# فزع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B2%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فزع

الفزع، بالتسكين: اسم، قال ابن حبيب: هو ابن عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف. قال: الفزع: رجل آخر في بني كلب. ورجل آخر في خزاعة، خفيفان. قال غيره: ابن الفزع ، بالفتح، كما في العباب والتبصير، ويكسر، ولم أر من ضبطه هكذا: الذي صلبه المنصور العباسي، وكان خرج مع إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي، رضي الله تعالى عنه، وإبراهيم هذا هو المعروف بقتيل باخمرى. الفزع، بالكسر: ابن المجشر، من بني عاداة، هكذا في العباب. الفزع، بالتحريك: الذعر والفرق، وربما قالوا في ج: أفزاع، مع كونه مصدرا، هذا نص العباب وفي اللسان: الفزع: الفرق والذعر من الشيء، وهو في الأصل مصدر فزع منه. وقال شيخنا: الفرق والذعر بمعنى، فأحدهما كان كافيا، والفعل فزع، كفرح ومنع، فزعا، بالفتح، ويكسر ويحرك، فيه لف ونشر غير مرتب، فإن المحرك مصدر فزع، كفرح خاصة. وقال المبرد في الكامل : أصل الفزع: الخوف، ثم كني به عن خروج الناس بسرعة، لدفع عدو ونحوه إذا جاءهم بغتة، وصار حقيقة فيه. ونسبه شيخنا إلى الراغب، وليس له، وإنما نص الراغب: الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. الفزع: الاستغاثة، ومنه الحديث:  إن أهل المدينة فزعوا ليلا، فركب النبي صلى الله عليه وسلم فرسا لأبي طلحة رضي الله عنه، فسبق الناس، ورجع، وقال: لن تراعوا، لن تراعوا، ما رأينا من شيء، وإن وجدناه لبحرا  أي استغاثوا واستعرضوا، وظنوا أن عدوا أحاط بهم، فلما قال لهم النبي صلى الله عليه وسلم: لن تراعوا، سكن ما بهم من الفزع. الفزع أيضا: الإغاثة، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم للأنصار:  إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع  أي تكثرون عند الإغاثة، وقد يكون التقدير أيضا: عند فزع الناس إليكم لتغيثوهم. ضد، ومن الأول قول سلامة بن جندل السعدي:
  كنا إذا ما أتانا صارخ فزع                      كانت إجابتنا قرع الظنابيب ويروى: كان الصراخ له، أي مستغيث، كذا فسره الصاغاني، وقال الراغب: أي صارخ أصابه فزع، قال: ومن فسره بالمستغيث فإن ذلك تفسير للمقصود من الكلام، لا للفظ الفزع، ومن الثاني قول الكلحبة:
  وقلت لكأس ألجميها فـإنـنـا                      نزلنا الكثيب من زرود لنفزعا أي لنغيث ونصرخ من استغاث بنا. قلت: ومثله للراعي:
  إذا ما فزعنا أو دعينا لنجدة                      لبسنا عليهن الحديد المسردا وقال الشماخ:
  إذا دعت غوثها ضراتها فزعت                      أطباق ني على الأثباج منضود

  يقول: إذا قل لبن ضراتها، نصرتها الشحوم التي على ظهورها، وأغاثتها، فأمدتها باللبن. فزع إليه، وفزع منه، كفرح، ولا تقل: فزعه، أي كمنعه، قال الأزهري: والعرب تجعل الفزع فرقا، وتجعله إغاثة للفزع المروع، وتجعله استغاثة. أو فزع إليهم، كفرح: استغاثهم، وفزعهم، كمنع وفرح: أغاثهم ونصرهم، كأفزعهم، ففيه ثلاث لغات: فزعت القوم، وفزعتهم، وأفزعتهم، كل ذلك بمعنى أغثتهم. قال ابن بري: مما يسأل عنه، يقال: كيف يصح أن يقال: فزعته بمعنى أغثته متعديا، وسم الفاعل منه فزع، وهذا إنما جاء في نحو قولهم: حذرته فأنا حذره، واستشهد سيبويه عليه بقوله: حذر أمورا...، وردوه عليه، وقالوا: البيت مصنوع. وقال الجرمي: أصله حذرت منه، فعدي بإسقاط منه، قال: وهذا لا يصح في فزعته، بمعنى أغثته، أن يكون على تقدير من، وقد يجوز أن يكون فزع معدولا عن فازع، كما كان حذر معدولا عن حاذر، فيكون مثل: سمع معدولا عن سامع، فيتعدى بما تعدى به سامع، قال: والصواب في هذا أن فزعته، بمعنى أغثته، بمعنى فزعت له، ثم أسقطت اللام: لأنه يقال: فزعته، وفزعت له: قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه. فزع، كفرح: انتصر، وأفزعه هو: نصره. فزع إليه: لجأ، ومنه الحديث:  كنا إذا دهمنا أمر فزعنا إليه، أي لجأنا إليه، واستغثنا به. وفي حديث الكسوف: فافزعوا إلى الصلاة، أي الجئوا إليها، واستغيثوا بها. في الحديث: أنه فزع من نومه محمرا وجهه، أي هب وانتبه، يقال: فزع من نومه وأفزعته أنا، أي نبهته، وكأنه من الفزع بمعنى الخوف، لأن الذي يتنبه لا يخلو من فزع ما، وفي الحديث: ألا أفزعتموني? أي أنبهتموني. المفزع، والمفزعة، كمقعد، ومرحلة: الملجأ عند نزول الخطب، وكلاهما للواحد والجمع، والمذكر والمؤنث، أو كمقعد: هو المستغاث به، وكمرحلة: من يفزع منه، أو من أجله، فرقوا بينهما، كما في العين. والفزاعة مشددة: الرجل يفزع الناس تفزيعا كثيرا. الفزعة، كهمزة، من يفزع منهم كثيرا. وبالضم: من يفزع منه، ويفزع به. فزيع، وفزاع، كزبير، وشداد: اسمان. وأفزعه إفزاعا: أخافه، وروعه، ففزع هو، كفزعه تفزيعا.

  أفزعه: أغاثه، ونصره. في معناه: أفزع عنه، أي كشف الفزع، أي الخوف، هكذا مقتضى سياق عبارته، والذي في العباب وغيره: فزع عنه: أزال فزعه. المفزع، كمعظم، يكون الشجاع، ويكون الجبان. نقله الفراء، قال: بمثله تنزل الأفزاع، ومن جعله جبانا جعله يفزع من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم للرجل: إنه لمغلب، وهو غالب، ومغلب وهو مغلوب، فهو ضد. وفي الصحاح: والتفزيع من الأضداد، يقال: فزعه، أي أخافه، وفزع عنه، بالضم، تفزيعا، أي كشف عنه الفزع، أي الخوف، قال: ومنه قوله تعالى:  حتى إذا فزع عن قلوبهم  أي كشف عنها الفزع. قلت: وهي قراءة العامة، ويقرأ:  حتى إذا فزع  أي فزع الله، أي كشف الفزع عن قلوبهم، لأن الملائكة كانوا لطول العهد بالوحي خافوا من نزول جبريل ومن معه من الملائكة عليهم السلام بالوحي، لأنهم ظنوا أنه نزل لقيام الساعة، فلما تقرر عندهم أنه لغير ذلك، كشف الفزع عن قلوبهم. وفي كتاب الشواذ لابن جني: قرأ الحسن بخلافه: فرغ عن قلوبهم، بالراء خفيفة وبالغين. قال: مرفوعه حرف الجر وما جره، كقولنا: سير عن البلد، وانصرف عن كذا إلى كذا، قال: وكذلك فزع، بتشديد الزاي. والمفازع: الفزع، وبه فسر قول الفرزدق:
  هوى الخطفى لما اختطفت دمـاغـه                      كما اختطف البازي الخشاش المفازعا ومما يستدرك عليه: الفزع، ككتف: القلق ولا يكسر لقلة فعل في الصفة، وإنما جمعه بالواو والنون، وبه قرئ قوله تعالى:  فأصبح فؤاد أم موسى فزعا  أي قلقا، يكاد يخرج من غلافه فينكشف، وهي قراءة فضالة بن عبد الله، والحسن، وأبي الهذيل، وابن قطيب، كما في الشواذ لابن جني. والفزع: المغيث والمستغيث، ضد، ورجل فازع، وجمعه: فزعة، ومفزوع: مروع. وفزاعة: كثير الفزع. وفازعه ففزعه: صار أشد فزعا منه. ويقال: فزعت لمجيء فلان: إذا تأهبت له، متحولا من حال إلى حال، كما ينتقل النائم من النوم إلى اليقظة. وقال ابن فارس: المفزعة: المكان يلتجئ إليه الفزع. والفزع محركة: هو ابن شهران بن عفرس، أبو بطن من خثعم، قاله ابن حبيب، ومن ولده جماعة. والفزع بن عقيق المازني: تابعي، روى عن ابن عمر، وعنه يونس بن عبيد. والفزع: تابعي آخر، روى عن المنقع رضي الله عنه، وعنه سيف بن هارون، كذا في التبصير. وقول عمرو بن معديكرب رضي الله عنه - حين قال له الأشعث: لو دنوت لأضرطنك -: كلا والله، إنها لعزوم مفزعة، من فزع عنه، إذا أزال فزعه، بحذف الجار وإيصال الفعل، أي هي آمنة، لا ترهقها الأفزاع، وهي صبور صحيحة العقد، والاست تكنى أم عزم وقوة، وليست بواهية فتضرط. وفزعات الروع، محركة: جمع فزعة، بالتحريك أيضا. ومن كلام العامة: فزع عليه، إذا تحامل عليه مشيرا للضرب، وله في العربية وجه صحيح.

### Türkçe

**الفزع**، sükûn ile: isim; İbn Ḥabîb dedi ki: o, **عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف**’un oğludur. Dedi ki: **الفزع**: **بني كلب** içinde başka bir adamdır. Ve **خزاعة** içinde başka bir adamdır; ikisi de hafiftir. Başkası dedi ki: **ابن الفزع** , fetha ile, **العباب** ve **التبصير**’de olduğu gibi; ve kesrelenir; onu böyle ضبط eden görmedim: onu **المنصور العباسي**’nin çarmıha gerdiği kimsedir; ve **إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي** ile birlikte çıkmıştı, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve bu **إبراهيم** **قتيل باخمرى** diye bilinen kimsedir. **الفزع**، kesre ile: **ابن المجشر**; **بني عاداة**’dandır; **العباب**’da böyle. **الفزع**، hareke ile: ürküntü ve korku; ve bazen, masdar olduğu hâlde, cem‘de **أفزاع** derler; bu, **العباب**’ın nassıdır; **اللسان**’da ise: **الفزع**: şeyden korku ve ürküntüdür; ve aslında “ondan **فزع** etti”nin masdarıdır. Şeyhimiz dedi ki: korku ve ürküntü aynı mânâdadır; ikisinden biri yeterliydi; fiil **فزع**’dır, **فرح** ve **منع** gibi; **فزعا** fetha ile; ve kesrelenir ve harekelenir; onda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır; çünkü harekeli olan, özellikle **فرح** gibi, **فزع**’ın masdarıdır. **المبرد** **الكامل**’de dedi ki: **الفزع**’ın aslı: korkudur; sonra bununla, düşmanı ve benzerini defetmek için, ansızın geldiklerinde insanların süratle çıkması kastedildi; ve onda hakikat oldu. Şeyhimiz onu **الراغب**’e nisbet etti; hâlbuki onun değildir; **الراغب**’in nassı ancak şudur: **الفزع**: korkutucu şeyden insana arız olan bir büzülme ve ürkmedir; ve o, **الجزع** cinsindendir; ve “Allah’tan **فزعت**” denilmez; “ondan korktum” denildiği gibi. **الفزع**: imdat isteme; bundan da hadis: “Medine ehli geceleyin **فزعوا** etti; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم, Ebû Ṭalḥa’nın atına bindi, Allah ondan razı olsun; insanları geçti; döndü ve dedi ki: ‘Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; bir şey görmedik; ve onu deniz gibi bulduk’ ” yani imdat istediler ve etrafı yokladılar; ve bir düşmanın kendilerini kuşattığını sandılar; Peygamber صلى الله عليه وسلم onlara “Korkutulmayacaksınız” deyince, kendilerindeki **الفزع**’dan olan şey sükûnet buldu. **الفزع** ayrıca: imdat etme; bundan da onun صلى الله عليه وسلم Ensâr’a sözü: “Siz, **الفزع** عندında çok olursunuz, **الطمع** عندında az olursunuz” yani imdat عندında çok olursunuz; ve takdir ayrıca şöyle de olabilir: insanların size, onları imdat edesiniz diye, **فزع** etmeleri عندında. Zıddı; ve birinciden, **سلامة بن جندل السعدي**’nin sözü:

  Biz, bize **صارخ فزع** geldiğinde                      cevabımız **الظنابيب**’i çalmak olurdu

Ve şöyle de rivayet edilir: “**كان الصراخ له**” yani imdat isteyen; **الصاغاني** onu böyle tefsir etti. **الراغب** dedi ki: yani kendisine **فزع** isabet etmiş bir bağıran. Dedi ki: onu “imdat isteyen” ile tefsir eden kimseye gelince, bu, sözün maksudunun tefsiridir; **الفزع** lafzının değil. İkinciden, **الكلحبة**’nin sözü:

  Ve bir kâseye dedim: onu gemle; çünkü biz                      **زرود**’dan bir kum tepesine indik, **لنفزعا**

yani imdat edelim ve bize imdat isteyen kimseye bağırıp karşılık verelim. Dedim ki: bunun benzeri **الراعي**’nindir:

  Ne zaman **فزعنا** etsek yahut bir yardıma çağrılsak                      onların üzerine örülmüş demiri giydik

Ve **الشماخ** dedi ki:

  **ضراتها** onun yardımını çağırdığında **فزعت** etti                      **الأثباج** üzerine yığılmış **ني** tabakaları

Diyor ki: **ضراتها**’nın sütü azaldığında, sırtındaki yağlar ona yardım etti ve onu imdat etti; böylece ona sütle destek verdi. Ona **فزع** etti ve ondan **فزع** etti; **فرح** gibi; ve “onu **فزعه** etti” deme; yani **منع** gibi. **الأزهري** dedi ki: Araplar **الفزع**’ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş ürkmüşe imdat etme yaparlar; ve onu imdat isteme yaparlar. Yahut onlara **فزع** etti, **فرح** gibi: onlardan imdat istedi. Ve onları **فزعهم** etti, **منع** ve **فرح** gibi: onlara imdat etti ve onları yardım etti; **أفزعهم** gibi. Onda üç lugat vardır: “kavmi **فزعت** ettim”, “onları **فزعتهم** ettim”, “onları **أفزعتهم** ettim”; bunların hepsi “onlara imdat ettim” mânâsındadır. **ابن بري** dedi ki: sorulan şeylerdendir; denir ki: “onu **فزعته** ettim”in, “ona imdat ettim” mânâsıyla müteaddî olarak söylenmesi nasıl sahih olur; ve bunun fâil ismi **فزع** olur; hâlbuki bu ancak onların “**حذرته** ettim, ben **حذره**yim” sözleri gibi şeyde gelmiştir. **سيبويه** buna “**حذر أمورا...**” sözüyle istişhâd etti; ona reddettiler ve dediler ki: beyit uydurmadır. **الجرمي** dedi ki: aslı “ondan **حذرت** ettim”dir; “**منه**”yi düşürmekle müteaddî kılındı. Dedi ki: bu, “ona imdat ettim” mânâsıyla “onu **فزعته** ettim”de, “**من**” takdiri üzere olması sahih değildir. Ve caiz olabilir ki **فزع**, **فازع**’dan عدول edilmiş olsun; tıpkı **حذر**’ın **حاذر**’dan عدول edilmiş olması gibi; böylece “**سمع**”ın **سامع**’dan عدول edilmiş olması gibi olur; ve **سامع**’ın müteaddî olduğu şeyle müteaddî olur. Dedi ki: bunun doğrusu şudur: “onu **فزعته** ettim” yani “ona imdat ettim”, “onun için **فزعت** ettim” mânâsındadır; sonra lâm düşürüldü; çünkü “onu **فزعته** ettim” ve “onun için **فزعت** ettim” denir. Dedi ki: işte bu, sahih olup kendisine dayanılan budur. **فزع**، **فرح** gibi: galip geldi. Ve onu **أفزعه** eden: ona yardım etti. Ona **فزع** etti: sığındı; bundan da hadis: “Bir iş bize bastırdığında ona **فزعنا** ederdik” yani ona sığınırdık ve onunla imdat isterdik. **الكسوف** hadîsinde: “Namaza **افزعوا** edin” yani ona sığının ve onunla imdat isteyin. Hadiste: “Uykusundan yüzü kızarmış olarak **فزع** etti” yani sıçradı ve uyandı. Denir ki: uykusundan **فزع** etti; ve ben onu **أفزعته** ettim; yani onu uyandırdım. Sanki bu, **الفزع**ın “korku” mânâsındandır; çünkü uyanan kimse bir tür **فزع**dan hâlî olmaz. Hadiste: “Beni **أفزعتموني** etmediniz mi?” yani beni uyandırmadınız mı? **المفزع** ve **المفزعة**، **مقعد** ve **مرحلة** gibi: musibet indiğinde sığınılacak yer; ve ikisi de tekil ve çoğul, müzekker ve müennes içindir. Yahut **مقعد** gibi: kendisiyle imdat istenen kimsedir. Ve **مرحلة** gibi: kendisinden yahut onun yüzünden **فزع** edilen kimse. Aralarında ayırım yaptılar; **العين**’de olduğu gibi. **الفزاعة** şeddeli: insanları çokça **تفزيعا** ile ürküten adam. **الفزعة**، **همزة** gibi: kendilerinden çokça **فزع** edilen kimse. Ve damme ile: kendisinden **فزع** edilen ve kendisiyle **فزع** edilen. **فزيع** ve **فزاع**، **زبير** ve **شداد** gibi: iki isimdir. Ve onu **أفزعه** etti, **إفزاعا**: onu korkuttu ve ürküttü; böylece o **فزع** etti; tıpkı onu **فزعه** etmesi, **تفزيعا** gibi.

**أفزعه**: Ona imdat etti ve ona yardım etti. Bunun mânâsında: **أفزع عنه**; yani dehşeti, yani korkuyu giderdi; ifadesinin siyakının gereği böyledir. **العباب** ve başkalarında olan ise: **فزع عنه**: onun dehşetini giderdi.

**المفزع** ( **معظم** gibi): yiğit olur; korkak da olur. Bunu **الفراء** nakletti; dedi ki: bunun gibisiyle dehşetler iner. Onu korkak yapan, onu her şeyden dehşete düşer yapmıştır. Dedi ki: Bu, onların adam hakkında “o mutlaka **مغلب**tir” demeleri gibidir; hâlbuki o galiptir; ve **مغلب** (denir) hâlbuki o mağlûptur; o hâlde o zıttır.

**الصحاح**’ta: **التفزيع** zıtlardandır; denir ki: **فزعه**; yani onu korkuttu. Ve **فزع عنه** (zammesiyle) **تفزيعا**; yani ondan dehşeti, yani korkuyu giderdi. Dedi ki: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **حتى إذا فزع عن قلوبهم**; yani onlardan dehşet giderildi.

Dedim ki: Bu, umumun kıraatidir. Ve şöyle okunur: **حتى إذا فزع**; yani Allah giderdi; yani onların kalplerinden dehşeti giderdi. Çünkü melekler, vahiyden uzun süre geçmesi sebebiyle, Cebrâil’in ve onunla beraber meleklerin (aleyhimüsselâm) vahiy ile üzerlerine inmesinden korktular; çünkü onun kıyametin kopması için indiğini sandılar. Ne zaman ki onların yanında bunun başka bir şey için olduğu kesinleşti, kalplerinden dehşet giderildi.

İbn Cinnî’nin **كتاب الشواذ**’unda: Hasan, bunun hilâfına okudu: **فرغ عن قلوبهم**; **الراء** hafif ve **الغين** ile. Dedi ki: Onun merfûu, cer harfi ve onun mecrûrudur; bizim “**سير عن البلد**” dememiz ve “**انصرف عن كذا إلى كذا**” dememiz gibi. Dedi ki: Aynı şekilde **فزع** da; **الزاي**’ı şeddeli olarak.

**المفازع**: **الفزع**dır. Bununla **الفرزدق**’ın sözü tefsir edildi:
هوى الخطفى لما اختطفت دمـاغـه
كما اختطف البازي الخشاش المفازعا

Ve ona dair istidrâk olunanlardandır: **الفزع** ( **كتف** gibi): kaygıdır; sıfatta fiilin azlığı sebebiyle kırılmaz. Ancak onu **الواو** ve **النون** ile cem etti. Bununla Yüce Allah’ın sözü okundu: **فأصبح فؤاد أم موسى فزعا**; yani kaygılı; neredeyse kılıfından çıkacak da açığa çıkacak. Bu, فضالة بن عبد الله, Hasan, أبو الهذيل ve ابن قطيب kıraatidir; İbn Cinnî’nin **الشواذ**’unda olduğu üzere.

Ve **الفزع**: imdat eden ve imdat isteyen; zıttır. Ve **رجل فازع**; cem‘i: **فزعة**. Ve **مفزوع**: ürkütülmüş.

Ve **فزاعة**: dehşeti çok olan.

Ve **فازعه ففزعه**: ondan daha şiddetli dehşete düşer oldu.

Ve denir ki: **فزعت لمجيء فلان**: ona hazırlandığın zaman; bir hâlden bir hâle dönüşerek; nitekim uyuyan, uykudan uyanıklığa intikal eder.

İbn Fâris dedi ki: **المفزعة**: dehşete düşenin sığındığı yer.

Ve **الفزع** (harekeli): o, شهران بن عفرس’in oğlu; خثعم’dan bir batnın babasıdır; bunu İbn Habîb söyledi. Ve onun soyundan bir cemaat vardır.

Ve **الفزع بن عقيق المازني**: tâbiîdir; İbn Ömer’den rivayet etti; ondan da Yûnus b. Ubeyd rivayet etti.

Ve **الفزع**: başka bir tâbiî; المنقع (radıyallahu عنه)’dan rivayet etti; ondan da Seyf b. Hârûn (rivayet etti); **التبصير**’de böyledir.

Ve Amr b. Ma‘dîkerib (radıyallahu عنه)’un sözü — Eş‘as ona “yaklaşsaydın seni mutlaka osurturdum” dediği vakit —: “Hayır, vallahi; o, mutlaka **عزوم مفزعة**dir”; **فزع عنه**’dan, dehşetini giderdiği zaman; cârri hazfedip fiili ulaştırmakla. Yani o emindir; dehşetler ona musallat olmaz. Ve o, sabırlı, düğümü sağlamdır. Ve **الاست** “azim ve kuvvet” diye kinayelenir; ve o gevşek değildir ki osursun.

Ve **فزعات الروع** (harekeli): **فزعة**’nın cem‘idir; yine hareke ile.

Ve avamın sözlerindendir: **فزع عليه**; ona yüklenip vurmayı işaret ettiği zaman. Bunun Arapçada sahih bir vechi vardır.
