# فسر (ف-س-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yorum

- Harfler: ف - س - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَفْسِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Yorum | 1 | 1 | [25:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/ayet/25:33.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
2. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
3. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
4. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
5. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فسر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [اول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md), [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md), [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Üstü örtülü bir şeyin örtüsünü kaldırıp iç yüzünü ve mahiyetini açığa çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin kapalılık ve itiraz barındırmayan, gerçeği doğrudan gösteren nihai açıklaması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir gösterge veya ifadeden hareketle gizli gerçeğin teşhis ve idrak edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Tefsir kavramını salt öznel ve zihni bir yorum üretimi sanarak örtüyü açma ve gerçeği teşhis etme nesnelliğinden koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فس | Bir yapıyı delme, aralama, açığa çıkarma ve sınırın dışına sızma; nitekim [فسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD.md) genişleyip açıklık oluşturmayı, [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) düzenin delinip bozulmasını, [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) ise kabuğun çatlayıp tohumun veya canlının dışarı fırlamasını anlatır | ر | Çekirdekteki aralanma hareketine süreklilik, berraklık ve baştan sona görünür kılma vasfı katarak kapalı bir metin veya durumun üzerindeki örtüyü bütünüyle kaldırıp aydınlatma anlamına kavuşturur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışavurum ve kelamın mahreci | Sözün veya gizlenmiş olanın dış dünyaya aralanması ve açıklanması |
| س | Diken, destek; tutunma, sabitleme ve nüfuz etme | Kapalılığı delen, derine nüfuz eden ve yapıyı tutan odak |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, idrak ve gözetleme | Durumu tepeden kavrayan, bilince ve akla sunulan aydınlanma |
| فسر | Ağızdan çıkan nüfuz edici açıklamanın zihinde açık ve net bir kavrayış üretmesi | Örtülü veya anlaşılması güç bir meselenin derinine nüfuz edilerek aklın kavrayabileceği berraklıkta açığa çıkarılması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir örtüyü kaldırıp altında olanı görünür kılmak; ayrıca hekimin hastanın iç durumunu ve hastalığını teşhis etmek için baktığı idrar kabı veya emareye تفسرة denmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında hekimin teşhis için baktığı sıvıya ve gizliyi ele veren göstergeye bu kökten isim verilmiş; klasik sözlüklerde hekimin idrar tahliliyle illeti tespit etmesi nazaru't-tabîb ile kayıtlanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem tıp ve dil kullanımında bir şeyin durumunu dışa vuran, hastalığın mahiyetini çözmeye yarayan araç ve açık kılavuz anlamında تفسرة kullanılmış, kelamda ise kapalı sözün maksadını ortaya koyma manası yerleşmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فسر kökü, Sami dil ailesinde örtülü olanı açma, ayrıntılandırma, çözme ve açıklama semantik tabanıyla doğrudan bağlantılıdır. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice karşılıkları (özellikle Aramice ve Süryanice p-š-r / paššar kökü; rüya tabir etmek, çözmek, metalleri eritip ayrıştırmak, şerh etmek; İbranice p-š-r / pišrê geleneğinde kutsal metinleri detaylı tefsir ve tevil etmek) fonetik ve anlamsal açıdan düzenli bir denklik gösterir. Sami dillerindeki ortak katman, katı ve düğümlü olan bir yapının çözülmesi, eritilmesi ve böylece sırrının ifşa edilmesidir. Erken dönem Arap tıp terminolojisinde hastanın gizli illetini açığa vuran tanı kabına تفسرة denmesi, kökün somut düzeydeki «içteki gizli hali dıştaki emareyle çözüp açma» fonksiyonunu muhafaza ettiğini gösterir. Arapçada kök, zihni ve metinsel alanda kapalı veya müşkil lafzın üzerindeki örtünün kaldırılarak asıl muradın berraklaştırılması yönünde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فسر ile [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) arasındaki kalb (harf dönüşümü) ilişkisi | [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) örtüyü sıyırmak ve aydınlanmak iken, فسر örtülü lafız veya durumun içyüzünü teşhis edip açığa çıkarmaktır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice/Süryanice p-š-r biçimi | Düğümü çözme, rüyayı tabir etme, gizli metni şerh etme ve ayrıştırma anlamlarında ortak miras köktür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde açma/bölme tabanlı ses kökleri | Çeşitli Afro-Asyatik kollarda p-s / p-š çekirdeğinin ayırma ve açma kökleriyle örtüşmesi muhtemeldir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فسر | Anlamlı | Açmak, beyan etmek, teşhis etmek | Örtülü bir sözün veya durumun mahiyetini açığa çıkarmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Yırtmak, parçalamak, sezmek | Avı parçalamak; derin bakışla gizli hali sezmek (firaset). | Kur'an'da geçmez; içe nüfuzla ilişkilidir |
| [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Örtüyü açmak, ortaya çıkmak | Kadının yüzünü açması, sabahın ışıması, yolu açan yolculuk. | Kur'an'da geçer; hedef kökle tam kalb (ters yüz) ilişkisi |
| [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Sınırı aşmak, ihmal etmek | Haddini bilmeyip ölçüyü kaçırmak, boşa harcamak. | Kur'an'da geçer; denge sınırını delme ilişkisi |
| [رفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Çifte atmak, tekmelemek | Ayağıyla vurup itmek, sertçe defetmek. | Kur'an'da geçmez; fiziksel dışa vurum |
| [رسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81.md) | Anlamlı | Prangayla yürümek, ağır adımlarla ilerlemek | Köstek veya bağ altında zorlukla hareket etmek. | Kur'an'da geçmez; açılmanın zıddı olan bağlanma hali |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فسر | Merkez | Beyan ve açıklama | Müşkil ve kapalı olanın örtüsünü kaldırıp somut göstergelerle gerçeği teşhis ettirme nüansı | Bir şeyin iç yüzünü gösteren emareyi ortaya koyarak aydınlatma |
| [اول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Tevil ve sonuca döndürme | Bir sözü veya durumu nihai varacağı akıbete, kök gayeye ve asıl sonuca yönlendirme nüansı | Lafzın taşıdığı muhtemel manalardan aslına en uygununa irca etme |
| [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Genişletme ve açma | Daralmış, sıkışmış veya karmaşık bir meseleyi açıp sererek anlaşılır kılma nüansı | Eti yarıp açar gibi manayı katman katman ferahlatıcı biçimde ortaya koyma |
| [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Ayırma ve netleştirme | Birbirine karışmış iki şeyi birbirinden kesin sınırla ayırarak aşikar etme nüansı | Hak ile batılı, doğru ile yanlışı aradaki fasılayı netleştirerek gösterme |
| [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) | Zıt | Gizleme ve saklama | Bilinen veya açığa çıkarılması gereken bir gerçeği kasıtlı olarak örtüp örtbas etme nüansı | Hakikatin üzerine perde çekerek görünmesini engelleme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فسر | Örtüyü açıp gerçeği beyan etme | Kapalı bir göstergeden yola çıkarak asıl manayı teşhis edip aydınlatma | Kesin |
| Latince | interpretari, explanare | Yorumlamak, düzleyip açık kılmak | Explanare düzleştirip açmayı karşılarken, interpretari aracı olup anlamlandırmayı ifade eder; hekimane teşhis nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | explain, interpret, elucidate | Açıklamak, tefsir etmek, aydınlatmak | Explain karmaşıklığı gidermeyi, elucidate ışık tutmayı anlatır; kökün örtüyü kaldırıp teşhis koyma somutluğunu tam vermez. | Güçlü |
| Almanca | erklären, auslegen, deuten | Açıklamak, şerh etmek, yorumlamak | Auslegen metni açıp yaymayı, deuten işaretlerden anlam çıkarmayı karşılar; göstergeden hakikate ulaşma boyutu deuten ile örtüşür. | Güçlü |
| Fransızca | expliquer, interpréter | Açıklamak, yorumlamak | Expliquer katlanmış olanı açmayı (ex-plicare) içerir ki bu kökün örtüyü açma semantiğiyle yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَفْسِيرًا | İtirazları çürüten, kapalılığı gideren ve hakikati en yetkin biçimde teşhis edip gösteren beyan | Müşriklerin getirdiği her türlü çarpık misale ve itiraza karşı vahyin sunduğu nihai açıklık (Furkān [25:33](https://lisan.digital/tr/ayet/25:33.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin mahiyeti ve aklın delaleti | İlahi hitabın kendi içinde çelişki barındırmaması ve itirazları en açık delille hükümsüz kılması | Şüpheleri izale eden, hakikati apaçık gösteren hüccet ve teşhis |
| Fıkıh | Mücmel ve müşkil lafızların beyanı | Şariin kapalı bıraktığı hüküm ve lafızların başka bir nas ile açıklığa kavuşturulması | Lafzın muradını ortaya koyan ve hükmün illetini tespit eden beyan |
| Tefsir | Kur'an metninin anlaşılması | Tefsir ile tevil arasındaki fark; tefsirin nüzul, rivayet ve lügate, tevilin ise dirayete dayanması | Kur'an'ın lafzî örtüsünü aralayarak murad-ı ilahiyi ortaya koyma faaliyeti |
| Hadis | Peygamber'in Kur'an'ı beyanı | Sünnetin Kur'an'ı tefsir etme yetkisi ve sahabenin Kur'an tefsirindeki rivayet değeri | Mücmeli tafsil, müphemi tayin eden nebevi açıklama ve amelî gösterge |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin rehberliği | Nihai açıklık | Şüpheleri ve sapmaları izale etme | Dini sistemde tefsir, insanın eksik aklıyla ürettiği çarpık iddiaları hakkın apaçık beyanıyla bertaraf eder. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Teşhis ve analiz | Veriden hakikate ulaşma | Tıptaki تفسرة gibi, dış belirtilerden hareketle sistemin iç işleyişini ve illetini keşfetme yöntemidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamusal hitap | Şeffaflık ve gerekçelendirme | Toplumsal tereddütleri giderme | İktidarın aldığı kararların ardındaki maksat ve gerekçeyi halka hiçbir kapalılık bırakmadan ilan etmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Sözleşmeler ve piyasa düzeni | Belirlilik ve şeffaflık (gararın defi) | Aldanma ve ihtilafı önleme | Akdin şartlarını ve malın niteliğini açıkça ortaya koyarak gizli kusur ve belirsizlikleri ortadan kaldırma işlevidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tıbbi tanı, spektral analiz ve ters problem çözümü | Görünmeyen iç durumu (hastalık, element yapısı) dışa yansıyan spektrum veya gösterge üzerinden tam olarak teşhis etme işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hermenötik teşhis ve metin şerhi | Metnin tarihsel, dilsel ve bağlamsal göstergelerini inceleyerek yazarın üzerini örttüğü veya zamanla kapanan asıl muradı ortaya çıkarma | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tefsiri yalnızca kutsal bir kitabın kenarına düşülen kişisel yorumlar, akademik izahlar veya tarihsel bir edebi tür olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir meselede ileri sürülebilecek en mükemmel karşı-tez, hakikatin özünü gösteren, tüm örtüleri kaldıran ve itirazları kökünden çürüten ilahi teşhis |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki «ahsen-i tefsir» ifadesini insanların yaptığı tefsir faaliyetine indirgemek ve vahyin getirdiği bizzat hakikati teşhis eden dinamik gücü kavramaktan mahrum kalmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'da yalnızca bir defa (Furkān [25:33](https://lisan.digital/tr/ayet/25:33.md)) geçen bu kök, vahyin inkarcıların her türlü itiraz ve misaline karşı getirdiği cevabın sıradan bir söz değil, meselenin içyüzünü bütün çıplaklığıyla gösteren en mükemmel teşhis ve beyan olduğunu ilan eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin ve inkarcı zihniyetin peygamberliğe, vahyin parça parça indirilişine ve ahirete dair itirazlarının ele alındığı cedel ve meydan okuma ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin getirdiği açıklamaların soyut bir felsefi tartışma veya karmaşık bir nazariye olduğu zannını yıkar; onun yerine gizleneni açığa vuran, hastalığı teşhis eden ve gerçeği örtüsüz sunan berrak bir hakikat olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Örtülü bir şeyin perdesini kaldırarak içyüzünü görünür kılmak; hekimin hastanın içindeki illeti dışa vuran emareyi (idrar/belirti) inceleyerek hastalığı teşhis etmesi.
- Soyut anlam: Bir metnin, olayın veya itirazın ardında yatan gizli ve müşkil maksadı göstergeler üzerinden aydınlatıp aklın tereddüt etmeyeceği kesinlikte açığa çıkarma.
- Sistematik karşılık: İtiraz ve kapalılık perdesi altında saklanan duruma karşı, hakikatin illetini ve özünü bütünüyle ifşa eden nihai ve mükemmel beyan.
- LaTeX modeli: $$T(X) = Y \iff \Phi(X, S) \to Y \quad \text{öyle ki} \quad O(Y) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ örtülü, müşkil veya itiraz barındıran durumu; $S$ hekimane bakışla incelenen harici semptom ve göstergeleri; $\Phi$ gizli durumu göstergeler üzerinden çözen teşhis fonksiyonunu temsil eder. $T$ tefsir işlemini, $Y$ açığa çıkarılmış nihai hakikati, $O(Y)$ ise hakikat üzerindeki kapalılık ve örtü fonksiyonunu simgeler. Örtünün sıfırlanması ($O(Y)=0$), en güzel ve mükemmel beyanın gerçekleştiğini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/ayet/25:33.md) — تَفْسِيرًا

وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا

Meal (IK): Onlar sana bir misal getirmeye görsünler, Biz; onun gerçeğini ve en iyi anlaşılanını sana getirmişizdir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والفاء معهما
س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات
سرف:
الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز.
والأِسراف نقيض الاقتصاد.
ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ.
والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً.
وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة.
والسَّرِفُ: الجاهِلُ، وقال:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
والسَّرَفُ: الخَطَأ، يقال: أردْتُكم فسَرِفْتُكُم، قال:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
أي لا يُخطِئُون ويَضَعُونَه موضِعَه.
رسف:
الرَّسْفُ والرَّسيفُ والرَّسَفانُ: مِشْيَة المُقَيَّد، وقد رَسَفَ في القَيْد يَرسُفُ رَسيفاً فهو راسفٌ.
والمَرْسَفةُ: المَمْشى لمّا نجدها ووَجَدنا المَرْسَف.
فرس:
هذا فَرَسٌ وهذه فَرَسٌ والفُروسَةُ، مصدر الفارس، لا فِعْلَ له.
والفِراسةُ مصدر التفرس.
والفَرْسُ: دَقُّ العُنُق.
والفَريسةُ فَريسةُ الأسَد، ونادَى منادي عُمَرَ فقال: لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا: أي لا تكسِروا العُنَقَ.
وأبو فِراس: كُنيةُ الأسَد، وكنية الفرزدق أيضاً.
والفَريس: حَلْقةُ الحَبْل من خَشَب، قال:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ
رفس:
الرَّفسَةُ: الصَّدْمَةُ بالرِّجْل في الصَّدْرِ.
سفر:
السَّفْر: قومٌ مسافِرون وسُفّار، والأَسفار جماعة السَّفْر.
والسَّفَر: بَياض النَّهار، وأسفَرَتْ: أَصَبَحت، وأَسَفَرَ الصُّبْحُ، تقول: رُحْ بنا إلى المنزل بسَفَرٍ أي قبل اللَّيل.
ووجهٌ مُسْفِرٌ: منيرٌ مُشرِقٌ سروراً وحسناً.
وسَفَرْتُ الشيءَ عن الشيء سَفْراً أي كَشَطْتُه فانسفَرَ وذَهَبَ قال:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
وانسَفَرَتِ الإِبِل: تَصَرَّفَت فذَهَبَت.
والسَّفيرُ: ما تَساقَطَ من الشَّجَر أيّامَ الخريف، سَفَرَتْ به الرَّيحُ.
ويقال: اعلِفُوه سَفيراً.
وسَفَرْتُ البيتَ بالمِسْفَرةِ أي كَنَستُه بالمِكنَسةِ سَفْراً.
والسَّفيرُ: الكُناسةُ.
والسُّفُور: سَفْرُ المرأةِ نِقابَها عن وجهها فهي سافِرٌ وهُنَّ سَوافِرُ، قال تَوْبةُ:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
السِّفارُ: خَيطٌ يُشَدُّ طَرَفه على خِطام البعير فيُدارُ عليه، ويُجُعَل بقيَّتُه زمامَها، ورُبَّما كان السِّفار من حديد، والجمع أسفِر.
والسَّفيرُ: رسول بعض القوم إلى قوم، وهم السُّفَراءُ.
والأسفار أجزاءُ التَّوراة، وجُزءٌ منه سِفرٌ، والتَّوراة خمسة أسفار أي كُتُب.
سِفْرٌ يخرُجُ من بني إسرائيلَ من مِصر، وسِفر لسيرة الملوك، وسِفْر الوَصيّة وسفر مُكَرّرٌ.
والسَّفَرة: الكَتَبةُ، وملائكةُ السَّماءِ والأرضِ سَفَرة أي كَتَبةٌ، وهم الكنبة الذين يُحصُون أعمالَ أهلِ الأرض من قوله سبحانه: بأيدي سَفَرة.
ويقال: سَفَرت الكتاب أي كَتَبْتُ أسفِره سَقراً.
والسِّفُيرُ: الفَيْج والتابع والخادم.
وسُفْرة الطعام تُتَّخَذُ للمسافرِ.
فسر:

الفَسْرُ: التفسير وهو بيان وتفصيل للكِتاب، وفَسَره يفسِره فَسْراً، وفَسَّرَه تفسيراً.
والتَّفْسِرة: اسمٌ للبَوُل الذي ينظُر فيه الأَطِّباء، يُسْتَدَلُّ به على مَرَض البَدَنِ، وكلُّ شيءٍ يُعرفَ به تفسيرُ الشيءِ فهو التَّفسِرةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**س ر ف**، **ر س ف**، **ف ر س**، **ر ف س**، **س ف ر**، **ف س ر** kullanılanlardır.

**سرف**:
**الأسراف** ve **سَرِفٌ** Hicaz’da iki yerdir.
Ve **الأِسراف** iktisadın zıddıdır.
Ve et için **سَرَفٌ**, şarabın **سَرَف**’i gibi vardır; o, şiddetli düşkünlüktür.
Ve koyundan **المَسروفةُ**: kulağı kökünden kesilen (dişi)dir.
Ve meselde: “**أَصْنَعُ من سُرْفةٍ**”; o, ağacı delen ve onda bir ev yapan küçük bir canlıdır; ve “**سَرِفَ الشَّجَرُ**” yani **السُّرْفة** ona isabet etti.
Ve **السَّرِفُ**: cahildir; ve dedi ki:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
Ve **السَّرَفُ**: hatadır; denir: “Sizi istedim de sizi **سَرِفْتُكُم** (şaşırdım)”; dedi ki:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
Yani hata etmezler ve onu yerine koyarlar.

**رسف**:
**الرَّسْفُ** ve **الرَّسيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür; ve “**رَسَفَ** bağda **يَرسُفُ** **رَسيفاً**”; o hâlde o **راسفٌ**’tir.
Ve **المَرْسَفةُ**: yürüyüş yeri; onu bulduğumuzda ve **المَرْسَف**’i bulduğumuzda.

**فرس**:
Bu bir **فَرَسٌ**’tur ve bu bir **فَرَسٌ**’tur; ve **الفُروسَةُ**, **الفارس**’ın masdarıdır; onun fiili yoktur.
Ve **الفِراسةُ** **التفرس**’in masdarıdır.
Ve **الفَرْسُ**: boynu ezip kırmadır.
Ve **الفَريسةُ** aslanın avıdır; ve Ömer’in münâdîsi nida etti de dedi ki: “**لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا**”: yani boynu kırmayın.
Ve **أبو فِراس**: aslanın künyesidir; ve Ferazdak’ın künyesi de.
Ve **الفَريس**: ipten bir halka, ağaçtandır; dedi ki:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ

**رفس**:
**الرَّفسَةُ**: ayakla göğse vurma darbesidir.

**سفر**:
**السَّفْر**: yolculuk eden bir kavim ve **سُفّار**; ve **الأَسفار** **السَّفْر**’ün topluluğudur.
Ve **السَّفَر**: gündüzün beyazlığıdır; ve “**أسفَرَتْ**”: sabahladı; ve “**أَسَفَرَ الصُّبْحُ**”; dersin ki: “Bizi menzile **بسَفَرٍ** götür” yani geceden önce.
Ve **وجهٌ مُسْفِرٌ**: aydınlık, sevinç ve güzellikle parlayan.
Ve “Bir şeyi bir şeyden **سَفَرْتُ** **سَفْراً**” yani onu kazıdım; böylece **انسفَرَ** ve gitti; dedi ki:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
Ve “**انسَفَرَتِ الإِبِل**”: dağılıp gitti.
Ve **السَّفيرُ**: sonbahar günlerinde ağaçtan dökülen şey; rüzgâr onu **سَفَرَتْ** (sürükledi).
Ve denir: “Onu **سَفيراً** yemle.”
Ve “Evi **بالمِسْفَرةِ** **سَفَرْتُ**” yani onu süpürgeyle **سَفْراً** süpürdüm.
Ve **السَّفيرُ**: süprüntüdür.
Ve **السُّفُور**: kadının yüzünden peçesini açmasıdır; o hâlde o **سافِرٌ**’dir ve onlar **سَوافِرُ**’dir; Tevbe dedi ki:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
**السِّفارُ**: devenin yularının ucuna bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür; ve kalanı onun yuları yapılır; bazen **السِّفار** demirden olur; çoğulu **أسفِر**’dir.
Ve **السَّفيرُ**: bir kavmin bir kavme elçisi; onlar **السُّفَراءُ**’dır.
Ve **الأسفار** Tevrat’ın kısımlarıdır; ondan bir kısım **سِفرٌ**’dür; Tevrat beş **أسفار**’dır yani kitaplar.
**سِفْرٌ**: Benî İsrail’den Mısır’dan çıkış için; ve kralların sîreti için bir **سِفر**; ve vasiyetin **سِفْر**’i ve tekrar edilmiş bir **سفر**.
Ve **السَّفَرة**: kâtiplerdir; göğün ve yerin melekleri **سَفَرة**’dir yani kâtipler; onlar, yüce sözünden: “**بأيدي سَفَرة**” (ifadesinden) yer ehlinin amellerini sayıp döken kâtiplardır.
Ve denir: “Kitabı **سَفَرت**” yani yazdım; onu **أسفِره** **سَقراً**.
Ve **السِّفُيرُ**: ulak, tâbi ve hizmetçidir.
Ve **سُفْرة** yemek: yolcu için edinilir.

**فسر**:

**الفَسْرُ**: **التفسير**’dir; o, kitabın beyanı ve tafsilidir; ve “**فَسَره** **يفسِره** **فَسْراً**” ve “**فَسَّرَه** **تفسيراً**”.
Ve **التَّفْسِرة**: tabiplerin içine baktıkları idrarın adıdır; onunla bedenin hastalığına delil getirilir; ve bir şeyin tefsiri kendisiyle bilinen her şey, o **التَّفسِرةُ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَسْرُ: البيانُ. وقد فَسَرْتُ الشيءَ أفْسِرُهُ فَسْراً. والتَفْسير مثله. واسْتَفْسَرْتُهُ كذا، أي سألته أن يُفَسِّرَهُ لي. والفَسْرُ: نظر الطبيب إلى الماء. وكذلك التَفْسِرَةُ، وأظنُّه مُوَلَّداً.

##### Türkçe

**الفَسْرُ**: açıklama/beyan. Ve “şeyi **فَسَرْتُ**; onu **أفْسِرُهُ**; **فَسْراً** (olarak)” (denir). Ve **التَفْسير** de onun gibidir. Ve “onu şöyle **اسْتَفْسَرْتُهُ**”, yani ona, onu benim için açıklamasını istedim. Ve **الفَسْرُ**: tabibin suya bakmasıdır. Ve كذلك **التَفْسِرَةُ**; ve zannederim ki o, sonradan türetilmiş (müvelled)dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ف
سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس .
سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه .
قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل .
ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه .
وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم .
وقال جرير يَمْدح بني أميّة :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها .
وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ :
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ :
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة .
وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه .
قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله .
وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله .
وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم .
وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر .
قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف .
وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها .
قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة .
وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة .
أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل .
وقال طَرَفة :
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة .
وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل .
سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة .
قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه .
ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد .
قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح .
وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر .
وقال الأخطل :
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح .
وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة .
يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع .
وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه .
قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل
عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها .
وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره .
وقال ذو الرّمّة :
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ .
ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ :
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء .
أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة .
قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد :
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير .
قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف .
وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه
عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل .
ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه .
وقال غيرُه في قول أَوْس :
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
إنّه يعني السمسارَ .
قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال :
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة :
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما .
فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب .
وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه .
وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً .
يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر .
قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك .
قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر .
قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض .
وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق .
قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث .
وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة .
الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء .
ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به .
ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل .
ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل .
ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر .
وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر .
يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به .
يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به .
وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث .
وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها .
قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً .
وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى .
وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد :
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
قال : والأَنباكُ : التِّلال .
ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت .
وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره :
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب .
قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه .
وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه .
فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ .
وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد .
وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته .
وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى .
وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر .
رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف .
أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك .
رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

##### Türkçe

س ر ف
**سفر** , **سرف** , **فرس** , **فسر** , **رسف** , **رفس** .

**سرف** : Allah Teâlâ dedi ki: **( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا )** (الإسراء: 33).
Müfessirler dediler ki: manası: katilinden başkasını öldürmesin; katilinden başkasını öldürürse, muhakkak **أسرَف** etmiştir.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **السَّرَف**: sana sınır kılınanı aşmandır. Ve **السَّرَف** hatadır; bir şeyi hataya düşürmek: onu yerinin dışında bir yere koymaktır.
Dedi ki: ve **السَّرَف**: gaflettir. Ve **السَّرَف**: cehalettir.

Âişe’den rivayet edildi ki o dedi: Et için, şarabın **سَرَف**’i gibi bir **سَرَف** vardır.

Ebu Ubeyd, Ebû Amr’dan: denir ki: **سَرِفْتُ** şeyi; yani: onu hata ettim ve onu gaflet ettim.
Ebû Ziyâd el-Kilâbî bir hadiste dedi: **( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم )**; yani: sizi ıskaladım.

Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
Onların bağışlarında hata etmediklerini, bilakis onu yerine koyduklarını ister.

Şemmer dedi: Suyun **سَرَف**’i: ondan, ne sulamada ne faydada olmaksızın giden şeydir; denir ki: kuyu hurmaları suladı ve suyun kalanı **سَرَفاً** olarak gitti. Hüzelî dedi:
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
Dedi ki: **سَرِفْتُ** yeminini; yani: onu bilmedim. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
Der ki: gizlediğim ve açıkladığım her şey, deneme sırasında mutlaka ortaya çıkar.

Süfyân, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: **( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ )** (الفرقان: 67); yani: onu yerinin dışında bir yere koymadılar; ve **( وَلَمْ يَقْتُرُواْ )**; yani: onu hakkından eksiltmediler.

Onun sözü: **( ولا تُسرِفوا )** (الأعراف: 31): Şüphesiz **الإِسراف**, yenmesi helâl olmayanı yemektir; ve denildi: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede ölçüyü aşmaktır.

Süfyân dedi: **الإسراف**: Allah’a itaat dışında harcanan şeyi yemektir.
İyâs b. Muâviye dedi: **الإسراف** Allah’ın hakkından eksik bırakılan şeydir. Ve **السَّرَف**: kastın zıddıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ )** (غافر: 34): kâfir, şüpheci. Ve **السَّرفُ**: cehalettir. Ve **السرفُ**: gaflettir; **أردتكم فسرِفتكم**; yani: sizi gaflet ettim.

Şemmer dedi: Muhammed b. Amr’dan rivayet edildi ki o, Âişe’nin sözü hakkında dedi: **( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر )**; yani: şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük.
Şemmer dedi: **السَّرَف**’i düşkünlüğe götüren bir kimseyi işitmedim; bu onun için nasıl bir tefsir olur, hâlbuki o onun zıddıdır? Ve bir şeye **الضَّراوة**: ona alışkanlığın çokluğudur; ve bir şeyle **السّرَف**: onu bilmemektir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani: ona alışması ve onu çok satın alması **سَرَف**tir.

İbn Ömer hadîsinde: bir adama dedi ki: Mina’ya geldiğinde, falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; ne soyulmuştur ne de **تُسْرَف** edilmiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altında in.
Ebu Ubeyd dedi: Yezîdî dedi: **لم تُسرَف** demek, yani ona **السُّرْفة** isabet etmemiştir; o, ağacı delen ve içinde bir ev yapan küçük bir böcekçiktir. Dedi ki: o, kendisiyle mesel vurulan şeydir; denir ki: **أصنَع من سُرْفَة**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْفُ** (ر harfi sâkin): **سُرِفت** ağaç **تُسرَف** **سَرْفاً**’ın masdarıdır: onda **السُّرْفة** vuku bulduğunda.

Ebu Ubeyd: **السَّرِف**: cahildir.

Tarafe dedi:
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
Ve **الأُسْرُفُّ**: gelen; Farsça, Arapçalaştırılmıştır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَسرَف** etti: sınırı aştığında; ve **أسرَف** etti: hata ettiğinde; ve **أسرَف**: gaflet ettiğinde.

**سفر** : Allah Azze ve Celle dedi: **( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ )** (عبس: 15, 16).
Müfessirler dediler ki: **السفرة**: yazıcılardır; yani Âdemoğullarının amellerini yazan meleklerdir; onun teki **سافر**’dir; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.

Ebû İshâk dedi: ve onun itibarı şu sözüyledir: **( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا )** (الانفطار: 11, 12). Ve kitaba **سِفْر** ve yazana **سافِر** denilmesi ancak, manası bir şeyi beyan edip açıklamak olduğu içindir; bundan dolayı denir ki: **أسفَر الصبحُ**: şüphe edilmeyecek bir aydınlıkla aydınlandığında.

Ve bundan, Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) sözü: **( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر )**; der ki: sabah namazını, fecrin belirginleşip, içinde şüphe olmayan bir görünüşle ortaya çıkmasından sonra kılın; ona bakan herkes onun gerçek fecr olduğunu bilir. Ve bundan denir ki: kadın yüzünden açtı: **سفَرَت المرأةُ عن وجهها**: yüzünden nikabı kaldırdığında; **تَسفِر سفُوراً**. Ve bundan denir ki: kavim arasında arabuluculuk ettim: **سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً**: aralarını düzelttiğinde ve aralarını düzeltmek için bunun kalbinde olanı ve bunun kalbinde olanı açığa çıkardığında. Ve **السَّفِير**: insanlar arasında ıslah edendir; Ebû Ubeyd bunu söyledi.
Dedi ki: ve Asma‘î dedi: **السَّفير**: ıslah edici elçidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السفَر**: fecrin **إسفار**’ıdır.

Ahtal dedi:
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
Sabahı ister; der ki: sabahın yarılmasına kadar gece yürüyüşüyle geceledim.

Huzeyfe hadîsinde ve Lût kavmini anışında: “yahut onların **أسفار**’ı taşlarla takip edildi”; yani onlardan yolcu olanı; der ki: nerede idilerse taşlandılar da şehir halkına katıldılar.

Denir ki: **سافر** ve **سفْر**; sonra **أسافر** cem‘u’l-cem‘dir.

Ahmed b. Hanbel’e fecrde **الإِسفار** soruldu; dedi: fecrin, onda şüphe edilmeyecek şekilde açıklığa kavuşmasıdır; buna benzerini İshâk da söyledi; bu, Şâfiî ve onun görüşündekilerin sözüdür.

Allah Azze ve Celle dedi: **( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ )** (عبس: 38).
Ferrâ dedi: yani: parlayan, aydınlık; sabah **أسفَر** etti ve yüz **أسفَر** etti.

Dedi ki: kadın nikabını attığında: **سفَرتْ** denir; o, هاء’sız **سافِر**’dir. Ve **السُّفْرة**: üzerinde yemek yenilen şeydir; üzerinde yenildiğinde serildiği için **سفْرة** diye adlandırıldı.

Hadîste: Ömer’in Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) ve âlinin evine girdiği, sonra dediği: **( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر )**.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: onun sözü **فسفِر**: yani süpürülsün; denir ki: evi ve başkasını süpürdüm: **سفَرْتُ البيتَ**: onu süpürdüğünde; ben onu **أسفِره** **سفراً**. Ve süpürgeye **المِسفَرة** denir. Ve bundan, ot yaprağından düşen şeye **سفِير** denildi; çünkü rüzgâr onu **تَسفِره**.

Zü’r-Rumme dedi:
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
Yani yaprak, rengi değişti; yeşil iken sonra sarardı ve beyazladı.

Ve denir ki: rüzgâr bulutu göğün yüzünden açtı: **سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء**: onu oradan sıyırdığında. Ve şu okundu:
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا

Bize es-Sa‘dî, Ahmed b. Mus‘ab’dan, Vekî‘den, Süfyân’dan, İmrân b. Müslim’den, Süveyd b. Gafle’den haber verdi; dedi: Ömer dedi: “Mağrib namazı, geçitlerde **مُسفرة**’dir.” Ebû Mansûr dedi: sözünün manası: yani açık, görülen; gizli kalmayan. Ve hadîste: mağrib namazına “görme namazı” denir; çünkü görmeyi ve şahısları engelleyen gece karanlığından önce eda edilir. Ve **السَّفَر**: iki **سفر**dir: sabahın **سفر**i ve akşamın **سفَر**i.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: “Falan yerde **السافِرَة** çoğaldı” dedi; yani yolcular. Dedi ki: ve **السَّفْر**: **سافِر**’in cem‘idir; ve **سفْر** da. Ve adam **مِسْفَر**: yolculuğa güçlü olduğunda; dişisi **مِسْفَرة**.

Dedim: yolcuya **مسافراً** denildi; çünkü yerleşikliğin örtüsünü yüzünden, şehir konaklarını yerinden, rahatlık konaklarını nefsinden açar; ve açık araziye çıkışı sebebiyledir. Ve yolculuğa **سفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından açığa çıkarır; onlardan gizli olanı ortaya çıkarır. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığından kalan şeye, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir; bundan, secîli söz söyleyenin sözü: “**إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً**.” Onun, akşam vakti doğuşunu kastetti. Ve denir ki: adam **سافَر** etti: öldüğünde; ve şu okundu:
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ

Asma‘î ve Ebû Zeyd dedi: **السفار**: devenin **سفار**’ıdır; o, devenin burun halkası yapılan demirdir.
Ebû Zeyd dedi: deveyi **أَسفَرْتُ** **إسفَاراً**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: deveyi **السفار** ile **سفَرْت**; ألف’sız.

Leys dedi: **السفار**: ucu devenin **خِطام**’ına bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür ve kalanı yular yapılır; bazen **السفار** demirden olur; onun cem‘i **الأسفِرَة**’dir. Allah Azze ve Celle’nin sözüne gelince: **( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ )** (الجمعة: 5); Zeccâc dedi: **الأسفار**: büyük kitaplardır; onun teki **سفْر**’dür. Allah, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde Yahudilerin misalinin, üzerine kitaplar yüklenen ve içindekini bilmeyen ve kavramayan eşeğin misali olduğunu bildirdi. Ve **الأسفار**’ın teki: **سفْرٌ**. Denir ki: **السفر**: başının ön kısmı saçtan; kel olduğunda. Ve develer **انسفَرَتْ**: yeryüzünde gidip uzaklaştığında. Ve etçe **سافِرُ اللَّحْمِ** bir at: yani az etli. İbn Mukbil dedi:
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ

Amr, babasından dedi: **المُسفَّرَة**: iplik yumağıdır.

Saîd b. el-Müseyyeb’den rivayet edildi ki dedi: **السافِرة**’nin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبَة**’sini işitirdiniz. Dedi ki: **السافرة**: Rum’dan bir ümmettir; hadîsle bitişik geldi. Ve güneşin **وجبة**’si: battığında düşüşüdür.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **السفْسير**: **الفَيْجُ**’dir; tâbi ve benzeri.
Başkası, Evs’in sözü hakkında dedi:
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
Şüphesiz o, **السمسار**’ı kasteder.

Dedim: onun yanında o, Arapçalaştırılmıştır. Şemmer dedi: o, işin **القيّمُ**’idir; onu ıslah edendir; **القَتّ** satıcısı olmasını inkâr etti. Ve yaban öküzüne: **مسافر** ve **نابىء** ve **ناشط** denir. Ve dedi:
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ

Ve **السفَرُ**: insanın derisi ve başkası üzerinde kalan izdir; onun cem‘i **سفور**’dur. Ebû Vecze dedi:
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ

İbn Arefe dedi: meleklere **سُفَرةٌ** denildi; çünkü Allah ile peygamberleri arasında gidip gelirler. Ebû Bekir dedi: onlara **سفرةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle inerler ve onu ulaştırırlar; ve insanlar arasında ıslahın vuku bulduğu şeyle; böylece iki adam arasında ıslah eden elçiye benzetildiler; o da onların işini düzeltir.

**فرس** : Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الفِرسة**: hörgüçtür; **الفَرْصَة**: hörgücün kokusudur. Ve **المَفْزُورُ** ve **المَفْرُوس**: hörgüçlüdür.

Asma‘î dedi: yırtıcı hayvan biniti **فَرَس** etti **فَرْساً**: boynunu ezdiğinde.
Dedi ki: **الفَرْس**’in aslı: boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı.

Denir ki: **ثورٌ فَرِيس** ve **بقرةٌ فَريس**. Ve bir adam boğazlayıp **نَخع** ettiğinde ona denir ki: **قد فَرس**. Ve kurbanda **الفَرْسُ** mekruh görülmüştür. Ebû Ubeyd bunu, Ömer’den kendi isnadıyla rivayet etti.

Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: **الفَرْس**: **النَّخْع**’dır. Denir ki: koyunu **فَرَسْتُ** ve onu **نَخْعتُ**; bu, boğazlamayı **النُّخاع**’a ulaştırmandır; o, omurga fıkralarında bulunan, enseye bitişik ipliktir; boğazlamayla ona ulaşılmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **النَّخْع** Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir. **الفَرْس**’e gelince, onda muhalefet edilmiştir; denildi ki: o, kırmadır; sanki kurbanın boynunun soğumadan önce kırılmasını yasakladı; ve aslanın avına **فريسة** denilmesi de kırmadan dolayıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَرْسُ** س ile kırmadır; ص ile: yarmadır.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **الفَرْس**: koyun boğazlanmadan önce boynun ezilmesidir. Dedi ki: ve **الفَرْس**: hörgücün kokusudur. Ve **الفِرْس** de bir çeşit bitkidir; bedevîler onda ihtilaf etti: Ebû’l-Mekârim dedi: o **القَضْقاض**’dır.
Başkası dedi: o **الشِّرْشِر**’dir. Başkası dedi: o **الحَبْن**’dır. Başkası dedi: o **البَرْوَق**’tur.

Dedi ki: aslana kinaye olarak **أبا فِراس** denir; Leys bunu söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: aslanın isimlerindendir: **الفِرْناسُ**; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o da boynu ezmektir; ve **النون** ziyadedir.

Asma‘î: denir ki: **فارسٌ**; **الفُروسة** ve **الفَراسة**’sı açık. Eğer kendi gözü ve bakışıyla **فارساً** ise, o, ف harfi kesreli olarak **الفِرَاسة**’sı açık olandır.

Ve denir ki: falan kimse o işte mutlaka **لفارِسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Ve denir ki: “Müminin **فِراسة**’sından sakının; çünkü Allah’ın nuruyla bakar.” Ve falan kimse **فَرُس** eder; **يَفرسُ** **فُروسة** ve **فَراسةً**: at işini iyi bildiğinde.

Ve denir ki: o **يتفرّس** eder: insanlara at üzerinde **فارس** olduğunu gösterdiğinde.

Ve denir ki: falan kimse **يتفرَّس** eder: sağlamca durup bakındığında.

Şemmer, kendi isnadıyla bir hadîs rivayet etti: Peygamber (صلى الله عليه وسلم) bir gün atları arz etti; yanında Uyeyne b. Hısn el-Fezârî vardı; ona dedi ki: **( أنا أعلمُ بالخيل منك )**; Uyeyne dedi: ben de erkekleri senden daha iyi bilirim. O dedi: erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzlarına arz edenlerdir; Necd ehlindendir. Peygamber (صلى الله عليه وسلم) dedi: **( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ )**.

Başka bir hadîste: **( وأنا أَفْرَس بالرجال منك )**; ister: daha gören.

Denir ki: adam **فارس**; atlarda **الفُروسة** ve **الفَراسة**’sı açık: o, üzerinde sebat ve onun işini iyi bilmektir. Dedi ki: ve ف harfi kesreli **الفِراسة**: bakışta, sağlam duruşta, bir şeyi teemmül etmede ve onu görmede.

Denir ki: o işte mutlaka **لفارسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Başka bir hadîste: **( أفرَسُ الناس ثلاثة )**; sonra hadîsi zikretti.

Başka bir hadîste: **( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة )**.
Dedi ki: ve **الفَراسة**: ata binme ve onu koşturma ilmidir.

Dedi ki: ve **الفارس**: uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; bununla adama **فارساً** adı verildi.

Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: **( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى )**; yani: ölüler. Kurdu koyunu **فَرَسَ** etti; ve bundan aslanın **فَريسة**’si. Ve **فَرْسى**: **فَريس**’in cem‘idir; **قَتِيل** ve **قَتلى** gibi.

Asma‘î dedi: denir ki: ona bir **فَرْسة** isabet etti: sırtının omurlarından bir omur yerinden çıktığında. Hörgüçten olan koku ise ص ile **الفَرْصة**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الفَراس**: siyah hurmadır; **الشِّهْرِيز** değildir. Ve şu okundu:
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
Dedi ki: ve **الأَنباكُ**: tepeler.

İbnü’s-Sikkît: **الفَرْس**’in aslı boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı. Ve **الدَّهْناء**’da kumdan dağlar vardır; **الفَوارس** diye adlandırılır; onları gördüm. Ve **الفِرْس**: bitkiden bir türdür.

Leys dedi: **الفَرِيس**: ip ucuna bağlanan, eğri bir tahta halkadır. Başkası şu beyti okudu:
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الفَرْسة**: boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرسة**: hörgüçtür.
Dedi ki: ve ف harfi kesreli **الفِرسة**: hörgüçtür. Dedi ki: hörgüçlü **مفروس**’tur; bundan: boynunu **فرست**.

Dahhâk hadîsinde, karısına **آلَى** edip sonra onu boşayan bir adam hakkında dedi: “Onlar, yarışın iki **فرسيْ** gibidir; hangisi öne geçerse onunla alınır.” Onun tefsiri: iddet, üç hayızdır; eğer onun iddeti, onun **إيلاء**’sının (dört ay) bitmesinden önce biterse, kadın o boşamayla ondan ayrılmış olur; ve ona **الإيلاء**’dan bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve onun eşi değildir. Eğer dört ay geçer de o iddet içinde ise, o boşamayla birlikte **الإيلاء** ile ondan ayrılmış olur; böylece iki olur.

Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: İnsanlar içinde **فارسٌ**; **الفَراسة**’sı ve **الفِراسة**’sı açık; binek üzerinde ise **الفروسية**’si ve **الفرُوسةِ** (onda bir lugat) açıktır.

**فسر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Leys dedi: **الفَسْر**: **التفسير**’dir; o, kitap için bir beyan ve tafsildir.
Bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **التفسير** ve **التأويل**; mana birdir.
Leys dedi: **التَّفْسِرةُ**: hekimlerin içine baktıkları, hastanın hastalığına renginden delil getirdikleri idrarın adıdır; ve bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey onun **تَفسرَته**’dir.
Azze ve Celle’nin sözü: **( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً )** (الفرقان: 33): **الفَسرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Bazıları dedi: **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmaktır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini zahire uygun olana döndürmektir.

**رسف** : Leys dedi: **الرَّسْف** ve **الرَّسِيف** ve **الرَّسَفان**: bağlının yürüyüşüdür. O, bağda **رَسَف** etti; **يَرْسُف** **رَسيفاً**; o, **راسف**’tir.
Ebû’l-Heysem, Nasîr’den: deveye, adımı yaklaştırıp yürüyüşü hızlandırdığında—ki o, ayakları kaldırıp koymaktır—denir: **رَسف يرسُف**. Bundan fazla olursa o **الرَّتَكان**’dır. Sonra bundan sonra **الْحَفْد**.

**رفس** : Leys dedi: **الرَّفْسَةُ**: göğse ayakla vurulan darbedir. Denir ki: onu ayağıyla tekmeledi: **رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والسين وما يثلثهما)
(فسط) الفاء والسين والطاء كلمتانِ متباينتان. فالفَسِيط: ثُفْرُوق التَّمرة، ويقال قُلامة الظُّفر. والفُسطاط: الجماعة. وفي الحديث: "إنَّ يدَ الله تعالى عَلَى الفُسطاط"، وبذلك سمِّي الفُسطاط فُسطاطاً.‏
(فسق) الفاء والسين والقاف كلمة واحدة، وهي الفِسْق، وهو الخروج عن الطَّاعة. تقول العرب: فَسقَتِ الرُّطَبَةُ عن قِشْرها: إذا خرجَتْ، حكاه الفَرَّاء. ويقولون: إنَّ الفأرة فُوَيْسِقة، وجاء هذا في الحديث. قال ابنُ الأعرابيِّ: لم يُسْمع قطُّ في كلامِ الجاهليَّة في شعر* ولا كلامٍ: فاسق. قال: وهذا عجبٌ، هو كلامٌ عربيٌّ ولم يأتِ في شعرٍ جاهليٍّ(1) .‏
(فسل) الفاء والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَعف وقِلَّة. من ذلك: الرّجُل الفَسْل، وهو الرديُّ من الرِّجال. ومنه الفَسِيل: صَغار النَّخْل. وفَسَالة الحديد: سُحَالته.‏
(فسأ) الفاء والسين والهمزة. يقال فيه: تفسَّأ الثَّوبُ، إذا بَلِيَ. وفَسَأْته أنا: مدَدْتُه حتى تفزَّر. ويقولون: فَسَأه بالعصا: ضربه. ويقولون في غير المهموز: تفاسَى الرَّجُل تفاسِياً، إذا أخْرَجَ عَجِيزتَه.‏
(فسج) الفاء والسين والجيم، كلمة واحدة. يقولون: قَلوصٌ فاسجة(2) ، إذا أعجَلَها الفحلُ فضَرَبها قَبْلَ وقتِ المضْرِب. ويقال بل هي الحائل السَّمينة.‏
(فسح) الفاء والسين والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على سَعَةٍ واتِّساع. من ذلك الفَسيح: الواسع. وتَفَسَّحت في المجلِس، وفَسَّحت المجلس.‏
(فسخ) الفاء والسين والخاء كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ شيء. يقال: تَفَسَّخَ الشَّيءُ: انتقَضَ. ويقولون: أَفْسَخْتُ الشيء : نَسِيتُه. ويقولون: الفَسِيخ: الرجلُ لا يَظفَر بحاجته.‏
(فسد) الفاء والسين والدال كلمةٌ واحدة، فَسَدَ الشَّيءُ يَفْسُد فساداً وفُسوداً، وهو فاسِدٌ وفَسِيد.‏
(فسر) الفاء والسين والراء كلمة واحدة تدلُّ على بيانِ شيءٍ وإيضاحِه. من ذلك الفَسْرُ، يقال: فَسَرْتُ الشَّيءَ وفسَّرتُه. والفَسْر والتَّفسِرَة: نظَر الطَّبيب إلى الماء وحُكمهُ فيه. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) انظر اللسان (فسق) والحيوان (1: 33/ 5: 280).‏
(2) في المجمل: "فاسج"، وكلاهما يقال.‏

ـ

##### Türkçe

(فاء, **السين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**فسط**) **الفاء** ve **السين** ve **الطاء** birbirinden ayrı iki kelimedir. **الفَسِيط**: hurmanın **ثُفْرُوق**’udur; ve **قُلامة الظُّفر** denilir. Ve **الفُسطاط**: cemaat. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın eli **الفُسطاط** üzerindedir”; ve bununla **الفُسطاط**a **فُسطاط** adı verilmiştir.‏
(**فسق**) **الفاء** ve **السين** ve **القاف** tek bir kelimedir; o da **الفِسْق**tır; ve o, itaattan çıkıştır. Araplar der ki: **فَسقَتِ الرُّطَبَةُ عن قِشْرها**: çıktığı zaman; bunu **الفَرَّاء** nakletti. Ve derler ki: Şüphesiz fare **فُوَيْسِقة**dir; ve bu hadiste gelmiştir. **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: Câhiliye كلامında, ne şiirde ne de sözde, asla işitilmedi: **فاسق**. Dedi: Bu acayiptir; o Arapça bir sözdür ve câhiliye şiirinde gelmemiştir(1).‏
(**فسل**) **الفاء** ve **السين** ve **اللام** zayıflık ve azlığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **الرّجُل الفَسْل**; o, erkeklerin kötüsüdür. Ve ondan **الفَسِيل**: hurma ağaçlarının küçükleri. Ve **فَسَالة الحديد**: onun törpü talaşıdır.‏
(**فسأ**) **الفاء** ve **السين** ve **الهمزة**. Onun hakkında denilir: **تفسَّأ الثَّوبُ**; eskidiği zaman. Ve ben onu **فَسَأْته**: onu, yarılıncaya kadar uzattım. Ve derler ki: **فَسَأه بالعصا**: ona değnekle vurdu. Ve hemzesiz olanda derler: **تفاسَى الرَّجُل تفاسِياً**; kıçını çıkardığı zaman.‏
(**فسج**) **الفاء** ve **السين** ve **الجيم**, tek bir kelimedir. Derler ki: **قَلوصٌ فاسجة**(2); erkek deve onu acele ettirip, **المضْرِب** vaktinden önce onu vurduğu zaman. Ve denilir: bilakis o, semiz kısırdır.‏
(**فسح**) **الفاء** ve **السين** ve **الحاء** genişlik ve yaygınlığa delâlet eden tek bir kelimedir. Bundan **الفَسيح**: geniş olan. Ve **تَفَسَّحت في المجلِس**; ve **فَسَّحت المجلس**.‏
(**فسخ**) **الفاء** ve **السين** ve **الخاء**, bir şeyin bozulmasına delâlet eden bir kelimedir. Denilir: **تَفَسَّخَ الشَّيءُ**: bozuldu. Ve derler ki: **أَفْسَخْتُ الشيء**: onu unuttum. Ve derler ki: **الفَسِيخ**: ihtiyacına nail olamayan adamdır.‏
(**فسد**) **الفاء** ve **السين** ve **الدال** tek bir kelimedir; **فَسَدَ الشَّيءُ يَفْسُد فساداً وفُسوداً**; ve o **فاسِد** ve **فَسِيد**dir.‏
(**فسر**) **الفاء** ve **السين** ve **الراء** bir şeyin beyanına ve açıklanmasına delâlet eden tek bir kelimedir. Bundan **الفَسْر**; denilir: **فَسَرْتُ الشَّيءَ** ve **فسَّرتُه**. Ve **الفَسْر** ve **التَّفسِرَة**: tabibin suya bakması ve onda hüküm vermesidir. Ve Allah doğruya daha iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) **اللسان** (فسق) ve **الحيوان** (1: 33/ 5: 280)’a bak.‏
(2) **المجمل**’de: “**فاسج**”; ve ikisi de söylenir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- [الفسر: إظهار المعنى المعقول، ومنه قيل لما ينبئ عنه البول: تفسرة، وسمي بها قارورة الماء] (ما بين [ ] نقله الزركشي في البرهان 2/148) والتفسير في المبالغة كالفسر، والتفسير قد يقال فيما يختص بمفردات الألفاظ وغريبها، وفيما يختص بالتأويل، ولهذا يقال: تفسير الرؤيا وتأويلها. قال تعالى: ﴿وأحسن تفسيرا﴾ [الفرقان/33].

##### Türkçe

- **الفسر**: akledilir mânâyı ortaya çıkarmaktır; ondan dolayı, idrarın kendisinden haber verdiği şeye **تفسرة** denildi; ve onunla su şişesi adlandırıldı. ( [ ] arasındaki şeyi Zerkâşî, el-Burhân 2/148’de nakletmiştir.) Ve **التفسير** mübalağada **الفسر** gibidir; ve **التفسير**, lafızların müfredatına ve onların garibine mahsus olana dair söylenebilir; ve te’vîle mahsus olana dair de (söylenebilir); bundan dolayı denilir: rüyanın **تفسير**i ve onun **تأويل**i. Yüce Allah dedi ki: ﴿وأحسن تفسيرا﴾ [الفرقان/33].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف س ر
هذا كلام يحتاج إلى فسرٍ وتفسير وفسر القرآن وفسّره‏.‏
ونظر الطبيب في تفسرة المريض وهي ماؤه المستدلّ به على علّته وكذلك كلّ ما ترجم عن حال شيء فهو تفسرته‏.‏
ويقال‏:‏ ما استفسرته عن هذا وما تفسرته عنه‏.‏

##### Türkçe

ف س ر
Bu, **فسرٍ** ve **تفسير**’e muhtaç bir sözdür; ve Kur’ân’ı **فسر** etti ve onu **فسّر** etti.

Tabip, hastanın **تفسرة**’sine baktı; o, onun suyu olup onunla hastalığına delil getirilendir; ve bunun gibi, bir şeyin hâlinden tercüme edilen her şey, onun **تفسرته**’sidir.

Ve denilir: Bu hususta ondan **استفسرته** etmedim ve ondan **تفسرته** etmedim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَسْرُ: البيان. فَسَر الشيءَ يفسِرُه، بالكَسر، وتَفْسُرُه، بالضم، فَسْراً وفَسَّرَهُ: أَبانه، والتَّفْسيرُ مثله. ابن الأَعرابي: التَّفْسيرُ والتأْويل والمعنى واحد. وقوله عز وجل: وأَحْسَنَ تَفْسيراً؛ الفَسْرُ: كشف المُغَطّى، والتَّفْسير كَشف المُراد عن اللفظ المُشْكل، والتأْويل: ردّ أَحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر.
واسْتَفْسَرْتُه كذا أَي سأَلته أَن يُفَسِّره لي.
والفَسْر: نظر الطبيب إلى الماء، وكذلك التَّفْسِرةُ؛ قال الجوهري: وأَظنه مولَّداً، وقيل: التَّفْسِرةُ البول الذي يُسْتَدَلُّ به على المرض وينظر فيه الأطباء يستدلون بلونه على علة العليل، وهو اسم كالتَّنْهِيَةِ، وكل شيء يعرف به تفسير الشيء ومعناه، فهو تَفْسِرَتُه.

##### Türkçe

**الفَسْرُ**: beyan.

**فَسَر** şeyi, onu **يَفْسِرُه**; kesre ile; ve **تَفْسُرُه**; zamme ile; **فَسْراً** olarak; ve **فَسَّرَهُ**: onu açıkladı; ve **التَّفْسيرُ** de onun gibidir.

İbnü’l-A‘râbî: **التَّفْسيرُ** ve **التأْويل** ve **المعنى** birdir.

Ve onun (Allah’ın) عز وجل sözü: **وأَحْسَنَ تَفْسيراً**;

**الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açığa çıkarmaktır; ve **التَّفْسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmaktır; ve **التأْويل**: muhtemellerden birini zahire uygun olana döndürmektir.

Ve **اسْتَفْسَرْتُه** şöyle: yani onu, onu benim için açıklamasını istedim diye sordum.

Ve **الفَسْر**: tabibin suya bakmasıdır; ve كذلك **التَّفْسِرةُ**; el-Cevherî dedi: ve ben onun muvelled olduğunu zannediyorum; ve denildi ki: **التَّفْسِرةُ** hastalığa delil getirilen ve tabiplerin içinde baktıkları, onun rengine bakarak hastanın illetine delil getirdikleri idrar(dır); ve o, **التَّنْهِيَةِ** gibi bir isimdir; ve her şey ki onunla bir şeyin tefsiri ve manası bilinir, o halde o, onun **تَفْسِرَتُه**’dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف س ر * * الفَسْرُ * البيان وبابه ضرب و * التفسِيرُ * مثله و * استفسره * كذا سأله أن * يُفَسِرَهُ

##### Türkçe

* ف س ر * * **الفَسْرُ** * beyan; ve onun bâbı **ضرب**’dır. Ve * **التفسِيرُ** * onun gibidir. Ve * **استفسره** *: şöyle; ona, onu * **يُفَسِرَهُ** * diye sordu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفسر: الإبانة وكشف المغطى كما قاله ابن الأعرابي، أو كشف المعنى المعقول، كما في البصائر، كالتفسير. والفعل كضرب ونصر يقال: فسر الشيء يفسره ويفسره وفسره: أبانه. قال ابن القطاع والتشديد أعم. والفسر، أيضا: نظر الطبيب إلى الماء، كالتفسرة، كتذكرة، أو هي، أي التفسرة: البول الذي يستدل به على المرض وينظر فيه الأطباء يستدلون بلونه على علة العليل، وهو اسم كالتهنئة، أو هي، أي التفسرة، مولدة، قاله الجوهري. وقال ثعلب، وهو أحمد بن يحيى، وكذلك ابن الأعرابي: التفسير والتأويل والمعنى واحد، وقوله عز وجل: وأحسن تفسيرا. الفسر: كشف المغطى، أو هو، أي التفسير كشف المراد عن اللفظ المشكل. والتأويل: رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر. كذا في اللسان. وقيل: التفسير: شرح ما جاء مجملا من القصص في الكتاب الكريم، وتعريف ما تدل عليه ألفاظه الغريبة، وتبيين الأمور التي أنزلت بسببها الآي؛ والتأويل: هو تبيين معنى المتشابه. والمتشابه: هو ما لم يقطع بفحواه من غير تردد فيه، وهو النص. وفساران، بالضم: ة بأصبهان، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: التفسر: الاستفسار. واستفسرته كذا: سألته أن يفسره لي. وكل شيء يعرف به تفسير الشيء ومعناه فهو تفسرته. وفي البصائر: كل ما ترجم عن حال شيء فهو تفسرته. وأبو أحمد عبد الله بن محمد بن ناصح بن شجاع بن المفسر المصري، ولد سنة 273، وتوفي سنة 365؛ ذكره ابن عساكر في التاريخ. ووقع لنا حديثه عاليا في معجم شيوخ الدمياطي.

##### Türkçe

**الفسر**: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği üzere açıklama ve örtülmüş olanı açığa çıkarma; yahut **البصائر**’de olduğu gibi, **التفسير** gibi, akledilir mânâyı açığa çıkarma. Fiil, **ضرب** ve **نصر** gibi; denilir ki: **فسر** şeyi **يفسره** ve **يفسره** ve **فسره**: onu açıkladı. İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: şeddeli olan daha geneldir.

Ve **الفسر**, ayrıca: hekimin suya bakmasıdır; **التفسرة** gibi, **تذكرة** gibi; yahut o, yani **التفسرة**: hastalığa delil getirilen ve hekimlerin içine baktıkları, rengine bakarak hastanın illetine delil getirdikleri idrardır; **التهنئة** gibi bir isimdir; yahut o, yani **التفسرة**, müvelleddir; Cevherî söyledi.

Sa‘leb dedi ki—o Ahmed b. Yahyâ’dır—ve yine İbnü’l-A‘râbî: **التفسير** ve **التأويل** ve mânâ birdir; ve O’nun (azze ve celle) sözü: “Ve daha güzel **تفسيرا**.”

**الفسر**: örtülmüş olanı açığa çıkarmadır; yahut o, yani **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmadır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini zâhire mutabık olana döndürmektir. **اللسان**’da böyledir.

Ve denildi ki: **التفسير**: Kerîm kitapta kıssalardan mücmel gelenin şerhidir; ve onun garip lafızlarının delâlet ettiği şeyi tanıtmaktır; ve âyetlerin sebebiyle indirildiği işleri beyan etmektir; ve **التأويل**: müteşâbihin mânâsını beyan etmektir. Ve **المتشابه**: fuhvâsı hakkında onda tereddüt olmaksızın kesin hükme varılmayan şeydir; ve o, **النص**’tur.

Ve **فساران**—zamm ile—: İsfahân’da bir köydür; Sâgânî nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **التفسر**: **الاستفسار**. Ve **استفسرته** şöyle şöyle: onu bana açıklamasını istedim diye ona sordum. Ve her şey ki onunla bir şeyin tefsiri ve mânâsı bilinir, o onun **تفسرته**’sidir. Ve **البصائر**’de: her ne bir şeyin hâlinden tercüme ederse o onun **تفسرته**’sidir.

Ve Ebû Ahmed Abdullah b. Muhammed b. Nâsih b. Şücâ‘ b. el-**المفسر** el-Mısrî; 273 yılında doğdu ve 365 yılında vefat etti; İbn Asâkir onu **التاريخ**’te zikretti. Ve bize onun hadisi, Dım yâtî’nin **معجم شيوخ**’unda âlî olarak vâki oldu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَسَرَ
1 فَسَرَ ذ , aor. فَسِرَ (S, M, O, Msb, K) and فَسُرَ , (M, K,) inf. n. فَسْرٌ; (S, M, O, Msb, K;) and ↓ فسّر, (S, M, K,) inf. n. تَفْسِيرٌ; (S, K;) which latter is the more common; (IKtt;) or the latter has an intensive signification; (Msb;) He discovered, detected, revealed, developed, or disclosed, a thing that was concealed or obscured; (IAar, O, K;) or a meaning perceived by the intellect: (B:) he rendered a thing apparent, plain, or clear; explained, expounded, or interpreted, it: (S, M, O, Msb, K:) accord. to Th (O, K, TA) and IAar, (TA,) ↓ تَفْسِيرٌ and تَأْوِيلٌ signify the same; (O, K, TA;) and so these and مَعْنًى: (O, TA:) or ↓ تفسير signifies the discovering, detecting, revealing, developing, or disclosing, what is meant by a dubious expression; and تأويل signifies the “ reducing one of two senses, or interpretations, which an expression bears, or admits, to that which suits the apparent meaning: ” (O, L, K, TA:) or the latter, the “ turning a verse of the Kur-لn from its apparent meaning to a meaning which it bears, or admits, when the latter is agreeable with the Kur-لn and the Sunneh: ” for instance, in the phrase in the Kur [vi. 95, &c.], يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ, if the meaning be [thus explained], “ He produceth the bird from the egg, ” this is ↓ تفسير: and if the meaning be [thus explained], “ He produceth the believer from the unbeliever, ” or “ the knowing from the ignorant, ” this is تأويل: (KT:) or ↓ تفسير signifies the expounding, explaining, or interpreting, the narratives that occur collected without discrimination in the Kur-لn, and making known the significations of the strange words or expressions, and explaining the occasions on which the verses were revealed; and تأويل, the “ explaining the meaning of that which is مُتَشَابِه, [or what is equivocal, or ambiguous,] i. e., what is not understood without repeated consideration. ” (TA.) ― -b2- Also فَسَرَ, inf. n. فَسْرٌ; and ↓ فسّر, inf. n. تَفْسِرَةٌ, (S, O, K,) like تَذْكِرَةٌ; (TA;) or تَفْسِرَةٌ has the last of the significations assigned to it below as a subst.; (O, K, TA;) or it is postclassical; (S, O, K;) He (a physician) examined, or inspected, urine, (S, O, K, [but the inf. ns. only are mentioned,]) that he might judge, by its colour, of the disease of the person from whom it came. (TA.)

2 فَسَّرَ see the preceding paragraph, in six places.

5 تَفَسَّرَ see the next following paragraph.

استفسرهُ كَذَا
10 استفسرهُ كَذَا ذ He asked him to explain, expound, or interpret, such a thing to him: (S, Msb, TA:) and ↓ تَفَسُّرٌ is like اِسْتِفْسَارٌ. (TA.)

تَفْسِرَةٌ
تَفْسِرَةٌ ذ Anything by which is known the explanation and meaning of a thing: (O, TA:) or anything which interprets, or explains, the state, or condition, of a thing. (B, TA.) ― -b2- Urine by means of which, (M, O, K,) or by means of the colour of which, (TA,) one seeks to obtain an indication of the disease (M, O, K, TA) of a patient: (O, TA:) or it is an inf. n., as mentioned above. (O, K.) [See 1, last sentence.]

أَوْرَدَ كَلَامَهُ غَيْرَ مُفَسَّرٍ
أَوْرَدَ كَلَامَهُ غَيْرَ مُفَسَّرٍ ذ : see عَاهِنٌ.

##### Türkçe

فَسَرَ
1 **فَسَرَ** ذ , muzâri‘ **فَسِرَ** (S, M, O, Msb, K) ve **فَسُرَ** , (M, K,) mastar ismi **فَسْرٌ**; (S, M, O, Msb, K;) ve ↓ **فسّر**, (S, M, K,) mastar ismi **تَفْسِيرٌ**; (S, K;) ki bu sonuncusu daha yaygındır; (IKtt;) yahut sonuncusu şiddetli (mübalağalı) bir anlam taşır; (Msb;) Gizli veya örtülü olan bir şeyi ortaya çıkardı, tespit etti, açığa vurdu, geliştirdi veya ifşa etti; (IAar, O, K;) yahut akıl tarafından idrak edilen bir anlamı: (B:) bir şeyi zahir, açık veya berrak kıldı; onu açıkladı, izah etti veya tefsir etti: (S, M, O, Msb, K:) Th’ye göre (O, K, TA) ve IAar’a göre, (TA,) ↓ **تَفْسِيرٌ** ve **تَأْوِيلٌ** aynı şeyi ifade eder; (O, K, TA;) ve bunlar ile **مَعْنًى** da böyledir: (O, TA:) yahut ↓ **تفسير** şüpheli bir ibarenin neyi kastettiğini ortaya çıkarma, tespit etme, açığa vurma, geliştirme veya ifşa etme demektir; ve **تأويل** ise “bir ibarenin taşıdığı veya kabul ettiği iki anlamdan yahut yorumdan birini, zahir anlama uygun olana indirgeme” demektir: (O, L, K, TA:) yahut sonuncusu, “Kur-لn’dan bir âyeti zahir anlamından, onun taşıdığı veya kabul ettiği bir anlama çevirmek; şu şartla ki sonuncusu Kur-لn ve Sünnet ile uyumlu olsun:” meselâ Kur’da [vi. 95, vb.] ibaresinde, **يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ**, eğer anlam [şöyle açıklanırsa], “Kuşu yumurtadan çıkarır,” bu ↓ **تفسير**’dir: ve eğer anlam [şöyle açıklanırsa], “Mü’mini kâfirden çıkarır,” yahut “bileni bilmeyenden,” bu **تأويل**’dir: (KT:) yahut ↓ **تفسير**, Kur-لn’da ayırt edilmeksizin toplu halde geçen kıssaları şerh etme, açıklama veya tefsir etme; garip kelimelerin veya ibarelerin delaletlerini bildirme; ve âyetlerin hangi vesilelerle indirildiğini açıklama demektir; ve **تأويل**, “**مُتَشَابِه** olanın anlamını açıklama, [yahut müteşâbih, yani iki anlama gelebilen veya müphem olanın], yani tekrar tekrar düşünme olmaksızın anlaşılmayanın.” (TA.) ― -b2- Ayrıca **فَسَرَ**, mastar ismi **فَسْرٌ**; ve ↓ **فسّر**, mastar ismi **تَفْسِرَةٌ**, (S, O, K,) **تَذْكِرَةٌ** gibi; (TA;) yahut **تَفْسِرَةٌ** aşağıda isim olarak ona nispet edilen anlamların sonuncusuna sahiptir; (O, K, TA;) yahut o, müteahhir (postclassical)dir; (S, O, K;) O (bir hekim) idrarı muayene etti veya inceledi, (S, O, K, [fakat yalnız mastar isimleri zikredilmiştir,]) ta ki onun renginden, kendisinden geldiği kişinin hastalığı hakkında hüküm versin. (TA.)

2 **فَسَّرَ** önceki paragrafa bak, altı yerde.

5 **تَفَسَّرَ** bir sonraki paragrafa bak.

**استفسرهُ كَذَا**
10 **استفسرهُ كَذَا** ذ Ona, böyle bir şeyi kendisine açıklamasını, izah etmesini veya tefsir etmesini sordu: (S, Msb, TA:) ve ↓ **تَفَسُّرٌ** **اِسْتِفْسَارٌ** gibidir. (TA.)

**تَفْسِرَةٌ**
**تَفْسِرَةٌ** ذ Bir şeyin açıklamasının ve anlamının kendisiyle bilindiği herhangi bir şey: (O, TA:) yahut bir şeyin hâlini veya durumunu tefsir eden yahut açıklayan herhangi bir şey. (B, TA.) ― -b2- Kendisi vasıtasıyla, (M, O, K,) yahut renginin vasıtasıyla, (TA,) bir hastanın hastalığına (M, O, K, TA) dair bir işaret elde etmeye çalışılan idrar: (O, TA:) yahut o, yukarıda zikredildiği üzere bir mastar ismidir. (O, K.) [Bkz. 1, son cümle.]

**أَوْرَدَ كَلَامَهُ غَيْرَ مُفَسَّرٍ**
**أَوْرَدَ كَلَامَهُ غَيْرَ مُفَسَّرٍ** ذ : **عَاهِنٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَسَرَ
فَسَرَ I ,  U ( n. ac. فَسْر 1 ),
a.  Uncovered, laid bare; discovered, detected; disclosed, revealed; expounded, explained, interpreted.

b.  Examined, inspected.

فَسَّرَ
فَسَّرَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Annotates, commented.

تَفَسَّرَ
تَفَسَّرَ V ,
a.  see X .

اِسْتَفْسَرَ
اِسْتَفْسَرَ X ,
a.  Asked to explain; inquired of, asked, questioned about.

فَسَّرَ
N. Ag. فَسَّرَ II ,
a.  Explainer, expounder; expositor; commentator, scholiast, annotator-

فَسَّرَ
N. Ac. فَسَّرَ II , ( pl. تَفَاْسِيْر 64 ),
a.  Explanation; commentary; comment, note, gloss, scholium.

تَفْسِرَة
تَفْسِرَة
a.  Symptom, sign, indication.

b.  Diagnosis.

##### Türkçe

فَسَرَ
فَسَرَ I, U (n. ac. **فَسْر** 1),
a. Örttüğünü kaldırdı, çıplaklaştırdı; ortaya çıkardı, tespit etti; açığa vurdu, ifşa etti; şerh etti, açıkladı, tefsir etti.

b. İnceledi, teftiş etti.

فَسَّرَ
فَسَّرَ II,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Haşiye düştü, yorum yaptı.

تَفَسَّرَ
تَفَسَّرَ V,
a. X’e bak.

اِسْتَفْسَرَ
اِسْتَفْسَرَ X,
a. Açıklamasını istedi; -den sordu, -hakkında sordu, soru sordu.

فَسَّرَ
N. Ag. **فَسَّرَ** II,
a. Açıklayıcı, şârih; müfessir; yorumcu, hâşiyeci, muhaşşi.

فَسَّرَ
N. Ac. **فَسَّرَ** II, (pl. **تَفَاْسِيْر** 64),
a. Açıklama; şerh; yorum, not, haşiye, lügat açıklaması, skolyon.

تَفْسِرَة
تَفْسِرَة
a. Belirti, alâmet, işaret.

b. Teşhis.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فسر
فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُرُ) - فَسَّر - يُفَسِّر - تَفْسِيْر
فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر)+ الكائن أو الشأن أو الأمر: بان ووضح اتجاهه ومراده: يَظهر ويَبين المراد أو المبتغى من كلام أو فعل كائن، والذي كان ظاهر القول او الفعل لا يكفي للإنباء عن ذلك
فَسَّر - يُفَسِّر: على وزن " فَعَّل - يُفَعِّّل" من " فَسَرَ - يَفْسِرُ ": يجعله " يَفْسِرُ " على وجه التكرار والشدة: يعمل بجهد وحرص على بيان وإيضاح وتجلية وإظهار المراد والمبتغى والهدف من كلام أو فعل كائن آخر
تَفْسيْر: اسم فعل " فَسَّر - يُفَسِّر"
﴿ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا﴾: تفسير المثل: بيان الهدف والمراد منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ظهور الكائن بكامل حقيقته بعد الكشف والتعرية وزوال الستر والغطاء " وهي:
سَفَرَ - يَسْفِرُ، ضَحِيَ - يَضْحَى (ضَحَى - يَضْحَى)، عَرِيَ - يَعْرَى، عَرِبَ - يَعْرَبُ (عَرُبَ - يَعْرُبً)، فَصُحَ - يَفْصُحُ، فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر)
تفسيرا
 	﴿ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا(33)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [فسر] ف س ر: الفَسْرُ البيان وبابه ضرب و التفسِيرُ مثله و استفسره كذا سأله أن يُفَسِرَهُ
معجم الفرائد القرآنية:
ف س ر
" تَفْسِيراً " في قوله تعالى :"وَلا يَأْتُونـَكَ بِمَثَلٍ إِلاّ جِئْنَاكَ بِالْحـَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيـراً" (33) الفرقان .
الفَسْر : البيان، أو إظهار المعنى المعقول، وتفسيراً كشفاً وبياناً .
الراغب
فسر
- [الفسر: إظهار المعنى المعقول، ومنه قيل لما ينبئ عنه البول: تفسرة، وسمي بها قارورة الماء] (ما بين [ ] نقله الزركشي في البرهان 2/148) والتفسير في المبالغة كالفسر، والتفسير قد يقال فيما يختص بمفردات الألفاظ وغريبها، وفيما يختص بالتأويل، ولهذا يقال: تفسير الرؤيا وتأويلها. قال تعالى: }وأحسن تفسيرا{ [الفرقان/33].
ملخص اللسان:
1.    الفَسْرُ: البيان. فَسَر الشيءَ يفسِرُه، وتَفْسُرُه، فَسْراً وفَسَّرَهُ: أَبانه
2.    التَّفْسيرُ والتأْويل،كل شيء يعرف به تفسير الشيء ومعناه، فهو تَفْسِرَتُه
3.    الفَسْرُ: كشف المُغَطّى،
4.     والتَّفْسير كَشف المُراد عن اللفظ المُشْكل،  والتأْويل: ردّ أَحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر
لسان العرب
● - فسر: الفَسْرُ: البيان. فَسَر الشيءَ يفسِرُه، بالكَسر، وتَفْسُرُه،  بالضم، فَسْراً وفَسَّرَهُ: أَبانه، والتَّفْسيرُ مثله. ابن الأَعرابي:  التَّفْسيرُ والتأْويل والمعنى واحد. وقوله عز وجل: وأَحْسَنَ تَفْسيراً؛  الفَسْرُ: كشف المُغَطّى، والتَّفْسير كَشف المُراد عن اللفظ المُشْكل،  والتأْويل: ردّ أَحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر.  واسْتَفْسَرْتُه كذا أَي سأَلته أَن يُفَسِّره لي.  والفَسْر: نظر الطبيب إلى الماء، وكذلك التَّفْسِرةُ؛ قال الجوهري:  وأَظنه مولَّداً، وقيل: التَّفْسِرةُ البول الذي يُسْتَدَلُّ به على المرض  وينظر فيه الأطباء يستدلون بلونه على علة العليل، وهو اسم كالتَّنْهِيَةِ،  وكل شيء يعرف به تفسير الشيء ومعناه، فهو تَفْسِرَتُه.
مقاييس اللغة:
(فسر) الفاء والسين والراء كلمة واحدة تدلُّ على بيانِ شيءٍ وإيضاحِه. من ذلك الفَسْرُ، يقال: فَسَرْتُ الشَّيءَ وفسَّرتُه. والفَسْر والتَّفسِرَة: نظَر الطَّبيب إلى الماء وحُكمهُ فيه. والله أعلم بالصَّواب.‏
القاموس المحيط:
الفَسْرُ الإِبانَةُ، وكشْفُ المُغَطَّى، كالتَّفْسيرِ، والفِعْلُ كضَرَبَ ونَصَرَ، ونَظَرُ الطَّبيبِ إلى الماءِ، كالتَّفْسِرَةِ، أو هي البَوْلُ، كما يُسْتَدَلُّ به على المَرَضِ، أو هي مُوَلَّدَةٌ. ثَعْلَبٌ " التَّفْسيرُ والتَّأويلُ واحدٌ " أو هو كشْفُ المُرادِ عنِ المُشْكِلِ، والتأويلُ رَدُّ أحَدِ المُحْتَمِلَيْنِ إلى ما يُطابِقُ الظاهِر. وفُسارانُ، بالضم ة بأَصْبَهانَ.
تاج العروس:
ف - س - ر
الفَسْر : الإِبَانَةُ وكَشْفُ المُغَطَّى كما قاله ابنُ الأَعْرابيّ أَو كَشْفُ المَعْنَى المَعْقُولِ كما في البَصَائر كالتَّفْسِير . والفِعْلُ كضَرَب ونَصَرَ يقال : فَسَرَ الشيءَ يَفْسِرُه ويَفْسُرُه وفَسَّرَه : أَبَانَهُ . قال ابنُ القَطَّاع والتَّشْديد أَعَمُّ . والفَسْرُ أَيضاً : نَظَرُ الطَّبِيبِ إِلى الماءِ كالتَّفْسِرة كتَذْكِرَة أَو هِيَ أَي التَّفْسِرَةُ : البَوْلُ الذي يُسْتَدَلُّ به على المَرَضِ ويَنْظُرُ فيه الأَطِبَّاءُ يَسْتَدِلُّونَ بِلَوْنِه عِلى عِلَّةِ العَلِيلِ وهو اسمٌ كالتَّهْنِئَة أَو هِيَ أَي التَّفْسِرَة مُولَّدة قاله الجَوْهَرِيّ . وقال ثَعْلَبٌ وهو أَحْمَدُ بن يَحْيَى وكذلك ابن الأَعْرَابيّ : التَّفْسِيرُ والتَّأْوِيلُ والمَعْنَى واحِدٌ وقولُه عَزَّ وجَلَّ : وأَحْسَنَ تَفْسِيراً . الفَسْر : كشْفُ المُغَطَّى أَو هُوَ أَي التَّفْسِيرُ كَشْفُ المُرَادِ عن اللَّفْظ المُشْكِل . والتَأْوِيلُ : رَدُّ أَحَدِ المُحْتَمِلَيْنِ إِلى ما يُطَابِقُ الظّاهِرَ . كذا في اللّسَان . وقيل : التَّفْسِيرُ : شَرْحُ ما جاءَ مُجْمَلاً من القصَص في الكِتَاب الكريم وتعْرِيفُ ما تَدُلّ عليه أَلْفَاظُه الغَرِيبَة وتَبْيينُ الأُمورِ التي أُنْزِلَتْ بسَبَبِهَا الآيُ ؛ والتَأْوِيلُ : هو تَبْيِينُ مَعْنَى المُتَشَابِهِ . والمُتشابِهُ : هو ما لَمْ يُقْطَعْ بفَحْوَاهُ من غَيْرِ تَردُّد فيه وهو النَّصُّ . وفُسَارَانُ بالضّم : ة بأَصْبَهانَ نقله الصاغانيّ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : التَّفَسُّرُ : الاستفسار . واسْتَفْسَرْتُه كَذا : سَأَلْتُه أَنْ يُفَسِّرَه لي . وكُلُّ شيْءٍ يُعْرَفُ به تَفْسِيرُ الشيْءِ ومَعْنَاه فهو تَفْسِرَته . وفي البَصَائر : كُلُّ ما تَرْجَمَ عن حالِ شيْءٍ فهو تَفْسِرَتُه . وأَبو أَحْمَدَ عبدُ اللهِ بنِ محمّدِ بنِ ناصِحِ بن شُجاعِ بنِ المُفَسِّر المِصْريّ وُلِدَ سنة 273 ، وتُوُفِّيَ سنة 365 ؛ ذَكَره ابنُ عَسَاكِر في التارِيخ . ووَقَعَ لنا حَدِيثُه عالياً في مُعْجَم شُيُوخ الدِّمْيَاطيّ

##### Türkçe

**فسر**
**فَسَرَ - يَفْسِرُ** (**فَسَرَ - يَفْسُرُ**) - **فَسَّر - يُفَسِّر** - **تَفْسِيْر**
**فَسَرَ - يَفْسِرُ** (**فَسَرَ - يَفْسُرُ**)+ varlık yahut hâl yahut iş: yönü ve muradı ortaya çıktı ve açık oldu: bir varlığın sözünden veya fiilinden murad yahut istenen şey görünür ve belirgin olur; ve sözün yahut fiilin zahiri, bunun haberini vermeye kâfi gelmezdi.
**فَسَّر - يُفَسِّر**: “**فَعَّل - يُفَعِّّل**” vezninde, “**فَسَرَ - يَفْسِرُ**”den: onu tekrar ve şiddet vechi üzere “**يَفْسِرُ**” kılar: başka bir varlığın sözünden yahut fiilinden muradı ve isteneni ve hedefi beyan ve izah ve tecellî ve izhar etmek üzere gayret ve ihtimam ile amel eder.
**تَفْسيْر**: **فَسَّر - يُفَسِّر** fiilinin isim-fiilidir.
﴿ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا﴾: meselin tefsiri: ondan hedefi ve muradı beyan etmektir.
Ve lafız, “örtünün ve perdenin kalkması ve setr ve örtünün zevali sonrası varlığın bütün hakikatiyle zuhur etmesi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**سَفَرَ - يَسْفِرُ**، **ضَحِيَ - يَضْحَى** (**ضَحَى - يَضْحَى**)، **عَرِيَ - يَعْرَى**، **عَرِبَ - يَعْرَبُ** (**عَرُبَ - يَعْرُبً**)، **فَصُحَ - يَفْصُحُ**، **فَسَرَ - يَفْسِرُ** (**فَسَرَ - يَفْسُر**)
tefsîren
 	﴿ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا(33)﴾ **الفرقان**

**مختار الصحاح**
● [**فسر**] ف س ر: **الفَسْرُ** beyan’dır; babı **ضرب**’dır; **التفسِيرُ** de onun gibidir; ve **استفسره** kذا: ondan, onu kendisine **يُفَسِرَهُ** diye sordu.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ف س ر
“ **تَفْسِيراً** ”, Allah Teâlâ’nın şu kavlinde: “**وَلا يَأْتُونـَكَ بِمَثَلٍ إِلاّ جِئْنَاكَ بِالْحـَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيـراً**” (33) **الفرقان**.
**الفَسْر**: beyan; yahut akledilir manayı izhar; ve **تفسيراً**: keşf ve beyan olarak.

**الراغب**
**فسر**
- [**الفسر**: akledilir manayı izhar etmektir; ondan dolayı, bevlin haber verdiği şeye **تفسرة** denildi; ve onunla su kabı isimlendirildi] ([ ] arasındakini Zerkâşî **البرهان** 2/148’de nakletmiştir). Ve **التفسير** mübalağada **الفسر** gibidir. Ve **التفسير** bazen, lafızların müfredatına ve onların garibine mahsus olana; ve te’vile mahsus olana denir; bundan dolayı: rüyanın tefsiri ve onun te’vili denir. Allah Teâlâ dedi ki: }**وأحسن تفسيرا**{ [**الفرقان**/33].

**ملخص اللسان:**
1.    **الفَسْرُ**: beyan. **فَسَر** الشيءَ **يفسِرُه** ve **تَفْسُرُه**, **فَسْراً** ve **فَسَّرَهُ**: onu beyan etti.
2.    **التَّفْسيرُ** ve **التأْويل**: bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey; o, onun **تَفْسِرَتُه**’dur.
3.    **الفَسْرُ**: örtülüyü keşfetmektir.
4.     Ve **التَّفْسير**: müşkil lafızdan muradı keşfetmektir; ve **التأْويل**: iki muhtemelden birini zahire mutabık olana döndürmektir.

**لسان العرب**
● - **فسر**: **الفَسْرُ**: beyan. **فَسَر** الشيءَ **يفسِرُه**; kesre ile; ve **تَفْسُرُه**; zamme ile; **فَسْراً** ve **فَسَّرَهُ**: onu beyan etti; ve **التَّفْسيرُ** onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **التَّفْسيرُ** ve **التأْويل** ve mana birdir. Ve Aziz ve Celil olanın kavli: **وأَحْسَنَ تَفْسيراً**; **الفَسْرُ**: örtülüyü keşfetmektir; ve **التَّفْسير**: müşkil lafızdan muradı keşfetmektir; ve **التأْويل**: iki muhtemelden birini zahire mutabık olana döndürmektir. Ve **اسْتَفْسَرْتُه** kذا: yani onu, onu benim için **يُفَسِّره** diye sordum. Ve **الفَسْر**: tabibin suya bakmasıdır; ve yine **التَّفْسِرةُ** de böyledir. Cevherî dedi ki: ve zannederim ki o, müvelleddir; ve denildi ki: **التَّفْسِرةُ**, hastalığa onunla delil getirilen bevldir; tabipler ona bakarlar, rengiyle hastanın illetine delil getirirler; ve o, **التَّنْهِيَةِ** gibi bir isimdir. Ve bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey, o, onun **تَفْسِرَتُه**’dur.

**مقاييس اللغة:**
(**فسر**) **الفاء** ve **السين** ve **الراء**, bir tek kelimedir; bir şeyin beyanına ve izahına delalet eder. Bundan: **الفَسْرُ**; denir ki: **فَسَرْتُ** الشَّيءَ ve **فسَّرتُه**. Ve **الفَسْر** ve **التَّفسِرَة**: tabibin suya bakması ve onda hüküm vermesidir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

**القاموس المحيط:**
**الفَسْرُ**: ibâne; ve örtülüyü keşfetme; **التَّفْسيرِ** gibi. Ve fiil, **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** gibidir. Ve tabibin suya bakması; **التَّفْسِرَةِ** gibi. Yahut o, bevldir; hastalığa onunla delil getirildiği gibi; yahut o, müvelleddir. Sa‘leb: “**التَّفْسيرُ** ve **التَّأويلُ** birdir” (dedi). Yahut o, müşkilden muradı keşfetmektir; ve **التأويلُ**: iki muhtemelden birini zahire mutabık olana döndürmektir. Ve **فُسارانُ**, zamme ile: İsfahân’da bir köydür.

**تاج العروس:**
ف - س - ر
**الفَسْر**: ibâne ve örtülüyü keşfetmektir; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi; yahut **البَصَائر**’de olduğu üzere akledilir manayı keşfetmektir; **التَّفْسِير** gibi. Ve fiil, **ضَرَب** ve **نَصَر** gibidir; denir ki: **فَسَرَ** الشيءَ **يَفْسِرُه** ve **يَفْسُرُه** ve **فَسَّرَهُ**: onu beyan etti. İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: ve şeddeli olan daha umumîdir. Ve **الفَسْر** dahi: tabibin suya bakmasıdır; **التَّفْسِرة** gibi, **تَذْكِرَة** gibi; yahut o, yani **التَّفْسِرَةُ**: hastalığa onunla delil getirilen bevldir; tabipler ona bakarlar, rengiyle hastanın illetine delil getirirler; ve o, **التَّهْنِئَة** gibi bir isimdir; yahut o, yani **التَّفْسِرَة** müvelleddir; Cevherî bunu söyledi. Ve Sa‘leb—o, Ahmed b. Yahyâ’dır—ve yine İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **التَّفْسِيرُ** ve **التَّأْوِيلُ** ve mana birdir. Ve Aziz ve Celil olanın kavli: **وأَحْسَنَ تَفْسِيراً**. **الفَسْر**: örtülüyü keşfetmektir; yahut o, yani **التَّفْسِيرُ**: müşkil lafızdan muradı keşfetmektir. Ve **التَأْوِيلُ**: iki muhtemelden birini zahire mutabık olana döndürmektir. **اللّسَان**’da böyledir. Ve denildi ki: **التَّفْسِيرُ**: Kerîm kitapta kıssalardan mücmel olarak geleni şerh etmek; ve onun garip lafızlarının delalet ettiği şeyi tarif etmek; ve ayetlerin sebebiyle indirildiği işleri tebeyyün etmektir. Ve **التَّأْوِيلُ**: müteşâbihin manasını tebeyyün etmektir. Ve **المُتشابِهُ**: fuhvâsıyla, onda tereddüt olmaksızın, kesinlik kesilmeyen şeydir; ve o, nass’tır. Ve **فُسَارَانُ** zamme ile: İsfahân’da bir köy; Sâğânî onu nakletti. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **التَّفَسُّرُ**: istifsâr’dır. Ve **اسْتَفْسَرْتُه** kذا: onu, onu benim için **يُفَسِّرَه** diye sordum. Ve bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey, o, onun **تَفْسِرَته**’dir. Ve **البَصَائر**’de: bir şeyin hâlinden tercüme eden her şey, o, onun **تَفْسِرَتُه**’dir. Ve Ebû Ahmed Abdullah b. Muhammed b. Nâsih b. Şücâ‘ b. el-Müfessir el-Mısrî, 273 senesinde doğdu; 365 senesinde vefat etti; onu İbn Asâkir **التارِيخ**’te zikretti. Ve bize, Dımyâtî’nin **مُعْجَم شُيُوخ**’unda, hadisi âlî olarak vâki oldu.
