# فزع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B2%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فزع

باب العين والزاي مع الفاء
عزف ، عفز ، زعف ، فزع : مستعملة .
عزف : يقال عَزَفَتْ نَفْسُه عن الشيء إذا انصرفت عنه عُزُوفاً . ورجلٌ عَزُوف عن اللهو إذا لم يشتههِ ، وعَزُوفٌ عن النساء إذا لم يَصْبُ إليهنّ . وقال الفرزدق :
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ
والعَزِيفُ : صوت الرِمَال إذا هبّت بها الرياح . والعرب تجعل العَزِيف أصوات الجِنّ . وفي ذلك يقول قائلهم :
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ جِنّانٍ وهام صَوَاخِدُ
وهو العَزْف أيضاً والعُزْف : الحَمَام الطُورانية في قول الشمَّاخ :
حتى استغاث بأحوى فوقه حُبُك
يدعو هديلاً به العُزْف العزاهيل
وهي المهملة . والعُزْف : التي لها صوت وهَدِير . وعَزَف الدُفّ : صوته . وقال الراجز :
للخَوْتع الأزرقِ فيها صاهلْ
عَزْف كعزف الدُفّ ذي الجَلاَجلْ
والمَعَازِف : قال الليث : هي الملاعب التي يُضرب بها ، يقولون للواحد : عَزْفٌ وللجميع مَعَازف رواية عن العرب ، فإذا أُفرد المِعْزَف فهو ضَرْبٌ من الطنابير يتَّخذه أهل اليمن وغيره يجعل العُود مِعْزَفاً .
وفي حديث أمّ زَرْع : ( إذا سمعن صوت المَعَازف أيقَنّ أنهن هوالك ) . قلت : والعَزّاف : جبل من جبال الدهناء قد نزلتُ به . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : عَزَفَتْ نفسُه أي سَلَتْ . وعَزَفَ الرجل يَعْزِف إذا أقام في الأكل والشرب . وأعْزَفَ سمع عَزِيف الرمال .
عفز : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَفْز : الجَوْز الذي يؤكل . وقال أبو عمرو : مثله في العَفْز . وقال ابن الأعرابي : يقال للجوز عَفْزٌ وعَفَازٌ . والواحدة عَفْزة وعَفَازَة . قال والعَفَازَة : الأكمَة ، يقال : لقيته فوق عَفَازَة أي فوق أكمَة . وقال ابن دريد : العَفْز : الملاعبة ، يقال : باتَ يُعافز امرأته أي يغازلها . قلت هو من قولهم : بات يعافسها . فأبدل السين زاياً .
زعف : أهمله الليث . وهو مستعمل صحيح . رَوَى أبو عبيد عن الكسائي موت زُعَاف وذُعَاف وذُؤَاف بمعنًى واحد . قال : وقال الأصمعي : الموت الزعَاف : الوَحِيُّ . وقد أزعفته إذا أقْعَصْته . وكذلك ازدعفته . أبو عبيد عن أبي عمر : المُزْعِفُ : السمّ القاتل . وقال غيره : سيفٌ مُزْعِفٌ : لا يُطْنِي . وكان عبد الله بن سَبْرة أحد الفتّاك في الإسلام ، وكان له سيف سمّاه المزعِفَ . وفيه يقول :
علوت بالمُزْعِف المأثورِ هامتَه
فما استجاب لداعيه وقد سَمِعَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزُعُوف : المَهَالك . عمرو عن أبيه قال : من أسماء الحيّة المِزعافة والمِزعامة .
فزع : قال الله تعالى : ( :ُ :ِأَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ) ( سبإ : 23 ) اتّفق أهل التفسير وأهلُ اللغة أن معنى قوله ) حَتَّى إِذَا فُزِّعَ ( : كُشِف الفزع عن قلوبهم ، وتأويل الآية أنّ ملائكة سماء الدنيا كان عهدُهم قد طال بنزول الوَحْي من السموات العُلا ، فلمَّا نزل جبريل بالوحي على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أوّلَ ما بُعث نبيًّا ظنّت الملائكة الذين في السماء الدنيا أن جبريل نزل لقيام الساعة ، ففزِعوا له ، فلمَّا تقرَّر عندهم أنه نزل لغير ذلك كُشِف الفَزَع عن قلوبهم فأقبلوا على جبريل ومن معه من الملائكة ، وقالوا لهم ماذا قال ربكم ؟ . قالوا قال الله الحق وهو العليّ الكبير . والذين فُزِّع عن قلوبهم ههنا ملائكة السماء الدنيا . وقيل : إن ملائكة كلّ سماء فَزِعوا لنزول جبريلج ومن معه من الملائكة ، فقال كل فريق منهم لهم : ماذا قال ربكم ؟ وقال الفرّاء : المُفَزَّعُ يكون جَبَاناً ، ويكون شُجَاعاً ، فمن جعله مفعولاً به قال : بمثله تَنْزِل الأفزاع . ومن جعله جَبَاناً جعله يَفْزَع من كل شيء . قال : وهذا مثل قولهم للرجل : إنه لمُغَلَّبٌ ، وهو غالبٌ ، ومُغَلَّبٌ وهو مغلوب . قلت : ويقال : فَزَّعْتُ الرجل وأفزعته إذا رَوَّعته . وقال الليث : الفَزَع : الغَرَق . وقد فَزعَ يَفْزَع فَزَعاً فهو فَزِعٌ . وفلان لنا مَفْزَعٌ . وامرأةٌ لنا مَفْزَع . معناه : إذا دَهِمنا أمر فَزِعنا إليه أي لجأنا إليه واستغثنا به . وقد يقال : فلان مَفْزَعة بالهاء يستوي فيه التذكير والتأنيث إذا كان يُفْزَع منه . ورجلٌ فَزَّاعة : يُفَزِّع الناسَ كثيراً . قلت : والعرب تجعل الفَزع فَرَقاً ، وتجعله إغاثةً للفَزِع المروَّع ، وتجعله استغاثة . فأمّا الفَزع بمعنى الاستغاثة فإنه جاء في حديث يرويه ثابت عن أنسٍ : أنه فَزِع أهل المدينة ليلاً ، فركب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فَرَساً لأبي طلحة عُرْياً ، فلمَّا رجع قال : ( لن تُراعوا ، لن تُراعوا ، إني وجدته بَحْراً ) . معنى قوله فزِع أهل المدينة أي استَصْرخوا ، وظنّوا أن عدوًّا أحاط بهم ، فلمَّا قال لهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لن تُرَاعوا ) سَكَن ما بهم من الفَزَع . وأما الحُجّة في الفزع أنه بمعنى الإصراخ والإغاثة فقول كَلْحَبة اليربوعي حيث يقول :
فقلت لكأسٍ ألجميها فإنما
حَلَلْنا الكَثِيب من زَرُودَ لنفزَعَا
معناه : لنغيث ونُصْرِخ مَن استغاث بنا . وقال بعضهم : أفزعت الرجل إذا رَوّعته ، وأفزعته أي أغَثْته . وهذه الألفاظ كلّها صحيحة ، ومعانيها عن العرب محفوظة . ويقال : فَزِعْتُ إلى فلان إذا لجأت إليه ، وهو مَفْزَع لمن فزِع إليه أي مَلْجأ لمن التجأ إليه .

### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ile **الفاء**

**عزف** , **عفز** , **زعف** , **فزع** : kullanımdadır.

**عزف** : denir ki: **عَزَفَتْ نَفْسُه** şeyden, ondan yüz çevirdiği zaman, **عُزُوفاً**. Ve bir adam **عَزُوف** eğlenceden, onu arzulamadığı zaman; ve **عَزُوفٌ** kadınlardan, onlara meyletmediği zaman. Ve el-Ferazdak dedi:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ

Ve **العَزِيفُ** : rüzgârlar onunla estiği zaman kumların sesi. Ve Araplar **العَزِيف**i cinlerin sesleri yaparlar. Ve bunun hakkında onların söyleyenlerinden biri der ki:
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ جِنّانٍ وهام صَوَاخِدُ

Ve o, **العَزْف** de; ve **العُزْف**: eş-Şemmâh’ın sözünde **الطُورانية** güvercinlerdir:
حتى استغاث بأحوى فوقه حُبُك
يدعو هديلاً به العُزْف العزاهيل

Ve o, ihmâl edilmiştir. Ve **العُزْف** : sesi ve uğultusu olan (dişi)dir. Ve **عَزَف الدُفّ** : onun sesi. Ve er-Râciz dedi:
للخَوْتع الأزرقِ فيها صاهلْ
عَزْف كعزف الدُفّ ذي الجَلاَجلْ

Ve **المَعَازِف** : el-Leys dedi: o, onunla vurulan oyun/eğlence âletleridir; birine **عَزْفٌ**, hepsine **مَعَازف** derler; Araplardan rivayet. Artık **المِعْزَف** tekil kılınırsa, o, Yemen ehlinin ve başkasının edindiği tanburların bir türüdür; **العُود**u **مِعْزَفاً** yaparlar.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: “( **المَعَازف**in sesini işittikleri zaman, kendilerinin helâk olacaklar olduğuna yakîn ederler )”. Dedim ki: ve **العَزّاف**: Dehnâ’nın dağlarından bir dağdır; onunla konakladım. Ve Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **عَزَفَتْ نفسُه** yani, usandı/teselli buldu. Ve **عَزَفَ** adam **يَعْزِف**: yeme ve içmede ikamet ettiği zaman (yani sürdürdüğü zaman). Ve **أعْزَفَ**: kumların **عَزِيف**ini işitti.

**عفز** : el-Leys onu ihmâl etti. Ve Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **العَفْز**: yenilen cevizdir. Ve Ebû ‘Amr dedi: **العَفْز** hakkında onun benzeri. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: cevize **عَفْزٌ** ve **عَفَازٌ** denir. Ve bir tanesi **عَفْزة** ve **عَفَازَة**. Dedi ki: ve **العَفَازَة**: tepecik; denir ki: onu **عَفَازَة** üstünde, yani tepecik üstünde, karşıladım. Ve İbn Düreyd dedi: **العَفْز**: oynaşma; denir ki: geceyi karısıyla **يُعافز** geçirdi, yani ona cilveleşir. Dedim: o, onların “geceyi onunla **يعافسها** geçirdi” sözündendir; sonra **السين**i **زاياً**a çevirdi.

**زعف** : el-Leys onu ihmâl etti. Ve o, kullanımdadır, sahih. Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den **موت زُعَاف** ve **ذُعَاف** ve **ذُؤَاف**ı bir tek mânâ ile rivayet etti. Dedi ki: ve el-Asma‘î dedi: **الموت الزعَاف**: çabuk olan (ölüm). Ve onu **أزعفته**: onu öldürdüğün zaman. Ve كذلك **ازدَعفته**. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Umer’den: **المُزْعِفُ**: öldürücü zehir. Ve başkası dedi: **سيفٌ مُزْعِفٌ**: köreltmez. Ve ‘Abdullâh b. Sebre, İslâm’da suikastçılardan biriydi; ve onun, **المزعِفَ** diye adlandırdığı bir kılıcı vardı. Ve onun hakkında der ki:
علوت بالمُزْعِف المأثورِ هامتَه
فما استجاب لداعيه وقد سَمِعَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **الزُعُوف**: helâkler. ‘Amr, babasından; dedi ki: yılanın adlarından **المِزعافة** ve **المِزعامة**.

**فزع** : Allah Teâlâ dedi ki: “( … **أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ** )” (Sebe’: 23). Tefsir ehli ve lugat ehli ittifak etti ki, O’nun sözü “(**حَتَّى إِذَا فُزِّعَ**)”ın mânâsı: korku onların kalplerinden giderildi. Âyetin te’vîli: dünya semasının meleklerinin, yüce semalardan vahyin inişinden beri ahitleri uzamıştı; artık Cebrâil, Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) vahiy ile indiği zaman, ilk defa peygamber olarak gönderildiğinde, dünya semasında olan melekler, Cebrâil’in kıyametin kopması için indiğini sandılar; ona korktular; artık onun, bunun dışındaki bir şey için indiği onlarda yerleşince, korku onların kalplerinden giderildi; Cebrâil’e ve onunla beraber olan meleklere yöneldiler ve onlara: Rabbiniz ne dedi? dediler. Dediler ki: Allah hakkı dedi; ve O, yücedir, büyüktür. Ve burada kalplerinden korku giderilenler, dünya semasının melekleridir. Ve denildi ki: her semanın melekleri, Cebrâil’in ve onunla beraber olan meleklerin inişinden korktular; onların her bir fırkası onlara: Rabbiniz ne dedi? dedi. Ve el-Ferrâ’ dedi: **المُفَزَّعُ** korkak olur, ve yiğit olur; artık onu mef‘ûl kılan kimse dedi ki: onun benzeriyle korkular iner. Ve onu korkak kılan kimse, onu her şeyden korkar kıldı. Dedi ki: ve bu, onların adam hakkında “o mutlaka **مُغَلَّبٌ**dur” demeleri gibidir; hâlbuki o gâlibtir; ve **مُغَلَّبٌ**dur, hâlbuki o mağlûptur. Dedim: ve denir ki: **فَزَّعْتُ** adamı ve **أفزعته**: onu korkuttuğum zaman. Ve el-Leys dedi: **الفَزَع**: boğulmadır. Ve **فَزعَ يَفْزَع فَزَعاً**; artık o **فَزِعٌ**dir. Ve falan kimse bizim için **مَفْزَعٌ**dır. Ve bir kadın bizim için **مَفْزَع**dır. Mânâsı: bize bir iş ansızın geldiği zaman ona **فَزِعنا** ettik, yani ona sığındık ve ondan yardım istedik. Ve denebilir: falan kimse **مَفْزَعة** (ه ile); onda müzekkerlik ve müenneslik eşit olur, eğer ondan korkulup ona başvuruluyorsa. Ve bir adam **فَزَّاعة**: insanları çokça korkutur. Dedim: ve Araplar **الفَزع**ı korku yaparlar; ve onu, korkutulmuş ürkmüşe yardım etme yaparlar; ve onu imdat isteme yaparlar. Artık **الفَزع**ın imdat isteme mânâsıyla olanı, Sâbit’in Enes’ten rivayet ettiği bir hadîste geldi: Medine ehli geceleyin **فَزِع** etti; Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) Ebû Talha’nın çıplak (eyerlenmemiş) bir atına bindi; sonra dönünce dedi: “( Korkutulmayacaksınız, korkutulmayacaksınız; ben onu bir deniz buldum )”. Onun sözü “Medine ehli **فَزِع** etti”nin mânâsı: feryat ettiler; ve bir düşmanın onları kuşattığını sandılar; artık Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onlara “( Korkutulmayacaksınız )” dediği zaman, onlarda olan **الفَزَع**dan (korkudan) olan şey sükûnet buldu. Ve **الفَزع** hakkında, onun feryat ve imdat mânâsında olduğuna delil ise, Kelhabe el-Yerbû‘î’nin sözü; der ki:
فقلت لكأسٍ ألجميها فإنما
حَلَلْنا الكَثِيب من زَرُودَ لنفزَعَا

Mânâsı: bize imdat isteyen kimseye yardım edelim ve feryat edelim. Ve bazısı dedi: adamı **أفزعت** ettim, onu korkuttuğum zaman; ve **أفزعته**: ona yardım ettiğim zaman. Bu lafızların hepsi sahihdir; mânâları Araplardan mahfuzdur. Ve denir ki: **فَزِعْتُ إلى فلان**: ona sığındığım zaman; ve o, kendisine sığınılana **مَفْزَع**dır; yani kendisine iltica edene sığınaktır.
