# فسط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فسط

الفسيط، كأمير: علاقة ما بين القمع إلى النواة، وهو الثفروق، قاله الليث. الواحدة فسيطة، نقله أبو حنيفة. وهذا يدل على أن الفسيط جمع، ونقله الجوهري والصاغاني هكذا. والفسيط: قلامة الظفر، كما في العين، ونقله الجوهري. وفي التهذيب: ما يقلم من الظفر إذا طال، واحدته فسيطة. وقيل: الفسيط واحد، عن ابن الأعرابي. وأنشد الجوهري للشاعر يصف الهلال:
  كأن ابن مزنتها جـانـحـا                      فسيط لدى الأفق من خنصر وروى ابن دريد: كأن ابن ليلتها. وقال: يعني بذلك هلالا بدا في الجدب، والسماء مغبرة، فكأنه من وراء الغبار قلامة ظفر خنصر. وفسره في التهذيب، فقال: أراد بابن مزنتها هلالا أهل بين السحاب في الأفق الغربي. قلت: ويروى قصيص بدل فسيط، وهو ما قص من الظفر وهو في اللسان لعمرو بن قميئة. وفي العباب: لخير بن رباط الأسدي. قلت: وهكذا أورده ابن المفجع في كتاب الترجمان عن أبي العباس، لخير بن رباط المذكور. وأنشد الصاغاني لأبي حزام العكلي:
  ووذح ضئن من رطئت شغارا                      وما شكدت عليه من فسـيط وقال ابن دريد: والفسط: فعل ممات، ومنه اشتقاق الفسيط. والفسطاط بالضم: مجتمع أهل الكورة، نقله الليث، زاد الأزهري حوالي مسجد جماعتهم، يقال: هؤلاء أهل الفسطاط. وفي الحديث:  عليكم بالجماعة فإن يد الله على الفسطاط  يريد المدينة التي فيها مجتمع الناس. وكل مدينة فسطاط، وقال رؤبة:
  لو أحلبت حلائب الفسطاط
  عليه ألقاهن بـالـبـلاط أي حلائب المصر. قال الصاغاني: والمعنى أن الجماعة من أهل الإسلام في كنف الله، وواقيته فوقهم، فأقيموا بين ظهرانيهم ولا تفارقوهم. وهذا كحديثه الآخر:  إن الله لم يرض بالوحدانية، وما كان ليجمع أمتي على ضلالة، بل يد الله عليهم، فمن تخلف عن صلاتنا، وطعن على أئمتنا فقد خلع ربقة الإسلام من عنقه، شرار أمتي الوحداني المعجب بدينه، المرائي بعمله، المخاصم بحجته  . والفسطاط: علم مدينة مصر العتيقة التي بناها سيدنا عمرو بن العاص، رضي الله عنه حين افتتحها، وكان نائب المقوقس إذ ذاك متحصنا في الموضع المعروف الآن بقصر الشمع. وتفصليه في كتاب الخطط للمقريزي. والفسطاط: السرادق من الأبنية. وفي الصحاح: بيت من شعر. وقال العجاج يصف ثورا:
  حتى جلا أعجاز ليل غاط
  عنه لياح اللون كالفسطاط
  من البياض مد بالمقـاط

  وقال الزمخشري: الفسطاط: ضرب من الأبنية في السفر دون السرادق، وبه سميت المدينة، كالفستاط، التاء بدل من الطاء، لقولهم في الجمع فساطيط، يقال: أمر الأمير بفساطيطه فضربت ولم يقولوا: فساتيط، فالطاء إذن أعم تصرفا، وهذا يؤيد أن التاء في فستاط إنما هي بدل من طاء فسطاط، أو من سين الفساط كرمان، هذا قول ابن سيده، وكذلك الفستات، بالتاءين، ويكسرن، فهي إذن لغات ثمانية ذكرهن الجوهري ما عدا الفستات. قال شيخنا: وأورد الشهاب القسطلاني فيه، في إرشاد الساري، اثنتي عشرة لغة، وبه تعلم ما في كلام المصنف من القصور البالغ. انتهى. وفي المحكم: فإن قلت: فهلا اعتزمت أن يكون التاء في فستاط بدلا من طاء فسطاط؛ لأن التاء أشبه بالطاء منها بالسين، قيل: بإزاء ذلك إنك إذا حكمت بأنها بدل من سين فساط، ففيه شيئان جيدان: أحدهما تغيير الثاني من المثلين، وهو أقيس من تغيير الأول من المثلين، لأن الاستكراه في الثاني يكون لا في الأول؛ والآخر أن السينين في فساط ملتقيتان، والطاءان في فسطاط مفترقتان منفصلتان بالألف بينهما، واستثقال المثلين ملتقيين أحرى من استثقالهما منفصلين. ومما يستدرك عليه: الفسطاط: البصرة، ونقل الصاغاني عن بعض بني تميم قال: قرأت في كتاب رجل من قريش: هذا ما اشترى فلان بن فلان من عجلان مولى زياد، اشترى منه خمسمائة جريب حيال الفسطاط، يريد البصرة. ورجل فسيط النفس، بين الفساطة: طيبها، كسفيطها، كما في اللسان. وفي الأساس: ما أرى له باعا فسيطا. وفسطت الشيء: إذا ألقيته وألغيته، كما في الترجمان لابن المفجع.

الفصيط، كأمير أهمله الجوهري والصاغاني وصاحب اللسان، وهو لغة في الفسيط بالسين.

### Türkçe

**الفسيط**، (vezin olarak) “أمير” gibi: huni ile çekirdek arasındaki ilişki; o, **الثفروق**’tur; bunu Leys söyledi. Tekili **فسيطة**’dır; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Bu, **الفسيط**’in bir cem‘ (çoğul) olduğuna delâlet eder; Cevherî ve Sâğânî bunu böyle nakletti. Ve **الفسيط**: tırnak kırpıntısıdır; **العين**’de olduğu gibi; Cevherî onu nakletti. Ve **التهذيب**’de: tırnak uzadığında ondan kırpılan şey; tekili **فسيطة**’dır. Ve denildi ki: **الفسيط** bir tekildir; İbnü’l-A‘râbî’den. Cevherî şairin hilâli vasfettiği şu beyti okudu:

  Sanki onun bulutunun oğlu, kanat eğmiş olarak
  ufuk yanında, serçe parmağından bir **فسيط**.

İbn Düreyd rivayet etti: “Sanki onun gecesinin oğlu.” Ve dedi: bununla, kıtlıkta beliren bir hilâli kasteder; gök tozludur; sanki tozun arkasından serçe parmağı tırnağının kırpıntısıdır. Onu **التهذيب**’de tefsir etti, şöyle dedi: “onun bulutunun oğlu” ile, batı ufkunda bulutlar arasında beliren bir hilâli murad etti. Dedim: **فسيط** yerine **قصيص** rivayet olunur; o, tırnaktan kesilen şeydir; ve o, Amr b. Kumey’e’nin **اللسان**’ındadır. Ve **العباب**’da: Hayr b. Ribât el-Esedî’nindir. Dedim: İbnü’l-Müfce‘ onu **كتاب الترجمان**’ında Ebû’l-Abbâs’tan, zikredilen Hayr b. Ribât’a ait olarak böylece getirdi. Sâğânî Ebû Hizâm el-‘Aklî için şu beyti okudu:

  Ve (bir) koyun sürüsü (vardı), Şegâr’a (bir) rıṭ’e (ile) bağlandı,
  ve onun üzerine **فسـيط**’ten ne (kadar) bağladıysam (da) sıkılaştırmadı.

İbn Düreyd dedi: **الفسط**: “mümât” fiilidir; ve ondan **الفسيط**’in اشتقاق’ı (türeyişi)dir. Ve **الفسطاط** (ötre ile): kûre halkının topluluğu; Leys onu nakletti; Ezherî “cemaat mescitlerinin çevresi”ni ziyade etti; “bunlar **أهل الفسطاط**’tır” denir. Ve hadiste: “**عليكم بالجماعة فإن يد الله على الفسطاط**”; insanların topluluğunun bulunduğu şehri, yani Medine’yi murad eder. Ve her şehir **فسطاط**’tır. Rü’be dedi:

  Eğer **الفسطاط**’ın sağmal develeri sağdırılsaydı,
  onları onun üzerine **بالـبـلاط**’ta atardım;

yani mısrın (şehir merkezinin) sağmal develeri. Sâğânî dedi: mânâ, İslâm ehlinden cemaatin Allah’ın himayesinde olmasıdır; O’nun koruması onların üstündedir; öyleyse onların arasında ikamet edin ve onlardan ayrılmayın. Bu, onun diğer hadisi gibidir: “Allah tek başınalığa razı olmadı; ümmetimi bir dalâlet üzere toplayacak değildi; bilakis Allah’ın eli onların üzerindedir. Kim namazımızdan geri kalır ve imamlarımıza dil uzatırsa, İslâm bağını boynundan çıkarmış olur. Ümmetimin şerlileri: dinine hayran tek başına olan, ameliyle riyâ yapan, hüccetiyle çekişendir.” Ve **الفسطاط**: Mısır’ın eski şehrinin adıdır; onu, fethettiği vakit, efendimiz Amr b. el-Âs, Allah ondan razı olsun, bina etti; o sırada Mukavkıs’ın nâibi, şimdi “Kasru’ş-Şem‘” diye bilinen yerde tahassun etmişti. Onun tafsili Makrîzî’nin **كتاب الخطط**’ındadır. Ve **الفسطاط**: binalardan (yapılardan) bir serâdıktır. Ve **الصحاح**’ta: kıldan (dokunmuş) bir ev. ‘Accâc bir boğayı vasfederek dedi:

  Ta ki, karanlık bir gecenin art taraflarını açığa çıkardı,
  ondan, rengi parlayan, **كالفسطاط** gibi,
  beyazlıktan, **بالمقـاط** ile uzatılmış.

Zemahşerî dedi: **الفسطاط**: seferde serâdıktan aşağı (daha küçük) bir çeşit yapılardır; şehir onunla adlandırıldı; **الفستاط** gibi; **التاء** **الطاء**’ın bedelidir; çünkü cem‘de **فساطيط** derler; “emîr **بفساطيطه** emretti de kuruldu” denir; “**فساتيط**” demediler; öyleyse **الطاء** tasarrufça daha umumîdir; bu, **فستاط**’taki **التاء**’nın ancak **فسطاط**’ın **طاء**’ından, yahut **الفساط**’ın **سين**’inden (Kirmân gibi) bedel olduğunu teyit eder; bu, İbn Sîde’nin sözüdür. Ve كذلك **الفستات** (iki **التاء** ile); ve kesrelenirler; öyleyse bunlar sekiz lugattır; Cevherî onları, **الفستات** hariç, zikretti. Şeyhimiz dedi: Şihâb el-Kastallânî onda, **إرشاد الساري**’de, on iki lugat zikretti; bununla, musannifin sözündeki aşırı kusur bilinir. Bitti. Ve **المحكم**’de: “Eğer dedin ki: niçin **فستاط**’taki **التاء**’nın **فسطاط**’ın **طاء**’ından bedel olmasını kesinleştirmedin; çünkü **التاء** **الطاء**’a **السين**’den daha çok benzer?” denilirse: buna mukabil, eğer onun **فساط**’ın **سين**’inden bedel olduğuna hükmedersen, onda iki güzel şey vardır: birincisi, iki mislin ikincisini değiştirmektir; bu, iki mislin birincisini değiştirmekten daha القياسîdir; çünkü hoşnutsuzluk ikincide olur, birincide olmaz; ikincisi, **فساط**’taki iki **السين** bitişiktir; **فسطاط**’taki iki **الطاء** ise ayrıdır, aralarında elif ile ayrılmıştır; bitişik iki misli ağır saymak, ayrı iki misli ağır saymaktan daha evlâdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الفسطاط**: Basra’dır; Sâğânî, Benî Temîm’den bazılarından nakletti, dedi: Kureyş’ten bir adamın kitabında okudum: “Bu, falan oğlu falanın, Ziyâd’ın mevlâsı ‘Aclân’dan satın aldığı şeydir; ondan **حيال الفسطاط** beş yüz cerîb satın aldı”; Basra’yı murad eder. Ve “**رجل فسيط النفس**”, **الفساطة**’sı (açıklığı/hoşluğu) belli: onun iyiliği; **كسفيطها** gibi; **اللسان**’da olduğu üzere. Ve **الأساس**’ta: “Onun için **باعا فسيطا** görmüyorum.” Ve “**فسطت الشيء**”: onu attığın ve iptal ettiğin zaman; İbnü’l-Müfce‘in **الترجمان**’ında olduğu gibi.

**الفصيط**، (vezin olarak) “أمير” gibi: Cevherî, Sâğânî ve **صاحب اللسان** onu ihmal etti; o, **الفسيط**’teki **السين** ile olanın bir lugatıdır.
