# فسخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فسخ

خ س ف
خسف ، خفس ، سخف ، فسخ : مستعملة .
خسف : أبو عُبيد _ عن الأصمعي _ الْخَسْفُ :
النُّقْصان .
أبو عبيد : قال : الْخَاسِفُ : المَهْزُول .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الهيثم _ أنه
قال : الْخَسْفُ : الْجُوعُ .
والْخَاسِفُ : الجَائِعُ .
وأنشد قَوْلَ أَوْسٍ :
أَخُو قُتُراتٍ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ
إذَا لَمْ يُصِبْ لَحْماً مِنَ الوَحْشِ خَاسِفُ
قال : وخَسَفَتِ الشَّمْسُ وكَسَفَتْ : بمعنىً
واحد .
قال : وخُسِفَ بالرَّجُل _ وبالقوم _ إذا
أَخَذَتْه الأرضُ فدخل فيها .
قال الله جلّ وعزّ : ( لولا أن من الله علينا لخسف بنا ( [ القصص : 82 ] .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَسْفُ
إلْحاق الأرض الأُولَى بالثانية . والْخَسْفُ
أن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماءٍ عِدٍّ : والْخَسْفُ :
الْجَوْزُ الذي يُؤْكَلُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ الْخَسِيفُ البِئْرُ
التي تُحْفَر في الحجارة ، فلا ينقَطِع ماؤُها
كَثْرَةً .
وأنشد غيره :
قَدْ نَزَحَتْ إنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفاَ
أَوْ يَكُنِ الْبِحْرُ لَهَا حَلِيفَا
وقال ابن بُزُرْج : ما كانت البِئْرُ خَسيفاً ،
ولقد خُسِفَتْ .
وقال الليث : الْخَسْفُ سُؤُوخُ الأرض بما
عليها .
تقول : انْخَسَفَ به الأرضُ ، وخَسَفَ الله به
الأرضَ ، وعَيْنٌ خَاسِفَةٌ وهي التي فُقِئَتْ
حتَّى غابَتْ حَدَقَتُها في الرَّأْس ، وبِئرٌ
خَسيفٌ _ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء
فلا تَنْزَحُ أبداً .
والْخَسِيفُ من السحاب ما نشأ مِنْ قِبَلِ
العَيْنِ حَامِلَ ماءٍ كثيرٍ ، والعَيْنُ عن يمين
القِبْلَة .
والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامة خُسُوفاً وهو
دُخُولُها في السماء ، كأنها تكَوَّرَتْ في
جُحْرٍ .
والْخَسْفُ أن يُحَمِّلَكَ إنْسَانٌ ما تَكْرَهُ .
أبو زيد والأصمعيُّ : خَسَفَ المكانُ
يَخْسِفُ ، وخَسَفَهُ الله ، رواه عنهما أبو
عبيد .
وقال الفرَّاءُ : عَيْنٌ خَاسِفٌ _ إذا غارتْ
والبِئْرُ خَسِيفٌ لا غَيْرُ ، وناقةٌ خَسِيفٌ :
غَزِيرَةٌ سريعةُ القَطْعِ في الشتاء .
وقد خَسَفْنَاها خَسْفاً .
والْخَسْفُ الْجَوْزُ _ بِلُغَةِ الشِّحْر .
أبو عمرو : الْخَسْفُ الذُّلُّ . والْخَسْفُ
الجُوعُ ، والْخَسْفُ غُؤُورُ العَيْن ، والْخُسُفُ
النُّقَّةُ من الرِّجَال .
ويقال في الجَوْزِ والذُّلِّ : خُسْفٌ أيضاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ يقالُ للغلام
الخفيف النَّشِيط : خَاسِفٌ وخَاشِفٌ ،
ومِزاقٌ وقَضِيبٌ ، ومُنْهَمكٌ .
خفس : قال ابن المُظَفِّرِ : يقال للرَّجُلِ :
خَفَسْتَ يا هذا وأَخْفَسْتَ ، وهو من سُوء
القول _ إذا قُلْتَ لصاحبك أَقْبَحَ ما تَقْدِرُ
عليه .
قال : والشَّرَابُ الْمُخْفِسُ : السَّرِيعُ
الإسْكَارِ ، واشْتِقَاقُه من الْقُبْح ، ألا ترى
أنه يَخْرُجُ من سُكْره إلى قُبْحِ القوْل
والفِعْل ؟ .
وقال الفرَّاء _ في كتاب ) ( المَصَادِرِ ) ( يقال :
أَخْفِسْ _ أي : أقِلَّ المَاءَ ، وأَكْثِر النَّبِيذَ ،
وكذلك : أَعْرِقْ .
ورَوَى أبو العباس _ عن عمروٍ عن أبيه _
أنه قال : الْخَفِيسُ : الشَّرَاب الكَثيرُ
المِزَاج .
قال : وشَرَابُ مُخْفَسٌ _ إذا أُكْثِرَ ماؤُه ،
وهذا ضدُّ ما قاله الفرَّاء .
وقال أبو عمرو : الْخَفْسُ : الاستهزاء
والْخَفْسُ : الأكْلُ القَلِيل .
وكان أبو الهَيْثم _ فيما أخبرني المنذِرِيُّ
عنه _ يُنْكِرُ قولَ الفرَّاء _ في الشراب
الْمُخْفَسِ _ إنَّه الَّذي أُكْثِرَ نَبِيذُه وأُقِلَّ ماؤُه .
سخف : قال الليث : السُّخْفُ رِقَّةُ الْعَقْل ،
ورجُلٌ سَخِيفُ العَقْل : بَيِّنُ السُّخْفِ وهذا
من سَخْفَةِ عَقْلِك ، وسَخَافَةِ عقلك ، وثوبٌ
سَخِيفٌ : رقِيقُ النَّسج ، بَيِّنُ السَّخَافَة
لا يكادون يقولون : ) ( السُّخْفُ ) ( إلا في
العقل خاصَّةً ، والسَّخَافَةُ عامٌّ في كل شيء
نَحْوُ السحاب والسِّقَاءَ _ إذا تغَيَّر وبَلِيَ _
والعُشْبِ السَّخِيفِ ، والرجُلِ السَّخِيفِ .
وفي حديث أبي ذَرٍّ : ) ( أَنَّهُ لَبِثَ أَيَّاماً فَمَا
وَجَدَ سَخْفَةَ الّجُوعِ _ أَيْ : رِقَّتَهُ وَهُزَالَهُ ) ( .
عمرو _ عن أبيه _ قال : السَّخْفُ رِقَّةُ
العَيش ، والسَّخْفُ ضعف العقل .
ابن شميل : أرضٌ مُسْخِفَةٌ : قَلِيلَةُ الكَلأ _
أُخِذَ من الثوب السَّخِيفِ .
فسخ : قال الليث : الْفَسْخُ زوالُ المَفْصِلِ عن
موضعه .
يقال : وَقَعَ ، فانْفَسَخَتْ قَدَمُه وفَسَخْتُهُ أنا .
ويقال : فَسَخْتُ البيع بين البَيِّعَيْنِ فانْفَسَخَ
البيعُ _ أي : نَقَضْتُهُ فانتقض .
والْفَسِيخُ : الضَّعِيفُ المُتَفَسِّخُ عند الشِّدَّة ،
واللحمُ إذا أَصَلَّ ألْفَسَخَ وَتَفَسَّخَ عن
الْعَظْم ، وكذلك تَفَسُّخُ الْجِلْدِ عن العظم .
ويَتَفَسَّخَ الشَّعْرُ عن الْجِلْدِ ، ولا يقالُ إلا
لشَعَر الْمَيْتَةِ وجِلْدِها ، ورجلٌ فَسِيخٌ :
لا يَظْفَرُ بحاجته .
أبو عبيد _ عن الكِسائيِّ _ أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ :
نَسِيتُهُ .
قال . وقال غيره : فَسَخْتُ الشيء _ إذا
فرَّقْتُهُ ، وفَسَخْت يَدَه فَسْخاً _ بغير ألف .

### Türkçe

خ س ف
**خسف** , **خفس** , **سخف** , **فسخ** : kullanımdadır.

**خسف** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _ **الْخَسْفُ** :
eksilme.

Ebû Ubeyd : dedi ki: **الْخَاسِفُ** : zayıflamış (cılız).

Ve bana Münzirî _ Ebû’l-Heysem’den _ onun
şöyle dediğini haber verdi: **الْخَسْفُ** : açlık.
Ve **الْخَاسِفُ** : aç olan.

Ve Evs’in sözünü inşâd etti:
“Dumanlar sahibi bir (kimsedir); gerçekten onun,
eğer vahşîden et elde etmezse **خَاسِفُ** olduğu apaçık olmuştur.”

Dedi ki: ve **خَسَفَتِ الشَّمْسُ** ve **كَسَفَتْ** : bir tek mânâdadır.

Dedi ki: **خُسِفَ** adamla _ ve kavimle _; eğer
yer onu aldı da içine girdi ise.

Allah celîl ve azîz dedi ki: (Eğer Allah’tan bize bir lütuf olmasaydı, elbette bizi yere batırırdı) [el-Kasas: 82].

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki: **الْخَسْفُ** :
birinci yerin ikinciye ilhak edilmesi. Ve **الْخَسْفُ** :
kazanın, **عِدٍّ** suya ulaşmasıdır; ve **الْخَسْفُ** :
yenilen cevizdir.

Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ **الْخَسِيفُ** : taşlarda kazılan kuyu; suyu
çokluğundan dolayı kesilmez.

Ve başkası inşâd etti:
“Eğer **خَسِيفاَ** değilse, gerçekten suyu çekilmiştir;
yahut deniz onun için bir müttefik olur.”

İbn Büzürc dedi ki: kuyu **خَسيفاً** değildi,
ama gerçekten **خُسِفَتْ**.

Leys dedi ki: **الْخَسْفُ** : yerin, üzerindekilerle birlikte çökmesidir.

Dersin ki: yer onunla **انْخَسَفَ**; ve Allah onunla yeri **خَسَفَ**.
Ve **عَيْنٌ خَاسِفَةٌ**: o, oyulup çıkarılıncaya kadar gözbebeği başın içinde kaybolan (göz)dur. Ve **بِئرٌ خَسيفٌ**: eğer dağının (kenarı) suyun **عَيْلَمِ**’inden delinirse, artık asla suyu çekilmez.

Ve buluttan **الْخَسِيفُ**: **العَيْنِ** tarafından doğup çok su taşıyan (kısım)dır; ve **العَيْنُ** kıblenin sağındadır.

Ve güneş kıyamet günü **خُسُوفاً** ile **تَخْسِفُ**; bu, onun göğe girmesidir; sanki bir deliğe dürülüp toplanmış gibidir.

Ve **الْخَسْفُ**: bir insanın sana hoşlanmadığın şeyi yüklemesidir.

Ebû Zeyd ve el-Asmaî: **خَسَفَ** mekân **يَخْسِفُ**; ve Allah onu **خَسَفَهُ**; ikisinden de Ebû Ubeyd rivayet etti.

Ferrâ dedi ki: **عَيْنٌ خَاسِفٌ**: eğer çökerse;
ve kuyu **خَسِيفٌ** başka değil. Ve **ناقةٌ خَسِيفٌ**: kışın bol (sütlü) ve kesimde hızlıdır.
Ve onu **خَسْفاً** ile **خَسَفْنَاها**.

Ve **الْخَسْفُ** cevizdir _ Şihr lügatinde.

Ebû Amr: **الْخَسْفُ** zillet. Ve **الْخَسْفُ** açlık; ve **الْخَسْفُ** gözün çökmesi; ve **الْخُسُفُ** erkeklerden seçkin (nükkâ)dır.

Ve ceviz ve zillet hakkında: **خُسْفٌ** da denir.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: hafif, çevik oğlana
**خَاسِفٌ** ve **خَاشِفٌ** denir;
ve **مِزاقٌ** ve **قَضِيبٌ** ve **مُنْهَمكٌ**.

**خفس** : İbnü’l-Muzaffir dedi ki: adama şöyle denir:
**خَفَسْتَ** ey şu (kimse) ve **أَخْفَسْتَ**; bu, kötü söz cinsindendir;
eğer arkadaşına gücünün yettiği en çirkini söylersen.

Dedi ki: ve **الشَّرَابُ الْمُخْفِسُ**: çabuk sarhoş eden (içki)dir;
onun iştikakı çirkinliktendir; görmez misin, sarhoşluğundan söz ve fiilin çirkinliğine çıkar?

Ferrâ _ **المَصَادِرِ** kitabında _ dedi ki: denir:
**أَخْفِسْ** yani: suyu azalt, nebîzi çoğalt;
ve aynı şekilde: **أَعْرِقْ**.

Ebû’l-Abbâs rivayet etti _ Amr’dan, babasından _
şöyle dediğini: **الْخَفِيسُ**: karışımı çok olan içkidir.

Dedi ki: ve **شَرَابُ مُخْفَسٌ**: eğer suyu çoğaltılırsa;
bu, Ferrâ’nın dediğinin zıddıdır.

Ebû Amr dedi ki: **الْخَفْسُ**: alay etme.
Ve **الْخَفْسُ**: az yeme.

Ebû’l-Heysem _ Münzirî’nin bana ondan haber verdiğine göre _
Ferrâ’nın **الْمُخْفَسِ** içki hakkındaki sözünü inkâr ederdi:
onun, nebîzi çoğaltılıp suyu azaltılan (içki) olduğunu.

**سخف** : Leys dedi ki: **السُّخْفُ** aklın inceliğidir.
Ve **رَجُلٌ سَخِيفُ العَقْل**: **السُّخْفِ**ü açık olan (kimsedir). Bu,
senin aklının **سَخْفَةِ**sindendir ve aklının **سَخَافَةِ**sindendir. Ve **ثوبٌ سَخِيفٌ**: dokuması ince, **السَّخَافَة**si açık olan (elbise)dir. Neredeyse **السُّخْفُ** demezler, ancak
özellikle akılda; **السَّخَافَةُ** ise her şeyde geneldir;
bulut ve kırba gibi _ değiştiği ve eskidiği zaman _;
ve **العُشْبِ السَّخِيفِ** ve **الرَّجُلِ السَّخِيفِ** gibi.

Ebû Zerr hadîsinde: “Gerçekten o günlerce kaldı da
**سَخْفَةَ الّجُوعِ** bulmadı; yani: onun inceliğini ve zayıflığını.”

Amr _ babasından _ dedi ki: **السَّخْفُ** geçimin inceliğidir;
ve **السَّخْفُ** aklın zayıflığıdır.

İbn Şümeyl: **أرضٌ مُسْخِفَةٌ**: otu az olan (arazi)dir;
**الثوب السَّخِيفِ**’ten alınmıştır.

**فسخ** : Leys dedi ki: **الْفَسْخُ** eklemin yerinden
kaymasıdır.

Denir ki: düştü de ayağı **انْفَسَخَتْ**; ve ben onu **فَسَخْتُهُ**.

Ve denir ki: iki satıcı arasında satımı **فَسَخْتُ** da satım **انْفَسَخَ**;
yani: onu bozdum da bozuldu.

Ve **الْفَسِيخُ**: şiddet anında gevşeyip dağılan zayıf (şey)dir.
Ve et, eğer kokarsa, elbette **أَلْفَسَخَ** ve kemikten **تَفَسَّخَ**;
ve aynı şekilde derinin kemikten **تَفَسُّخُ**u.

Ve saç deriden **يَتَفَسَّخَ**; ancak
leşin saçı ve derisi için söylenir. Ve **رجلٌ فَسِيخٌ**:
ihtiyacına erişemez.

Ebû Ubeyd _ el-Kisâî’den _: **أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ**: onu unuttum.

Dedi. Ve başkası dedi ki: **فَسَخْتُ** şeyi: eğer
onu ayırıp dağıttıysan. Ve elini **فَسَخْتُ** **فَسْخاً** _ elifsiz.
