# فسح (ف-س-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fusha (sin, ha), Aralık demektir

- Harfler: ف - س - ح
- Kur'an'da: 3 geçiş · 1 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَفَسَّحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفَعَّلُوا | Genişleyin | 1 | 1 | [58:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/ayet/58:11.md) |
| [فَافْسَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعَلُوا | Öyleyse yer açın | 1 | 1 | [58:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/ayet/58:11.md) |
| [يَفْسَحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AD%D9%90.md) | يَفْعَلِ | Yer açar | 1 | 1 | [58:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/ayet/58:11.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Cel çul demektir
2. [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Tümsek yer demektir
3. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Derc : “Derc” tomar demektir
4. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
5. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
6. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
8. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
9. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
10. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فسح |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md), [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkışıklıktan kurtulacak biçimde aralık açmak, ferahlık ve genişlik oluşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Topluluk içinde başkasına imkân ve yer tanıyarak ilahî lütuf ve inşiraha zemin hazırlamak |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel ve sosyal alanda yer açma eyleminin karşılıklılık ilkesiyle varoluşsal genişliğe dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mecliste oturma düzeniyle sınırlayıp ahlaki, içtimai ve zihni alan açma boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فس | Bir kabuktan, sınırdan veya sıkışıklıktan dışarı çıkma, aralanma ve ayrışma; [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) (düzenin dışına çıkıp bozulma), [فسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1.md) (örtüyü aralayıp açıklama) ve [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) (kabuğu delip dışarı fırlama) köklerinde olduğu gibi kapalılığı yarma hareketi | ح | Boğazın orta harfi olan ح sesinin getirdiği nefes açıklığı ve akışkanlık, çekirdeğin ayrılma hareketini yıkıcı bir bozulma veya dağılma olmaktan çıkarıp ferahlatıcı bir açıklık, sükûnet ve serbest alan oluşturma yönünde özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve soluk menfezi | Sıkışmış olan sınırdan dışarıya doğru ilk çıkış noktasını ve nefes alacak açıklığın belirmesini temsil eder. |
| س | Diken, destek; mesafe koyma ve dayanma | Sıkışık duran unsurlar arasına destek koyarak aralarını açmayı ve sıkışmayı durdurmayı simgeler. |
| ح | Çit, duvar; çevreleme ve sınır çekme | Açılan yeni alanın sınırlarının belirlenmesini, korunmasını ve ferah bir avluya dönüşmesini gösterir. |
| فسح | Ağızdan çıkan soluk gibi arayı açıp korunaklı ve ferah bir çevre oluşturma | Sıkışmış bir yapıda mesafe oluşturarak nefes alacak, hareket serbestisi sağlayacak emniyetli bir genişlik meydana getirme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Toprakta veya mekânda sıkışıklığın kalkması, yerin engelsiz ve geniş olması; gözün önünde bakışı engelleyecek bir set bulunmaması durumu (انفساح الطرف). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeyl şiirinde devenin ve sığırın dinlendiği geniş ağıl ve barınak için kullanılmıştır: قال الهذلي: سأغنيكم إذا انفسح المراح / وإن فسحت علي معاذيرك |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetlerinde hem geniş ev ve mekân tasvirinde (بيت فساح) hem de dua dilinde adaletin veya cennetin genişliği bağlamında (اللهم افسح له في عدلك / عدنك) geçmektedir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فسح kökü, Afro-Asyatik katmandaki açık alan, geçit bulma ve sıkışıklıktan kurtulma semantik kökleriyle akrabadır. İbranicede yer alan pāsaḥ (פסח) kökü temel olarak bir engelin üzerinden aşmak, atlamak, korumak ve geçit vermek anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede pṣaḥ / pəsāḥā formları sevinç duymak, aydınlanmak ve yüzün ferahlaması gibi içsel genişleme manalarına evrilmiştir. Arapçada ise kök, somut fiziki aralık ve mekânsal ferahlık zeminini (el-fus‘ha) korumuş, mekânın genişlemesinden mecazen insanın tasarruf ve tercih serbestisine (هو في فسحة من أمره) aktarılmıştır. Ses denkliklerinde dudak ünsüzü ile boğaz fısıltısının birleşimi, baskılanmış enerjinin salıverilmesi ve genişletilmesi fikrini ortak bir Sami mirası olarak yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekânda aralık açmak, ferahlamak | Kelimenin aslı arazinin genişliği (بلد فسيح) olup sonradan meclislere ve imkân alanlarına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pāsaḥ, Süryanice pṣaḥ | Engeli aşma, ferahlama, aydınlanma ve geçit bulma anlamlarıyla ortak bir semantik sahayı paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik mekân açma kökleri | Berberice ve bazı Doğu Çad dillerinde boşluk ve aralık bırakma fiilleriyle fonetik benzerlik gösterir. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فسح | Anlamlı | Genişlik, aralık açmak | Sıkışıklığı giderip serbestlik sağlamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B3.md) | Anlamlı | Ağızla almak, yalamak | Suyun veya bir nesnenin dille/ağızla kavranması | Ayn'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Dökmek, akıtmak | Kan veya suyun yayılarak dökülmesi, dağ eteği | Kur'an'da geçer; açılma ve yayılma yönüyle yakın |
| [سحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | Kazımak, sıyırmak | Yüzeydeki engeli veya kılı kökten kazıyıp açmak | Ayn'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| [حفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Toplamak, tıkıştırmak | Değersiz şeyleri bir araya getirip sıkıştırmak | فسح kökünün zıt yönlü hareketidir (kalb/sıkışma) |
| [حسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%81.md) | Anlamlı | Ufalamak, ezmek | Sert kabuğu veya kuru maddeyi çiğneyip un ufak etmek | Ayn'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فسح | Merkez | Genişlik ve yer açma | Sıkışık bir düzende başkasına bilinçli olarak pay ve aralık bırakmak | Eylem odaklı, ilişkisel ve sınır açıcı genişliktir |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Kapsayıcı hacim | Bir şeyin içine alma kapasitesinin ve kudretinin büyüklüğü | Doğal veya mutlak kapasiteyi ifade eder, sıkışıklık şartı aramaz |
| [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) | Komşu | Ağırlama ferahlığı | Gelen kimseye gösterilen içten hoşnutluk ve kucak açma | Genişliğin duyusal ve psikolojik kabul boyutunu vurgular |
| [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Yarıp çıkış yolu bulma | İki engel arasındaki darlığı ortadan kaldırıp gedik açmak | Sıkıntı ve kriz anındaki tazyikin yarılmasıdır |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Darlık ve sıkışıklık | Mekânın, göğsün veya imkânın daralarak hareketi engellemesi | فسح kökünün tam zıddı olan kuşatıcı kısıtlılık halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فسح | Sıkışıklığı giderip yer açmak | Hem fiziksel oturma alanını hem zihni ve ameli serbestlik payını kapsar. | Kesin |
| Latince | Spatior, Laxo | Alan açmak, gevşetmek | Sınırları esneterek rahat hareket etme alanı sağlamayı karşılar; ahlaki karşılıklılık boyutu zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Make room, Accommodate | Yer açmak, imkân tanımak | Birine yer vermek ve onu içine alacak alanı sağlamak anlamını verir; ilahi mukabele boyutunu içermez. | Güçlü |
| Almanca | Platz machen, Einräumen | Yer açmak, yer vermek | Somut ve soyut yer açmayı ifade eder; bağlamsal incelik Arapçadaki kadar merkezî değildir. | Güçlü |
| Fransızca | Faire de la place, Dégager | Yer açmak, ferahlatmak | Sıkışıklığı açma ve hareket serbestisi sağlama fiilini tam karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert French Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَفَسَّحُوا (Tefessuhu) | Karşılıklı yer açma, yayılma | Toplumsal meclislerde müminlerin birbirine fiziki ve ictimai mesafe tanıması (Mücâdele [58:11](https://lisan.digital/tr/ayet/58:11.md)) |
| فَافْسَحُوا (Fefsehu) | İradeyle alan oluşturma emri | Başkasının varlığını tanıyıp ona hayat hakkı ve oturma payı bırakma iradesi (Mücâdele [58:11](https://lisan.digital/tr/ayet/58:11.md)) |
| يَفْسَحِ (Yefseh) | İlahi mukabele ve varoluşsal lütuf | Kulun açtığı alana karşılık Allah'ın rızık, kabir, cennet ve kalpte genişlik yaratması (Mücâdele [58:11](https://lisan.digital/tr/ayet/58:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi mükâfat ve ceza dengesi | Kulun eylemi (yer açması) ile Allah’ın fiili (genişlik vermesi) arasındaki adalet ve lütuf ilişkisi | Karşılıklılık ilkesinin varoluşsal ferahlığa dönüşmesi |
| Fıkıh | Meclis ve mescit adabı, kamu hakkı | Toplu ibadet ve istişare alanlarında yer işgali, başkasını sıkıştırmama ve öncelik hakları | Kamu mekânında bireysel tahakkümü engelleyen adab hükümleri |
| Tefsir | Sosyal ahlak ve nüzul bağlamı | Suffe ehli ve gazilere mecliste yer açılması emrinin genel bir ahlaki ilkeye teşmili | Darlık psikolojisinin aşılıp cemaatleşme bilincinin inşası |
| Hadis | Kabir, cennet ve ahlak rivayetleri | Dua ve kabir tasvirlerinde müminin berzah ve ahiret genişliğine kavuşması | Maddi darlığın yerini manevi inşiraha bırakması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi mükâfat ve kalp ferahlığı | İnşirah ve rahmet | Kulu darlık ve bencillik hissinden kurtarıp ilahi lütfa mazhar kılmak | Başkasına yer açanın kendi varoluşuna Allah tarafından yer açılacağı inancı yerleşir. | Kesin |
| İlmi | Fikir üretimi ve müzakere | Zihni tolerans ve serbest alan | Farklı fikirlere mecliste ve ilim halkasında ifade alanı tanımak | Fikri tekelciliği kırarak ilmi münazaranın zeminini genişletir. | Güçlü |
| Siyasi | Şûra ve kamusal katılım | Temsil alanı ve istişare hakkı | Yönetimde zümre tahakkümünü önleyip yeni aktörlere mecliste yer vermek | Gücün belli bir klik elinde sıkışmasını engeller, katılımı yaygınlaştırır. | Güçlü |
| İktisadi | Pazar ve rekabet hukuku | Tekeli önleme ve pazar serbestisi | Yeni girişimcilere pazarda faaliyet alanı ve imkân açmak | Sermayenin belli ellerde birikmesini engelleyip iktisadi akışkanlık sağlar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim genleşmesi ve serbest serbestlik derecesi (Degrees of Freedom) | Parçacıklar arasındaki mesafenin artırılarak sistemdeki basıncın düşürülmesi ve hareket serbestisinin çoğalması ilkesiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal mesafe optimizasyonu ve kapsayıcılık (Inclusivity) | Kapalı bir grubun yeni bireylere yer açarak gettolaşmayı önlemesi ve sosyal adaleti sağlaması dinamiğidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece camide ya da bir toplantı odasında fiziksel olarak yana kayıp oturacak yer verme görgüsüne indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fiziksel hareketin ötesinde; zihinde, kalpte, siyasette, toplumsal statüde ve mülkiyette başkasına varoluş hakkı ve hareket alanı tanımak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği kozmik karşılıklılık kuralı (kulun açtığı alana Allah'ın rahmetle karşılık vermesi) göz ardı edilir; ayet basit bir protokol kuralı sayılır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Sosyal adalet ve ahlakın en somut basamağını (yer açma eylemini) ilahi lütuf mekanizmasına doğrudan bağlayan ameli bir anahtar kavram olduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücâdele Suresi 11. ayet başta olmak üzere, toplumsal dayanışma, istişare ahlakı, meclis adabı ve infak ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı sadece bireysel ibadetlere hapseden, sosyal hayatta ise başkasına tahammül edemeyen tekelci ve bencil yaklaşımları tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıkışık bir mekânda unsurların birbirinden aralanarak serbest hareket edebileceği fiziksel bir genişlik ve boşluk oluşturmasıdır.
- Soyut anlam: Bireyin kendi imkân, iktidar ve alanından fedakârlık ederek ötekine hayat, fikir ve eylem hakkı tanıması, böylece toplumsal basınca son vermesidir.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki yerel gevşemenin ve pay bırakmanın (mikro-eylem), merkezi ve kuşatıcı bir rezonansla bütünü genişletmesi (makro-lütuf) sürecidir.
- LaTeX modeli: $$F: \Delta A_i \implies \Delta \Omega, \quad \text{burada } \frac{d\Omega}{dA_i} > 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A_i$ bireyin başkası lehine kendi sınırından açtığı yerel alanı temsil eder; $\Delta A_i$ bu yerel genişleme eylemidir. $\Omega$ ise ilahi sistemin bütününe ait lütuf, rahmet ve varoluşsal genişlik alanıdır. Bireyin açtığı sınırlı pay ($\Delta A_i$), sistemin bütününde katlanarak daha büyük bir inşirah ve genişleme meydana getirir ($d\Omega / dA_i > 1$).

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Mücadele 58:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/ayet/58:11.md) — تَفَسَّحُوا · فَافْسَحُوا · يَفْسَحِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; size: Meclislerde yer açın, denilince; yer açın ki, Allah da size açsın. Kalkın, denince de kalkın ki, Allah içinizden iman etmiş olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fusha (sin, ha), Aralık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والفاء معهما
ح س ف، ح ف س، س ح ف، س ف ح، ف س ح، ف ح س، كلهن مستعملات
حسف:
حُسافة التَّمْر: قُشوره ورديئة، تقول: حَسَفْتُ التَّمْرَ أحسِفُه حسَفاً: نَقَّيْتُه.
حفس:
رجل حِيْفْسٌ، وامرأة حِيَفْساء، والحِيَفْساء إلى القِصَر ولؤم الخِلْقة.
سحف:
السَّحْف: كَشْطُكَ الشَّعَر عن الجلد حتى لا يبقى منه شيء تقول: سَحَفتُه سَحْفاً.
والسَّحائف، الواحدة سَحيفة: طرائق الشَّحْم التي بين طرائق الطَفاطِف ونحوها ممّا يُرَى من شَحْمة عريضة مُلْزَقة بالجِلْد.
وناقة سَحوف: كثيرةُ السَّحائف، وجَمَلٌ سَحوف كذلك، قال:
بجَلْهَة عِلْيانٍ سَحوِف المُعَقَّبِ
والقطعة منه سَحيفة وتكون سَحْفة.
والسُّحاف: السِّلُّ. والسَّحُوف من الغنم: الرقيقة صُوف البطن.
والسَّيْحَف: النَّصْل العريض، والجميع: السَّياحف.
سفح:
سَفْح الجَبَل: عُرضهُ المُضْطَجع، وجمعه سُفُوح.
وسَفَحَتِ العَيْنُ دَمْعَها تَسْفَحُ سَفْحاً. وسَفَحَ الدَّمْعُ يَسفَحُ سَفْحاً وسُفُوحاً وسَفَحاناً، قال الطرماح:
سِوى سَفَحانِ الدمْعِ من كُلِّ مَسْفَحِ
وسَفْحُ الدَّمِ كالصَّبِّ. ورجلٌ سَفّاح: سَفّاكٌ للدِماء.
والمُسافَحة: الإقامة مع امرأة على فجور من غير تزويج صحيح، ويقال لابن البغي: ابن المُسافحة.
وقال جْبِريل: يا مُحمَّد ما بينك وبين آدَمِ نِكاح لا سِفاحَ فيه.
والسَّفيحان: جُوالِقانِ يُجْعَلانِ كالخُرْج، قال:
تَنُجو إذا ما اضطَرَبَ السَّفيحانْ		نَجاءَ هِقْل جافلٍ بـفَـيْحـانْ
والَّسفيح: من أسماء القِداح.
فسح:
الفُساحة: السَّعَة في الرض، بَلَدٌ فَسيح وأمر فَسيح ، فيه فَسحة أي: سَعَة. والرَّجل يَفسَحُ لأخيه في المجلس: يُوسِّعُ عليه.
والقَوم يَتَفَسَّحُون إذا مَكَّنُوا. وانفَسَحَ طرْفه إذا لم يَردُدْه شيءٌ عن بُعْد النَّظَر.
والفُساح: من نَعْت الذَّكَر الصُّلْب.
فحس:
الفَحْس: أَخذُك الشَيْءَ بلسانِك وفَمِك من الماء ونحوه، فَحَسَه فَحْساً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ح س ف**، **ح ف س**، **س ح ف**، **س ف ح**، **ف س ح**، **ف ح س**، hepsi kullanımdadır.

**حسف**:
**حُسافة التَّمْر**: onun kabukları ve kötüsü; dersin ki: **حَسَفْتُ التَّمْرَ** **أحسِفُه** **حسَفاً**: onu ayıkladım.

**حفس**:
Bir adam **حِيْفْسٌ**, bir kadın **حِيَفْساء**; **الحِيَفْساء** kısalığa ve yaratılışın aşağılığına (delalet eder).

**سحف**:
**السَّحْف**: senin deriden saçı kazımandır; ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; dersin ki: **سَحَفتُه** **سَحْفاً**.
Ve **السَّحائف**; teki **سَحيفة**: **الطَفاطِف** yolları ve benzerleri arasındaki yağ yolları; deriye yapışık geniş bir yağdan görülen şeylerden.
Ve bir dişi deve **سَحوف**: **السَّحائف**i çok olan; ve bir erkek deve **سَحوف** da böyledir; dedi ki:
بجَلْهَة عِلْيانٍ سَحوِف المُعَقَّبِ
Ve ondan parça **سَحيفة**dir; ve **سَحْفة** olur.
Ve **السُّحاف**: veremdir. Ve koyundan **السَّحُوف**: karın yününün ince olanı.
Ve **السَّيْحَف**: geniş ağızlı (bıçak) demiri; hepsi: **السَّياحف**.

**سفح**:
**سَفْح الجَبَل**: onun yatık genişliği; çoğulu **سُفُوح**.
Ve göz yaşını akıttı: **سَفَحَتِ العَيْنُ دَمْعَها** **تَسْفَحُ** **سَفْحاً**. Ve gözyaşı aktı: **سَفَحَ الدَّمْعُ** **يَسفَحُ** **سَفْحاً** ve **سُفُوحاً** ve **سَفَحاناً**; **الطرماح** dedi ki:
سِوى سَفَحانِ الدمْعِ من كُلِّ مَسْفَحِ
Ve kanın akıtılması dökme gibidir. Ve bir adam **سَفّاح**: kanları çok döken.
Ve **المُسافَحة**: sahih bir evlenme olmaksızın bir kadınla fuhuş üzere ikamet etmektir; ve zina çocuğuna denir: **ابن المُسافحة**.
Ve **جْبِريل** dedi: ey **مُحمَّد** seninle **آدَم** arasında, içinde **سِفاح** olmayan bir nikâh vardır.
Ve **السَّفيحان**: iki çuvaldır; **الخُرْج** gibi yapılırlar; dedi ki:
تَنُجو إذا ما اضطَرَبَ السَّفيحانْ		نَجاءَ هِقْل جافلٍ بـفَـيْحـانْ
Ve **الَّسفيح**: okların adlarındandır.

**فسح**:
**الفُساحة**: genişliktir; **بَلَدٌ فَسيح** ve **أمر فَسيح**; onda **فَسحة** vardır, yani: genişlik. Ve adam mecliste kardeşi için yer açar: **يَفسَحُ**; ona genişlik verir.
Ve kavim, yer verdikleri zaman **يَتَفَسَّحُون**. Ve bakışı açıldı: **انفَسَحَ طرْفه**; uzak bakıştan onu alıkoyan bir şey olmadığında.
Ve **الفُساح**: sert erkeğin sıfatındandır.

**فحس**:
**الفَحْس**: su ve benzerinden şeyi dilin ve ağzınla almandır; **فَحَسَه** **فَحْساً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفُسْحَةُ: السَعَةُ. ومكانٌ فسيح، ومجلس فسُحٌ، أي واسع. وفَسَحَ له في المجلس، أي وَسَّعَ له. وانْفَسَحَ صدره: انشرح. وتَفَسَّحوا في المجلس وتَفَاسَحوا، أي توسَّعوا.

##### Türkçe

**الفُسْحَةُ**: genişlik. Ve geniş bir yer; ve **فسِيح** bir meclis; yani geniş. Ve mecliste ona **فَسَحَ**; yani ona genişletti. Ve göğsü **انْفَسَحَ**: ferahladı. Ve mecliste **تَفَسَّحوا** ve **تَفَاسَحوا**; yani genişlediler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ف
حسف ، حفس ، سحف ، سفح ، فسح ، فحس : مستعملات .
حسف : قال الليث : الحُسافَةُ : حُسَافَةُ التمر : وهي قُشُورُه وَرَدِيئُه ، تقول : حَسَفْتُ التمرَ أَحْسِفُه حَسْفاً إذا نَفَيْتَه .
وقال اللِّحياني وغيره : تَحَسَّفَت أوبارُ الإبل وتَوَسَّفَت إذا تَمَعَّطَت وتَطَايَرَت .
أبو زيد : رَجَع فلان بحَسِيفَة نفسه إذا رجع ولم يَقْض حاجَةَ نفسه ، وأنشد :
إذا سُئِلوا المعروفَ لم يَبْخَلُوا به
ولم يَرْجِعُوا طُلاَّبَهُ بالحَسَائِف
أبو عُبَيد : في قلبه عليه كَتِيفَةٌ وحَسِيفةٌ وحَسِيكَةٌ وسَخِيمة بمعنى واحد .
وقال أبو زيد : يقال لبَقِيَّة أقماع التمر وقِشْره وكِسَرِه : الحُسَافَةُ .
وقال الفراء : حُسِفَ فلان أي أُرْذِلَ وأُسْقِطَ . وحُسَافَةُ الناس : رُذَالُهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحُسُوفُ : استقصاء الشيء وتَنْقِيَتُه .
وقال بعض الأعراب : يقال لجَرْس الحَيّات حَسْفٌ وحَسِيفٌ ، وحَفِيفٌ ، وأنشد :
أَبَاتُوني بِشَرِّ مَبِيتِ ضَيْف
بِهِ حَسْفُ الأفاعِي والبُرُوص
شمر : الحُسافَةُ : الماءُ القليل ، قال : وأنشدني ابن الأعرابي لكُثَيّر :
إذا النَّبلُ في نَحْر الكُمَيْت كأنّها
شَوارِعُ دَبْرٍ في حُسَافَةُ مُدْهُن
قال شمر : وهُوَ الحُشَافَة بالشين أيضاً . والمُدْهن : صَخْرَةٌ يَسْتَنْقِعُ فيها الماءُ .
حفس : قال الليث : رجل حِيَفْسٌ وحَفَيْسأٌ إلى القصر ولؤم الخَليقَة .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : إذا كان مع القصر سِمَنٌ قيل رجل حِيَفْس وحَفَيْتَأ بالتاء .
قلتُ : أرى التاء مُبَدَلَةً من السين ، كما قالوا : انْحَتَّتْ أَسْنَانه وانْحَسَّت .
وقال ابن السكيت : رَجُلٌ حَفَيْسأٌ وحَفَيْتَأٌ بمعنى واحد .
سحف : الليث : السَّحْفُ : كَشْطُك الشَّعَر عن الجِلْد حتى لا يبقى منه شيء تقول : سَحَفْته سَحْفاً .
والسَّحِيفَةُ والسَّحائف : طرائق الشحم التي بين طرائق الطَّفَاطف ونحو ذلك مما يُرَى من شحمة عَريضَة مُلزَقة بالجِلْدة .
وناقةٌ سَحُوفٌ : كثيرة السحائف وجَمَلٌ سَحُوفٌ كذلك ، وقد تكون القطعة منه سَحْفَة .
قال : والسَّحُوف أيضاً من الغَنَم : الرَّقيقةُ صُوفِ البَطْن .
قال أبو عُبَيد : والسّحافُ : السِّلُّ ، وهو رجل مَسْحُوف .
والسَّيْحَفُ : النَّصلُ العريض وجَمْعُه : السَّيَاحِفُ ، وأنشد :
سَيَاحِفُ في الشِّرْيان يأمُلُ نَفْعَها
صِحابِي وأُوْلِي حَدَّها مَنْ تَعَرَّما
ثعلب عن ابن الأعرابي : سَحَفَ رأسَه وجَلَطَه وسَلَتَه إذا حَلَقه وكَذلك سَحَتَه .
الأصمعي : السَّحِيفَةُ بالفاء المَطْرَةُ الحديدة التي تَجْرُف كلّ شيء ، والسَّحيقَةُ ( بالقاف ) : المَطْرَةُ العظيمة القَطْر ، الشَّدِيدَةُ الوَقْع ، القليلةُ العَرْضِ ، وجَمْعُها السَّحائفُ والسَّحائقُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال أعرابي : أتَوْنا بصِحَاف فيها لِحَامٌ وسِحَافٌ أي شُحُومٌ ، واحدها سَحْفٌ ، وقد أَسْحَفَ الرجل إذا باع السَّحْفَ وهو الشَّحْم .
أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : السُّحَافُ : السُّلُّ وهو رجل مَسْحُوف .
ابن شُمَيل : قال أبو أسلم : ومَرَّ بناقَةٍ فقال : هي والله لأُسْحُوفُ الأحاليل أي واسِعَتُها قال : فقال الخليل : هذا غريب .
سفح : قال اللّيث : السَّفْحُ : سَفْحُ الجَبَل وهو عُرْضُه المُضْطَجِع وجمعه سُفوحٌ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : السَّفْح : أصل الجبل وأسْفَله .
وقال الليث : سَفَحَ الدَّمعَ سَفَحَاناً . وأنشد :
سِوَى سفَحَانِ الدَّمْعِ مِنْ كلِّ مَسْفَحِ
قال : والسَّفْح للدَّمِ كالصّبِّ ، تقول رَجُلٌ سَفَّاحٌ للدِّماء : سَفّاك .
قال الأزهري : ويقال : سَفَحْتُ الدَّمعَ فَسَفَح وهو سَافِح ودمُوعٌ سَوافِحُ .
وقال الليث : السِّفَاحُ والمُسَافَحَةُ : أن تُقِيم امرأةٌ مع رَجُل على فجور من غير تزويج صحيح .
قال : ويقال لابن البَغِيّ ابن المُسافِحَة ، قال : وفي الحَدِيثِ ( أَوَّلُه سِفَاحٌ وآخره نِكاحٌ ) وهي المرأة تُسَافِحُ رَجُلاً ، فيكون بينهما اجتماع على فجور ، ثم يتزوجها ، وكَرِه بعض الصحابة ذلك ، وأجازه أكثرهم .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : المُسَافِحَةُ : الفاجِرَةُ ، وقال الله عَزَّ وجَلَّ ) مُحْصَنَات غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ ) ( النِّساء : 25 ) .
قال أبو إسحاق : المُسَافِحَةُ : التي لا تَمْتَنِعُ عن الزِّنى ، قال : وسُمِّي الزِّنى سِفَاحاً : لأنه كان عن غير عقد ، كأنه بمنزلة الماء المَسْفُوح الذي لا يَحْبِسُه شيء ، وقال غيره : سُمِّي الزنى سفاحاً : لأنه ليس ثَمَّ حُرْمة نِكاحٍ ولا عَقْدُ تزويج ، وكل واحد منهما سَفَحَ مَنِيَّه أي دَفقَها بلا حُرْمَة أباحَتْ دَفْقَها ويقال : هو مأخوذ من سَفَحْتُ الماء أي صَبَبْتُه ، وكان أهل الجاهلية إذا خطب الرجُل المرأةَ قال : أنكحِينِي ، فإذا أراد الزِّنَى قال : سَافِحِينِي .
وقال النَّضْرُ : السَّفِيحُ : الكِسَاءُ الغليظ .
وقال الليث : السَّفِيحَانِ : جُوَالِقَان يجعَلان كالْخُرجين ، وأنشد :
تَنْجُو إذا ما اضْطَرَبَ السَّفِيحان
نَجَاء هِقْلٍ جَافِلٍ بِفَيْحَان
وقال اللحياني : يُدْخَلُ في قِدَاح المَيْسر قِدَاحٌ يُتَكَثَّر بها كراهة التُّهَمَة ، أولها المُصَدَّر ، ثُمَّ المُضَعَّف ، ثم المَنِيحُ ، ثم السَّفِيح ليس لها غُنْم ولا عليها غُرْم .
وقال غيره : يقال لكل مَنْ عَمِل عَمَلاً لا يُجْدِي عليه مُسَفِّح ، وقد سَفّح تَسْفِيحاً ، شُبِّه بالقِدْح السَّفِيح ، وأنشد :
ولَطَالما أَرّبتُ غيرَ مُسَفِّح
وكَشَفْتُ عن قَمَع الذُّرَى بحُسَام
وقوله : أرّبتُ أي أحْكَمْتُ ، وأصله من الأُرْبَة وهي العُقْدَة ، وهي أيضاً خَيْر نصيب في المَيْسَر ، وقال ابن مقبل :
وَلاَ تُرَدُّ عليهم أُرْبَةُ اليَسَر
ويُقَالُ : ناقَةٌ مَسْفُوحَةُ الإبْطِ أي واسِعَةُ الإبْط ، وقال ذو الرُّمَّة :
بِمَسْفُوحَةِ الآبَاطِ عُرْيَانةِ القَرَى
نِبَالٌ تُوَاليها رِحابٌ جُنُوبُها
وجَمَلٌ مَسْفُوح الضُّلُوع : لَيْسَ بِكَزِّهَا
ويقال : بينهم سِفاحٌ أي سَفْكٌ للدِّماء .
فسح : الليثُ : الفُسَاحَة : السَّعَةُ الواسِعَةُ في الأرض ، تقول : بَلدٌ فَسِيحٌ وَمَفَازةٌ فَسِيحَةٌ ، وأمر فَسِيحٌ ، ولك فيه فَسْحَةٌ أي سَعَةٌ ، والرجل يَفْسح لأخيه في المجلس فَسْحاً إذا وسَّعَ له ، والقومُ يتفَسَّحُون إذا مَكَّنُوا . ويقال : انْفَسَح طَرْفُك إذا لم يَرْدُدْه شيءٌ عن بُعْدِ النَّظَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ءَامَنُواْ إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُواْ فِى الْمَجَالِسِ ) ( المجَادلة : 11 ) .
وقال الفَرَّاء : قرأها الناس : ( تَفَسَّحُوا ) بغير ألف ، وقرأها الحَسَنُ : ( تَفَاسَحُوا ) بألف ، قال : وتفاسَحُوا وتَفَسَّحُوا مُتَقَارِبٌ في المعنى مثل تَعَهَّدْتَه وتَعَاهَدْتُه ، وَصَاعَرْتُ وصَعَّرْتُ .
قلتُ : وسمعت أعرابياً من بني عُقَيْل يُسَمَّى شَمْلَة يقول لخَرّازٍ كان يَخْرِزُ له قِرْبَة ، فقال له : إذا خَرَزْتَ فافسَحِ الخُطا لئلا يَنْخَرِمَ الخَرْزُ ، يقول : باعد بَيْنَ الخُرْزَتَين .
وقال الأصمعي : مُرَاحٌ مُنْفَسِح إذا كَثُرت نَعَمُه ، وهو ضد قَرِع المُرَاح ، وقد انْفَسَح مُرَاحُهم أي كَثُر إِبِلُهم ، وقال الهُذَلِيُّ :
سأُغْنِيكُم إذا انْفَسَحَ المُرَاحُ
وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( فَسِيحُ ما بين المنْكِبَيْن ) أي بَعِيدٌ ما بينهما ، يصفه بسَعَةِ صَدْرِه .
وفي حديث أم زرع ( وبَيْتُها فُسَاحٌ ) أي وَاسعٌ . يقال : بَيْتٌ فَسيحٌ وفُسَاحٌ ، ويُروى فَيَاحٌ بمعناه .
وجَمَلٌ مَفْسُوح الضُّلُوع بمعنى مَسْفُوحٍ يَسْفَحُ في الأرضِ سَفْحاً ، وقال حُمَيْد بن ثَوْر :
فَقَرَّبْتُ مَسْفُوحاً لِرَحْلي كأنه
قَرَى ضِلَعٍ قَيْدَامُها وصَعُودُها
فحس : قال اللَّيْثُ : الفَحْسُ : أخذك الشيء عن يَدِك بلسانك وفمك من الماء وغيره

##### Türkçe

ح س ف
**حسف** , **حفس** , **سحف** , **سفح** , **فسح** , **فحس** : kullanılagelenlerdir.

**حسف** : Leys dedi: **الحُسافَةُ**: **حُسَافَةُ التمر**; o, onun kabukları ve kötüsüdür; dersin ki: **حَسَفْتُ التمرَ أَحْسِفُه حَسْفاً**; onu uzaklaştırdığın zaman.
Lihyânî ve başkası dedi: **تَحَسَّفَت** develerin kılları ve **تَوَسَّفَت**; yolunduğu ve uçuştuğu zaman.
Ebû Zeyd: Falan, kendi nefsinin **حَسِيفَة**siyle döndü; kendi nefsinin ihtiyacını gidermeden döndüğü zaman. Ve inşâd etti:
إذا سُئِلوا المعروفَ لم يَبْخَلُوا به
ولم يَرْجِعُوا طُلاَّبَهُ بالحَسَائِف
Ebû Ubeyd: Onun aleyhine kalbinde **كَتِيفَةٌ** ve **حَسِيفةٌ** ve **حَسِيكَةٌ** ve **سَخِيمة** vardır; tek bir mânâ ile.
Ebû Zeyd dedi: Hurma koçanlarının kalıntısına, onun kabuğuna ve kırıntılarına **الحُسَافَةُ** denir.
Ferrâ dedi: **حُسِفَ** falan; yani alçaltıldı ve düşürüldü. Ve **حُسَافَةُ الناس**: onların rezilleridir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحُسُوفُ**: şeyin sonuna kadar araştırılması ve onun ayıklanmasıdır.
Bazı bedevî dedi: Yılanların hışırtısına **حَسْفٌ** ve **حَسِيفٌ** ve **حَفِيفٌ** denir. Ve inşâd etti:
أَبَاتُوني بِشَرِّ مَبِيتِ ضَيْف
بِهِ حَسْفُ الأفاعِي والبُرُوص
Şemmer: **الحُسافَةُ**: az sudur. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Kesîr’den inşâd etti:
إذا النَّبلُ في نَحْر الكُمَيْت كأنّها
شَوارِعُ دَبْرٍ في حُسَافَةُ مُدْهُن
Şemmer dedi: O, şîn ile de **الحُشَافَة**dır. Ve **المُدْهن**: içinde suyun biriktiği bir kayadır.

**حفس** : Leys dedi: Kısalığa ve yaratılışın alçaklığına (meyilli) **حِيَفْسٌ** ve **حَفَيْسأٌ** adam.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Kısalıkla birlikte şişmanlık olursa **حِيَفْس** ve tâ ile **حَفَيْتَأ** adam denir.
Ben dedim: Tâ’yı sîn’den bedel görüyorum; onların “**انْحَتَّتْ أَسْنَانه**” ve “**انْحَسَّت**” demeleri gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: **حَفَيْسأٌ** ve **حَفَيْتَأٌ** adam; tek bir mânâ ile.

**سحف** : Leys: **السَّحْفُ**: deriden hiçbir şey kalmayıncaya kadar kılı deriden kazımandır; dersin ki: **سَحَفْته سَحْفاً**.
Ve **السَّحِيفَةُ** ve **السَّحائف**: **الطَّفَاطف** yolları ve benzeri arasında bulunan yağ yollarıdır; deriye yapışık, geniş bir yağ parçası olarak görülen şeylerdendir.
Ve **سَحُوفٌ** deve: sahîfeleri çok olan; ve **سَحُوفٌ** erkek deve de böyledir; ondan bir parça **سَحْفَة** de olabilir.
Dedi: **السَّحُوف** ayrıca koyundan: karın yününün ince olanıdır.
Ebû Ubeyd dedi: **السّحافُ**: veremdir; o da **مَسْحُوف** adamdır.
Ve **السَّيْحَفُ**: geniş ağızlı (geniş) ok ucu; onun çoğulu: **السَّيَاحِفُ**. Ve inşâd etti:
سَيَاحِفُ في الشِّرْيان يأمُلُ نَفْعَها
صِحابِي وأُوْلِي حَدَّها مَنْ تَعَرَّما
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سَحَفَ** başını, **جَلَطَه** ve **سَلَتَه**; onu tıraş ettiği zaman; ve yine **سَحَتَه** böyledir.
Asma‘î: Fâ ile **السَّحِيفَةُ**: her şeyi süpürüp götüren demir balyozdur; ve kâf ile **السَّحيقَةُ**: damlası büyük, vuruşu şiddetli, eni az olan büyük balyozdur; onun çoğulu **السَّحائفُ** ve **السَّحائقُ**tır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Bir bedevî dedi: Bize içinde etler ve **سِحَافٌ** bulunan **صِحَاف**lar getirdiler; yani yağlar; onun teki **سَحْفٌ**tur. Ve adam **أَسْحَفَ** eder; **السَّحْفَ**ı sattığı zaman; o da yağdır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan dedi: **السُّحَافُ**: veremdir; o da **مَسْحُوف** adamdır.
İbn Şümeyl: Ebû Eslem dedi: Bir deveye uğradı; dedi ki: Vallahi o, **لأُسْحُوفُ الأحاليل**dir; yani onun (o kanalların) genişidir. Dedi: Halîl dedi ki: Bu gariptir.

**سفح** : Leys dedi: **السَّفْحُ**: dağın **سَفْحُ**udur; o, onun yatık geniş yanıdır; çoğulu **سُفوحٌ**tur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **السَّفْح**: dağın kökü ve aşağısıdır.
Leys dedi: **سَفَحَ الدَّمعَ سَفَحَاناً**. Ve inşâd etti:
سِوَى سفَحَانِ الدَّمْعِ مِنْ كلِّ مَسْفَحِ
Dedi: **السَّفْح** kan için dökme gibidir; dersin ki: kanlar için **سَفَّاحٌ** adam: dökücü.
Ezherî dedi: Ve denir: **سَفَحْتُ الدَّمعَ**; sonra o **فَسَفَح**; o **سَافِح**tir; ve **دمُوعٌ سَوافِحُ**.
Leys dedi: **السِّفَاحُ** ve **المُسَافَحَةُ**: bir kadının, sahih bir nikâh olmaksızın bir erkekle fuhuş üzere ikamet etmesidir.
Dedi: Ve fahişenin oğluna **ابن المُسافِحَة** denir. Dedi: Hadiste: (**أَوَّلُه سِفَاحٌ وآخره نِكاحٌ**) ve o, bir kadının bir erkekle **تُسَافِحُ** etmesidir; böylece ikisi arasında fuhuş üzere bir birleşme olur; sonra onunla evlenir; bazı sahâbîler bunu kerih gördü, çoğu ise caiz gördü.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **المُسَافِحَةُ**: fâciredir. Ve Allah عزّ وجلّ dedi: (**مُحْصَنَات غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ**) (**النِّساء**: 25).
Ebû İshâk dedi: **المُسَافِحَةُ**: zinadan geri durmayan kadındır. Dedi: Zinaya **سِفَاحاً** adı verildi; çünkü o, akitsiz idi; sanki, onu hiçbir şey tutmayan dökülmüş su mesabesindedir. Başkası dedi: Zinaya **سفاحاً** adı verildi; çünkü orada nikâh hürmeti yoktur ve evlendirme akdi yoktur; ve ikisinden her biri **سَفَحَ مَنِيَّه**; yani onu, dökülmesini mubah kılan bir hürmet olmaksızın akıttı. Ve denir: O, **سَفَحْتُ الماء**tan alınmıştır; yani onu döktüm. Ve câhiliye ehli, erkek kadına talip olduğunda: “**أنكحِينِي**” derdi; zina istediğinde: “**سَافِحِينِي**” derdi.
Nadr dedi: **السَّفِيحُ**: kalın örtüdür.
Leys dedi: **السَّفِيحَانِ**: iki çuvaldır; iki heybe gibi yapılırlar. Ve inşâd etti:
تَنْجُو إذا ما اضْطَرَبَ السَّفِيحان
نَجَاء هِقْلٍ جَافِلٍ بِفَيْحَان
Lihyânî dedi: Meysir oklarına, töhmetten sakınma sebebiyle, onlarla çoğaltma yapılan oklar sokulur; ilki **المُصَدَّر**; sonra **المُضَعَّف**; sonra **المَنِيحُ**; sonra **السَّفِيح**; onun için kazanç yoktur ve onun üzerine borç yoktur.
Başkası dedi: Kendisine fayda vermeyen bir iş yapan herkes için **مُسَفِّح** denir; ve **سَفّح تَسْفِيحاً** etmiştir; **القِدْح السَّفِيح**e benzetilmiştir. Ve inşâd etti:
ولَطَالما أَرّبتُ غيرَ مُسَفِّح
وكَشَفْتُ عن قَمَع الذُّرَى بحُسَام
Ve onun sözü: **أرّبتُ**; yani sağlamlaştırdım; aslı **الأُرْبَة**dendir; o, düğümdür; o ayrıca meysirde en hayırlı paydır. Ve İbn Mukbil dedi:
وَلاَ تُرَدُّ عليهم أُرْبَةُ اليَسَر
Ve denir: **ناقَةٌ مَسْفُوحَةُ الإبْطِ**; yani koltuk altı geniş. Ve Zü’r-Rumme dedi:
بِمَسْفُوحَةِ الآبَاطِ عُرْيَانةِ القَرَى
نِبَالٌ تُوَاليها رِحابٌ جُنُوبُها
Ve **مَسْفُوح الضُّلُوع** deve: kaburgaları sıkı değildir.
Ve denir: Aralarında **سِفاحٌ** vardır; yani kan dökme.

**فسح** : Leys: **الفُسَاحَة**: yerde geniş genişliktir; dersin ki: **بَلدٌ فَسِيحٌ** ve **مَفَازةٌ فَسِيحَةٌ**; ve **أمر فَسِيحٌ**; ve senin için onda **فَسْحَةٌ** vardır; yani genişlik. Ve adam, mecliste kardeşi için **يَفْسح** eder, **فَسْحاً**; ona genişlettiği zaman. Ve kavim **يتفَسَّحُون**; imkân verdikleri zaman. Ve denir: **انْفَسَح طَرْفُك**; uzak bakıştan onu geri çevirecek bir şey olmadığı zaman.
Allah جلّ وعزّ dedi: (**ءَامَنُواْ إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُواْ فِى الْمَجَالِسِ**) (**المجَادلة**: 11).
Ferrâ dedi: İnsanlar onu, elifsiz (**تَفَسَّحُوا**) diye okudu; Hasan ise onu, elifli (**تَفَاسَحُوا**) diye okudu. Dedi: **تفاسَحُوا** ve **تَفَسَّحُوا** mânâda yakındır; **تَعَهَّدْتَه** ve **تَعَاهَدْتُه** gibi; ve **وَصَاعَرْتُ** ve **صَعَّرْتُ**.
Ben dedim: Benî Ukayl’den, adı Şemle olan bir bedevîyi işittim; kendisi için bir kırba diken bir saraça dedi; ona dedi ki: Diktiğinde adımları **فافسَحِ الخُطا**; dikiş yırtılmasın diye; diyor ki: iki dikiş arasını uzaklaştır.
Asma‘î dedi: **مُرَاحٌ مُنْفَسِح**; hayvanları çoğaldığı zaman; o, **قَرِع المُرَاح**ın zıddıdır. Ve onların ağılı **انْفَسَح** etti; yani develeri çoğaldı. Ve Hüzellî dedi:
سأُغْنِيكُم إذا انْفَسَحَ المُرَاحُ
Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: (**فَسِيحُ ما بين المنْكِبَيْن**) yani ikisi arası uzak; onu göğsünün genişliğiyle vasfeder.
Ümmü Zer‘ hadîsinde: (**وبَيْتُها فُسَاحٌ**) yani geniş. Denir: **بَيْتٌ فَسيحٌ** ve **فُسَاحٌ**; ve mânâsıyla **فَيَاحٌ** diye rivayet edilir.
Ve **مَفْسُوح الضُّلُوع** deve, **مَسْفُوحٍ** mânâsıyla; yerde **يَسْفَحُ** eder, **سَفْحاً**. Ve Humeyd b. Sevr dedi:
فَقَرَّبْتُ مَسْفُوحاً لِرَحْلي كأنه
قَرَى ضِلَعٍ قَيْدَامُها وصَعُودُها

**فحس** : Leys dedi: **الفَحْسُ**: su ve başkası gibi şeyde, onu dilin ve ağzınla elinden almandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والسين وما يثلثهما)
(فسط) الفاء والسين والطاء كلمتانِ متباينتان. فالفَسِيط: ثُفْرُوق التَّمرة، ويقال قُلامة الظُّفر. والفُسطاط: الجماعة. وفي الحديث: "إنَّ يدَ الله تعالى عَلَى الفُسطاط"، وبذلك سمِّي الفُسطاط فُسطاطاً.‏
(فسق) الفاء والسين والقاف كلمة واحدة، وهي الفِسْق، وهو الخروج عن الطَّاعة. تقول العرب: فَسقَتِ الرُّطَبَةُ عن قِشْرها: إذا خرجَتْ، حكاه الفَرَّاء. ويقولون: إنَّ الفأرة فُوَيْسِقة، وجاء هذا في الحديث. قال ابنُ الأعرابيِّ: لم يُسْمع قطُّ في كلامِ الجاهليَّة في شعر* ولا كلامٍ: فاسق. قال: وهذا عجبٌ، هو كلامٌ عربيٌّ ولم يأتِ في شعرٍ جاهليٍّ(1) .‏
(فسل) الفاء والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعف وقِلَّة. من ذلك: الرّجُل الفَسْل، وهو الرديُّ من الرِّجال. ومنه الفَسِيل: صَغار النَّخْل. وفَسَالة الحديد: سُحَالته.‏
(فسأ) الفاء والسين والهمزة. يقال فيه: تفسَّأ الثَّوبُ، إذا بَلِيَ. وفَسَأْته أنا: مدَدْتُه حتى تفزَّر. ويقولون: فَسَأه بالعصا: ضربه. ويقولون في غير المهموز: تفاسَى الرَّجُل تفاسِياً، إذا أخْرَجَ عَجِيزتَه.‏
(فسج) الفاء والسين والجيم، كلمة واحدة. يقولون: قَلوصٌ فاسجة(2) ، إذا أعجَلَها الفحلُ فضَرَبها قَبْلَ وقتِ المضْرِب. ويقال بل هي الحائل السَّمينة.‏
(فسح) الفاء والسين والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على سَعَةٍ واتِّساع. من ذلك الفَسيح: الواسع. وتَفَسَّحت في المجلِس، وفَسَّحت المجلس.‏
(فسخ) الفاء والسين والخاء كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ شيء. يقال: تَفَسَّخَ الشَّيءُ: انتقَضَ. ويقولون: أَفْسَخْتُ الشيء : نَسِيتُه. ويقولون: الفَسِيخ: الرجلُ لا يَظفَر بحاجته.‏
(فسد) الفاء والسين والدال كلمةٌ واحدة، فَسَدَ الشَّيءُ يَفْسُد فساداً وفُسوداً، وهو فاسِدٌ وفَسِيد.‏
(فسر) الفاء والسين والراء كلمة واحدة تدلُّ على بيانِ شيءٍ وإيضاحِه. من ذلك الفَسْرُ، يقال: فَسَرْتُ الشَّيءَ وفسَّرتُه. والفَسْر والتَّفسِرَة: نظَر الطَّبيب إلى الماء وحُكمهُ فيه. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) انظر اللسان (فسق) والحيوان (1: 33/ 5: 280).‏
(2) في المجمل: "فاسج"، وكلاهما يقال.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**السين** وما يثلثهما)
(**فسط**) **الفاء** ve**السين** ve**الطاء** iki kelimedir, birbirinden ayrı. **الفَسِيط**: hurmanın **ثُفْرُوق**’udur; ve denilir: tırnağın yongası. **الفُسطاط**: topluluk. Hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın eli **الفُسطاط** üzerindedir”; ve bununla **الفُسطاط**a **فُسطاط** adı verildi.‏
(**فسق**) **الفاء** ve**السين** ve**القاف** tek bir kelimedir; o da **الفِسْق**tır ve o, itaattan çıkıştır. Araplar der ki: **فَسقَتِ الرُّطَبَةُ عن قِشْرها**: çıktığı zaman; bunu **الفَرَّاء** nakletti. Ve derler: Şüphesiz fare **فُوَيْسِقة**dir; ve bu hadiste gelmiştir. **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: Câhiliye sözünde, ne şiirde ne de sözde, asla işitilmedi: **فاسق**. Dedi: Bu şaşırtıcıdır; o Arapça bir sözdür ve câhiliye şiirinde gelmemiştir(1).‏
(**فسل**) **الفاء** ve**السين** ve**اللام** sahih bir asıldır; zayıflık ve azlığa delâlet eder. Bundan: **الرّجُل الفَسْل**; o, erkeklerin kötüsüdür. Ve ondan: **الفَسِيل**; hurma ağaçlarının küçükleri. Ve **فَسَالة الحديد**: onun talaşıdır.‏
(**فسأ**) **الفاء** ve**السين** ve**الهمزة**. Onun hakkında denilir: **تفسَّأ الثَّوبُ**; eskidiği zaman. Ve ben onu **فَسَأْته**: onu, yarılıncaya kadar uzattım. Ve derler: **فَسَأه بالعصا**: ona değnekle vurdu. Ve hemzesiz olanda derler: **تفاسَى الرَّجُل تفاسِياً**; kalçasını çıkardığı zaman.‏
(**فسج**) **الفاء** ve**السين** ve**الجيم**; tek bir kelime. Derler: **قَلوصٌ فاسجة**(2); erkek deve onu acele ettirip, **وقتِ المضْرِب**den önce ona vurduğu zaman. Denilir: bilakis o, semiz kısırdır.‏
(**فسح**) **الفاء** ve**السين** ve**الحاء** tek bir kelimedir; genişliğe ve yaygınlığa delâlet eder. Bundan: **الفَسيح**; geniş olan. Ve **تَفَسَّحت في المجلِس**; ve **فَسَّحت المجلس**.‏
(**فسخ**) **الفاء** ve**السين** ve**الخاء**; bir şeyin bozulmasına delâlet eden bir kelime. Denilir: **تَفَسَّخَ الشَّيءُ**: bozuldu. Ve derler: **أَفْسَخْتُ الشيء**: onu unuttum. Ve derler: **الفَسِيخ**; ihtiyacına erişemeyen adamdır.‏
(**فسد**) **الفاء** ve**السين** ve**الدال** tek bir kelimedir: **فَسَدَ الشَّيءُ يَفْسُد فساداً وفُسوداً**; o **فاسِدٌ** ve **فَسِيد**dir.‏
(**فسر**) **الفاء** ve**السين** ve**الراء**; bir şeyin beyanına ve açıklanmasına delâlet eden tek bir kelime. Bundan **الفَسْر**: denilir: **فَسَرْتُ الشَّيءَ** ve **فسَّرتُه**. Ve **الفَسْر** ve**التَّفسِرَة**: tabibin suya bakması ve onda hüküm vermesidir. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) **اللسان** (**فسق**) ve **الحيوان** (1: 33/ 5: 280)’a bak.‏
(2) **المجمل**’de: “**فاسج**”; ve ikisi de söylenir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفسح والفسيح: الواسع من المكان، والتفسح: التوسع، يقال: فسحت مجلسه فتفسح فيه. قال تعالى: ﴿يا أيها الذين آمنوا إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم﴾ [المجادلة/11]، ومنه قيل: فسحت لفلان أن يفعل كذا، كقولك: وسعت له، وهو في فسحة من هذا الأمر.

##### Türkçe

- **الفسح** ve **الفسيح**: mekândan geniş olan; **التفسح**: genişleme; denilir ki: **فسحت مجلسه فتفسح فيه** (onun meclisini genişlettim de onda genişledi). Yüce Allah dedi ki: ﴿Ey iman edenler, size “meclislerde genişleyin” denildiği zaman, genişleyin; Allah sizin için genişletir﴾ [المجادلة/11]; bundan dolayı denildi: **فسحت لفلان أن يفعل كذا** (falana şunu yapmasına genişlik verdim), senin “ona genişlettim” demen gibi; ve o, bu işten bir genişlik içindedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف س ح
افسحوا لأخيكم في المجلس وتفسّحوا له‏.‏
وأمالك في هذا المكان متفسّحٌ‏.‏
ويقال‏:‏ له مراح منفسح وهي كناية عن كثرة الإبل‏.‏
وبنو فلان قد انفسح مراحهم‏.‏
قال الهذليّ‏:‏ سأغنيكم إذا انفسح المراح وإن فسحت عليّ معاذيرك فهو أوّل مبذول لأقل غلام لك‏.‏

##### Türkçe

ف س ح
Mecliste kardeşiniz için **افسحوا** ve onun için **تفسّحوا**.
Ve senin bu yerdeki mülkün **متفسّحٌ**dur.
Ve denilir: Onun için **مراح منفسح** vardır; bu, develerin çokluğuna dair bir kinayedir.
Ve falan oğullarının **مراحهم**i **انفسح** etmiştir.
Hüzeli dedi ki: **إذا انفسح المراح** olduğunda sizi zengin edeceğim; ve eğer mazeretlerin bana karşı **فسحت** ederse, o, senin en küçük oğlanın için ilk bağışlanandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفُساحةُ: السَّعةُ الواسعةُ
(* قوله «الفساحة السعة الواسعة» كذا
بالأصل ولعله الفساحة الساحة الواسعة.) في الأَرض. والفُسْحةُ: السَّعةُ؛ فَسُحَ المكانُ فَساحةً وتَفَسَّحَ وانْفَسَحَ، وهو فَسِيحٌ وفُسُحٌ. وفي حديث عليّ: اللهم افْسَحْ له مُنْفَسَحاً
(* قوله «منفسحاً» كذا
بالأصل. والذي في النهاية مفتسحاً.) في عَدْلِك أَي أَوسِع له سَعَةً في دار عَدْلك يوم القيامة؛ ويروى: في عَدْنِك، بالنون، يعني جنةَ عَدْنٍ. ومَجَلِسٌ فُسُحٌ، على فُعْل، وفُسْحُمٌ: واسع. وبلد فَسِيحٌ ومَفازة فَسِيحة ومنزل فَسِيح أَي واسع. وفي حديث أُم زَرْع: وبيتُها فُساحٌ أَي واسع. يقال: بيت فَسيح وفُساح مثل طَويل وطُوال ويروى فَيَّاح بمعناه. وفَسَحَ له المجلس يَفْسَحُ فَسْحاً وفُسُوحاً وتَفَسَّح: وَسَّع له. وفي التنزيل: إِذا قيل لكم تَفَسَّحُوا في المجالس فافْسَحُوا يَفْسَح الله لكم؛ قال الفراء: قرأَها الناس تَفَسَّحُوا، بغير أَلف، وقرأَها الحسن تَفاسَحُوا، بأَلف؛ قال: وتَفاسَحُوا وتَفَسَّحُوا متقاربٌ في المعنى مثل تَعَهَّدْتُه وتَعاهَدْتُه، وصَعَّرْتُ وصاعَرْتُ. والقومُ يَتَفَسَّحُون إِذا مَكَنُوا.
ورجل فُسُحٌ وفُسْحُمٌ: واسع الصدر، والميم زائدة. وفي صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: فَسِيحُ ما بين المَنْكِبَينِ أَي بعيد ما بينهما، يصفه، صلى الله عليه وسلم، بسعة صدره. وأَمر فَسِيحٌ وفُسُحٌ: واسع، ومفازة فُسُحٌ كذلك. وفي هذا الأَمر فُسْحةٌ أَي سَعة. وانْفَسَح طَرْفُه إِذا لم يردّه شيء عن بُعْدِ النظر. قال الأَزهري: سمعت أَعرابيّاً من بني عُقَيْل يسمى شَمْلَة يقول لخَرَّازٍ كان يَخْرِزُ له قربةً فقال له: إِذا خَرَزْت فأَفْسِحِ الخُطى لئلا يَنْخَرِم الخَرْزُ، يقول باعِدْ بين الخُرْزَتين. والفُسْحتانِ: ما لا شعر عليه من جانِبَي العَنْفَقَةِ. وحكى اللحياني: فلانٌ ابنُ فُسْحُمٍ، وقال: نُرَى أَنه من الفُسْحةِ والانْفِساحِ، قال: ولا أَدري ما هذا.
وانْفَسَحَ صدرُه: انشرحَ. قال الأَصمعي: مُراحٌ مُنْفَسِحٌ إِذا كثرت نَعَمُه، وهو ضد قَرِعَ المُراحُ. وقد انْفَسَح مُراحُهم إِذا كثرت إِبلهم؛ قال الهذلي:
سَأُغْنِيكُمْ إِذا انْفَسَحَ المُراحُ
وقال الأَزهري في آخر هذه الترجمة: وجمل مَفْسُوحُ الضُّلُوع بمعنى مَسْفُوحٍ يَسْفَح في الأَرض سَفْحاً؛ قال حُمَيْدُ بن ثور: فَقَرَّبْتُ مَسْفوحاً لِرَحْلي، كأَنه
قَرَى ضِلَعٍ، قَيْدامُها وصَعُودُها

##### Türkçe

**الفُساحةُ**: geniş genişlik
(* “**الفساحة السعة الواسعة**” sözü: asılda böyle; belki de **الفساحة الساحة الواسعة**’dır.) yerde. Ve **الفُسْحةُ**:
genişlik; yer **فَسُحَ** olur, **فَساحةً** (genişlik) ile; ve **تَفَسَّحَ** ve **انْفَسَحَ**; ve o **فَسِيحٌ** ve **فُسُحٌ**’tur.
Ve Ali’nin hadisinde: “Allah’ım, onun için **مُنْفَسَحاً** aç”
(* “**منفسحاً**” sözü: asılda böyle. Nihâye’de olan **مفتسحاً**’dır.) adaletinde; yani ona, kıyamet günü adalet yurdunda bir genişlik genişlet; ve şöyle rivayet edilir: “**عَدْنِك**’de”, **النون** ile; yani **عَدْنٍ** cenneti.

Ve **مَجَلِسٌ فُسُحٌ**, **فُعْل** vezni üzere; ve **فُسْحُمٌ**: geniş. Ve **بلد فَسِيحٌ** ve **مَفازة فَسِيحة** ve **منزل فَسِيح**; yani geniş. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “ve evi **فُساحٌ**”; yani geniş. Denir: **بيت فَسيح** ve **فُساح**; **طَويل** ve **طُوال** gibi; ve manasıyla **فَيَّاح** rivayet edilir.

Ve ona meclisi **فَسَحَ** eder; **يَفْسَحُ**; **فَسْحاً** ve **فُسُوحاً** ve **تَفَسَّح**: ona genişletti.
Ve tenzîlde: “Size denildiği zaman: ‘Meclislerde **تَفَسَّحُوا**’, o hâlde **افْسَحُوا**; Allah size **يَفْسَح** eder”; Ferrâ dedi: insanlar onu **تَفَسَّحُوا** diye okudu, **أَلف** olmaksızın; Hasan onu **تَفاسَحُوا** diye okudu, **أَلف** ile; dedi: **تَفاسَحُوا** ile **تَفَسَّحُوا** manada birbirine yakındır; **تَعَهَّدْتُه** ile **تَعاهَدْتُه** gibi, ve **صَعَّرْتُ** ve **صاعَرْتُ**. Ve kavim **يَتَفَسَّحُون**; yerleştikleri zaman.

Ve adam **فُسُحٌ** ve **فُسْحُمٌ**: göğsü geniş; **الميم** ziyadedir. Ve efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında: “iki omuz arası **فَسِيحُ**”; yani ikisi arası uzak; onu, sallallahu aleyhi ve sellem, göğsünün genişliğiyle vasfeder. Ve iş **فَسِيحٌ** ve **فُسُحٌ**: geniş; ve **مفازة فُسُحٌ** da böyledir. Ve bu işte **فُسْحةٌ**: yani genişlik. Ve ucu **انْفَسَحَ**; eğer bakışın uzaklığından onu hiçbir şey geri çevirmediyse. Ezherî dedi: Ben, Benî Ukayl’den Şemle diye adlandırılan bir bedevîyi işittim; kendisi için bir kırba diken bir saraça dedi ki: “Diktiğin zaman adımları **أَفْسِحِ** et ki dikiş yarılmasın”; yani iki dikiş arasını uzaklaştır. Ve **الفُسْحتانِ**: **العَنْفَقَةِ**’nin iki yanından, üzerinde kıl olmayan şey.

Lihyânî nakletti: Falan, **فُسْحُمٍ**’ün oğludur; ve dedi: Biz onu **الفُسْحةِ** ve **الانْفِساحِ**’tan görüyoruz; dedi: ve ben bunun ne olduğunu bilmiyorum.

Ve göğsü **انْفَسَحَ**: açıldı. Asma‘î dedi: **مُراحٌ مُنْفَسِحٌ**, davarı çoğaldığı zaman; ve o, **قَرِعَ المُراحُ**’un zıddıdır. Ve onların ağılı **انْفَسَحَ** oldu; develeri çoğaldığı zaman; Hüzelî dedi:
سَأُغْنِيكُمْ إِذا انْفَسَحَ المُراحُ

Ve Ezherî bu tercümenin sonunda dedi: **وجمل مَفْسُوحُ الضُّلُوع**; **مَسْفُوحٍ** manasında; yerde **سَفْحاً** ile **يَسْفَح** eder; Humeyd b. Sevr dedi:
فَقَرَّبْتُ مَسْفوحاً لِرَحْلي، كأَنه
قَرَى ضِلَعٍ، قَيْدامُها وصَعُودُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف س ح * * الفُسْحةُ * بالضم السعة ومكان * فضسِيٌ * و * فَسضحَ * له في المجلس وسع له وبابه قطع و * انْفَسَح * صدره انشرح و * تضفَسَّحوا * في المجلس و * تَفاسَحوا * أي توسعوا

##### Türkçe

* ف س ح * * **الفُسْحةُ** * (ضمme ile) genişlik ve yer. * **فضسِيٌ** * ve * **فَسضحَ** * ona mecliste yer açtı; ona genişletti; ve onun kapısı kesiktir. ve * **انْفَسَح** * göğsü: açıldı. ve * **تضفَسَّحوا** * mecliste; ve * **تَفاسَحوا** * yani genişlediler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفسحة، بالضم، والفساحة: السعة الواسعة في الأرض وقد فسح المكان. ككرم، فساحة. وأفسح، وتفسح، وانفسح طرفه، إذا لم يرده شيء عن بعد النظر. وانفسح صدره: انشرح. فهو فسيح وفساح، مثل طويل وطوال. وفي حديث أم زرع: وبيتها فساح، أي واسع، ويروى فياح بمعناه. ومنزل فسيح، ومجلس فسح، على فعل، وفسحم: واسع، والميم زائدة. وفسح له في المجلس، كمنع، يفسح فسحا وفسوحا وسع له. كتفسح. وفي التنزيل:  إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم  . والقوم يتفسحون، إذا مكنوا. ورجل فسح وفسحم: واسع الصدر، والميم زائدة، وفي صفة سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم فسيح ما بين المنكبين، أي بعيد ما ببينهما لسعة صدره. وحكى اللحياني: فلان ابن فسحم، وقال: نرى أنه من الفسحة والانفساح، قال: ولا أدري ما هذا. والفسح بالفتح: شبه الجواز يقال فسح له الأمير في السفر، إذا كتب له الفسح. وهو أي الفسح أيضا: مساعدة الخطو كالفيسحي. وفي التهيب: سمعت أعرابيا من بني عقيل يسمى شملة يقول لخراز كان يخرز له قربة، فقال له: إذا خرزت فأفسح الخطا لئلا ينخرم الخرز. يقول: باعد بين الخرزتين وقال الفراء: قرأ الناس تفسحوا، بغير ألف، وقرأها الحسن: تفاسحوا، بألف، قال: وتفاسحوا وتفسحوا متقارب في المعنى، أي توسعوا، مثل تعهدته وتعاهدته، وصعرت وصاعرت. وقال الأصمعي: مراح منفسح، إذا كثرت نعمه، وهو ضد قرع المراح. وقد انفسح مراحهم، إذا كثر إبلهم. قال الهذلى سأغنيكم إذا انفسح المراح ومما يستدرك عليه: الفسحتان: ما لا شعر عليه من جانبي العنفقة. وفي التهذيب: جمل مفسوح الضلوع، بمعنى مسفوح يسفح في الأرض سفحا، قال حميد بن ثور:
  فقربت مفسوحا لرحلي كأنـه                      قرى ضلع قيدامها وصعودها.

##### Türkçe

**الفسحة** (ötre ile) ve **الفساحة**: yerdeki geniş genişliktir; “mekân genişledi” denir. **فسح المكان**. **كرم** gibi: **فساحة**. Ve **أفسح** ve **تفسح**; ve ucu **انفسح** (genişledi), eğer onu uzak görüşten bir şey geri çevirmediyse. Ve göğsü **انفسح**: açıldı. O hâlde o, **فسيح** ve **فساح**tır; **طويل** ve **طوال** gibi. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “ve evi **فساح**tır”, yani geniş; ve “**فياح**” diye, onun mânâsıyla rivayet olunur. Ve **منزل فسيح**; ve **مجلس فسح** (فعل vezni üzere); ve **فسحم**: geniş; **الميم** ziyadedir. Ve mecliste ona yer açtı: **منع** gibi; **يفسح**; **فسحا** ve **فسوحا**; ona genişlik verdi. **تفسح** gibi. Ve tenzîlde: “Size ‘meclislerde **تفسحوا**’ denildiği vakit, **فافسحوا**; Allah size genişlik verir: **يفسح الله لكم**.” Ve kavim **يتفسحون**: (yer) mümkün kıldıkları vakit. Ve adam **فسح** ve **فسحم**: geniş göğüslü; **الميم** ziyadedir. Ve Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in sıfatında: iki omuz arası **فسيح**; yani göğsünün genişliğinden dolayı ikisi arasındaki mesafe uzak. Ve el-Lihyânî hikâye etti: “Falan, **ابن فسحم**dır”; ve dedi: “Onun **الفسحة** ve **الانفساح**tan olduğunu görüyoruz”; dedi: “ve bunun ne olduğunu bilmiyorum.”

Ve **الفسح** (fetha ile): geçişe benzer (bir şey)dir; “emîr ona yolculukta **فسح** verdi” denir; ona **الفسح**ı yazdığı vakit. Ve o, yani **الفسح** da: adımı yardım etmektir; **الفيسحي** gibi. Ve **التهيب**’de: Ben, Benî ‘Akîl’den Şemle diye adlandırılan bir bedevîyi işittim; kendisine bir kırba diken bir saraça dedi; ona dedi ki: “Diktiğin vakit adımı **أفسح** et ki dikiş delinmesin.” Diyor ki: iki dikiş arasını uzaklaştır. Ve el-Ferrâ dedi: İnsanlar **تفسحوا** (elif olmaksızın) okudu; Hasan onu **تفاسحوا** (elif ile) okudu; dedi: **تفاسحوا** ve **تفسحوا** mânâda birbirine yakındır; yani genişleyin; **تعهدته** ve **تعاهدته** gibi; ve **صعرت** ve **صاعرت**.

Ve el-Asma‘î dedi: **مراح منفسح**: nimetleri çoğaldığı vakit; ve o, **قرع المراح**ın zıddıdır. Ve onların ağılı **انفسح**: develeri çoğaldığı vakit. El-Huzelî dedi:
سأغنيكم إذا انفسح المراح

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardan: **الفسحتان**: **العنفقة**nın iki yanından üzerinde kıl olmayan şeydir. Ve **التهذيب**’de: **جمل مفسوح الضلوع**: **مسفوح** mânâsında; yerde **سفحا** ile **يسفح** eder. Humeyd b. Sevr dedi:

  فقربت مفسوحا لرحلي كأنـه                      قرى ضلع قيدامها وصعودها.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَسُحَ
1 فَسُحَ ذ , (MA, Msb, K, [in the CK فَسَحَ, a misprint,]) with damm, (Msb,) like كَرُمَ, (K,) [aor. فَسُحَ ,] inf. n. فُسَاحَةٌ, (L,) or فَسَاحَةٌ [for which the former is app. a mistranscription] and فُسْحَةٌ, (MA,) It (a place) was, or became, spacious, roomy, wide, or ample; (MA, Msb, K;) as also ↓ افسح, (Msb, K,) and ↓ تفسّح, and ↓ انفسح. (K.) -A2- فَسَحَ لَهُ, (S, MA, Msb, K,) aor. فَسَحَ , (Msb, K,) inf. n. فَسْحٌ (MA, Msb, TA) and فُسُوحٌ; (TA;) as also ↓ تفسّح, (A, K,) and ↓ افسح; (A;) He made room, or ample room, for him, (S, MA, Msb, K,) فِى المَجْلِسِ (S, MA, Msb) in the sitting-place, or in the assembly. (MA.) You say, فِى المَجْلِسِ ↓ تَفَسَّحُوا, (S, Msb, *) and ↓ تَفَا سَحُوا, (S, K,) Make ye room, or ample space, [in the sitting-place, or in the assembly,] syn. تَوَسَّعُوا: (S, K:) both of these verbs have nearly the same signification: [each may be rendered, but the latter more properly, make ye room, or ample space, one for another:] the latter occurs, accord. to the reading of El-Hasan, and the former accord. to that of others, in the Kur lviii. 12. (Fr, TA.) ― -b2- And اِفْسَحْ عَنِّى Remove thou, withdraw, or retire to a distance, from me. (Ksh and Bd in lviii. 12.) ― -b3- فَسْحٌ [as inf. n. of فَسَحَ] also signifies The making wide steps; and so فَيْسَحَى. (K.) [Hence,] اِفْسَحِ الخُطَى, said by an Arab of the Desert, of the Benoo-'Okeyl, to one who was sewing for him a water-skin, and mentioned in the T, as heard by its author, meaning (assumed tropical:) Make wide the spaces between each two punctures of the needle, lest the punctures should rend. (L.) ― -b4- And فَسَحَ لَهُ الأَمِيرُ فِى السَّفَرِ means The commander, or governor, wrote for him a فَسْح [q. v.]. (K.)

فسّح
2 فسّح ذ He made a place spacious, roomy, wide, or ample. (Msb.)

4 أَفْسَحَ see 1, first and second sentences.

5 تَفَسَّحَ see 1, in three places. ― -b2- [تفسّح also signifies He expatiated, or ranged at large: and he had ample room or scope: see مُتَفَسَّحٌ.]

6 تَفَاْسَحَ see 1, third sentence.

7 اـِنْفَسَحَ see 1, first sentence. ― -b2- [Hence,] انفسح مُرَاحُهُمْ [lit. The nightly resting-place of their camels was, or became, spacious,] means (assumed tropical:) their camels became numerous. (TA.) ― -b3- And انفسح صَدْرُهُ (assumed tropical:) His bosom became dilated [with joy]. (S, A.) ― -b4- And انفسح طَرْفُهُ (assumed tropical:) His eye had an unobstructed view, nothing hindering its seeing far. (L.)

تَفَيْسَحَ
Q. Q. 2 تَفَيْسَحَ ذ : see تَفَيْحَسَ, in art. فحس.

فَسْحٌ
فَسْحٌ ذ A writing like a جَوَاز [or traveller's pass]. (K.) [See 1, last sentence.]

فُسُحٌ
فُسُحٌ ذ : see فَسِيحٌ, in three places.

فُسْحَةٌ
فُسْحَةٌ ذ Spaciousness, roominess, width, or ampleness; (S, A, L, K;) [particularly, or generally,] with respect to the ground. (L.) [In the MA it is mentioned as an inf. n. of فَسُحَ.] ― -b2- And [Ample scope for action &c.] in an affair. (Msb in art. رخو.) [And A state in which is ample scope for acting &c.: see نَفَسٌ.] ― -b3- الفُسْحَتَانِ signifies The two spaces without hair on the two sides of the hair that grows immediately beneath the middle of the lower lip. (L.)

فُسْحُمٌ
فُسْحُمٌ ذ : see فَسِيحٌ, in two places. ― -b2- فُلَانٌ ابْنُ فُسْحُمٍ is a phrase mentioned by Lh, thought by him to be from الفُسْحَةُ and الاِنْفِسَاحُ, but the meaning is unknown. (L.) -A2- Also The glans of the penis. (K in art. فسحم; where the word is mentioned again in the S likewise.)

فُسَاحٌ
فُسَاحٌ ذ : see the paragraph here following.

فَسِيحٌ
فَسِيحٌ ذ (S, A, Msb, K) and ↓ فُسَاحٌ, (K,) like طَوِيلٌ and طُوَالٌ, (TA,) Spacious, roomy, wide, or ample; applied to a place; (S, A, Msb, K;) as also ↓ فُسُحٌ and ↓ فُسْحُمٌ: (K:) or ↓ فُسُحٌ signifies thus applied to a sitting-place: (S:) and ↓ فُسْحُمٌ, (S, K,) in which the م is augmentative, (S,) signifies (S, K) also (K) وَاسِعُ الصَّدْرِ [meaning free from distress of mind or from narrowness of mind], (S, K,) as does also ↓ فُسُحٌ [in the CK in this sense written فُسْحٌ]; both being applied in this sense to a man. (K.) ― -b2- سَيْرٌ فَسِيحٌ [means A pace in which the steps are wide: see 1, latter half].

جَمَلٌ مَفْسُوحُ الضُّلُوعِ
جَمَلٌ مَفْسُوحُ الضُّلُوعِ ذ i. q. مَسْفُوح [i. e. A camel wide in the ribs]. (TA.)

مَا لَكَ فِى هٰذَا مُتَفَسَّحٌ
مَا لَكَ فِى هٰذَا مُتَفَسَّحٌ ذ [There is not for thee ample scope (lit. a place in which one has ample scope) in this]. (A.)

مُنْفَسَحٌ وَادٍ
مُنْفَسَحٌ وَادٍ ذ [The place of expanding of a valley]. (JK and K in art. خرق, &c.)

مُرَاحٌ مُنْفَسِحٌ
مُرَاحٌ مُنْفَسِحٌ ذ (assumed tropical:) A nightly resting-place of camels, or of camels and other cattle, in which they are numerous. (As, K.)

##### Türkçe

فَسُحَ
1 **فَسُحَ** ذ , (MA, Msb, K, [CK’de **فَسَحَ**, bir dizgi hatası,]) damme ile, (Msb,) **كَرُمَ** gibi, (K,) [muzârîsi **فَسُحَ** ,] mastarı **فُسَاحَةٌ**, (L,) yahut **فَسَاحَةٌ** [ki bunun için birincisi görünüşe göre bir yanlış yazımdır] ve **فُسْحَةٌ**, (MA,) O (bir yer) geniş oldu, yahut genişledi, ferah, geniş, yahut vâsi oldu; (MA, Msb, K;) bunun gibi ↓ **افسح**, (Msb, K,) ve ↓ **تفسّح**, ve ↓ **انفسح**. (K.) -A2- **فَسَحَ لَهُ**, (S, MA, Msb, K,) muzârîsi **فَسَحَ** , (Msb, K,) mastarı **فَسْحٌ** (MA, Msb, TA) ve **فُسُوحٌ**; (TA;) bunun gibi ↓ **تفسّح**, (A, K,) ve ↓ **افسح**; (A;) O, onun için yer açtı, yahut genişçe yer açtı, (S, MA, Msb, K,) **فِى المَجْلِسِ** (S, MA, Msb) oturma yerinde, yahut mecliste. (MA.) Şöyle dersin: **فِى المَجْلِسِ** ↓ **تَفَسَّحُوا**, (S, Msb, *) ve ↓ **تَفَا سَحُوا**, (S, K,) Yer açınız, yahut genişçe yer açınız, [oturma yerinde, yahut mecliste,] eş anlamlısı **تَوَسَّعُوا**: (S, K:) bu iki fiilin anlamı neredeyse aynıdır: [her biri “yer açınız, yahut genişçe yer açınız” diye çevrilebilir; fakat ikincisi daha uygun olarak “birbiriniz için yer açınız, yahut genişçe yer açınız”dır:] ikincisi, El-Hasan’ın kıraatine göre, birincisi de başkalarının kıraatine göre, Kur’ân lviii. 12’de vârid olmuştur. (Fr, TA.) ― -b2- Ve **اِفْسَحْ عَنِّى**: Benden uzaklaş, çekil, yahut bir mesafeye geri dur. (Ksh ve Bd, lviii. 12’de.) ― -b3- **فَسْحٌ** [**فَسَحَ**’ın mastarı olarak] ayrıca geniş adımlar atmayı da ifade eder; ve yine **فَيْسَحَى**. (K.) [Bundan dolayı,] **اِفْسَحِ الخُطَى**, Benû-‘Okeyl’den bir bedevînin, kendisi için bir su tulumu diken birine söylediği ve T’de, müellifinin işittiği olarak zikredilen (mecazen varsayılan) şu anlamdadır: İğnenin her iki batışı arasındaki aralıkları geniş yap; ta ki batışlar yırtmasın. (L.) ― -b4- Ve **فَسَحَ لَهُ الأَمِيرُ فِى السَّفَرِ**: Kumandan yahut vâli, onun için bir **فَسْح** [bk. o] yazdı, demektir. (K.)

فسّح
2 **فسّح** ذ O, bir yeri geniş, ferah, vâsi, yahut bol yaptı. (Msb.)

4 **أَفْسَحَ**: bk. 1, birinci ve ikinci cümle.

5 **تَفَسَّحَ**: bk. 1, üç yerde. ― -b2- [**تفسّح** ayrıca: O, genişçe açıldı, yahut genişçe dolaştı: ve onun için geniş bir alan yahut imkân oldu: bk. **مُتَفَسَّحٌ**.]

6 **تَفَاْسَحَ**: bk. 1, üçüncü cümle.

7 **اـِنْفَسَحَ**: bk. 1, birinci cümle. ― -b2- [Bundan dolayı,] **انفسح مُرَاحُهُمْ** [lafzen: Develerinin geceleyin konaklama yeri geniş oldu, yahut genişledi,] (mecazen varsayılan) şu demektir: develeri çoğaldı. (TA.) ― -b3- Ve **انفسح صَدْرُهُ** (mecazen varsayılan): Onun göğsü genişledi [sevinçle]. (S, A.) ― -b4- Ve **انفسح طَرْفُهُ** (mecazen varsayılan): Onun gözü engellenmemiş bir görüşe sahip oldu; uzağı görmesine hiçbir şey mâni olmadı. (L.)

تَفَيْسَحَ
Q. Q. 2 **تَفَيْسَحَ** ذ : bk. **تَفَيْحَسَ**, فحس maddesinde.

فَسْحٌ
**فَسْحٌ** ذ Bir **جَوَاز** [yahut yolcu geçiş belgesi] gibi bir yazı. (K.) [Bk. 1, son cümle.]

فُسُحٌ
**فُسُحٌ** ذ : bk. **فَسِيحٌ**, üç yerde.

فُسْحَةٌ
**فُسْحَةٌ** ذ Genişlik, ferahlık, en, yahut bolluk; (S, A, L, K;) [özellikle yahut genel olarak,] yer bakımından. (L.) [MA’da, **فَسُحَ**’ın mastarı olarak zikredilmiştir.] ― -b2- Ve [amel vb. için geniş imkân] bir işte. (Msb, رخو maddesinde.) [Ve amel vb. için geniş imkân bulunan bir hâl: bk. **نَفَسٌ**.] ― -b3- **الفُسْحَتَانِ**: Alt dudağın ortasının hemen altında biten kılların iki yanındaki, kılsız iki boşluğu ifade eder. (L.)

فُسْحُمٌ
**فُسْحُمٌ** ذ : bk. **فَسِيحٌ**, iki yerde. ― -b2- **فُلَانٌ ابْنُ فُسْحُمٍ**: Lh tarafından zikredilen bir ibaredir; onun tarafından **الفُسْحَةُ** ve **الاِنْفِسَاحُ**’tan olduğu sanılmıştır; fakat anlamı bilinmemektedir. (L.) -A2- Ayrıca: penisin başı. (K, فسحم maddesinde; orada kelime tekrar zikredilmiştir; S’de de aynı şekilde.)

فُسَاحٌ
**فُسَاحٌ** ذ : bk. burada onu izleyen paragraf.

فَسِيحٌ
**فَسِيحٌ** ذ (S, A, Msb, K) ve ↓ **فُسَاحٌ**, (K,) **طَوِيلٌ** ve **طُوَالٌ** gibi, (TA,) Geniş, ferah, enli, yahut bol; bir yere uygulanır; (S, A, Msb, K;) bunun gibi ↓ **فُسُحٌ** ve ↓ **فُسْحُمٌ**: (K:) yahut ↓ **فُسُحٌ**, oturma yerine uygulanınca böyleyi ifade eder: (S:) ve ↓ **فُسْحُمٌ**, (S, K,) ki onda **م** ziyadedir, (S,) (S, K) ayrıca (K) **وَاسِعُ الصَّدْرِ** [yani gönül darlığından yahut zihnî darlıktan uzak] demektir; (S, K,) bunun gibi ↓ **فُسُحٌ** da [CK’de bu anlamda **فُسْحٌ** yazılmıştır]; her ikisi de bu anlamda bir adama uygulanır. (K.) ― -b2- **سَيْرٌ فَسِيحٌ** [geniş adımlı bir yürüyüş demektir: bk. 1, ikinci yarı].

جَمَلٌ مَفْسُوحُ الضُّلُوعِ
**جَمَلٌ مَفْسُوحُ الضُّلُوعِ** ذ **مَسْفُوح** ile aynı anlamdadır [yani: kaburgaları geniş bir deve]. (TA.)

مَا لَكَ فِى هٰذَا مُتَفَسَّحٌ
**مَا لَكَ فِى هٰذَا مُتَفَسَّحٌ** ذ [Bunda senin için geniş bir imkân (lafzen: kişinin geniş imkâna sahip olduğu bir yer) yoktur]. (A.)

مُنْفَسَحٌ وَادٍ
**مُنْفَسَحٌ وَادٍ** ذ [Bir vadinin genişleme yeri]. (JK ve K, خرق maddesinde, vb.)

مُرَاحٌ مُنْفَسِحٌ
**مُرَاحٌ مُنْفَسِحٌ** ذ (mecazen varsayılan): Develerin, yahut develer ve diğer hayvanların, içinde çok oldukları bir geceleyin konaklama yeri. (As, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَسَحَ
فَسَحَ A ( n.ac. فَسْح 1 ),
a.  Strode, stalked along.

b.  [ La ], Made room for.

c.  [ La &  Fī ], Gave a pass, a safe-conduct to ... for ( a journey ). _ast;

فَسُحَ
فَسُحَ U ( n. ac. فُسْحَة 3t ,  فَسَاْحَة 22t ,  فُسَاْحَة 24t ),
a.  Was   wide, spacious, roomy.

فَسَّحَ
فَسَّحَ II ,
a.  Widened, enlarged, made spacious, roomy.

b.  ( La ) [ coll. ], Granted an exemption, a dispensation to.

c.  see I (b) , ( c ).

أَفْسَحَ
أَفْسَحَ IV ,
a.  see I (b) & ( فَسُحَ ).

تَفَسَّحَ
تَفَسَّحَ V ,
a.  see I (b) .

b.  Was wide, spacious, roomy; was widened, enlarged.

c.  [ Fī ], Sat comfortably in.

تَفَاْسَحَ
تَفَاْسَحَ VI ,
a.  see I (b) & V ( c ).

اِنْفَسَحَ
اِنْفَسَحَ VII ,
a.  see V (b) .

b.  Felt relieved, breathed freely; was comfortable, at his ease; expanded, dilated, was lightened ( heart, bosom ).

فَسْح
فَسْح 1 ,
a.  Widening, enlargement.

b.  Safe-conduct, pass, permit.

c.  [ coll. ], Dispensation, exemption.

فُسْحَة
فُسْحَة 3t ,
a.  Width, spaciousness, roominess, commodiousness; room.

b.  Freedom of action, free range, free scope.

c.  Respite; breathing time, rest, pause; truce, armistice.

d.  ( pl. فُسَح 9 ), Open space; space.

e.  [ coll. ], Holiday, vacation.

فُسُح
فُسُح 10 ,
a.  see 25 .  فَسَاْحَة 22t ,  see 3t (b) .

فُسَاْح
فُسَاْح 24 ,
a.  see 25 .

فَسِيْح
فَسِيْح 25 ,
a.  Wide, spacious, roomy; commodious, comfortable, convenient.

فَيْسَحَى
فَيْسَحَى
a.  Wide step, stride.

##### Türkçe

فَسَحَ
فَسَحَ A ( n.ac. **فَسْح** 1 ),
a. Adım attı, uzun adımlarla yürüdü.

b. [ **لِ** ], Yer açtı.

c. [ **لِ** & **فِي** ], … için (bir yolculuk için) bir geçiş izni, bir emân (güvenlik belgesi) verdi. _ast;

فَسُحَ
فَسُحَ U ( n. ac. **فُسْحَة** 3t , **فَسَاْحَة** 22t , **فُسَاْحَة** 24t ),
a. Geniş oldu, ferah oldu, vâsi‘ oldu.

فَسَّحَ
فَسَّحَ II ,
a. Genişletti, büyüttü, ferah kıldı, vâsi‘ kıldı.

b. ( **لِ** ) [ toplu ], Bir muafiyet, bir ruhsat verdi.

c. I (b), (c)’ye bak.

أَفْسَحَ
أَفْسَحَ IV ,
a. I (b)’ye ve (**فَسُحَ**)’a bak.

تَفَسَّحَ
تَفَسَّحَ V ,
a. I (b)’ye bak.

b. Geniş oldu, ferah oldu, vâsi‘ oldu; genişletildi, büyütüldü.

c. [ **فِي** ], İçinde rahatça oturdu.

تَفَاْسَحَ
تَفَاْسَحَ VI ,
a. I (b)’ye ve V (c)’ye bak.

اِنْفَسَحَ
اِنْفَسَحَ VII ,
a. V (b)’ye bak.

b. Ferahlık hissetti, rahat nefes aldı; rahat oldu, huzur içinde oldu; genişledi, yayıldı, hafifledi (kalp, göğüs).

**فَسْح**
**فَسْح** 1 ,
a. Genişletme, büyütme.

b. Emân (güvenlik belgesi), geçiş izni, izin.

c. [ toplu ], Ruhsat, muafiyet.

**فُسْحَة**
**فُسْحَة** 3t ,
a. Genişlik, ferahlık, vüs‘at; yer.

b. Hareket serbestliği, serbest dolaşım, serbest alan.

c. Mühlet; nefes alma vakti, dinlenme, ara; ateşkes, mütareke.

d. ( pl. **فُسَح** 9 ), Açık yer; boşluk.

e. [ toplu ], Tatil, izin.

**فُسُح**
**فُسُح** 10 ,
a. 25’e bak. **فَسَاْحَة** 22t, 3t (b)’ye bak.

**فُسَاْح**
**فُسَاْح** 24 ,
a. 25’e bak.

**فَسِيْح**
**فَسِيْح** 25 ,
a. Geniş, ferah, vâsi‘; elverişli, rahat, uygun.

فَيْسَحَى
فَيْسَحَى
a. Geniş adım, uzun adım.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فسح
فَسَحَ - يَفْسَحُ - تَفَسَّحَ - يَتَفَسَّحُ
فَسَحَ - يَفْسَحُ + المكانُ + لشاغليه: يكون ذو مساحة من الأرض كافية وأكثر قليلا من الحاجة، وذلك لاستيعاب شاغليه
فَسَحَ - يَفْسَحُ + كائن + في مكان: يقترب من شاغل آخر ليجعل المكان يفسح لمزيد من الشاغلين
﴿إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم﴾
فَسَحَ - يَفْسَحُ + كائن + لـِ كائن: يتسع له: كناية عن الترحيب والقبول
تَفَسَّحَ - يَتَفَسَّحُ: على وزن " تَفَعَّل" من " فَسَحَ - يَفْسَحُ ": يجعله" يَفْسَحُ" بدافع ذاتي على وجه التكرار والشدة: يجهد بنفسه بحرص ورغبة لجعل المكان " يَفْسَحُ " لشاغليه: وقد يكون ذلك بالاقتراب من بقية الجالسين لتكوين مساحات جديدة فارغة تتسع لآخرين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السعة والفسح والزيادة في الحجم والأبعاد عن المطلوب"، وهي:
وَسِعَ - يَسَعُ، هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن، رَحُبَ - يَرْحُبُ، فَسَحَ - يَفْسَحُ، عَرُضَ - يَعْرُضُ، سَاحَ - يَسُوْحُ
فَسَحَ - يَفْسَحُ - افسحوا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم وإذا قيل انشزوا فانشزوا يرفع الله الذين آمنوا منكم والذين أوتوا العلم درجات والله بما تعملون خبير(11)﴾ المجادلة
تَفَسَّح - تفسحوا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم وإذا قيل انشزوا فانشزوا يرفع الله الذين آمنوا منكم والذين أوتوا العلم درجات والله بما تعملون خبير(11)﴾ المجادلة
مختار الصحاح
● [فسح] ف س ح: الفُسْحةُ بالضم السعة ومكان فسِيٌ و فَسحَ له في المجلس وسع له وبابه قطع و انْفَسَح صدره انشرح و تفَسَّحوا في المجلس و تَفاسَحوا أي توسعوا
الراغب
فسح
- الفسح والفسيح: الواسع من المكان، والتفسح: التوسع، يقال: فسحت مجلسه فتفسح فيه. قال تعالى: }يا أيها الذين آمنوا إذا قيل لكم تفسحوا في المجالس فافسحوا يفسح الله لكم{ [المجادلة/11]، ومنه قيل: فسحت لفلان أن يفعل كذا، كقولك: وسعت له، وهو في فسحة من هذا الأمر.
ملخص اللسان:
1.     فَسَحَ له المجلس يَفْسَحُ فَسْحاً وفُسُوحاً وتَفَسَّح: وَسَّع له
2.     فسح: الفُساحةُ: الساحة الواسعة في الأَرض
3.      فَسُحَ المكانُ فَساحةً وتَفَسَّحَ وانْفَسَحَ، وهو فَسِيحٌ وفُسُحٌ
4.      وبلد فَسِيحٌ ومَفازة  فَسِيحة ومنزل فَسِيح أَي واسع.
5.     وانْفَسَحَ صدرُه: انشرحَ.
لسان العرب
● -   فسح: الفُساحةُ: السَّعةُ الواسعةُ  (* قوله «الفساحة السعة الواسعة» كذا  بالأصل ولعله الفساحة الساحة الواسعة.) في الأَرض. والفُسْحةُ:  السَّعةُ؛ فَسُحَ المكانُ فَساحةً وتَفَسَّحَ وانْفَسَحَ، وهو فَسِيحٌ وفُسُحٌ.  وفي حديث عليّ: اللهم افْسَحْ له مُنْفَسَحاً  (* قوله «منفسحاً» كذا  بالأصل. والذي في النهاية مفتسحاً.) في عَدْلِك أَي أَوسِع له سَعَةً في دار  عَدْلك يوم القيامة؛ ويروى: في عَدْنِك، بالنون، يعني جنةَ عَدْنٍ.  ومَجَلِسٌ فُسُحٌ، على فُعْل، وفُسْحُمٌ: واسع. وبلد فَسِيحٌ ومَفازة  فَسِيحة ومنزل فَسِيح أَي واسع. وفي حديث أُم زَرْع: وبيتُها فُساحٌ أَي  واسع. يقال: بيت فَسيح وفُساح مثل طَويل وطُوال ويروى فَيَّاح بمعناه.  وفَسَحَ له المجلس يَفْسَحُ فَسْحاً وفُسُوحاً وتَفَسَّح: وَسَّع له.  وفي التنزيل: إِذا قيل لكم تَفَسَّحُوا في المجالس فافْسَحُوا يَفْسَح الله  لكم؛ قال الفراء: قرأَها الناس تَفَسَّحُوا، بغير أَلف، وقرأَها الحسن  تَفاسَحُوا، بأَلف؛ قال: وتَفاسَحُوا وتَفَسَّحُوا متقاربٌ في المعنى مثل  تَعَهَّدْتُه وتَعاهَدْتُه، وصَعَّرْتُ وصاعَرْتُ. والقومُ يَتَفَسَّحُون  إِذا مَكَنُوا.  ورجل فُسُحٌ وفُسْحُمٌ: واسع الصدر، والميم زائدة. وفي صفة سيدنا رسول  الله، صلى الله عليه وسلم: فَسِيحُ ما بين المَنْكِبَينِ أَي بعيد ما  بينهما، يصفه، صلى الله عليه وسلم، بسعة صدره. وأَمر فَسِيحٌ وفُسُحٌ: واسع،  ومفازة فُسُحٌ كذلك. وفي هذا الأَمر فُسْحةٌ أَي سَعة. وانْفَسَح طَرْفُه  إِذا لم يردّه شيء عن بُعْدِ النظر. قال الأَزهري: سمعت أَعرابيّاً من  بني عُقَيْل يسمى شَمْلَة يقول لخَرَّازٍ كان يَخْرِزُ له قربةً فقال له:  إِذا خَرَزْت فأَفْسِحِ الخُطى لئلا يَنْخَرِم الخَرْزُ، يقول باعِدْ بين  الخُرْزَتين. والفُسْحتانِ: ما لا شعر عليه من جانِبَي العَنْفَقَةِ.  وحكى اللحياني: فلانٌ ابنُ فُسْحُمٍ، وقال: نُرَى أَنه من الفُسْحةِ  والانْفِساحِ، قال: ولا أَدري ما هذا.  وانْفَسَحَ صدرُه: انشرحَ. قال الأَصمعي: مُراحٌ مُنْفَسِحٌ إِذا كثرت  نَعَمُه، وهو ضد قَرِعَ المُراحُ. وقد انْفَسَح مُراحُهم إِذا كثرت  إِبلهم؛ قال الهذلي:  سَأُغْنِيكُمْ إِذا انْفَسَحَ المُراحُ  وقال الأَزهري في آخر هذه الترجمة: وجمل مَفْسُوحُ الضُّلُوع بمعنى  مَسْفُوحٍ يَسْفَح في الأَرض سَفْحاً؛ قال حُمَيْدُ بن ثور:  فَقَرَّبْتُ مَسْفوحاً لِرَحْلي، كأَنه  قَرَى ضِلَعٍ، قَيْدامُها وصَعُودُها
مقاييس اللغة:
(فسح) الفاء والسين والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على سَعَةٍ واتِّساع. من ذلك الفَسيح: الواسع. وتَفَسَّحت في المجلِس، وفَسَّحت المجلس.‏
القاموس المحيط:
الفُسْحَةُ، بالضم السَّعَةُ. وفَسُحَ المكانُ، ككَرُمَ، وأفْسَحَ وتَفَسَّحَ وانْفَسَحَ، فهو فَسيحٌ وفُساحٌ وفُسُحٌ وفُسْحُمٌ. وفَسَحَ له، كمَنَعَ وسَّعَ، كتَفَسَّحَ. ورَجُلٌ فُسُحٌ وفُسْحُمٌ واسِعُ الصَّدْرِ. والفَسْحُ، بالفتح شِبْهُ الجَوازِ. فَسَحَ له الأمير في السَّفَرِ كتَبَ له الفَسْحَ، وهو أيضاً مُباعَدَةُ الخَطْوِ.
كالفَيْسَحَى. وتَفاسَحُوا: تَوَسَّعوا. ومُراحٌ مُنْفَسِحٌ: كثُرَتْ نَعَمُهُ.
تاج العروس:
فسح
الفُسْحة بالضمّ والفُسَاحة : السَّعَة الواسعة في الأَرض وقد فَسُحَ المكانُ . ككَرُم فَسَاحةً . وأَفْسحَ وتَفسَّحَ وانفسَحَ طَرْفُه إِذا لم يَرُدَّه شيءٌ عن بُعْد النَّظر . وانفسحَ صَدرُه : انشرَحَ . فهو فَسِيحٌ وفُسَاحٌ مثل طَويل وطُوَال . وفي حديث أُمّ زرْع : وبيتها فُسَاحٌ أَي واسع ويروَى فَيَّاح بمعناه . ومنزلٌ فَسِيح ومجلس فَسحٌ على فَعِلٍ وفُسْحُم : واسعُ والميم زائدة . وفَسَحَ له في المجلس كمَنَعَ يَفْسَح فَسْحاً وفُسُوحاً وَسَّعَ له . كَتفسَّحَ . وفي التنزيل : " إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا في المَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللّهُ لَكُمْ " . والقَوْم يَتفسَّحون إِذا مَكَنُوا . ورَجلٌ فُسُحٌ وفُسْحُمٌ : واسعُ الصَّدرِ والميم زائدة وفي صفة سيّدنا رسول اللّه صلَّى اللّه عليه وسلَّم فَسِيحُ ما بينَ المَنْكَبينِ أَي بَعيدُ ما بَبيْنَهما لسَعَة صَدْره . وحكَى اللِّحْيَانيّ : فلانٌ ابنُ فُسحُمِ وقال : نُرَى أَنّه من الفُسْحَة والانفساحِ قال : ولا أَدْرِي ما هذا . والفَسح بالفتح : شبه الجواز يقال فَسَحَ له الأَميرُ في السَّفَر إِذا كَتَبَ له الفسْحَ . وهو أَي الفَسْحُ أَيضاً : مُسَاعَدَةُ الخَطْوِ كالفَيْسَحي . وفي التهيب : سَمعْت أَعرابيَّا من بني عُقَيل يُسمَّى شَمْلَةَ يقول لخرّازٍ كان يَخْرِز له قِرْبَةً فقال له : إِذا خَرزْتَ فأَفسِحِ الخُطَا لئلاّ يَنخرمَ الخَرْزُ . يقُول : باعِدْ بين الخُرْزَتينِ وقال الفرّاءُ : قرَأَ النَّاسُ تَفسَّحُوا بغير أَلف وقرأَها الحسن : تَفاسحُوا بأَلف قال : وتفاسَحوا وتَفسَّحُوا متقاربٌ في المعنى أَي تَوَسَّعُوا مثل تَعهَّدته وتَعاهَدْته وصَعَّرْتُ وصاعَرْت . وقال الأَصمعيّ : مُرَاحٌ مُنفسِحٌ إِذا كَثُرتْ نَعَمُه وهو ضدُّ قَرِع المُرَاحُ . وقد انفسحَ مُرَاحُهم إِذا كَثُرَ إِبلُهم . قال الهُذلىّ سأُغْنِيكُمْ إِذا انفَسَحَ المُرَاحُ ومما يستدرك عليه : الفُسْحَتَانِ : ما لا شَعَرَ عليه من جَانِبَيِ العَنْفَقةِ . وفي التهذيب : جَملٌ مفسوحُ الضُّلُوعِ بمعنى مَسفوحٍ يَسْفَح في الأَرْضِ سَفْحاً قال حُمَيْدُ بنُ ثَوْر :
فقَرَّبتُ مَفسُوحاً لرَحْلي كأَنّه ... قَرَى ضِلَعٍ قَيْدَامُها وصَعُودُها . فشح
فَشَحَ كمنَعَ وفَشَج إِذا فَرَّجَ ما بين رِجْلَيْه بالحَاءِ والجيم رواه ثعلبٌ عن ابن الأَعْرَابّي و فَشَح عنه : عَدَلَ كفَشّحَ تَفْشِيحاً فيهما بالحاءِ والجيم عن ثعلبٍ أَيضاً . وتَفشَّحَت النَاقةُ كانْفشحتْ وفَشّحَت : تَفاجَّت لِتبولَ قال حسَّان :
إِنّكِ لو صاحَبْتِنَا مَذحْتِ ... وحَكَّكِ الحِنْوَانِ فانْفشَحْت وقيل انفشَحَت إِذا بقيَتْ كذلك لِوَجعٍ

##### Türkçe

**فسح**
**فَسَحَ - يَفْسَحُ - تَفَسَّحَ - يَتَفَسَّحُ**
**فَسَحَ - يَفْسَحُ** + mekân + içindekiler için: toprağın, içindekilerini alacak kadar ve ihtiyaçtan biraz daha fazla yeterli bir alan sahibi olması; bu, içindekilerini içine alması içindir.
**فَسَحَ - يَفْسَحُ** + bir varlık + bir yerde: mekânın daha fazla oturanlara yer açması için, başka bir oturana yaklaşır.
﴿Size meclislerde genişleyin denildiğinde, genişleyin; Allah size genişlik verir﴾
**فَسَحَ - يَفْسَحُ** + bir varlık + **لـِ** bir varlık: ona genişler: karşılama ve kabulün kinayesi.
**تَفَسَّحَ - يَتَفَسَّحُ**: **" تَفَعَّل"** vezninde, **" فَسَحَ - يَفْسَحُ "**’tan: onu, özden gelen bir saikle tekrar ve şiddet üzere **" يَفْسَحُ"** kılar: mekânın, içindekileri için **" يَفْسَحُ "** olması için, dikkat ve istekle kendini zorlar; bu, başkaları için genişleyecek yeni boş alanlar oluşturmak üzere, oturanların geri kalanına yaklaşmakla da olabilir.
Ve lafız, “gerekenin ötesinde genişlik ve ferahlık ve hacim ve boyutlarda artış” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَسِعَ - يَسَعُ**، **هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن**، **رَحُبَ - يَرْحُبُ**، **فَسَحَ - يَفْسَحُ**، **عَرُضَ - يَعْرُضُ**، **سَاحَ - يَسُوْحُ**
**فَسَحَ - يَفْسَحُ - افسحوا**
 ﴿Ey iman edenler! Size meclislerde genişleyin denildiğinde genişleyin; Allah size genişlik versin. Ve size kalkın denildiğinde kalkın; Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir. Allah yaptıklarınızdan haberdardır (11)﴾ **المجادلة**
**تَفَسَّح - تفسحوا**
 ﴿Ey iman edenler! Size meclislerde genişleyin denildiğinde genişleyin; Allah size genişlik versin. Ve size kalkın denildiğinde kalkın; Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir. Allah yaptıklarınızdan haberdardır (11)﴾ **المجادلة**
**مختار الصحاح**
● [**فسح**] **ف س ح**: **الفُسْحةُ** (ötre ile): genişliktir; ve **مكان فسِيٌ**; ve mecliste onun için **فَسَحَ**: ona genişletti; ve onun bâbı **قطع**’tır; ve göğsü **انْفَسَح**: açıldı; ve mecliste **تفَسَّحوا** ve **تَفاسَحوا** yani genişlediler.
**الراغب**
**فسح**
- **الفسح** ve **الفسيح**: mekândan geniş olan; ve **التفسح**: genişleme; denir: “Onun meclisini **فسحت** de onda **تفسح** etti.” Yüce Allah dedi ki: }Ey iman edenler! Size meclislerde genişleyin denildiğinde genişleyin; Allah size genişlik versin{ [**المجادلة**/11]. Ve bundan: “Falana şunu yapmasına **فسحت**” denildi; “ona genişlettim” demen gibi; ve o, bu işte bir **فسحة** içindedir.
**ملخص اللسان:**
1.     Onun için meclisi **فَسَحَ**; **يَفْسَحُ**; **فَسْحاً** ve **فُسُوحاً**; ve **تَفَسَّح**: onun için genişletti.
2.     **فسح**: **الفُساحةُ**: yerdeki geniş saha.
3.      Mekân **فَسُحَ**: **فَساحةً**; ve **تَفَسَّحَ** ve **انْفَسَحَ**; ve o, **فَسِيحٌ** ve **فُسُحٌ**’tur.
4.      Ve geniş bir belde (**بلد فَسِيحٌ**), ve geniş bir çöl (**مَفازة  فَسِيحة**), ve geniş bir konak (**منزل فَسِيح**) yani geniş.
5.     Ve göğsü **انْفَسَحَ**: açıldı.
**لسان العرب**
● -   **فسح**: **الفُساحةُ**: yerdeki geniş genişliktir (* “الفساحة السعة الواسعة” sözü: asılda böyle; belki “الفُساحة الساحة الواسعة”dır.) Ve **الفُسْحةُ**: genişliktir; mekân **فَسُحَ**: **فَساحةً**; ve **تَفَسَّحَ** ve **انْفَسَحَ**; ve o, **فَسِيحٌ** ve **فُسُحٌ**’tur. Ali’nin hadîsinde: “Allah’ım, adaletinde onun için bir **مُنْفَسَحاً** genişlet” (* “منفسحاً” sözü: asılda böyle; nihâyede “مفتسحاً”dır.) yani kıyamet gününde adalet yurdunda onun için bir genişlik genişlet; ve şöyle de rivayet edilir: **في عَدْنِك**; **النون** ile; yani **جنةَ عَدْنٍ**. Ve **مَجَلِسٌ فُسُحٌ**, **فُعْل** üzere; ve **فُسْحُمٌ**: geniş. Ve geniş bir belde (**بلد فَسِيحٌ**), ve geniş bir çöl (**مَفازة  فَسِيحة**), ve geniş bir konak (**منزل فَسِيح**) yani geniş. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “ve evi **فُساحٌ**” yani geniş. Denir: **بيت فَسيح** ve **فُساح**; **طَويل** ve **طُوال** gibi; ve aynı manada **فَيَّاح** da rivayet edilir. Ve onun için meclisi **فَسَحَ**: **يَفْسَحُ**; **فَسْحاً** ve **فُسُوحاً**; ve **تَفَسَّح**: onun için genişletti. Tenzîlde: “Size meclislerde **تَفَسَّحُوا** denildiğinde, **افْسَحُوا**; Allah size **يَفْسَح**”; Ferrâ dedi ki: İnsanlar onu **تَفَسَّحُوا** diye, **ألف**sız okudu; Hasan ise onu **تَفاسَحُوا** diye, **ألف** ile okudu; dedi ki: **تَفاسَحُوا** ile **تَفَسَّحُوا** manada yakındır; **تَعَهَّدْتُه** ile **تَعاهَدْتُه**, ve **صَعَّرْتُ** ile **صاعَرْتُ** gibi. Kavim **يَتَفَسَّحُون**: yerleşip imkân bulduklarında. Ve **رجل فُسُحٌ** ve **فُسْحُمٌ**: geniş göğüslü; **الميم** ziyadedir. Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sıfatında: “iki omuz arası **فَسِيحُ**” yani araları uzak; onu, göğsünün genişliğiyle vasfeder. Ve **أَمر فَسِيحٌ** ve **فُسُحٌ**: geniş; ve **مفازة فُسُحٌ** da böyledir. Bu işte bir **فُسْحةٌ** vardır yani genişlik. Ucu **انْفَسَح**: uzak bakışı engelleyen bir şey onu geri çevirmediğinde. Ezherî dedi ki: Ben, Benî ‘Ukayl’den, adı **شَمْلَة** olan bir bedevîyi işittim; kendisi için bir kırba diken bir saraça dedi ki: “Diktiğinde adımı **أَفْسِحِ** et ki dikiş yırtılmasın”; yani iki dikiş arasını uzaklaştır. Ve **الفُسْحتانِ**: **العَنْفَقَةِ**’nin iki yanından, üzerinde kıl olmayan yer. Lihyânî nakletti: “Falan, **ابنُ فُسْحُمٍ**’dur”; ve dedi ki: Onun **الفُسْحةِ** ve **الانْفِساحِ**’tan olduğunu görüyoruz; dedi ki: Bunun ne olduğunu bilmiyorum. Ve göğsü **انْفَسَحَ**: açıldı. Asma‘î dedi ki: **مُراحٌ مُنْفَسِحٌ**: hayvanı çoğaldığında; ve o, **قَرِعَ المُراحُ**’ın zıddıdır. Ve onların ağılı **انْفَسَح**: develeri çoğaldığında; Hüzeylî dedi ki:
  “Ağıl **انْفَسَحَ** ettiğinde sizi zengin edeceğim.”
Ve Ezherî bu tercümenin sonunda dedi ki: **جمل مَفْسُوحُ الضُّلُوع**; **مَسْفُوحٍ** manasında; yerde **سَفْحاً** **يَسْفَح**; Humeyd b. Sevr dedi ki:
  “Yolculuğum için bir **مَسْفوحاً** yaklaştırdım; sanki o, bir kaburga kemiğinin iliğidir; ön tarafı ve yokuşu.”
**مقاييس اللغة:**
(**فسح**) **الفاء** ve **السين** ve **الحاء**: tek bir kelimedir; genişliğe ve genişlemeye delâlet eder. Bundan: **الفَسيح**: geniş olan. Ve mecliste **تَفَسَّحت**; ve meclisi **فَسَّحت**.
**القاموس المحيط:**
**الفُسْحَةُ** (ötre ile): genişliktir. Ve mekân **فَسُحَ**, **ككَرُمَ**; ve **أفْسَحَ** ve **تَفَسَّحَ** ve **انْفَسَحَ**; o hâlde o, **فَسيحٌ** ve **فُساحٌ** ve **فُسُحٌ** ve **فُسْحُمٌ**’dur. Ve onun için **فَسَحَ**, **كمَنَعَ**: ona genişletti; **كتَفَسَّحَ**. Ve **رَجُلٌ فُسُحٌ** ve **فُسْحُمٌ**: geniş göğüslü. Ve **الفَسْحُ** (fetha ile): geçiş iznine benzer şeydir. Emir, yolculukta onun için **فَسَحَ**: ona **الفَسْحَ** yazdı; ve o da, adımı uzaklaştırmaktır.
**كالفَيْسَحَى**. Ve **تَفاسَحُوا**: genişlediler. Ve **مُراحٌ مُنْفَسِحٌ**: hayvanı çoğaldı.
**تاج العروس:**
**فسح**
**الفُسْحة** (ötre ile) ve **الفُسَاحة**: yerdeki geniş genişliktir; ve mekân **فَسُحَ**. **ككَرُم**: **فَسَاحةً**. Ve **أَفْسحَ** ve **تَفسَّحَ** ve ucu **انفسَحَ**: uzak bakışı engelleyen bir şey onu geri çevirmediğinde. Ve göğsü **انفسحَ**: açıldı. O hâlde o, **فَسِيحٌ** ve **فُسَاحٌ**; **طَويل** ve **طُوَال** gibi. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “ve evi **فُسَاحٌ**” yani geniş; ve manasında **فَيَّاح** rivayet edilir. Ve geniş bir konak (**منزلٌ فَسِيح**) ve **مجلس فَسحٌ** **فَعِلٍ** üzere; ve **فُسْحُم**: geniş; **الميم** ziyadedir. Ve mecliste onun için **فَسَحَ** **كمَنَعَ**: **يَفْسَح**; **فَسْحاً** ve **فُسُوحاً**: ona genişletti; **كَتفسَّحَ**. Tenzîlde: “Size meclislerde **تَفَسَّحُوا** denildiğinde, **فَافْسَحُوا**; Allah size **يَفْسَحِ**.” Ve kavim **يَتفسَّحون**: yerleşip imkân bulduklarında. Ve **رَجلٌ فُسُحٌ** ve **فُسْحُمٌ**: geniş göğüslü; **الميم** ziyadedir. Efendimiz Resûlullah’ın, Allah ona salât ve selâm etsin, sıfatında: “iki omuz arası **فَسِيحُ**” yani araları uzak; göğsünün genişliği sebebiyle aralarındaki uzaklık için. Lihyânî nakletti: “Falan, **ابنُ فُسحُمِ**’dur”; ve dedi ki: Onun **الفُسْحَة** ve **الانفساحِ**’tan olduğunu görüyoruz; dedi ki: Bunun ne olduğunu bilmiyorum. Ve **الفَسح** (fetha ile): geçiş iznine benzer; denir: Emir, yolculukta onun için **فَسَحَ**: ona **الفسْحَ** yazdığında. Ve o, yani **الفَسْحُ**, ayrıca: adımı uzaklaştırmaktır; **كالفَيْسَحي** gibi. **التهيب**’de: Ben, Benî ‘Ukayl’den, adı **شَمْلَة** olan bir bedevîyi işittim; kendisi için bir kırba diken saraça dedi ki: “Diktiğinde adımı **أَفسِحِ** et ki dikiş yırtılmasın”; diyor ki: iki dikiş arasını uzaklaştır. Ve Ferrâ dedi ki: İnsanlar **تَفسَّحُوا**’yu **أَلف**sız okudu; Hasan ise onu **تَفاسحُوا** diye **أَلف** ile okudu; dedi ki: **تفاسَحوا** ile **تَفسَّحُوا** manada yakındır; yani genişleyin; **تَعهَّدته** ile **تَعاهَدْته**, ve **صَعَّرْت** ile **صاعَرْت** gibi. Ve Asma‘î dedi ki: **مُرَاحٌ مُنفسِحٌ**: hayvanı çoğaldığında; ve o, **قَرِع المُرَاحُ**’ın zıddıdır. Ve onların ağılı **انفسحَ**: develeri çoğaldığında. Hüzeylî dedi ki: “Ağıl **انفَسَحَ** ettiğinde sizi zengin edeceğim.” Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **الفُسْحَتَانِ**: **العَنْفَقةِ**’nin iki yanından, üzerinde kıl olmayan yer. Ve **التهذيب**’de: **جَملٌ مفسوحُ الضُّلُوعِ**; **مَسفوحٍ** manasında; yerde **سَفْحاً** **يَسْفَح**; Humeyd b. Sevr dedi ki:
فقَرَّبتُ **مَفسُوحاً** لرَحْلي كأَنّه ... قَرَى ضِلَعٍ قَيْدَامُها وصَعُودُها . **فشح**
**فَشَحَ** **كمنَعَ** ve **فَشَج**: iki bacağı arasını açtığında; **بالحَاءِ والجيم**; bunu Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti. Ve ondan **فَشَح**: saptı; **كفَشّحَ**: **تَفْشِيحاً**; ikisinde de **بالحاءِ والجيم**; Sa‘leb’den de. Ve dişi deve **تَفشَّحَت**: **كانْفشحتْ**; ve **فَشّحَت**: işemek için bacaklarını açtı. Hassân dedi ki:
إِنّكِ لو صاحَبْتِنَا مَذحْتِ ... وحَكَّكِ الحِنْوَانِ فانْفشَحْت
Ve denildi: **انفشَحَت**: bir ağrı sebebiyle öyle kaldığında.
