# فشغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B4%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فشغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: فشغ

غ ش ف
شغف ، فشغ
استعمل منه : شغف فشغ .
شغف : قَالَ الليثُ : شَغَفٌ مَوْضِعٌ بِعَّمَانَ يُنْبِتُ الغَافَ الْعِظامَ ، وأنشَدَ :
حتى أنَاخَ بِذَاتِ الْغَافِ مِنْ شَغَفٍ
وفي الْبِلادِ لَهُمْ وُسْعٌ ومُضْطَرَبُ
قالَ : والشغَافُ : مُوْلِجُ البُلْعُمِ ، وَيُقالُ : بَل : هُوَ غِشَاءُ القَلْب وَقَوْلُ الله تعالى : ( قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ) ( يوسف : 30 ) أي : غَشِي الحبُّ قَلْبَهَا ، وأنشد :
وَقَدْ حَالَ هَمٌّ دُونَ ذلِكَ باطِنٌ
مَكانَ الشِّغافِ تَبْتَغِيهِ الأصابع
أبو عُبيدٍ : الشغَفُ : أَن يَبْلُغَ الحبُّ شَغَافَ القَلْبِ ، وهُوَ جِلْدَةٌ دُونَهُ ، وأخْبَرَني الْمُنْذِرِيُّ عن عُثمانَ عَنْ مُسْلمٍ بنِ إبراهيمَ عن قُرَّةَ بنِ خالِدٍ عن الحسَنِ : في قولِ الله : ( قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ( قالَ : الشغَفُ أن يكْوِي بَطْنَهَا حُبُّه .
وأخبرني المنذري عن ابنِ فهمٍ عن ابنِ سلاّمِ عن يونُسَ قال : ( شَغَفَها ) أصابَ شِغَافَها ، مثل : كَبَدَها .
وأخبرنا عن الحَرّاني عن ابنِ السّكِيتِ ، قالَ : الشَّغافُ ، هو الخِلْبُ ، وهو جُلَيْدةٌ لاصِقَةٌ بالقَلْبِ ، ومنه قِيلَ : خَلَبهُ ، إذا بَلَغ شَغافَ قَلْبِه .
وقال الفَرّاء : ( قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ( أي : قَدْ خَرّقَ شَغَافَ قَلبِهَا .
قال أبو بكرٍ : شَغافُ القَلْب ، وَشَغَفُه : غلافُه ، وقال قيسُ بنُ الْخَطِيمِ :
إنّي لأهْواكِ غَيْرَ ذِي كَذِبٍ
قَدْ شُفَّ مِنّي الأَحْشَاءُ والشَّغَفُ
وقال الزَّجَّاجُ في قوله : ( قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا ( : في الشّغافِ ثلاثَةُ أقوالٍ : قالَ بعضُهُمْ : الشِّغَافُ : غِلافُ القَلْبِ . وقيل هو حَبَّةُ القَلْبِ وسويداؤُهُ .
وَقيلَ : هو داء يكونُ في الجَوْفِ في الشَّراسِيْف ، وأنْشَدَ بيتَ النابِغَةِ .
وروى القتيبي ، للأصمعي أنَّ الشُّغافَ دَاءٌ في القَلبِ ، إذَا اتَّصَلَ بالطَّحَالِ ، قَتلَ صَاحِبَهُ ، وأنْشدَ بيتَ النّابغةِ .
قال الأزهريّ : سُمِّي الدّاء شُغافاً باسمِ شَغَافِ القَلْبِ وهو حِجَابُهُ .
وقالَ : أبو الهيثمَ : يُقَالُ لِحِجَابِ القَلْبِ . . وَهْيَ شَحْمةٌ تكونُ لِباساً للقَلْبِ ، يقالُ لَهَا : قَمِيصٌ القَلْبِ ، وَشَغَافٌ ، وَشَغْفُ القلبِ ، وشَغَفُ القَلْبِ وغاشِيَةُ القَلْبِ ، وإذا وَصَلَ الدّاءُ إلى شَغَافِ القَلْبِ ولازَمَهُ ، مَرِضَ القَلْبُ ، ولمْ يَصحّ .
وقيل : شُغِفَ فلانٌ شَغَفاً .
فشغ : قال الليثُ . الفَشْغَةُ : قُطْنةٌ في جَوْفِ القَصَبَةِ ، وَالفَشْغَةُ : ما تَطَاير من جَوْفِ الصَّوصَلاةِ ، وهو نَبْتٌ يقالُ لهُ : صَاصَلَّى يَأْكُلُ جوفَهُ صِبْيانُ العِرَاقِ .
قَالَ : والفُشَاغُ : نَبْتٌ يَتَفَشِّغُ عَلَى الشَّجَرِ ، وَيَتلَوّى عَلَيْهِ ، وأنشد :
لَهُ قُصَّةٌ فَشَغَتْ حاجبَيْ
هِ فالعَيْنُ تُبْصِرُ مافي الظُّلَمْ
ويقالُ للرجلِ المَنُونِ القَليلِ الْخَيْرِ : مُفْشِغٌ وَقَد أفْشَغَ الرّجُلُ ، وَرَجُلٌ أَفْشَغَ الثّنِيّةِ : نابِتُها .
وَتَفَشَّغَ فيه الشَّيْبُ ( إذا كَثُر وَانتَشَر ، ثعلب عن ابنِ الأعرابيّ : تَفَشَّغَهُ الشَّيْبُ ) وتشبعه ( وَتَشَيَّمه ) وَتسنَّمهُ بمعنى واحدٍ .
أبو عبيد عن أبي زيد أفْشَغْتُ الرَّجُلَ بالسَّوْطِ ، وَفَشغْتُهُ بِهِ ، إذَا ضَرْبتَه بهِ .
الأَصْمَعَيُّ : فَشَّغَهُ النَّوْمُ تَفْشِيغاً ، إذا عَلاَهُ وَغَلَبهُ ، وأنشد لأبي دُؤَادٍ :
فإِذَا غَزَالٌ عاقِدٌ
كالظبِي فَشُغَه المَنَامُ
ثعلبٌ عن سَلَمةَ عن الفَرّاء ، يُقَالُ : تَفَشَّغَ الرجُلُ المَرأَةَ ، إذَا وَقَعَ عَلَيْهَا ، وتَفَشَّغَ لَهُ ، ولدٌ كثيرٌ وتَفَشَّغَ فلانٌ في بُيُوتِ الحَيّ ، إذَا غَابَ فيها فَلَمْ تَرَهُ . المُنذرِي عَنْهُ .
وقال النِّجاشيُّ لِقُرَيْشٍ حِيْنَ أَتَوْهُ : ( وَهَلْ تَفَشَّغَ فيكُمُ الوَلَدُ ، فإِنّ ذلِكَ من عَلاَمَاتِ الْخَيْرِ ؟ قَالوا : نَعَمْ ) .
وَيُقالُ : تَفَشَّغَ في بَيْتِ فُلانٍ الْخَيْرُ ، إذا كَثُر وَفَشَا . والْمُفَاشَغَةُ : أَنْ يُجَرَّ الوَلدُ مِنْ تَحْتِ النّاقَةِ ، فيُنْحَرَ ، وتُعْطَف على وَلدٍ آخَرَ يُجَرُّ إلَيْها ، فَيُلْقَى تَحْتَها ، فَتَرْأَمُهُ ، يُقال : فَاشَغَها ، وفَاشَغَ بَيْنَهُما ، وَقَدْ فُوشِغَ بِهَا .
وقال :
بَطَلٌ تُجَرِّرْةُ ولا تَرْثِي لَهُ
جَرَّ المُفاشَغِ هَمَّ الإِرْزَامِ
قال رجلٌ لابنِ عبّاسِ : ما هذه الفُتْيا التي تَفَشَّغَتْ في النَّاس ؟ إنَّ مَنْ طَافَ بالبَيْتِ فَقَدْ حَلَّ ؟ فَقَالَ : سُنّةُ نَبِيِّكمْ ، وإن رَغَمْتُم تفشِّغَتْ ، أي : فَشَت وَانْتَشَرتْ سَلَمةُ عن الفَراءِ : التَفَشُّغُ والفِشَاغُ : الكَسَلُ . وقَدْ فَشَّغَهُ المنامُ ، أي : كَسّلَهُ .
وفي حَدِيثِ عُمَر : أَنَّ وفدَ البَصْرَةِ أَتَوْهُ وَقَدْ تَفَشَّغُوا : فَقَالَ : ما هذه الهَيْئةُ ؟ فَقَالُوا : تَرَكْنا الثِّيابَ في العِيَابِ ، وَجِئْناكَ : قَالَ : البَسُوا وأميطوا الخيلاء قال شمر : تفشغوا : لبسوا أَخَسَّ ثِيَابهمْ ، ولم يَتَهَيّأُوا .

### Türkçe

غ ش ف
**شغف** , **فشغ**
Ondan kullanılan: **شغف** **فشغ**.

**شغف**: Leys dedi: **شَغَفٌ** Umman’da bir yerdir; büyük **الغَافَ**(ları) bitirir. Ve inşad etti:
“**شَغَفٍ**’den **ذَاتِ الْغَافِ**’da konaklayıncaya dek,
Ülkede onlar için genişlik ve gidip-gelme yeri vardır.”

Dedi: ve **الشغَافُ**: yutağın giriş yeridir. Ve denilir: bilakis o, kalbin örtüsüdür. Ve Yüce Allah’ın sözü: (**قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا**) (Yusuf: 30), yani: sevgi onun kalbini kapladı. Ve inşad etti:
“Ve gerçekten içte bir kaygı bunun önüne geçti,
**الشِّغافِ** yerinde; onu parmaklar arar.”

Ebû Ubeyd: **الشغَفُ**: sevginin kalbin **شَغَافَ**’ına ulaşmasıdır; o, onun altında bir deridir. Ve bana Münzirî, Osman’dan, Müslim b. İbrâhîm’den, Kurra b. Hâlid’den, Hasan’dan haber verdi: Allah’ın sözü (**قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا**) hakkında dedi ki: **الشغَفُ** onun sevgisinin karnını dağlamasıdır.

Ve bana Münzirî, İbn Fehm’den, İbn Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi; dedi ki: (**شَغَفَها**) onun **شِغَافَ**’ına isabet etti; tıpkı: **كَبَدَها** gibi.

Ve bize Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **الشَّغافُ** odur: **الخِلْبُ**; o, kalbe yapışık küçük bir deridir. Ondan dolayı denildi: **خَلَبهُ**; kalbinin **شَغافَ**’ına ulaştığı zaman.

Ferrâ dedi: (**قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا**) yani: gerçekten onun kalbinin **شَغَافَ**’ını deldi.

Ebû Bekir dedi: kalbin **شَغافُ**’ı ve onun **شَغَفُ**’u: onun kılıfıdır. Kays b. el-Hatîm dedi:
“Ben gerçekten seni severim, yalan sahibi olmaksızın;
Benden iç organlar ve **الشَّغَفُ** inceltilip şeffaflaştı.”

Zeccâc, (**قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا**) sözü hakkında dedi: **الشّغافِ** hakkında üç söz vardır: Bazıları dedi ki: **الشِّغَافُ**: kalbin kılıfıdır. Ve denildi: o, kalbin tanesi ve onun karacığıdır.
Ve denildi: o, içte, kaburga kıkırdaklarında olan bir hastalıktır. Ve Nâbiga’nın beytini inşad etti.

Kuteybî, Asmaî’den rivayet etti: **الشُّغافَ** kalpte bir hastalıktır; dalağa bitiştiği zaman sahibini öldürür. Ve Nâbiga’nın beytini inşad etti.

Ezherî dedi: hastalığa, kalbin **شَغَافِ**’ının adıyla **شُغافاً** adı verildi; o, onun perdesidir.

Ve dedi: Ebû’l-Heysem: kalbin perdesine denilir… O, kalbe elbise olan bir yağdır; ona denilir: kalbin gömleği, ve **شَغَافٌ** ve kalbin **شَغْفُ**’u, ve kalbin **شَغَفُ**’u, ve kalbin örtüsü. Hastalık kalbin **شَغَافِ**’ına ulaşıp ona yapıştığı zaman kalp hastalanır ve sıhhat bulmaz.

Ve denildi: falan kimse **شُغِفَ** **شَغَفاً**.

**فشغ**: Leys dedi: **الفَشْغَةُ**: kamışın içindeki bir pamuktur. Ve **الفَشْغَةُ**: **الصَّوصَلاةِ**’nin içinden saçılan şeydir; o, kendisine **صَاصَلَّى** denilen bir bitkidir; Irak çocukları onun içini yer.

Dedi: ve **الفُشَاغُ**: ağaç üzerinde **يَتَفَشِّغُ** olan ve onun üzerinde kıvrılan bir bitkidir. Ve inşad etti:
“Onun bir perçemi vardır; iki kaşını **فَشَغَتْ**,
Böylece göz karanlıkta olanı görür.”

Ve az hayırlı, uğursuz adama denilir: **مُفْشِغٌ**. Ve adam **أفْشَغَ**. Ve **أَفْشَغَ الثّنِيّةِ** bir adam: onun (ön) dişi bitmiş olandır.

Ve onda **تَفَشَّغَ** ihtiyarlık (çoğaldığı ve yayıldığı zaman). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ihtiyarlık onu **تَفَشَّغَهُ**. Ve **تشبعه** (ve **تَشَيَّمه**) ve **تسنَّمهُ** bir mânâdadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adamı kamçıyla **أفْشَغْتُ** ve onunla **فَشغْتُهُ**; onunla vurduğun zaman.

Asmaî: uyku onu **فَشَّغَهُ** **تَفْشِيغاً**; üzerine çıktığı ve onu yendiği zaman. Ve Ebû Dü’âd’a ait olarak inşad etti:
“Bir ceylan, ceylan gibi bağlanmış iken,
Uyku onu **فَشُغَه**.”

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: denilir: adam kadına **تَفَشَّغَ**; onun üzerine düştüğü zaman. Ve ona çok çocuk **تَفَشَّغَ**. Ve falan kimse mahallenin evlerinde **تَفَشَّغَ**; onların içinde kaybolduğu zaman, onu görmezsin. Münzirî ondan (nakletti).

Necâşî, Kureyş’e, ona geldikleri vakit dedi: “Sizde çocuk **تَفَشَّغَ** etti mi? Çünkü bu, hayrın alâmetlerindendir.” Dediler: “Evet.”

Ve denilir: falanın evinde hayır **تَفَشَّغَ** etti; çoğaldığı ve yayıldığı zaman. Ve **الْمُفَاشَغَةُ**: yavrunun devenin altından çekilmesidir; sonra boğazlanır; ve başka bir yavruya meylettirilir; ona doğru çekilir; onun altına bırakılır; o da onu sahiplenip merhamet eder. Denilir: onu **فَاشَغَها**, ve ikisinin arasını **فَاشَغَ**; ve onunla **فُوشِغَ** edilmiştir.

Ve dedi:
“Bir yiğit; onu sürükler ve ona acımaz;
**المُفاشَغِ**’in sürüklemesi, böğürmenin kaygısını (sürükler).”

Bir adam İbn Abbâs’a dedi: İnsanlar içinde **تَفَشَّغَتْ** olan bu fetva nedir? Kim Beyt’i tavaf ederse artık helâl olur mu? O dedi: Peygamberinizin sünnetidir; siz istemeseniz de **تفشِّغَتْ**; yani: yayıldı ve dağıldı.

Seleme, Ferrâ’dan: **التَفَشُّغُ** ve **الفِشَاغُ**: tembelliktir. Ve uyku onu **فَشَّغَهُ**; yani: onu tembelleştirdi.

Ömer’in hadisinde: Basra heyeti ona geldi; hâlbuki **تَفَشَّغُوا** etmişlerdi. Dedi: Bu hâl nedir? Dediler: Elbiseleri heybelere bıraktık ve sana geldik. Dedi: Giyinin ve kibri giderin. Şemmer dedi: **تفشغوا**: en değersiz elbiselerini giydiler ve hazırlanmadılar.
