# فش (ف-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الشين والفاء
شف ، فش : ( مستعملان ) .
شف : قال اللَّيث : الشَّفُّ ضَرْبٌ من السُّتور يُرِي ما وراءه .
وهو سِتر أحمر من صوف ، وجَمعه شُفُوف . ويقال : علّق على بابه شَفّاً ، وأنشد :
زانَهن الشُّفُوفُ يَنْضَحْن بالمسك وعيش مُفانقٌ وحَريرُ
واسْتَسْفَفْتُ ما وراءه إذا أَبْصَرْتَه ، وشَفَّ الثَّوبُ عن المرأة يَشِفُّ شُفُوفاً ، وذلك إذا بَدا ما وراءَه من خَلْقِها .
وفي حديث عمر : ( لا تُلْبِسُوا نساءَكم الْقَباطِيَّ ؛ فإنَّه إلاَّ يَشِفُّ فإنّه يَصِفُ ) .
ومعناه : أنَّ قَبَاطِيَّ مِصْر ثِيابٌ دِقاق ، وهي مع دِقَّتها صِفيقَةُ النَّسْج ، فإذا لَبِسَتْها المرأةُ لَصقَتْ بأَرْدافِها فوصَفَتْها ، فنهى عمر عن إلْباسِها النّساء ؛ لأنَّها تَلْزَقُ بِبَدن المرأة لِرِقَّتِها فَيُرَى خَلْقُها وراءها من خارجٍ ناتئاً يَصِفُها ، وأَمَرَ أَنْ يُكْسَيْنَ من الثّياب ما غَلُظَ وجَفا ؛ لأنَّهُ أَسْتَرُ لخَلْقِها .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي الهَيْثم أنه قال : يقال : شَفَّهُ الْهَمُّ والحُزْن ، أي هَزَلَه وأَضْمَرَهُ حتى رَقَّ وهو من قولهم : شَفَّ الثوب ، إذا رق حتى أَنْ يَصِفَ جِلْدَ لابِسِهِ ، وتقول للبزاز : اسْتَشِفّ هذا الثوب ، أي اجْعَلْه طَاقاً وارْفَعْهُ في ظِلَ حتى أنْظُر ، أَكَثِيفٌ هو أو سَخِيف ؟ .
ونقول : كَتَبْتُ كِتاباً فَاسْتَشِفَّه ، أي تَأَمَّلْ فيه ، هل وَقَعَ فيه لَحْنٌ أَوْ خَلَل ؟
وأخبَرَني الْمُنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، أنّه أنشده :
تَغْتَرِقُ الطَّرْفَ وهي لاهِيَةٌ
كَأَنَّما شَفَّ وَجْهُها نَزَفُ
وجاءَ في حديثٍ في الصَّرْف : فَشَفَّ الخَلْخَالانِ نَحْواً من دَانِقٍ فَقَرَضَه .
قال شمر : شَفَّ ، أَي زَادَ .
وقال الفراء : الشِّفُّ . الفَضْل ، يقال : شَفَفْتُ عليه تَشِفُّ ، أي زِدْتَ عليه ، وفلان أَشَفُّ من فلان ، أي أَكْبَرُ قَلِيلاً .
وقال غيره : شُفَّ عليه ، أي زِيدَ عليه وفُضِلَ .
وقال جرير :
كانُوا كَمُشْتَرِكِين لما بايَعوا
خَسِرُوا وشُفَّ عليهمُ واسْتُوضِعُوا
قال شمر : والشِّفّ النَّقص أَيضاً ، يقال : هذا دِرْهم يَشِفُّ قليلاً ، أي يَنْقُص .
ولا أَعْرِفَنْ ذا الشَّفِّ يَطْلُبُ شِفَّهُ
يُداوِيه مِنْكم بالأَدِيمٍ الْمُسَلَّمِ
أراد : لا أَعْرِفَنّ وضِيعاً يَتَزَوَّج إليكم لِيَشْرُفَ بكُم .
وقال ابن شُميل : يقول الرجل للرجل : أَلاَ أَنَلْتَني مما كان عندك ؟ فيقول : إنه شَفَّ عنك أي قَصُرَ عنك . والمُسَلَّمُ : الأدِيمُ الذي لا عَوَارَ فيه .
الحرانيّ ، عن ابن السّكيت : الشَّفُّ بالفتح : السِّتْرُ الرّقيق ، والشِّفُّ : الرِّبْح والْفَضْل ، والشِّفُّ أيضاً : النُّقْصان . قال : وقال أبو زيد ، يقال : ثَوْبٌ شَفٌّ وشِفٌّ : للرَّقيق .
وقال الليث : يقال للفَضْل والرِّبْح : شَفُّ ، وشِفّ .
قلت : والمعروف في الفَضْل الشِّفُّ بالكسر ، ولم أسمع الفتح لغير الليث .
وقال الجعِديّ يصف فرسَين :
واسْتَوَتْ لِهْزِمَتَا خَدَّيْهِما
وجَرَى الشِّفُّ سَواءً فاعْتَدَلْ
يقول : كادَ أحدهما يَسْبِقُ صاحبه فاسْتَويا وذَهَب الشِّف . قال : والشِّف من المَهْنَأ ، يقال : شِفٌّ لك يا فُلان ، إذا غَبَطْتَه بشَيء ، قلتَ له ذلك .
وقال الأصمعيّ : أَشَفّ فلانٌ بعض بَنيه على بَعْض ، إذا فَضَّله .
ويقال : إن فلاناً ليَجِد في أَسنانه شفِيقاً ، أي بَرْداً .
ويقال : إنَّ في ليلتنا هذه شِفَّاناً شديداً ، أي بَرْداً .
وفي حديثِ أمّ زَرْع : أنّ إحْدى النّساء وَصَفَتْ زَوْجها . فقالت : ( زَوْجي إنْ أكَلَ لَفّ وإن شَرِبَ اشْتَفَّ ) . ومعنى اشْتف أي شَرِبَ جميع ما في الإناء ، والشُّفَافَةُ : آخِرُ ما يَبْقى فيه . ومن أمثالهم : ( لَيْسَ الرِّيُّ عن التشافّ ) ، معناه : ليس مَن لا يَشرب جميع ما في الإناء لا يَرْوَى .
يقال : تَشافَفْتُ ما في الإناء ، واشْتَفَفْتُه إذا شرِبتَ جميع ما فيه ولم تُسْئِرْ فيه شيئاً .
ويقال للبعير إذا كان عَظِيمَ الجُفْرَة : إن جَوْزَه لَيشتفُّ حِزامه ، أي يَسْتَغْرِقُه كلّه حتى لا يَفْضُلَ منه شَيءٌ .
وقال كعبُ بن زهير :
له عُنُقٌ تَلْوِي بما وَصَلتْ به
ودَفّانِ يَشْتَفّان كلَّ ظِعَانِ
والظِّعان : الحبلُ الذي يُشَدُّ به الهَوْدَجُ على البَعير .
قال ، ويقال : شَفَّ فَمُ فلان شَفِيفا وهو وجَعٌ يكون من البَرْدِ في الأسْنان واللِّثاثِ .
وقال أبو سَعيد ، يقال : فلان يجِدْ في مَقْعدته شَفِيفاً ، أي وَجعاً .
وقال أبو عمرو : شَفْشَفَ الحَرُّ والْبَرْدُ الشَّيءَ ، إذَا يَبَّسَه .
وقال الليث : الشَّفْشفَة : الارْتِعادُ والاخْتِلاط ، والشفْشَفةُ : سُوء الظّنِّ مع الْغَيْرَة .
وقال الفرزدق يصف نساءً بالعفاف :
مَوَانِعُ للأسْرار إلاّ لأهلها
ويُخْلِفْنَ ما ظَنَّ الغيور المُشَفْشِفُ
أراد المشفشف الذي شفت الغَيْرَةُ فُؤادَه فأَضمَرَتْه وهَزَلَتْه ، وكَرَّر الشين والفاء تَبْليغاً كما قالوا مُحَثْحَث ، وقد تَجَفْجَفَ الثّوب من الجفاف والشُّفوف : نُحول الجسم من الهَمِّ والوَجْد .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : رجل مُشَفشَف سَخِيف سَيَّىء الخُلق .
وقال أبو عمرو : الشَّفْشَفَة تَشْوِيطُ الصقيع نَبْتَ الأرض فيحرِقُه ، أو الدواء تَذُرُّه على الجُرح يقال : شوَّطة وشيّطة .
وفي حديث أنس أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خطب أصحابَه يَوْماً وقد كادَت الشمس تَغربُ فلم يَبْق منها إلا شِفٌّ يَسير .
قال شمر : معناه إلا شَيْءٌ يَسير .
وشُفَافَة النَّهارِ : بَقِيَّتُه وكذلك الشفَا : بَقِيَّةُ النَّهار .
وقال ذو الرمة :
شُفَافَ الشفَا أَوْ قَمْسَة الشمسِ أَزْمَعا
رَوَاحاً فَمَدّا من نَجَاءٍ مُهَاذِبِ
وقَمْسَة الشمس : غُيوبُها .
ابن بزرج قال : يقولون من شُفوفِ المال قَد شَفّ ، وهو يَشفُّ ، وكذلك الْوَجَعُ يَشُّفّ صاحِبَه مَضْمومة .
قال : وقالوا شَفّ الفَمُّ يَشف مفتوح ، وهو نتْنُ رِيحٍ فيه .
قال : والثّوبُ يَشفُّ في رِقَّته ، والشِّفُّ مكسور ، بَثْرٌ يَخْرج فَيُرْوِح .
قال : والمَحْفوفُ مثل المشْفُوف المخنوع من الْحَفَفِ ، والحَفّ .
فش : قال الليث : الفَشُّ حَمْلُ اليَنْبُوتِ ، الواحدةُ فَشَّه ، والجميع الفِشاش .
قال : والْفَشُّ : تَتَبُّعُ السّرِقَةِ الدّون ، وأنشد :
ونَحْنُ وَلِيناهُ فلا تَفُشُّهْ
وابْنُ مُضاضٍ قائمٌ يَمُسُّهْ
يَأْخُذ ما يُهْدَى له يَقُشُّهْ
كَيْفَ يُوَاتِيه وَلاَ يَؤُشُّه
قال : والْفِشَاشُ : الكساء الْغَلِيظ ، والْفَشُّ : الْفَسْوُ .
وقال رؤبة :
واذْكُرْ بَنِي النَّجَاخَةِ الْفَشُوشِ
ويقال للسِّقاءِ إذا فُتِحَ رأْسُه وأُخرِجَ منها الرِّيح : فُشَّ يُفَشُّ ، وقد فَشَّ السِّقاءُ يَفِشُّ .
والانْفِشَاشُ : الفَشَلُ والانْكِسار عن الأَمْر ، والفَشُّ : الْحَلْبُ ، والفَشُوشُ : الّتي تُحْلَبُ ، وهي الفَشَّاء .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَشُوشُ : الكِسَاءُ السَّخِيفُ . والفَشوشُ : الْخَرُّوبُ . والفَشُوشُ : النَّاقَة الواسِعَة الإِحْليل . والفَشُوش : الأَمَة الفَسَّاءَة ، وهي المْفَصَّعَة والمُطَحْرَبَة .
أبو عمرو : وفَششْتُ الزِّقّ ، إذا أخرجتَ رِيحَه ، ومن أمثالهم . لأَفُشَّنَّك فَشَّ الْوَطْبِ . أي لأُخْرِجَنَّ غَضَبك من رَأْسِك .
أبو عبيد ، عن الأمَوِي : فَشَشْتُ النَّاقَة أُفُشَّها فَشّاً ، إذا أَسْرَعْتَ حَلْبَها .
وقال ابن شُميل : هَجْلٌ فَشٌّ لَيْس بِعَميقٍ جدّاً ولا مُتَطامِن ، وقال : نَاقَةٌ فَشُوشٌ ، أي يَتَشَعَّبُ إِحْلِيلُها ، مِثْلَ شُعاعِ قَرْن الشَّمْسِ حين تَطْلُع ، أي يَتَفَرَّقُ شُخْبُها في الإناء فلا يُرَغَّى ، بَيِّنَةُ الفِشاش .
ويقال : انفَشَّت عِلّةُ فلان ، إذا أَقبَلَ منها .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الفَشْفَشَةُ ضَعْفُ الرَّأي ، والفَشْفَشَةُ الخَرُّوبة .
وقال ابن الأعرابيّ : الفَشُّ الطَّحْرَبَة ، والفَشُّ النَّميمَة ، والفَشُّ الأحْمق ، والفَشُّ الْخرُّوب ، والفَشُّ : الكِسَاء الرَّقيق .

##### Türkçe

**باب الشين والفاء**
**شف** ، **فش** : (ikisi de kullanılır) .

**شف** : el-Leys dedi: **الشَّفُّ** perdelerden bir türdür; arkasındakini gösterir.
Ve o, yünden kırmızı bir perdedir; çoğulu **شُفُوف**’tur. Ve denilir: Kapısına bir **شَفّاً** astı; ve şu beyit okundu:
Zanَهن الشُّفُوفُ يَنْضَحْن بالمسك وعيش مُفانقٌ وحَريرُ

Ve onu gördüğünde, arkasındakini **اسْتَسْفَفْتُ** (görüp seçtim). Ve elbise kadından **شَفَّ** eder, **يَشِفُّ شُفُوفاً**; bu, onun yaratılışından arkasındakinin göründüğü zamandır.
Ömer’in hadisinde: (Kadınlarınıza **الْقَباطِيَّ** giydirmeyin; çünkü o **يَشِفُّ** etmese bile o **يَصِفُ** eder).
Manası: Mısır’ın **قَبَاطِيَّ**’si ince elbiselerdir; ve incelikleriyle beraber dokuması sıkıdır; kadın onu giydiğinde kalçalarına yapışır da onları **وَصَفَتْها** (tasvir eder). Ömer kadınlara onu giydirmeyi yasakladı; çünkü inceliğinden dolayı kadının bedenine yapışır da onun yaratılışı dışarıdan çıkıntılı olarak arkasından görülür, onu **يَصِفُها** (tasvir eder). Ve elbiselerden kalınlaşıp sertleşen şeyden giydirilmelerini emretti; çünkü o, onun yaratılışı için daha örtücüdür.

Ve bana el-Münzirî haber verdi; Ebü’l-Heysem’den, şöyle dediğini: denilir: Gam ve hüzün onu **شَفَّهُ** etti; yani onu zayıflattı ve inceltti; ta ki inceldi. Bu, onların “elbiseyi **شَفَّ** etti” sözündendir; yani inceldi, öyle ki giyenin derisini tasvir edecek (kadar). Ve bezaz’a dersin: Bu elbiseyi **اسْتَشِفّ** et; yani onu kat yap ve gölgede kaldır ki bakayım: sık mı, yoksa gevşek mi?

Ve deriz: Bir kitap yazdım, onu **فَاسْتَشِفَّه**; yani onda düşün: onda bir **لَحْنٌ** (dil yanlışı) yahut bir bozukluk düştü mü?

Ve bana el-Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; ona şu beyiti okuttuğunu:
تَغْتَرِقُ الطَّرْفَ وهي لاهِيَةٌ
كَأَنَّما شَفَّ وَجْهُها نَزَفُ

Ve sarf hakkında bir hadiste geldi: İki halhal **فَشَفَّ** etti, bir **دَانِقٍ** kadar; sonra onu kesti.
Şemmer dedi: **شَفَّ**; yani arttı.
Ferrâ dedi: **الشِّفُّ** fazlalıktır; denilir: Ona **شَفَفْتُ** ederim, **تَشِفُّ**; yani ona arttın. Ve falan, falandan daha **أَشَفُّ**tur; yani biraz daha büyüktür.
Başkası dedi: Ona **شُفَّ** edildi; yani ona artırıldı ve üstün kılındı.
Cerîr dedi:
كانُوا كَمُشْتَرِكِين لما بايَعوا
خَسِرُوا وشُفَّ عليهمُ واسْتُوضِعُوا

Şemmer dedi: Ve **الشِّفّ** eksikliktir de; denilir: Bu dirhem biraz **يَشِفُّ**; yani eksilir.
ولا أَعْرِفَنْ ذا الشَّفِّ يَطْلُبُ شِفَّهُ
يُداوِيه مِنْكم بالأَدِيمٍ الْمُسَلَّمِ

Muradı: Sizinle şereflenmek için size evlenen aşağı birini bilmeyeyim. Ve **الْمُسَلَّمُ**: içinde ayıp olmayan deridir.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الشَّفُّ** (fetha ile): ince perde; **الشِّفُّ**: kâr ve fazlalık; **الشِّفُّ** ayrıca: eksiklik. Dedi: Ebû Zeyd dedi: denilir: **ثَوْبٌ شَفٌّ** ve **شِفٌّ**: ince için.
Leys dedi: Fazlalık ve kâr için denilir: **شَفُّ** ve **شِفّ**.
Ben dedim: Fazlalıkta bilinen, kesra ile **الشِّفُّ**’tur; Leys’ten başkası için fethayı işitmedim.

el-Ca‘dî iki atı vasfederken dedi:
واسْتَوَتْ لِهْزِمَتَا خَدَّيْهِما
وجَرَى الشِّفُّ سَواءً فاعْتَدَلْ

Diyor: İkisinden biri neredeyse arkadaşını geçecekti; sonra eşitlendiler ve **الشِّفّ** gitti. Dedi: Ve **الشِّفّ** **المَهْنَأ**’dandır; denilir: **شِفٌّ** sana ey falan; onu bir şeyle gıpta ettiğinde ona bunu söylersin.
Asma‘î dedi: Falan, oğullarının bazısını bazısına **أَشَفّ** etti; yani onu üstün kıldı.
Ve denilir: Falan, dişlerinde **شفِيقاً** bulur; yani soğukluk.
Ve denilir: Bu gecemizde şiddetli bir **شِفَّاناً** vardır; yani soğukluk.

Ümmü Zer‘ hadîsinde: kadınlardan biri kocasını vasfetti; dedi ki: (Kocam, yerse sarar; içerse **اشْتَفَّ** eder). **اشْتف**’in manası: kaptaki her şeyi içti. Ve **الشُّفَافَةُ**: içinde kalan son şeydir. Onların darb-ı mesellerinden: (Doyma, **التشافّ** ile değildir); manası: kaptaki her şeyi içmeyen kimse kanmaz.
Denilir: Kaptakini **تَشافَفْتُ** ettim; ve onu **اشْتَفَفْتُه** ettim; yani içindekinin hepsini içtin ve içinde hiçbir şey bırakmadın.

Ve deveye, büyük **الجُفْرَة** sahibi olduğunda denilir: Onun göğsü kemeri **لَيشتفُّ** eder; yani onu bütünüyle kaplar, ondan hiçbir şey artmaz.
Ka‘b b. Züheyr dedi:
له عُنُقٌ تَلْوِي بما وَصَلتْ به
ودَفّانِ يَشْتَفّان كلَّ ظِعَانِ

Ve **الظِّعان**: hevcin deveye bağlandığı iptir.
Dedi: Ve denilir: Falanın ağzı **شَفَّ** etti, **شَفِيفا**; bu, dişlerde ve diş etlerinde soğuktan olan bir ağrıdır.
Ebû Sa‘îd dedi: denilir: Falan, oturağında **شَفِيفاً** bulur; yani ağrı.
Ebû Amr dedi: Sıcak ve soğuk şeyi **شَفْشَفَ** etti; onu kuruttuğu zaman.
Leys dedi: **الشَّفْشفَة**: titreme ve karışma; ve **الشفْشَفة**: kıskançlıkla beraber kötü zan.

Ferazdak iffetiyle kadınları vasfederken dedi:
مَوَانِعُ للأسْرار إلاّ لأهلها
ويُخْلِفْنَ ما ظَنَّ الغيور المُشَفْشِفُ

Muradı: Kıskançlığın kalbini **شفت** ettiği, onu inceltip zayıflattığı **المُشَفْشِفُ**; ve şîn ile fâ’yı tekrar etti, tebliğ için; nitekim **مُحَثْحَث** dediler. Ve elbise, kuruluk sebebiyle **تَجَفْجَفَ** etmiştir. Ve **الشُّفوف**: gam ve iç yanmasından bedenin zayıflığıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجل مُشَفشَف**: gevşek, kötü huylu.
Ebû Amr dedi: **الشَّفْشَفَة**: kırağının yer bitkisini yakıp kavurması; yahut ilacın yaraya serpilmesi; denilir: **شوَّطة** ve **شيّطة**.

Enes hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir gün ashabına hutbe verdi; güneş batmak üzereydi; ondan ancak az bir **شِفٌّ** kaldı.
Şemmer dedi: Manası: ancak az bir şey.
Ve **شُفَافَة** gündüz: onun kalıntısıdır; aynı şekilde **الشفَا**: gündüzün kalıntısıdır.
Zü’r-Rumme dedi:
شُفَافَ الشفَا أَوْ قَمْسَة الشمسِ أَزْمَعا
رَوَاحاً فَمَدّا من نَجَاءٍ مُهَاذِبِ

Ve **قَمْسَة** güneş: onun batışı.

İbn Büzerc dedi: Derler: Malın **شُفوفِ**’undan, **قَد شَفّ**; ve o **يَشفُّ** eder. Aynı şekilde ağrı, sahibini **يَشُّفّ** eder; dammeli.
Dedi: Ve dediler: Ağız **شَفّ** etti, **يَشف**; fethalı; ve o, içindeki kötü kokudur.
Dedi: Elbise, inceliğinde **يَشفُّ** eder; ve **الشِّفُّ** kesralı: çıkan ve koku yayan bir kabarcıktır.
Dedi: Ve **المَحْفوفُ**, **المشْفُوف** gibidir: **الْحَفَف** ve **الحَفّ**’tan (dolayı) zayıflatılmış.

**فش** : Leys dedi: **الفَشُّ** **اليَنْبُوتِ** yüküdür; teki **فَشَّه**; hepsi **الفِشاش**.
Dedi: Ve **الْفَشُّ**: düşük hırsızlığın izini sürmektir; ve şu beyit okundu:
ونَحْنُ وَلِيناهُ فلا تَفُشُّهْ
وابْنُ مُضاضٍ قائمٌ يَمُسُّهْ
يَأْخُذ ما يُهْدَى له يَقُشُّهْ
كَيْفَ يُوَاتِيه وَلاَ يَؤُشُّه

Dedi: Ve **الْفِشَاشُ**: kalın örtüdür; ve **الْفَشُّ**: yellenmedir.
Rü’be dedi:
واذْكُرْ بَنِي النَّجَاخَةِ الْفَشُوشِ

Ve kırbaya, başı açılıp içindeki rüzgâr çıkarıldığında denilir: **فُشَّ يُفَشُّ**; ve kırba **فَشَّ** etti, **يَفِشُّ**.
Ve **الانْفِشَاشُ**: işten gevşeyip kırılmadır. Ve **الفَشُّ**: sağmadır. Ve **الفَشُوشُ**: sağılan (dişi); o, **الفَشَّاء**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَشُوشُ**: gevşek örtü. Ve **الفَشوشُ**: **الْخَرُّوبُ**. Ve **الفَشُوشُ**: idrar yolu geniş dişi deve. Ve **الفَشُوش**: yellenen cariye; o, **المْفَصَّعَة** ve **المُطَحْرَبَة**’dir.
Ebû Amr: **الزِّقّ**’i **فَششْتُ** ettim; yani rüzgârını çıkardın. Ve onların darb-ı mesellerinden: Seni, tulumu **فَشَّ** etmek gibi mutlaka **لأَفُشَّنَّك**; yani öfkeni başından mutlaka çıkaracağım.
Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: Dişi deveyi **فَشَشْتُ** ederim, onu **أُفُشَّها فَشّاً**; yani sağmasını hızlandırdın.
İbn Şümeyl dedi: **هَجْلٌ فَشٌّ**: pek derin olmayan ve pek alçak olmayan. Ve dedi: **نَاقَةٌ فَشُوشٌ**; yani onun idrar yolu, güneş boynuzunun ışını gibi dallanır; yani sütü kapta dağılır da köpürtülmez; **الفِشاش**’ı açıkça bellidir.
Ve denilir: Falanın hastalığı **انفَشَّت**; yani ondan (belirti) geldi.

Seleme, Ferrâ’dan: **الفَشْفَشَةُ** görüş zayıflığıdır; ve **الفَشْفَشَةُ** **الخَرُّوبة**’dur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفَشُّ** **الطَّحْرَبَة**’dir; ve **الفَشُّ** **النَّميمَة**’dir; ve **الفَشُّ** ahmaktır; ve **الفَشُّ** **الْخرُّوب**’dur; ve **الفَشُّ**: ince örtüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(فâsıl: **الفاء** ve ondan sonra gelenler, muzâaf ve mutâbıkta)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** muzâafta, işte bir açılma ve işte bir karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ** **الشَّيءُ**, yani yarıldıysa. Ve derler: adam **فَقْفَاقٌ**, yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Ondan: **فَكَاك** **الرَّهْن**, o, kapanmadan onu açmaktır. Kisâî nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ** **الشَّيءَ** **أفكُّه** **فكّاً**. Ve falan düştü ve ayağı **انفكَّت**; yani ayrıldı. Ve onların sözü: “Bunu yapmayı **لا ينفكُّ**”, “devam eder” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Onda kıyas sahihdir. Ve **الفكُّ**([2]): omuzun, zayıflık sebebiyle ekleminden ayrılmasıdır.
Ve babdan olanlardandır: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın buluşma yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılmaya ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın olana. Ondan: **الفَلُّ**: yenilmiş kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; teki **فَلٌّ**. Nâbiga dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Buna yakın olanlardandır: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Onda kıyas sahihdir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ**’de olduk.
Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’dan başka yoktur; bu onun yeri değildir; lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** nakledildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; ikisi de delâlet eder: birisi bir meşakkatlendirmeye, diğeri bütün şeylerde türlerden bir türe.
Birincisi: **الفَنّ**, o, meşakkatlendirme ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه** **فَنّاً**, yani onu sürdürdüysen ve meşakkatlendirdiysen.
Diğeri: **الأفانين**: şeyin cinsleri ve yolları. Ondandır **الفَنَن**, o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. Ebû Ubeyd dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; tutukluğa ve ona benzer şeye delâlet eder. Ondan: adam **الفَهُّ**, o, tutuktur; kadın **فَهّةٌ**; masdarı **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ve **الهمزة** aralarında bir illetli ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء** **الفَيء**, yani gölge batı tarafından doğu tarafına döndüyse. Ve her dönüş **فيءٌ**’dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9], yani dönsün. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ** **الشَّجرةُ**, ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın saçını **تَفيِّئُ**, yani kibir tarafından başını oynattığı zaman. Ve denir: onun **تفيُّؤها**: kocası için nazlanıp kırıtmasıdır. Ve kıyas bunların hepsinde birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onları onlara iade etti. Allah Subhânehu dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: bu malı **استفأْتُ**, yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk dönen kimsedir.
Ama onların sözü: “يا فَيْءَ مالِي”, derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını iyi bilen kimsenin gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ** **الشَّيءَ** **أفُتُّ** **فَتَّاً**; o, **مفتوتٌ** ve **فَتيت**’tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**’in altına konulan şeydir([11]). Ve onun pazısında **فَتَّ** etti; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki pazısından bir şeyi ufalamış gibidir.
Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفَتفتة**: develerin kanmadan içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء** kırmaya, yahut saçmaya, yahut söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Ondan onların sözü: **فَثَّ** **جُلَّته**: onu saçtı([12]). Ve adam, kendisine isabet eden bir kederden **انفَثَّ**; yani kırıldı.
Ve denir ki **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidanlıktır([13]).
Babdandır **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Ondan **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**, yani kirişi göbeğinden ayrıldıysa. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondandır: **حافرٌ مُفِجٌّ**, yani kubbeli; böyle olunca iç tarafında boşluğa benzer bir şey olur.
Bu asıldan şâz olanlardandır: **الفِجُّ**: olgunlaşması gereken şeyden olgunlaşmamış olan şey.
İbnü’l-A‘râbî’nin naklettiği bir tek kelime daha şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ** **يُفِجُّ**, yani hızlandıysa. Ondandır: adam **فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; o da **الفَحيح**: yılanın sesi. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء** kıyaslanmayan kelimelerdir. Ondan: **الفَخِيخ** uykudaki horultu gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir([15]). Ve denir **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في **الفَدَّادِين**([17])”، o, onların ekinlerinde ve hayvanlarında sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Bundan şâz olanlardandır: **الفَدْفَد**: düz arazi.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** bir tek kelimedir; yalnız kalmaya ve ayrılığa delâlet eder. Ondan **الفَذُّ**, o, tektir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**, yani bir tane doğurduysa; eğer bu onun âdetiyse o **مِفْذَاذ**’dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**, çünkü deve yalnız bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eden.
Birincisi onların sözü: dişlerinden **فَرّ** etti. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm ettiyse. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü sana haberinden yeter. Sanki bunun mânâsı: ona bakman, onu **تَفُرَّه**’den, yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan seni müstağni kılar([21]). Ve derler: tay **أفرَّ**, yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştıysa. Ve develer, **الإثناء** için **أفَرَّت** **إفراراً**, yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdi. Ve derler: falanı, içindekinden dolayı **فُرَّ** et; yani onu yokla. Ve işten dolayı **فُرَّ**: araştır.
Bu kıyastandır—mânâda uzak olsalar da—**الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ** **يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavimdir. Denir: **فَرٌّ** kaçanın çoğuludur; nasıl ki **صَحْبٌ** sahibin çoğulu, **شَرْبٌ** içenin çoğulu denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve denir: keçi yavrusundan **الفُرَار**: cismi küçük olan; teki **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال**, **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: adam **فَرْفارٌ**, kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاء** hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: onu **فَزَّهُ** ve onu **استفزَّه**, yani onu hafife aldıysa. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76], yani seni ondan hafifleyip çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** etti ve onu **أفْزَعَه** etti; mânâca birdir. Ve falanı cehaleti **استفَزَّ** etti. Ve adam **فَزٌّ**: hafif. Ve derler: şeyden **فزَّ**: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Cismindeki hafiflikten dolayı böyle adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين** yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**, yani sütü yayılmış akışlı ise. İşten **انْفَشَّ**: tembellik etti. Ve **الفَشُّ**: düşük hırsızları izlemektir; o, **فَشَّاش**’tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد** iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الفُصُوصُ**: bütün kemiklerin eklemleridir—Ebû Ubeyd dedi: parmaklar hariç—teki **فَصّ**. Bu babdandır: hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırmışsın. Ve yara **فَصَّ** etti: aktı.
Buna yakın olanlardandır: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama gözün **فَصُّ**’u, benzetme mânâsı üzere gözbebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Ondan: **فضَضْتُ** **الشَّيءَ**, yani onu ayırdıysan; ve o **انْفَضَّ** oldu. Ve kavim **انْفَضَّ**: dağıldılar. Allah Subhânehu dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].
Bu babdandır: kitaptan mührünü **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]) eder; ondan yapılan süsten dolayı. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** olduğu zaman **تفضَّضَ** eden şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ** eder; yani dağıtır. Ve buna kıyaslanması câiz olanlardandır: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve elbise **فَضفاضٌ**, zırh **فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki kolaylık ve akıcılığından dolayı böyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; hoşlanmama ve tiksinmeye delâlet eder. Ondan **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ** oldu, yani sıkıldıysa. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinin bazısı dedi: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denir: adam **فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, işkembenin **فَظِّ**’undandır; çünkü o, ancak kerih görerek zaruret halinde alınır. Ve derler: **الفَظِيظ**: aygırın suyudur.

(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**’de aslî söz yoktur; o, bir sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; aynı şekilde **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve işinde **تفغفغَ** etti: hızlandı. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَشَّ الوَطْبَ
1 فَشَّ الوَطْبَ ذ , (S, A, K,) aor. فَشُ٣َ , inf. n. فَشٌّ, (S, TA,) He made the wind, (S, A, K,) and the butter, (TA,) to come forth from the milk-skin, or butterskin, (S, A, K, TA,) by loosing the tie round its mouth. (TA.) And فَشَّ السِّقَآءَ He loosed the tie of the skin, and opened its mouth, after blowing into it, so that the wind came forth from it. (Mgh.) [Hence the prov.,] لأَفُشَّنَّكَ فَشَّ الوَطْبِ (assumed tropical:) I will assuredly make thine anger to come forth from thy head, as one makes the wind to come forth from the milk-skin, or butter-skin: said to a man who is angry: (T, S:) or I will assuredly remove thy boastfulness, &c.: (TA:) or I will assuredly take away thy pride, and thy vanity, or vain glory, or conceit, &c.: (Th:) or the meaning is لَأَحْلُبَنَّكَ [I will assuredly mulet thee, &c.; lit., milk thee]. (Kr.) See also فَشَاشِ. ― -b2- [Hence,] فَشَّ النَّاقَةَ, (S, K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S, TA,) He milked the she-camel quickly. (S, K.) And فَشَّ الضَّرْعَ He exhausted all the milk of the udder. (TA.) ― -b3- [Hence also, فَشَّ الوَرَمَ It (a medicament) caused the swelling, or tumour, to subside.] (See also 7.) ― -b4- And فَشَّ القُفْلَ, (IKtt, L,) or البَابَ, (Mgh, Msb,) [aor. فَشُ٣َ ,] inf. n. فَشٌّ, (IKtt, L,) He opened the lock, (IKtt, L,) or the lock of the door, by artifice, (Mgh, Msb,) without a key, (IKtt, L,) or without its key: (Msb:) from فَشَّ السِّقَآءَ. (Mgh.) ― -b5- And accord to Lth, (O,) الفَشُّ signifies تَتَبُّعُ السَّرِقَةِ الدُّونِ [app. meaning The seeking repeatedly, or in a leisurely manner, after pilfering, or petty theft]: (O, Msb, K:) it is the inf. n. of فَشَّهُ, aor. فَشُ٣َ : (O, Msb:) and Lth, (O,) or Az, (Msb,) cites as an ex.,
نَحْنُ وَلِينَاهُ فَلَا نَفُشُّهُ
[which seems to mean We have had charge of it, and we will not seek repeatedly, or in a leisurely manner, bit by bit, after pilfering from it]. (O, Msb.) ― -b6- And فَشَّ, aor. فَشُ٣َ , inf. n. فَشٌّ, He compressed a woman. (IKtt, TA.) ― -b7- And He ate; as a trans. verb. (TA.) ― -b8- And فَشَّ الرَّجُلُ, (S, O, K,) aor. فَشُ٣َ , (O,) [inf. n. فَشٌّ,] The man eructed, or belched. (S, O, K. [A meaning assigned by Freytag to 4 also, as on the authority of the S, in which I find it assigned to فَشَّ only.]) ― -b9- And الفَشُّ also signifies The blowing gently, or softly. (TA.) ― -b10- And The breaking wind gently, or softly. (IAar, TA.) ― -b11- And The uttering calumny; (O, K;) thus accord. to IAar, with ف, (O,) بَيْنَ النَّاسِ [among the people]. (TK.) ― -b12- And فَشَّ القَوْمُ, inf. n. فُشُوشٌ, The people, or party, became in good condition, or fat, after leanness: mentioned here, and also in art. قش, in the L. (TA.) ― -b13- And فَشَّ is syn. with فَاشَ as meaning He gloried, or boasted, and magnified himself, imagining [in himself] what he did not possess. (TA in art. فيش.)

افشّ القَوْمُ
4 افشّ القَوْمُ ذ The people, or party, went away, and fled quickly: and so with ق. (TA.)

انفشّتِ الرِّيَاحُ
7 انفشّتِ الرِّيَاحُ ذ The blasts of wind came forth from the skin, (S, Mgh, *) on its being felt, (Mgh,) and from the like thereof. (S.) ― -b2- انفشّ اللَّبَنُ The milk flowed forth by reason of the wideness of the orifice of the teat. (TA.) ― -b3- انفشّ الجُرْحُ [and الوَرَمُ, and likewise ↓ فَشَّ accord. to modern usage,] The wound [and the swelling or tumour] ceased to swell, or be inflated. (ISk, S) ― -b4- انفٰشّ عَنِ الأَمْرِ He (a man) became remiss and indolent in the affair: (S:) he turned back from it through weakness and impotence; like تفيّش. (TA in art. فيش.) ― -b5- And انفشّ He was, or became, cowardly; weak-hearted. (TA.)

فَشْفَشَ
R. Q. 1 فَشْفَشَ ذ , (K,) inf. n. فَشْفَشَةٌ, (Fr, O,) He was, or became, weak in judgment. (Fr, O, K.) ― -b2- And He was, or became, extravagant, immoderate, or excessive, in lying: (IDrd, O, K:) or so فشفش فِى قَوْلِهِ. (TA.) ― -b3- And فشفش بِبَوْلِهِ He sprinkled his urine; (IDrd, O, K;) as also شَفْشَفَ. (IDrd, O.)

فَشٌّ
فَشٌّ ذ The fruit of the يَنْبُوت [q. v., a kind of trees, of which one species is said to be also called خَرُّوب; but see the next sentence]; (S, O, K;) not mentioned by AHn in the Book of Plants: (O, TA:) n. un. فَشَّةٌ: and pl. فِشَاشٌ. (TA.) ― -b2- And The [species of trees called] خَرُّوب [which name is now commonly applied to the carob, or locust-tree; ceratonia siliqua]; as also ↓ فَشُوشٌ, (O, K,) and ↓ فَشْفَشَةٌ, (TA as from the K, but not in the CK nor in my MS. copy of the K,) or this last signifies a خَرُّوبَة [n. un. of خَرُّوبٌ], accord. to AA. (O.) -A2- Also Foolish, or stupid. (IAar, O, K.) -A3- And Places in which water collects and remains: and a depressed piece of ground into which water pours and where it remains: (O, K:) so says Ibn-'Abbلd: [but] ISh says that هَجْلٌ فَشٌّ means [a wide, depressed, piece of ground,] such as is not very deep. (O.) -A4- Also, and ↓ فَشُوشٌ, and ↓ فَشْفَاشٌ, [this last said in the TA to be written by Sgh with kesr, but it is not so in the O,] A [garment of the kind called] كِسَآء such as is thick (IAar, O, K, TA) in texture, (TA,) fine in the yarn; (IAar, O, K, TA;) called by the vulgar ↓ فَشَّاشٌ; (O; in the TA فِشّاش;) or, as some say, ↓ فَشَّاشٌ signifies a thick كسآء; and ↓ فَشُوشٌ, a thin, or flimsy, كسآء, such as is scanty in the yarn. (TA.)

فَشَاشِ
فَشَاشِ ذ , like قَطَامِ, [indecl.,] means ↓ الفَاشَّةُ [i. e. She who makes the wind to come forth from a skin, by loosing the tie round its mouth: in the TA expl. only as signifying الضَّرُوطُ عِنْدَالجِمَاعِ, which may be a secondary meaning, but is not the meaning in what here follows]. (O, K.) فَشَاشِ مِنِ اسْتِهِ اـِلَى فِيهِ ↓ فُشِّيهِ [lit. O woman discharging the confined wind of the skin, discharge thou its confined wind, from its anus to its mouth, i. e., from end to end], (Meyd, O, K,) which is a prov., (Meyd, O,) means (assumed tropical:) [O woman] do thou with it, or him, what thou wilt, for it, or he, has no means of self-defence (Meyd, O, L, K) nor of becoming altered; and it is said in relation to an angry man who is not able to become altered: (L:) الفَشُّ is the making the wind to come forth from a وَطْب. (Meyd.)

فِشَاشٌ
فِشَاشٌ ذ : see the next paragraph.

فَشُوشٌ
فَشُوشٌ ذ A female slave who emits noiseless wind from the anus; as also فَاشّاء [an evident mistranscription for ↓ فَاشَّةٌ]: (IAar, in TA:) [or] a woman from whom wind issues on the occasion of الجِمَاع: (IDrd, O, K, TA:) or, accord. to the K, applied to a woman, sonum submissum genitalibus edens in congressu: and also, applied to a man, who glories, or boasts, vainly: but these two explanations are there wrongly assigned: (TA:) the former of them applies to نَجَّاخَة; and the latter, to فَيُوش; two epithets occurring, with فَشُوش, in a verse of Ru-beh. (O, TA.) ― -b2- And, applied to a woman, i. q. خَلَّابَةٌ [i. e. Very deceitful]: (O, CK, TA:) thus correctly, with خ: in some copies of the K with ح; and in others, with ج. (TA.) ― -b3- And A woman who sits upon the جُرْدَان. (TA.) -A2- Also, (O, K,) applied to a she-camel, (S, O, TA,) and to a ewe, or she-goat, (O, TA,) it signifies مُنْتَشِرَةُ الشُّخْبِ, (S, O, K, TA,) meaning Whose milk flows forth without its being drawn, by reason of the wideness of the orifice of the teat: or whose milk flows forth in separate jets, like the rays of the rising sun, into the vessel, so as not to make froth: and ↓ فِشَاشٌ signifies the quality, or state, that is denoted by this epithet thus applied. (TA.) ― -b2- And A skin, such as is used for water or milk, that sweats, or exudes moisture. (O, K.) -A3- See also فَشٌّ, in three places.

فَشِيشٌ
فَشِيشٌ ذ The sound of a gentle emission of wind from the anus. (TA.) ― -b2- And The sound of the skin of a viper when it moves along upon a dry, or rigid, substance. (TA.)

فَشَّاشٌ
فَشَّاشٌ ذ One who opens locks by artifice, (Mgh, Msb,) without their keys. (Msb.) -A2- See also فَشٌّ, last sentence, in two places.

فَاشَّةٌ
فَاشَّةٌ ذ : see فَشَاشِ and فَشُوشٌ.

فَشْفَشَةٌ
فَشْفَشَةٌ ذ : see فَشٌّ, second sentence.

فَشْفَاشٌ
فَشْفَاشٌ ذ A man who inflates himself with lying, and arrogates to himself that which belongs to another. (TA.) -A2- See also فَشٌّ, last sentence.

مُنْفَشُّ المَنْخِرَيْنِ
مُنْفَشُّ المَنْخِرَيْنِ ذ A man inflated in the nostrils, with shortness and expansion of the cartilaginous portion of the nose, which are characteristics of the noses of the Zenj. (TA.)

##### Türkçe

**فَشَّ الوَطْبَ**
1 **فَشَّ الوَطْبَ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘i **فَشُ٣َ** , mastarı **فَشٌّ**, (S, TA,) O, süt tulumundan yahut yağ tulumundan, (S, A, K, TA,) ağzı etrafındaki bağı çözmek suretiyle, (TA.) rüzgârı, (S, A, K,) ve yağı, (TA,) çıkardı. Ve **فَشَّ السِّقَآءَ**: tulumun bağını çözdü ve içine üfledikten sonra ağzını açtı; böylece rüzgâr ondan çıktı. (Mgh.) [Bundan dolayı darbımesel:] **لأَفُشَّنَّكَ فَشَّ الوَطْبِ** (mecaz kabul edilerek:) “Süt tulumundan rüzgârın çıkarıldığı gibi, senin öfkeni başından mutlaka çıkaracağım”: öfkeli bir adama söylenir: (T, S:) yahut “senin böbürlenmeni vb. mutlaka gidereceğim”: (TA:) yahut “senin kibrini ve kendini beğenmişliğini, yahut boş övüncünü, yahut kuruntunu vb. mutlaka alıp götüreceğim”: (Th:) yahut mânâ **لَأَحْلُبَنَّكَ**’dır [“seni mutlaka sağacağım vb.; lafzen: seni sağacağım”]. (Kr.) **فَشَاشِ**’e de bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَشَّ النَّاقَةَ**, (S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) mastarı da öyle, (S, TA,) dişi deveyi çabucak sağdı. (S, K.) Ve **فَشَّ الضَّرْعَ**: memenin bütün sütünü tüketti. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca, **فَشَّ الوَرَمَ**: o (bir ilaç) şişkinliğin yahut tümörün sönmesine sebep oldu.] (7’ye de bak.) ― -b4- Ve **فَشَّ القُفْلَ**, (IKtt, L,) yahut **البَابَ**, (Mgh, Msb,) [muzâri‘i **فَشُ٣َ** ,] mastarı **فَشٌّ**, (IKtt, L,) anahtarsız, (IKtt, L,) yahut kendi anahtarı olmaksızın: (Msb:) hile ile, (Mgh, Msb,) kilidi, (IKtt, L,) yahut kapının kilidini açtı: (Mgh.) **فَشَّ السِّقَآءَ**’dan. (Mgh.) ― -b5- Ve Lth’ye göre, (O,) **الفَشُّ** **تَتَبُّعُ السَّرِقَةِ الدُّونِ**’u ifade eder [görünüşe göre mânâ: ufak hırsızlığın peşine tekrar tekrar, yahut ağır ağır düşmek]: (O, Msb, K:) **فَشَّهُ**’nun mastarıdır; muzâri‘i **فَشُ٣َ**: (O, Msb:) ve Lth, (O,) yahut Az, (Msb,) örnek olarak şunu nakleder:

**نَحْنُ وَلِينَاهُ فَلَا نَفُشُّهُ**

[ki görünüşe göre mânâ: “Biz onun işini üstlendik; ondan parça parça aşırmanın peşine tekrar tekrar, yahut ağır ağır düşmeyiz”]. (O, Msb.) ― -b6- Ve **فَشَّ**, muzâri‘i **فَشُ٣َ** , mastarı **فَشٌّ**, bir kadını sıktı. (IKtt, TA.) ― -b7- Ve yedi; müteaddî fiil olarak. (TA.) ― -b8- Ve **فَشَّ الرَّجُلُ**, (S, O, K,) muzâri‘i **فَشُ٣َ**, (O,) [mastarı **فَشٌّ**,] adam geğirdi. (S, O, K.) ― -b9- Ve **الفَشُّ** ayrıca, hafifçe yahut yumuşakça üflemeyi ifade eder. (TA.) ― -b10- Ve hafifçe yahut yumuşakça yellenmeyi. (IAar, TA.) ― -b11- Ve iftira söylemeyi; (O, K;) IAar’a göre böyle; ف ile, (O,) **بَيْنَ النَّاسِ** [insanlar arasında]. (TK.) ― -b12- Ve **فَشَّ القَوْمُ**, mastarı **فُشُوشٌ**, topluluk zayıflıktan sonra iyi hâle geldi yahut semirdi: burada da zikredilmiştir; L’de **قش** maddesinde de. (TA.) ― -b13- Ve **فَشَّ**, **فَاشَ** ile eşanlamlıdır; “sahip olmadığı şeyi (kendinde) tasavvur ederek övündü yahut böbürlendi ve kendini büyüttü” mânâsında. (TA, **فيش** maddesinde.)

**افشّ القَوْمُ**
4 **افشّ القَوْمُ** ذ Topluluk çekip gitti ve çabucak kaçtı: ق ile de böyledir. (TA.)

**انفشّتِ الرِّيَاحُ**
7 **انفشّتِ الرِّيَاحُ** ذ Tulumdan, (S, Mgh, *) onun sıkılması üzerine, (Mgh,) ve benzerinden, (S,) rüzgâr esintileri çıktı. (S.) ― -b2- **انفشّ اللَّبَنُ**: meme ucunun deliğinin genişliği sebebiyle süt aktı. (TA.) ― -b3- **انفشّ الجُرْحُ** [ve **الوَرَمُ**, ve ayrıca modern kullanıma göre aşağıdaki **فَشَّ**], yara [ve şişkinlik yahut tümör] şişmeyi yahut kabarmayı bıraktı. (ISk, S) ― -b4- **انفٰشّ عَنِ الأَمْرِ**: o (adam) işte gevşeklik ve tembellik gösterdi: (S:) zayıflık ve acziyet sebebiyle ondan geri döndü; **تفيّش** gibi. (TA, **فيش** maddesinde.) ― -b5- Ve **انفشّ**: korkak oldu yahut korkaklaştı; yüreksiz. (TA.)

**فَشْفَشَ**
R. Q. 1 **فَشْفَشَ** ذ , (K,) mastarı **فَشْفَشَةٌ**, (Fr, O,) hüküm vermede zayıf oldu yahut zayıflaştı. (Fr, O, K.) ― -b2- Ve yalan söylemede savurgan, ölçüsüz yahut aşırı oldu yahut aşırılaştı: (IDrd, O, K:) yahut **فشفش فِى قَوْلِهِ** böyledir. (TA.) ― -b3- Ve **فشفش بِبَوْلِهِ**: idrarını serpti; (IDrd, O, K;) **شَفْشَفَ** da böyledir. (IDrd, O.)

**فَشٌّ**
**فَشٌّ** ذ **يَنْبُوت**’un meyvesi [bk. o; ağaçlardan bir tür; bir nev’inin ayrıca **خَرُّوب** diye de adlandırıldığı söylenir; fakat bir sonraki cümleye bak]; (S, O, K;) AHn tarafından Nebâtlar Kitabı’nda zikredilmemiştir: (O, TA:) tekili **فَشَّةٌ**: çoğulu **فِشَاشٌ**. (TA.) ― -b2- Ve [ağaç türlerinden] **خَرُّوب**; [bu ad şimdi yaygın olarak keçiboynuzu ağacına uygulanır; ceratonia siliqua]; ayrıca aşağıdaki **فَشُوشٌ**, (O, K,) ve aşağıdaki **فَشْفَشَةٌ**, (TA, K’dan naklen; fakat CK’da da K’nın yazma nüshamda da yoktur,) yahut bu sonuncusu AA’ya göre bir **خَرُّوبَة**’yi [**خَرُّوبٌ**’un tekilini] ifade eder. (O.) -A2- Ayrıca ahmak yahut budala. (IAar, O, K.) -A3- Ve suyun toplandığı ve kaldığı yerler: ve suyun döküldüğü ve kaldığı çukur bir yer: (O, K:) İbn-‘Abbād böyle der: [fakat] ISh der ki **هَجْلٌ فَشٌّ** “pek derin olmayan (geniş, çukur) bir yer” demektir. (O.) -A4- Ayrıca, ve aşağıdaki **فَشُوشٌ**, ve aşağıdaki **فَشْفَاشٌ**, [bu sonuncusunun TA’da Sgh tarafından kesra ile yazıldığı söylenmiştir; fakat O’da böyle değildir,] dokuması kalın, (TA,) ipliği ince olan; (IAar, O, K, TA;) avamın aşağıdaki **فَشَّاشٌ** diye adlandırdığı; (O; TA’da **فِشّاش**;) yahut bazılarına göre aşağıdaki **فَشَّاشٌ** kalın bir **كِسَآء**’yı ifade eder; aşağıdaki **فَشُوشٌ** ise ipliği seyrek olan ince yahut gevşek bir **كِسَآء**’yı. (TA.)

**فَشَاشِ**
**فَشَاشِ** ذ , **قَطَامِ** gibi, [gayr-i munsarif,] aşağıdaki **الفَاشَّةُ** mânâsınadır [yani: tulumun ağzı etrafındaki bağı çözerek tulumdan rüzgârı çıkaran kadın: TA’da yalnız **الضَّرُوطُ عِنْدَالجِمَاعِ** mânâsıyla açıklanmıştır; bu ikincil bir mânâ olabilir; fakat burada ardından gelen şeydeki mânâ bu değildir]. (O, K.) **فَشَاشِ مِنِ اسْتِهِ اـِلَى فِيهِ** aşağıdaki **فُشِّيهِ** [lafzen: “Ey tulumun hapsedilmiş rüzgârını çıkaran kadın, onun hapsedilmiş rüzgârını, anüsünden ağzına kadar, yani baştan sona çıkar”], (Meyd, O, K,) bir darbımeseldir, (Meyd, O,) (mecaz kabul edilerek) “onunla yahut onun hakkında dilediğini yap; çünkü onun kendini savunma imkânı yoktur” mânâsınadır; (Meyd, O, L, K) ne de değişebilme imkânı vardır; ve değişemeyen öfkeli bir adam hakkında söylenir: (L:) **الفَشُّ**, **وَطْب**’dan rüzgârı çıkarmaktır. (Meyd.)

**فِشَاشٌ**
**فِشَاشٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**فَشُوشٌ**
**فَشُوشٌ** ذ Anüsten sessiz yel çıkaran bir cariye; ayrıca **فَاشّاء** [açıkça aşağıdaki **فَاشَّةٌ** için bir yazım yanlışı]: (IAar, TA’da:) [yahut] **الجِمَاع** esnasında kendisinden yel çıkan bir kadın: (IDrd, O, K, TA:) yahut K’ya göre, bir kadına uygulanarak, “cinsel birleşmede tenasül uzuvlarından alçak ses çıkaran”: ve ayrıca, boş yere övünen yahut böbürlenen bir adama uygulanarak: fakat bu iki açıklama orada yanlış yere nispet edilmiştir: (TA:) bunların birincisi **نَجَّاخَة**’ye; ikincisi **فَيُوش**’a aittir; ikisi de Ru-beh’in bir beytinde **فَشُوش** ile birlikte geçen iki sıfattır. (O, TA.) ― -b2- Ve bir kadına uygulanarak, **خَلَّابَةٌ** ile aynı mânâdadır [yani: çok aldatıcı]: (O, CK, TA:) doğru olan böyledir; خ ile: K’nın bazı nüshalarında ح ile; diğerlerinde ج ile. (TA.) ― -b3- Ve **جُرْدَان** üzerine oturan bir kadın. (TA.) -A2- Ayrıca, (O, K,) dişi deveye, (S, O, TA,) ve koyuna yahut dişi keçiye, (O, TA,) uygulanarak, **مُنْتَشِرَةُ الشُّخْبِ** demektir; (S, O, K, TA,) mânâsı: meme ucunun deliğinin genişliği sebebiyle, sağılmaksızın sütü akan: yahut sütü, kabın içine, köpük yapmayacak şekilde, doğan güneşin ışınları gibi ayrı ayrı fışkırmalar hâlinde akan: ve aşağıdaki **فِشَاشٌ**, bu sıfatın böyle uygulanmasıyla ifade edilen nitelik yahut hâli ifade eder. (TA.) ― -b2- Ve su yahut süt için kullanılan türden, terleyen yahut nem sızdıran bir tulum. (O, K.) -A3- Üç yerde **فَشٌّ**’e de bak.

**فَشِيشٌ**
**فَشِيشٌ** ذ Anüsten hafif bir yel çıkışının sesi. (TA.) ― -b2- Ve kuru yahut sert bir şey üzerinde sürünerek hareket ettiğinde engereğin derisinin sesi. (TA.)

**فَشَّاشٌ**
**فَشَّاشٌ** ذ Anahtarları olmaksızın, (Msb,) hile ile kilit açan kimse. (Mgh, Msb.) -A2- Son cümlede iki yerde **فَشٌّ**’e de bak.

**فَاشَّةٌ**
**فَاشَّةٌ** ذ : **فَشَاشِ** ve **فَشُوشٌ**’a bak.

**فَشْفَشَةٌ**
**فَشْفَشَةٌ** ذ : **فَشٌّ**’ün ikinci cümlesine bak.

**فَشْفَاشٌ**
**فَشْفَاشٌ** ذ Yalanla kendini şişiren ve başkasına ait olan şeyi kendine mal eden bir adam. (TA.) -A2- Son cümlede **فَشٌّ**’e de bak.

**مُنْفَشُّ المَنْخِرَيْنِ**
**مُنْفَشُّ المَنْخِرَيْنِ** ذ Burun kıkırdak kısmının kısalığı ve genişlemesiyle, burun deliklerinde şişkin olan bir adam; bunlar Zenc burunlarının özelliklerindendir. (TA.)
