# فسق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B3%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فسق

الفسق، بالكسر: الترك لأمر الله عز وجل والعصيان والخروج عن طريق الحق سبحانه، قاله الليث. أو هو الفجور، كالفسوق بالضم. وقيل: هو الميل الى المعصية. قال الأصبهاني: الفسق أعم من الكفر، والفسق يقع بالقليل من الذنوب وبالكثير، ولكن تعورف فيما كان بكثيره. وأكثر ما يقال الفاسق لمن التزم حكم الشرع وأقر به ثم أخل بجميع أحكامه، أو ببعضها. وإذا قيل للكافر الأصل فاسق، فلأنه أخل بحكم ما ألزمه العقل، واقتضته الفطرة. ومنه قوله تعالى: )أفمن كان مؤمنا كمن كان فاسقا لا يستوون( فقابل به الإيمان، فالفاسق أعم من الكافر، والظالم أعم من الفاسق. فسق، كنصر، وضرب، وكرم، الثانية عن الأخفش، نقله الجوهري، والثالثة عن اللحياني رواه عن الأحمر، ولم يعرف الكسائي الضم فسقا وفسوقا مصدران للبابين الأولين، أي: فجر فجورا، كما في الصحاح. وقوله تعالى: )وإنه لفسق( أي: خروج عن الحق. وقال أبو الهيثم: وقد يكون الفسوق شركا، ويكون إثما. والفسق في قوله تعالى: )أو فسقا أهل لغير الله به( روي عن مالك أنه الذبح. وقوله تعالى: )بئس الاسم الفسوق بعد الإيمان( أي: بئس الاسم أن يقول له: يا يهودي ويا نصراني، بعد أن آمن، ويحتمل أن يكون كل لقب يكرهه الإنسان، قاله الزجاج. وفسق: جار ومال عن طاعة الله عز وجل، ومنه فسقت الركاب عن قصد السبيل أي جارت. وقوله تعالى: )ففسق عن أمر ربه( أي: خرج، زاد الفراء عن طاعة ربه. وروى ثعلب عن الأخفش قال: أي عن رده أمر ربه نحو قول العرب: اتخم عن الطعام، أي: عن أكله، فلما رد هذا الأم رفسق. قال أبو العباس: ولا حاجة به الى هذا؛ لأن الفسوق معناه الخروج. فسق عن أمر ربه، أي: خرج. وفسقت الرطبة عن قشرها أي: خرجت، كانفسقت وهذه عن ابن دريد. قيل: ومنه اشتقاق الفاسق لانفساقه، أي: لانسلاخه عن الخير. ونص الجمهرة: من الخير وقال أبو عبيدة: ففسق عن أمر ربه، أي: جار عن طاعته، وأنشد:
  يهوين في نجد وغورا غائرا
  فواسقا عن قصدها جوائرا ورجل فسق كصرد، وفسيق مثل سكيت: دائم الفسق، وأنشد الليث لسليمان:
  عاشوا بذلك حينا في جوارهـم                      لا يظهر الجور فيهم آمنا فسق

  ومن سجعات الأساس: كان يزيد فسيقا خميرا، ولم يكن للمؤمنين أميرا. وقال الليث: الفويسقة: الفأرة، سميت لخروجها من جحرها على الناس. وفي الأساس: لعيثها في البيوت: زاد غيره: وإفسادها. وهي تصغير فاسقة. ومنه الحديث: اقتلوا الفويسقة، فإنها توهي السقاء، وتضرم البيت على أهله. وفي حديث عائشة رضي الله عنها - وسئلت عن أكل الغراب - قالت: ومن يأكله بعد قوله: فاسق?. قال الخطابي: أراد بتفسيقها تحريم أكلها، وفي الحديث: خمس فواسق يقتلن في الحل والحرم. قال: أصل الفسق: الخروج عن الاستقامة، والجور، وبه سمي العاصي فاسقا. وإنما سميت هذه الحيوانات فواسق على الاستعارة؛ لخبثهن، وقيل: لخروجهن عن الحرمة في الحل والحرم، أي: لا حرمة لهن بحال. وتقول للمرأة: يا فاسق، كقطام أي: يا فاسقة، وتقول للرجل: يا فسق، كزفر، ويا خبث كذلك أي: يا أيها الفاسق ويا أيها الخبيث. قال الجوهري: وهو معرفة، يدل على ذلك أنهم يقولون: يا فسق الخبيث، فينعتونه بالألف واللام. وليس في كلام جاهلي ولا شعرهم فاسق، على أنه عربي. هذا كلام ابن الأعرابي، ونصه على ما نقله الجوهري، والصاغاني: لم يسمع قط في كلام الجاهلية، ولا في شعرهم فاسق. قال. وهذا عجب، وهو كلام عربي لم يأت في شعر جاهلي ونقل الأصبهاني عن ابن الأعرابي: لم يسمع الفاسق في وصف الإنسان في كلام العرب. وإنما قالوا إذا خرجت الرطبة من قشرها: فسقت الرطبة عن قشرها. ونقل شيخنا عن بعض فقهاء اللغة أن الفسق من الألفاظ الإسلامية، لا يعرف إطلاقها على هذا المعنى قبل الإسلام، وإن كان أصل معناها الخروج، فهي من الحقائق الشرعية التي صارت في معناها حقيقة عرفية في الشرع، وقد بسطه الخفاجي في العناية. والتفسيق: ضد التعديل. يقال: فسقه الحاكم، أي: حكم بفسقه، كما في العباب. ويقال: تعمم فلان الفاسقية وهو ضرب من العمة نقله الزمخشري والصاغاني. ومما يستدرك عليه: فسق في الدنيا فسقا: إذا اتسع فيها وهون على نفسه، واتسع بركوبه لها، ولم يضيقها عليه، حكاه شمر عن قطرب. وفسق فلان ماله: إذا أهلكه وأنفقه. وفسقه تفسيقا: نسبه الى الفسق. والفواسق من النساء: الفواجر. وقد يجمع فسق على فسوق، كجذع وجذوع. والفسقية، بالفتح: المتوضأ والجمع: الفساقي، مولدة.

### Türkçe

**الفسق**، kesre ile: Allah Teâlâ’nın emrini terk etmek, isyan ve O Subhânehû’nun hak yolundan çıkmak; bunu Leys söylemiştir. Yahut o, fucûrdur; damme ile **الفسوق** gibi. Ve denildi: o, masiyete meyildir. İsfehânî dedi: **الفسق** küfürden daha geneldir; ve **الفسق** az günah ile de vâki olur, çok ile de; fakat çok olanında örfleşmiştir. Ve en çok **الفاسق** denir: şer‘in hükmünü iltizam edip onu ikrar eden, sonra onun bütün hükümlerini, yahut bir kısmını bozan kimseye. Ve kâfire “asıl itibarıyla fâsık” denilirse, bunun sebebi: aklın kendisine yüklediği ve fıtratın gerektirdiği hükmü bozmuş olmasıdır. Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: **أفمن كان مؤمنا كمن كان فاسقا لا يستوون**; onunla imanı karşı karşıya getirdi; öyleyse **الفاسق** kâfirden daha geneldir; ve **الظالم** fâsıktan daha geneldir. **فسق**; **نصر** ve **ضرب** ve **كرم** gibi (çekilir); ikincisi Ahfeş’tendir, onu Cevherî nakletti; üçüncüsü Lihyânî’dendir, onu Ahmer’den rivayet etti; Kisâî dammeyi bilmedi. **فسقا** ve **فسوقا** ilk iki bâbın masdarlarıdır; yani: **فجر فجورا**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وإنه لفسق**; yani: haktan çıkıştır. Ebû’l-Heysem dedi: **الفسوق** bazen şirk olur, bazen günah olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **أو فسقا أهل لغير الله به** içindeki **الفسق** hakkında Mâlik’ten rivayet olundu ki o, boğazlamadır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **بئس الاسم الفسوق بعد الإيمان**; yani: iman ettikten sonra ona “ey Yahudi” ve “ey Nasrânî” demek isim olarak ne kötüdür; ve insanın hoşlanmadığı her lakap olması da muhtemeldir; bunu Zeccâc söyledi. Ve **فسق**: Allah Teâlâ’ya itaattan saptı ve meyletti; bundan: **فسقت الركاب عن قصد السبيل**; yani saptılar. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **ففسق عن أمر ربه**; yani: çıktı; Ferrâ, “Rabbine itaattan” diye ziyade etti. Sa‘leb, Ahfeş’ten rivayet etti, dedi ki: yani Rabb’inin emrini reddetmesinden; Arapların sözü gibi: **اتخم عن الطعام**; yani: onu yemekten; işte bu emri reddedince **رفسق**. Ebû’l-Abbâs dedi: buna ihtiyaç yoktur; çünkü **الفسوق**’un manası çıkıştır. **فسق عن أمر ربه**; yani: çıktı. Ve **فسقت الرطبة عن قشرها**; yani: çıktı; **كانفسقت**; ve bu İbn Düreyd’dendir. Denildi: bundan **الفاسق**’ın اشتقاق’ı; onun **انفساقه**’inden dolayı; yani: hayırdan sıyrılmasından dolayı. Ve **الجمهرة**’nin nassı: hayırdan. Ebû Ubeyde dedi: **ففسق عن أمر ربه**; yani: onun itaatinden saptı; ve şu beyti okudu:
  يهوين في نجد وغورا غائرا
  فواسقا عن قصدها جوائرا

Ve bir adam **فسق**; **صرد** gibi; ve **فسيق**; **سكيت** gibi: sürekli **الفسق** sahibi; ve Leys, Süleyman için şu beyti okudu:
  عاشوا بذلك حينا في جوارهـم                      لا يظهر الجور فيهم آمنا فسق

Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Yezîd **فسيقا** **خميرا** idi; ve müminlere emir değildi.” Leys dedi: **الفويسقة**: faredir; insanların üzerine deliğinden çıkması sebebiyle isimlendirildi. **الأساس**’ta: evlerdeki **لعيثها**’sı sebebiyle; başkası ziyade etti: ve bozması. Ve o, **فاسقة**’nın tasğîridir. Bundan hadis: “**الفويسقة**’yi öldürünüz; çünkü o, kırbayı zayıflatır ve evi ehlinin üzerine tutuşturur.” Âişe رضي الله عنها hadîsinde — karganın yenmesi hakkında soruldu — dedi: “**فاسق** demesinden sonra onu kim yer?” Hattâbî dedi: onu **تفسيق** etmesiyle onun yenmesini haram kılmayı murad etti. Ve hadiste: “Beş **فواسق** helâlde ve haramda öldürülür.” Dedi: **الفسق**’ın aslı: istikamet dışına çıkmak ve haksızlıktır; bununla âsîye **فاسقا** denildi. Bu hayvanlara **فواسق** denilmesi ancak استعارة iledir; onların kötülüğü sebebiyle; ve denildi: helâlde ve haramda hürmetten çıkmaları sebebiyle; yani: hiçbir hâlde onlar için hürmet yoktur. Ve kadına dersin: “ya **فاسق**”, **قطام** gibi; yani: ey **فاسقة**. Ve erkeğe dersin: “ya **فسق**”, **زفر** gibi; ve “ya **خبث**” da böyledir; yani: ey **الفاسق**, ey **الخبيث**. Cevherî dedi: ve o marifedir; buna delil: onların “ya **فسق** **الخبيث**” demeleridir; onu **ال** ile sıfat yaparlar. Câhiliye sözünde ve şiirlerinde **فاسق** yoktur; Arapça olduğu hâlde. Bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve onun nassı, Cevherî’nin naklettiği ve Sâgânî’nin naklettiği üzeredir: Câhiliye sözünde ve şiirlerinde **فاسق** asla işitilmedi. Dedi. Ve bu acayiptir; o Arapça bir sözdür, câhiliye şiirinde gelmemiştir. İsfehânî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: Arapların كلام’ında insanın vasfında **الفاسق** işitilmedi. Ancak onlar, yaş hurma kabuğundan çıktığında derlerdi: **فسقت الرطبة عن قشرها**. Şeyhimiz, lugat fukahasından bazısından nakletti ki **الفسق** İslâmî lafızlardandır; İslâm’dan önce bu manada kullanılması bilinmez; her ne kadar aslî manası çıkmak ise de; o, şer‘î hakikatlerdendir ki şer‘de manasında örfî bir hakikat olmuştur; bunu Hafeçî **العناية**’de genişçe açmıştır. Ve **التفسيق**: **التعديل**’in zıddıdır. Denir: **فسقه الحاكم**; yani: onun **فسق**’una hükmetti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve denir: falan kimse **الفاسقية**’yi sarındı; o, sarığın bir türüdür; bunu Zemahşerî ve Sâgânî nakletti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **فسق في الدنيا فسقا**: onda genişlediğinde ve onu nefsine kolay kıldığında; ona binmekle genişlediğinde ve onu kendisine daraltmadığında; bunu Şemmer, Kutrub’dan hikâye etti. Ve **فسق** falan kimse malını: onu helâk ettiğinde ve harcadığında. Ve onu **فسقه تفسيقا**: onu **الفسق**’a nisbet etti. Ve kadınlardan **الفواسق**: **الفواجر**’dir. Ve **فسق** bazen **فسوق** üzerine cem‘ olunur; **جذع** ve **جذوع** gibi. Ve **الفسقية**, fetha ile: abdest alınan yer; cem‘i: **الفساقي**; müvelleddir.
