# فزع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B2%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فزع

الفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء، وهو في الأَصل مصدرٌ. فَزِعَ منه وفَزَعَ فَزَعاً وفَزْعاً وفِزْعاً وأَفْزَعه وفَزَّعَه: أَخافَه ورَوَّعَه، فهو فَزِعٌ؛ قال سلامة:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ
والمَفْزَعةُ، بالهاء: ما يُفْزَعُ منه. وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه الخوف. وقوله تعالى: حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم، عدّاه بعن لأَنه في معنى كُشِفَ الفَزَعُ، ويُقرأُ فَزَّعَ أَي فزَّع الله، وتفسير ذلك أَن ملائكة السماء كان عهدهم قد طال بنزول الوحي من السموات العلا، فلما نزل جبريل إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، بالوحي أَوّلَ ما بُعث ظنت الملائكة الذين في السماء أَنه نزل لقيام الساعة فَفَزِعَت لذلك، فلما تقرّر عندهم أَنه نزل لغير ذلك كُشِفَ الفَزَعُ عن قلوبهم، فأَقبلوا على جبريل ومن معه من الملائكة فقال كل فريق منهم لهم: ماذا قال ربكم فسأَلَتْ لأَيّ شيء نزل جبريل، عليه السلام، قالوا: الحقّ أَي قالوا قال الحَقَّ؛ وقرأَ الحسن فُزِعَ أَي فَزِعَتْ من الفَزَعِ. وفي حديث عمرو بن معديكرب: قال له الأَشعث: لأُضْرِطَنَّكَ فقال: كلا إِنها لَعَزُومٌ مُفَزَّعةٌ أَي صحيحة تَنْزِلُ بها
(* قوله «تنزل بها» هذا تعبير ابن الاثير) الأَفْزاعُ. والمُفَزَّعُ: الذي كُشِفَ عنه الفَزَعُ وأُزِيلَ. ورجل فَزِعٌ، ولا يكسر لقلة فَعِلٍ في الصفة وإِنما جمعه بالواو والنون، وفازِعٌ والجمع فَزَعةٌ، وفَزَّاعةٌ: كثير الفَزَعِ، وفَزَّاعةُ أَيضاً: يُفَزِّعُ الناسَ كثيراً. وفازَعَه فَفَزَعَه يَفْزَعُه: صار أَشدَّ فَزَعاً منه. وفَزِعَ إِلى القوم: استغاثهم. وفَزِعَ القومَ وفَزَعَهم فَزْعاً وأَفْزعَهم: أَغاثَهم؛ قال زهير:إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،
طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ
وقال الكَلْحَبةُ اليَرْبُوعيُّ، واسمه هبيرة بن عبد مناف والكَلْحَبةُ أُمُّه:
فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما
حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا
(* قوله «حللت إلخ» في شرح القاموس: نزلنا ولنفزعا وهو المناسب لما بعده من الحل.)
أَي لِنُغِيثَ ونُصْرِخَ مَنِ اسْتَغاثَ بنا؛ مثله للراعي: إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،
لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا
فقوله فَزِعْنا أَي أَغَثنا؛ وقول الشاعر هو الشَّمّاخُ:
إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ
أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ
يقول: إِذا قل لبن ضَرّاتها نَصَرَتْها الشُّحومُ التي على ظهورها وأَغاثَتْها فأَمدّتْها باللبن. ويقال: فلان مَفْزَعةٌ، بالهاء، يستوي فيه التذكير والتأْنيث إِذا كان يُفْزَعُ منه. وفَزِعَ إِليه: لَجَأَ، فهو مَفْزَعٌ لمن فَزِعَ إِليه أَي مَلْجَأٌ لمن التَجَأَ إِليه. وفي حديث الكسوف: فافْزَعُوا إِلى الصلاة أي الجَؤُوا إِليها واستَعِينُوا بها على دَفْعِ الأَمرِ الحادِثِ. وتقول: فَزِعْتُ إِليك وفَزِعْتُ مِنْكَ ولا تقل فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ والمَفْزَعةُ: الملجأ، وقيل: المفزع المستغاث به، والمفزعة الذي يُفزع من أَجله، فرقوا بينهما، قال الفراء: المُفَزَّعُ يكون جَباناً ويكون شُجاعاً، فمن جعله شجاعاً مفعولاً به قال: بمثله تُنْزَلُ الأَفزاع، ومن جعله جباناً جعله يَفْزَعُ من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم للرجل إِنه لَمُغَلَّبٌ وهو غالبٌ، ومُغَلَّبٌ وهو مغلوبٌ. وفلان مَفْزَعُ الناسِ وامرأَة مَفْزَعٌ وهم مَفْزَعٌ: معناه إِذا دَهَمَنا أَمر فَزِعْنا إِليه أَي لَجَأْنا إِليه واستغثنا به. والفَزَعُ أََيضاً: الإِغاثةُ؛ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم للأَنصار: إِنكم لتكثرون عند الفَزَعِ وتَقِلُّونَ عند الطمَعِ أَي تكثرون عند الإِغاثة، وقد يكون التقدير أيضاً عند فَزَعِ الناس إِليكم لتُغِيثُوهم. قال ابن بري: وقالوا فَزَعْتُه فَزْعاً بمعنى أَفْزَعْتُه أَي أَغَثْتُه وهي لغة ففيه ثلاث لغات: فَزِعتُ القومَ وفَزَعْتُهم وأَفزَعْتُهم، كل ذلك بمعنى أَغَثْتُهم. قال ابن بري: ومما يُسأَل عنه يقال كيف يصح أَن يقال فَزِعْتُه بمعنى أَغَثْتُه متعدياً واسم الفاعل منه فَعِلٌ، وهذا إِنما جاء في نحو قولهم حَذِرْتُه فأَنا حَذِرُه، واستشهد سيبويه عليه بقوله حَذِرٌ أُمُوراً، وردوا عليه وقالوا: البيت مصنوع، وقال الجرمي: أَصله حَذِرْتُ منه فعدّى بإِسقاط منه، قال: وهذا لا يصح في فَزِعْتُه بمعنى أَغثته أَن يكون على تقدير من، وقد يجوز أَن يكون فَزِعٌ معدولاً عن فازِعٍ كما كانَ حَذِرٌ معدولاً عن حاذِر، فيكون مثل سَمِعٍ عدولاً عن سامِعٍ فيتعدّى بما تعدى سامع، قال: والصواب في هذا أَن فَزِعْتُه بمعنى أَغثته بمعنى فزعت له ثم أُسقطت اللام لأَنه يقال فَزِعْتُه وفَزِعْتُ له، قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه. والإِفْزاعُ: الإِغاثةُ. والإِفْزاعُ: الإِخافةُ. يقال: فَزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَنِي أَي لَجَأْتُ إِليه من الفَزَعِ فأَغاثني، وكذلك التفْزِيعُ، وهو من الأَضداد، أَفْزَعْتُه إِذا أَغَثْتَه، وأَفْزَعْتُه إِذا خَوَّفْتَه، وهذه الأَلفاظ كلها صحيحة ومعانيها عن العرب محفوظة. يقال: أَفْزَعْتُه لَمَّا فَزِعَ أَي أَغَثْتُه لَمَّا استغاثَ. وفي حديث المخزومية: فَفَزِعُوا إِلى أٌُسامةَ أَي استغاثوا به. قال ابن بري: ويقال فَزِعْتُ الرجلَ أغَثْتُهُ أَفْزَعْتُه، فيكون على هذا الفَزِعُ المُغِيثَ والمُسْتَغِيثَ، وهو من الأَضداد. قال الأَزهري: والعرب تجعل الفَزَعَ فَرَقاً، وتجعله إِغاثة للمفزوعِ المُرَوَّعِ، وتجعله استِغاثة، فأَما الفزَعُ بمعنى الاستغاثة ففي الحديث: أَنه فَزِعَ أَهلُ المدينة ليلاً فركب النبي، صلى الله عليه وسلم، فرساً لأَبي طلحة عُرْياً فلما رجع قال: لن تراعُوا، إِني وجدته بحراً؛ معنى قوله فَزِعَ أَهل المدينة أَي اسْتَصْرَخوا وظنوا أَن عدوّاً أَحاط بهم، فلما قال لهم النبي، صلى الله عليه وسلم، لن تراعوا، سكن ما بهم من الفَزَع. يقال: فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني أَي استغثت إِليه فأَغاثني. وفي صفة عليّ، عليه السلام: فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ أَي إِذا استُغِيثَ به التُجِئَ إِلى ضرس، والتقدير فإِذا فُزِعَ إِليه فُزِعَ إِلى ضرس، فحذف الجار واستتر الضمير. وفَزِعَ الرجلُ: انتصر، وأَفْزَعَه هو. وفي الحديث: أَنه فَزِعَ من نومه مُحْمَرّاً وجهه، وفي رواية: أَنه نام فَفَزِعَ وهو يضحك أي هَبَّ وانتبه؛ يقال: فَزِع من نومه وأَفْزَعْتُه أَنا، وكأَنه من الفَزَعِ الخوْفِ لأَنَّ الذي يُنَبَّه لا يخلو من فَزَعٍ مّا. وفي الحديث: أَلا أَفْزَعْتُموني أَي أَنْبَهْتُموني. وفي حديث فضل عثمان: قالت عائشة للنبي، صلى الله عليه وسلم: ما لي لم أَركَ فَزِعْتَ لأَبي بكر وعمر كما فَزِعْتَ لعثمان؟ فقال: عثمانُ رجل حَييٌّ. يقال: فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان إِذا تأَهَّبْتَ له متحوِّلاً من حال إِلى حال كما ينتقل النائم من النوم إِلى اليقظة، ورواه بعضهم بالراء والغين المعجمة من الفراغ والاهتمام، والأَول الأَكثر.
وفَزْعٌ وفَزَّاعٌ وفُزَيْعٌ: أَسماءٌ. وبنو فَزَعٍ: حَيٌّ.

### Türkçe

**الفَزَعُ**: şeyden **الفَرَقُ** ve **الذُّعْرُ**; ve o, aslında bir mastardır.

Ondan **فَزِعَ** ve **فَزَعَ**; **فَزَعاً** ve **فَزْعاً** ve **فِزْعاً**; ve onu **أَفْزَعه** ve **فَزَّعَه**: onu korkuttu

ve onu dehşete düşürdü; o hâlde o **فَزِعٌ**’dir; Selâme dedi:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ

Ve **المَفْزَعةُ**, **الهاء** ile: kendisinden korkulan şey. Ve ondan **فُزِّعَ عنه** yani ondan korku giderildi

. Ve Yüce Allah’ın sözü: **حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم**; onu **عن** ile geçişli kıldı, çünkü “**كُشِفَ الفَزَعُ**” manasındadır; ve **فَزَّعَ** diye okunur, yani “Allah korkuyu giderdi”; bunun tefsiri şudur ki göğün meleklerinin, yüce semalardan vahyin inişinden beri ahitleri uzamıştı; Cebrâil, peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—vahiy ile ilk gönderildiğinde, gökteki melekler onun kıyametin kopması için indiğini sandılar da bundan dolayı korktular; onlara, onun bunun dışındaki bir şey için indiği kesinleşince, korku kalplerinden giderildi; sonra Cebrâil’e ve onunla beraber olan meleklere yöneldiler; onların her bir fırkası onlara dedi ki: Rabbiniz ne dedi? Böylece Cebrâil’in ne için indiğini sordular—aleyhisselâm—; dediler: **الحقّ**; yani “**قال الحَقَّ**” dediler. Hasan **فُزِعَ** okudu; yani korkudan korktular. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: el-Eş‘as ona dedi: “Seni mutlaka osurtacağım”; o dedi: “Hayır; o, kesin bir **مُفَزَّعةٌ**’dır”; yani sahih, onunla

(* “تنزل بها” sözü: bu, İbnü’l-Esîr’in ifadesidir) korkular iner. Ve **المُفَزَّعُ**: kendisinden korku giderilmiş ve uzaklaştırılmış olan. Ve **رجل فَزِعٌ**; ve sıfat olarak **فَعِلٍ**’in azlığından dolayı kırılmaz; ancak onu **الواو** ve **النون** ile cem etti; ve **فازِعٌ** ve cem‘i **فَزَعةٌ**’dır.

Ve **فَزَّاعةٌ**: korkusu çok olan; ve **فَزَّاعةُ** ayrıca: insanları çokça korkutan. Ve onu **فازَعَه**; böylece onu **فَفَزَعَه يَفْزَعُه**: ondan daha şiddetli korkar oldu. Ve **فَزِعَ إِلى القوم**: onlardan yardım istedi. Ve kavme **فَزِعَ** ve onları **فَزَعَهم** **فَزْعاً** ve onları **أَفْزعَهم**: onlara yardım etti; Züheyr dedi:
إِذا فَزِعُوا طارُوا إِلى مُسْتَغِيثِهمْ،
طِوالَ الرِّماحِ، لا ضِعافٌ ولا عُزْلُ

Ve el-Kalhabe el-Yerbû‘î dedi—adı Hubeyre b. Abd Menâf’tır; el-Kalhabe onun annesidir:
فقُلْتُ لكَأْسٍ: أَلْجِمِيها فإِنَّما
حَلَلْتُ الكَثِيبَ من زَرُودٍ لأَفْزَعا

(* “حللت إلخ” sözü: Kāmûs şerhinde: “indik; ve yardım edelim”dir; ve bu, ondan sonraki “حل”e uygun olandır.)

Yani: yardım edelim ve bize sığınana imdat edelim; bunun benzeri Râ‘î’nindir:
إِذا ما فَزِعْنا أَو دُعِينا لِنَجْدةٍ،
لَبِسْنا عليهنّ الحَدِيدَ المُسَرَّدا

Böylece onun “**فَزِعْنا**” sözü: yani yardım ettik; ve şairin sözü—o, eş-Şemmâh’tır:
إِذا دَعَتْ غَوْثَها ضَرّاتُها فَزِعَتْ
أَعْقابُ نَيٍّ، على الأَثْباجِ، مَنْضُودِ

Der ki: sütü azaldığında, sırtlarındaki yağlar onu destekledi ve ona yardım etti; böylece ona sütle destek verdi. Ve denir: falan **مَفْزَعةٌ**, **الهاء** ile; onda müzekkerlik ve müenneslik eşittir, eğer kendisinden korkulan ise. Ve **فَزِعَ إِليه**: sığındı; o hâlde o, kendisine sığınana **مَفْزَعٌ**’dır; yani kendisine sığınana bir sığınaktır. Ve küsûf hadîsinde: “**فافْزَعُوا إِلى الصلاة**” yani ona sığının ve sonradan meydana gelen işin def’ine onunla yardım isteyin. Ve dersin: “**فَزِعْتُ إِليك**” ve “**فَزِعْتُ مِنْكَ**”; “**فَزِعْتُكَ**” deme. Ve **المَفْزَعُ** ve **المَفْزَعةُ**: sığınak; ve denildi ki: **المفزع** kendisinden yardım istenen, **المفزعة** ise onun yüzünden korkulan şeydir; ikisi arasında ayırım yaptılar. Ferrâ dedi: **المُفَزَّعُ** korkak da olur, yiğit de olur; onu yiğit yapıp mef‘ûl bih kılan dedi ki: “onun gibisiyle **الأَفزاع** iner”; onu korkak yapan ise onu her şeyden korkar kıldı. Dedi ki: bu, onların “adam gerçekten **لَمُغَلَّبٌ**’dır” sözleri gibidir; hâlbuki o galiptir; ve “**مُغَلَّبٌ**”dır; hâlbuki o mağlûptur. Ve falan, insanların **مَفْزَعُ**’ıdır; ve bir kadın **مَفْزَعٌ**; ve onlar **مَفْزَعٌ**: manası şudur: bize bir iş ansızın geldiğinde ona **فَزِعْنا إِليه**; yani ona sığındık ve onunla yardım istedik. Ve **الفَزَعُ** ayrıca: yardım etmedir; Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ensâr’a dedi: “Siz **الفَزَعِ** sırasında çok olursunuz ve **الطمَعِ** sırasında az olursunuz”; yani yardım etme sırasında çok olursunuz; takdir ayrıca şöyle de olabilir: insanların size sığınması sırasında, onlara yardım edesiniz diye. İbn Berrî dedi: Ve “**فَزَعْتُه فَزْعاً**”ı “**أَفْزَعْتُه**” manasında söylediler; yani ona yardım ettim; bu bir lehçedir; onda üç lehçe vardır: “**فَزِعتُ القومَ**” ve “**فَزَعْتُهم**” ve “**أَفزَعْتُهم**”; bunların hepsi “onlara yardım ettim” manasındadır. İbn Berrî dedi: Ve hakkında soru sorulan şeylerdendir: “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manasında müteaddî olarak söylenmesi nasıl sahih olur; hâlbuki bunun ism-i fâili **فَعِلٌ**’dir? Bu ancak onların “**حَذِرْتُه**; ben onun **حَذِرُه**’yim” sözü gibi şeylerde gelmiştir; Sîbeveyh bunu “**حَذِرٌ أُمُوراً**” sözüyle delillendirdi; ona reddettiler ve dediler: beyit uydurmadır. Cermî dedi: aslı “**حَذِرْتُ منه**”dir; sonra “**منه**”yi düşürerek geçişli kıldı. Dedi ki: bu, “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manasında, “**من**” takdiri üzere olması şeklinde sahih olmaz. Ve caizdir ki **فَزِعٌ**, **فازِعٍ**den çevrilmiş olsun; tıpkı **حَذِرٌ**’in **حاذِرٍ**den çevrilmiş olması gibi; böylece **سَمِعٍ**in **سامِعٍ**den çevrilmiş olması gibi olur; o zaman **سامع**ın geçişli olduğu şeyle geçişli olur. Dedi ki: bunun doğrusu şudur: “**فَزِعْتُه**”un “ona yardım ettim” manası, “ona **فزعت له**” manasındadır; sonra **اللام** düşürülmüştür; çünkü “**فَزِعْتُه**” ve “**فَزِعْتُ له**” denir. Dedi ki: doğru olan ve dayanılan budur.

Ve **الإِفْزاعُ**: yardım etmedir. Ve **الإِفْزاعُ**: korkutmadır. Denir: “**فَزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَنِي**”; yani korkudan ona sığındım da o bana yardım etti; ve aynı şekilde **التفْزِيعُ**; ve o, zıt anlamlılardandır: “**أَفْزَعْتُه**” onu yardım ettiğimde; ve “**أَفْزَعْتُه**” onu korkuttuğumda. Bu lafızların hepsi sahihtir ve manaları Araplardan korunmuş olarak nakledilmiştir. Denir: “**أَفْزَعْتُه لَمَّا فَزِعَ**”; yani yardım istediğinde ona yardım ettim. Mahzûmiyye hadîsinde: “**فَفَزِعُوا إِلى أٌُسامةَ**”; yani onunla yardım istediler. İbn Berrî dedi: Ve “**فَزِعْتُ الرجلَ**” denir: ona yardım ettim; “**أَفْزَعْتُه**”. Buna göre **الفَزِعُ**, hem yardım eden hem de yardım isteyen olur; ve o, zıt anlamlılardandır. Ezherî dedi: Araplar **الفَزَعَ**ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş dehşete düşmüş kimseye yardım etme yaparlar; ve onu, yardım isteme yaparlar. **الفزَعُ**ın yardım isteme manasına gelmesine gelince, hadîste: Medine halkı geceleyin **فَزِعَ** etti; bunun üzerine peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ebû Talha’nın eyersiz atına bindi; dönünce dedi ki: “Korkmayacaksınız; ben onu bir deniz buldum.” Onun “Medine halkı **فَزِعَ** etti” sözü: yani feryatla yardım istediler ve bir düşmanın onları kuşattığını sandılar; peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—onlara “korkmayacaksınız” dediğinde, onlarda olan korku sükûnet buldu. Denir: “**فزِعْتُ إِليه فأَفْزَعَني**”; yani ona yardım istedim de o bana yardım etti. Ali’nin—aleyhisselâm—vasfında: “**فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إلى ضِرْسٍ حديدٍ**”; yani kendisinden yardım istendiğinde, bir demir azı dişine sığınılır; takdir: “kendisine **فُزِعَ** edildiğinde, bir azı dişine **فُزِعَ** edilir”dir; böylece cer harfini hazfetti ve zamiri gizledi. Ve **فَزِعَ الرجلُ**: galip geldi; ve onu **أَفْزَعَه**. Ve hadîste: uykusundan yüzü kızarmış olarak **فَزِعَ** etti; bir rivayette: uyudu da gülerken **فَفَزِعَ** etti; yani sıçradı ve uyandı. Denir: “uykusundan **فَزِعَ** etti” ve “ben onu **أَفْزَعْتُه**”; sanki bu, korku olan **الفَزَعِ**dandır; çünkü uyandırılan kimse, bir tür korkudan hâlî olmaz. Ve hadîste: “**أَلا أَفْزَعْتُموني**”; yani beni uyandırdınız. Osman’ın fazileti hadîsinde: Âişe peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—dedi: “Bana ne oluyor ki seni Ebû Bekir ve Ömer için, Osman için **فَزِعْتَ** ettiğin gibi **فَزِعْتَ** eder görmedim?” O dedi: “Osman hayâlı bir adamdır.” Denir: “**فَزِعْتُ لِمَجيءِ فلان**” bir hâlden bir hâle dönüşerek ona hazırlanmış olduğunda; tıpkı uyuyan kimsenin uykudan uyanıklığa geçmesi gibi. Bazıları onu **الراء** ve noktalı **الغين** ile, boşalma ve önemseme manasından rivayet etti; birincisi daha çoktur.

Ve **فَزْعٌ** ve **فَزَّاعٌ** ve **فُزَيْعٌ**: isimlerdir. Ve **بنو فَزَعٍ**: bir kabiledir.
