِهِم**” yani onlardan **الفَزَع** giderildi. Ben dedim: Bu, umumun kıraatidir. Ve şöyle okunur: “**حَتّى إذا فَزَّعَ**” yani Allah **فَزَّعَ** etti; yani onların kalplerinden **الفَزَع**ı giderdi; çünkü melekler, vahiyden uzun zaman geçmesi sebebiyle, Cebrâil’in ve onunla beraber meleklerin (aleyhimüsselâm) vahiy ile üzerlerine inişinden korktular; çünkü onun, kıyametin kopması için indiğini zannettiler; sonra onun bunun için olmadığı onlarda yerleşince, kalplerinden **الفَزَع** giderildi.

İbn Cinnî’nin **كتاب الشَّواذِّ**’inde: Hasan, onun hilâfına okudu: “**فُرِغَ عن قُلوبِهِم**” **بالرَّاءِ** hafif ve **بالغَيْنِ** ile. Dedi: Merfû‘u, cer harfi ve onun mecrûru (olur); bizim “**سِيرَ عن البَلَدِ**” ve “**انْصُرِفَ عن كذا إلى كذا**” dememiz gibi. Dedi: Aynı şekilde **فُزِّعَ** da **بتشديد الزَّاي** (ile).

**المُفازِعُ**: **الفَزِعُ**’dır; ve onunla **الفَرَزْدَقِ**’ın sözü tefsir edildi:
هَوَى الخَطَفَى لَمّا اخْتَطَفْتُ دِماغَهُ ... كما اخْتَطَفَ البازِي الخَشاشَ المُفازِعا

Ve ona istidrâk edilendir: **الفَزِعُ** **كَكَتِفٍ**: kaygılı (kimse). Sıfatlarda **فَعِلٍ**in azlığı sebebiyle kırılmaz; ancak onun cemi vav ve nûn iledir. Ve onunla Allah Teâlâ’nın sözü okundu: “**فأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فَزِعاً**” yani kaygılı; neredeyse kılıfından çıkacak da açığa çıkacak. Bu, **فَضالَةَ بنِ عَبْد الله**’ın, Hasan’ın, **أَبي الهُذَيْلِ**’in ve **ابنِ قُطَيْبٍ**’in kıraatidir; İbn Cinnî’nin **الشَّواذِّ**’inde olduğu üzere.

Ve **الفَزِعُ**: imdat eden ve imdat isteyen; zıttır. Ve **رَجُلٌ فازِعٌ**; onun cemi: **فَزَعَةٌ**. Ve **مَفزوعٌ**: dehşete düşürülmüş. Ve **فَزَّاعَةٌ**: çokça **الفَزَع** sahibi.

Ve onunla **فَازَعَهُ**; böylece onu **فَزَعَهُ**: ondan daha şiddetli korku sahibi oldu.

Ve denir: “**فَزِعْتُ لِمَجيءِ فُلانٍ**”: ona hazırlanıp bir hâlden bir hâle dönüşürsen; nitekim uyuyan, uykudan uyanıklığa intikal eder.

İbn Fâris dedi: **المَفْزَعَةُ**: **الفَزِعُ**’ın sığındığı mekân.

Ve **الفَزَعُ** (harekeli): o, **شَهران بنِ عِفرِسٍ**’ın oğlu, **خَثْعَمَ**’dan bir batnın babasıdır; bunu İbn Habîb söyledi; onun soyundan bir cemaat vardır.

Ve **الفَزَعُ بنُ عَقيقٍ المازِنِيُّ**: tâbiîdir; İbn Ömer’den rivayet etti; ondan Yûnus b. Ubeyd (rivayet etti).

Ve **الفَزَع**: başka bir tâbiî; **المُنقَعِ**’dan (radıyallahu anh) rivayet etti; ondan Seyf b. Hârûn (rivayet etti); **التَّبصير**’de böyledir.

Ve Amr b. Ma‘dîkerib’in (radıyallahu anh) sözü — **الأَشْعَثُ** ona “Yaklaşsaydın seni mutlaka osurturdum” dediği vakit —: “Hayır, vallahi; o, elbette **لَعَزومٌ مُفَزَّعَةٌ**’dır”; “**فزَّعَ عنه**”dan, yani onun korkusunu giderdi (manasından); câr harfinin hazfi ve fiilin ulaştırılmasıyla; yani o emindir; **الأَفزاعُ** ona musallat olmaz; ve o sabırlıdır; sağlam düğümlüdür; ve **الاسْتُ** “azim” ve “kuvvet”in anası diye kinayelenir; ve o gevşek değildir ki osursun.

Ve **فزَعاتُ الرَّوْعِ** (harekeli): **فَزَعَةٍ**’nin cemidir; (o da) tahrîk ile.

Ve avamın sözlerindendir: “**فَزَعَ عليه**” eğer ona yüklenip, dövmeye işaret edersen; ve bunun Arapçada sahih bir vechi vardır.
