# فصح (ف-ص-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Daha düzgün

- Harfler: ف - ص - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْصَحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%AD%D9%8F.md) | أَفْعَلُ | Daha düzgün | 1 | 1 | [28:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/ayet/28:34.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ردأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Redu dayama, destek demektir
2. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Harun
3. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dil demektir
4. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
5. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
6. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
7. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
8. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
9. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فصح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md), [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sütün üzerindeki köpüğün veya tortunun kalkmasıyla saf, duru ve berrak sıvının ortaya çıkması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün pelteklik, tutukluk, kapalılık ve anlaşılmazlıktan arınarak kastı tastamam ve açıkça iletmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mesajın, tebliğin ve delilin alıcı zihinde hiçbir pürüz bırakmayacak berraklıkta tezahür etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ağdalı ve süslü edebiyat yapmak şeklinde daraltıp peygamberî tebliğdeki zihinsel ve pratik berraklık işlevini ıskalama riski |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فص | Bir şeyi bütünden ayırma, yarılma, aralama ve içindekini açığa çıkarma (örneğin [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) eklem yerini ayırma; [فصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85.md) çatlatıp koparma) | ح | Açığa çıkarma hareketine yüzeydeki köpüğü, tortuyu ve bulanıklığı giderip saf özü berrak biçimde ortaya çıkarma nüansı eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, nefesin veya içeriğin dışarıya salınması, ilk telaffuz ve çıkış noktası |
| ص | Olta, bitki | Yabancı unsuru yakalama, ayıklama ve sıkışıklıktan çekip çıkarma |
| ح | Çit, duvar | Çevrilmiş engeli aşma, örtüyü ve bariyeri yarıp aradaki perdeyi kaldırma |
| فصح | Ağızdan çıkan sözün aradaki engel ve tortulardan ayıklanarak bütünüyle berraklaşması | Ses veya anlam üzerindeki engellerin giderilmesiyle özün kusursuz bir açıklıkla belirmesi hareketini simgeler |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün üzerindeki köpüğün (rağve) veya ilk ağız sütünün (libe') kaybolup alttaki saf sütün ortaya çıkması; havanın bulut ve soğuktan arınarak açması; sabahın aydınlanıp karanlığın kalkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-A‘şâ, Hristiyan bayramı anlamındaki ödünç kelimeyi şu mısrada zikreder: بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً / Arap darb-ı meselinde ise kökün asıl fiziksel anlamına atıfla şöyle denir: وتحتَ الرَّغوةِ اللَّبنُ الفصيح |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’n-Necm el-İclî, merkebe ait sesin eşeklerin kulağındaki anlaşılırlığını tasvir ederken kökü dil sınırının ötesinde netlik anlamında kullanmıştır: أعجَمَ في آذانِها فصيحا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça فصح kökü, iç Sami bağlamında iki farklı hatta incelenir. Birinci hat, Arapçanın öz malı olan ve sütün köpükten arınması, sabahın sökmesi ve dilin pürüzsüzleşmesi anlamına gelen yerli Semitik/Afro-Asyatik arılık köküdür; burada temel fikir bulanıklığın ve yabancı maddenin giderilmesidir. İkinci hat ise Aramice ve İbranice üzerinden Arapçaya geçen fısıh ve bayram anlamındaki kelimedir; İbranice פֶּסַח (pesaḥ) kökü atlamak, es geçmek, esirgemek anlamından türeyerek Yahudi Pesah bayramını, Süryanice ve Hristiyan Arapçada ise פֶּסְחָא (peṣḥā) formuyla Paskalya yortusunu ifade etmiştir. Klasik Arap dilcileri (özellikle İbn Fâris), bayram anlamındaki lafzın sütün durulması anlamındaki Arapça asıl köke ait olmadığını, harici bir adlandırma olduğunu açıkça kaydetmişlerdir. Dolayısıyla Kur’an’daki kullanım harici bayram adıyla değil, tamamen arılık, açıklık ve pürüzsüz beyan anlamındaki öz Sami/Arapça morfolojik çekirdekle irtibatlıdır.

Güven: Kesin

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütün üzerindeki köpüğün ayrılıp özün kalması | Fiziksel tortunun gitmesi anlamı, dildeki pelteklik ve tutukluğun kalkması soyutlamasına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פֶּסַح (pesaḥ) ve Süryanice פֶּסְחָא (peṣḥā) | Dini bayram anlamındaki ses benzerliği doğrudan alıntıdır; ancak berraklık ve netlik anlamı Arapça içinde gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik periferide kökün arılık ve açıklık bağlamında doğrudan eşleniği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Anlamlı | Berraklaşmak, pürüzsüz olmak | Tortu ve kapalılıktan arınarak net ve anlaşılır hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B5.md) | Anlamlı | Araştırmak, deşmek, çukur açmak | Bir şeyin iç yüzünü ortaya çıkarmak için toprağı veya durumu eşelemek | Kur'an'da geçmez; gizli olanı açığa çıkarma yönüyle ortak çekirdekle ilişkilidir |
| [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Yüzey, geniş taraf, vazgeçmek | Bir şeyin geniş yanını çevirmek, cezalandırmaktan yüz çevirip bağışlamak | Kur'an'da geçer; açığa vurma ve yüzeyle ilgilidir |
| [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | Yazılı yaprak, sahife | Üzerine sözün ve bilginin açığa vurulduğu düz ve yayvan nesne | Kur'an'da geçer; bilgiyi sergileyip görünür kılma ilişkisi vardır |
| [حفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B5.md) | Anlamlı | Küçük aslan, toplamak, daraltmak | Bir şeyi bir araya getirip sıkıştırmak veya küçük nesne | Kur'an'da geçmez; kök anlamca hedef kökten uzaktır |
| [حصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81.md) | Anlamlı | Sağlam dokumak, sıkılaştırmak | Bir kumaşı veya bağı pürüzsüz ve sıkı örmek; deride kabarcık çıkması | Kur'an'da geçmez; kusursuzluk ve doku bütünlüğü nüansı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Merkez | İfade netliği ve arılığı | Sözün üzerindeki pelteklik, kekemelik ve kapalılık tortusunun kalkarak meramın en yalın biçimde dışa vurulmasıdır | Fiziksel arınmadan zihinsel ve lafzi arılığa uzanan pürüzsüzlük |
| [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Ayrışma ve açıklık | İki şeyin sınırlarını çizerek gerçeği görünür kılmaktır; فصح ise sözün kendisinin telaffuz ve ifade kusurundan arınmasıdır | Birincisi kavramsal ve ontolojik açıklık, ikincisi lafzi ve icrai akıcılıktır |
| [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) | Komşu | Ulaşma ve tesir | Sözün maksada ve hedefe tam olarak erişip muhatabı etkilemesidir; فصح ise ifade vasıtasının kusursuzluğudur | فصح ifade aracının temizliği, [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) ise hedefe tam varış ve tesirdir |
| [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Katışıksız açıklık | Gizli hiçbir şey bırakmayacak biçimde açıkta durmaktır; فصح fonetik ve lügavî kusursuzluğa daha çok odaklanır | [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) niyet ve durumun şeffaflığı, فصح dilin pürüzsüz akışıdır |
| [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) | Zıt | Kapalılık ve anlaşılmazlık | Sözün anlaşılamaması, telaffuzun yabancı veya kapalı kalması, dilin tutuk olması durumudur | فصح kökünün tam zıddı olarak dildeki düğüm ve anlaşılamazlıktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فصح | Saf ve pürüzsüz olmak, açık konuşmak | Dilin düğümden, sıvının tortudan, havanın sisten arınarak bütünüyle anlaşılır olması | Kesin |
| Latince | Eloquens, clarus | Açık, net, akıcı konuşan | Meramı kusursuz dile getirmeyi karşılar; köpükten arınma fiziksel kök imgesini taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Articulate, lucid, fluent | Meramını berrakça anlatan, akıcı, pürüzsüz | Düşünceyi ve sesi düğümsüz aktarmayı iyi verir; kelimenin saf süt kök metaforu yer almaz | Güçlü |
| Almanca | Sprachgewandt, artikuliert, lauter | İfade yeteneği yüksek, berrak, duru | 'Lauter' kelimesi saf ve katışıksızlığı, 'artikuliert' ise pürüzsüz telaffuzu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Éloquent, limpide, articulé | Duru, berrak, meramını düzgün anlatan | 'Limpide' sütün ve havanın berraklığını, 'articulé' ise dilin tutukluktan kurtuluşunu verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْصَحُ | Sözü daha düzgün, telaffuzu daha açık ve hitabeti daha berrak | Hz. Mûsâ'nın, tebliğ vazifesinde firavuna karşı Hz. Hârûn'un dilindeki akıcılık ve açıklığı dile getirdiği bağlam (Kasas [28:34](https://lisan.digital/tr/ayet/28:34.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve i‘câzü’l-Kur’ân | Kur'an lafızlarının beşer takatinin üzerindeki fesahat düzeyi ve peygamberlerin tebliğdeki dilsel kusursuzluğu | İlahî kelamın hiçbir lafzî kusur ve çelişki barındırmayan mutlak berraklığı |
| Fıkıh | İkrar, akit ve ibadet lafızları | İkrarda veya nikâh/talak akitlerinde lafzın sarih ve fasih olması ile kapalı (kinaye) olması arasındaki hüküm farkları | Hukukî irade beyanının hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta telaffuz edilmesi |
| Tefsir | Kasas [28:34](https://lisan.digital/tr/ayet/28:34.md) tahlili | Hz. Mûsâ'nın dilindeki tutukluk (Tâhâ [20:27](https://lisan.digital/tr/ayet/20:27.md)'deki ukde) ile Hz. Hârûn'un fesahati arasındaki farkın anlaşılması | Tebliğde muhatabın itirazını kıracak dilsel yetkinlik ve zihinsel açıklık |
| Hadis | Peygamberî hitabet | Hz. Peygamber'in "Ben Arapların en fasih konuşanıyım" rivayeti çerçevesinde lafzî duruluk | Yapmacıktan uzak, lehçe kusurlarından arınmış en saf Arapça kullanımı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve risalet | Mesajın berraklığı | Şüphe ve kapalılığı bertaraf etme | Dini tebliğin anlaşılmaz mistik örtülerden arındırılarak akla hitap eden netliğe kavuşmasıdır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Terimsel ve tanımsal duruluk | Anlam karmaşasını ve safsatayı önleme | Kavramların bulanıklıktan arındırılıp bilginin en yalın önermelerle iletilmesini sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve hitabet | Sarih diplomasi ve sözcülük | İktidar muhataplarına karşı delili pürüzsüz sunma | Firavun gibi tiranlara karşı hakkı savunurken argümanın lafzî güç ve zarafetle sunulmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Akitler ve sözleşmeler | İrade beyanının şeffaflığı | Garar ve aldatma şüphesini giderme | Ticari taahhütlerin ve şartların hiçbir muğlaklık barındırmayan açık bir dille kayda geçirilmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal-gürültü oranı (SNR) ve gürültü filtreleme | İletilmek istenen ana bilginin arka plandaki gürültüden, parazitten ve tortudan bütünüyle temizlenerek saf dalga boyuna ulaşmasıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | İletişim teorisinde engelsiz kod açımı (decoding) | Göndericinin zihnindeki kodun alıcı tarafından hiçbir anlamsal sapma veya dilsel tıkanıklık yaşamadan doğrudan çözümlenmesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fesahati yalnızca ağdalı, süslü, gösterişli ve elitist edebiyat yapma sanatı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fesahat, sözün her türlü fonetik ve anlamsal pürüzden, pelteklik ve tortudan arınarak maksadı eksiksiz iletmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberî fesahatin lafız süsü sanılması; bunun sonucunda tebliğdeki zihinsel, rasyonel ve pratik berraklık hedefinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin tebliğinde dilsel yetkinliğin, zihinsel arılığın ve fonetik kusursuzluğun hakikati iletmedeki stratejik rolünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn kıssalarında (özellikle Kasas [28:34](https://lisan.digital/tr/ayet/28:34.md) ve Tâhâ [20:27](https://lisan.digital/tr/ayet/20:27.md)-28), tebliğ ve lisan ilişkisini ele alan ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati anlatmak için salt niyetin yeteceği zannını yıkar; yöntemin, dilin ve ifadenin de hakikat kadar berrak olması gerektiğini kanıtlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sütün üstündeki köpük ve tortunun kalkmasıyla alttaki katışıksız ve duru sıvının ortaya çıkması, sabah aydınlığının ufuktaki karanlığı yarması.
- Soyut anlam: Zihindeki mananın dildeki kekemelik, tutukluk veya anlamsal kapalılık engellerinden arınarak en berrak ve kusursuz biçimde iletilmesi.
- Sistematik karşılık: İletişim, tebliğ ve hukukta mesajın iletilmesini engelleyen tüm parazitlerin ayıklanmasıyla sağlanan tam bilişsel saydamlık.
- LaTeX modeli: $$F = \lim_{\epsilon \to 0} \frac{M}{T + \epsilon}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $F$ fasih ifadeyi ve ulaşılan berraklığı; $M$ iletilmek istenen yalın maksadı ve hakikati; $T$ ifadenin taşıyıcı zeminini; $\epsilon$ ise dildeki, sesteki veya zihindeki gürültü, tortu, pelteklik ve kapalılık payını temsil eder. Tortu ve engel parametresi olan $\epsilon$ sıfıra yaklaştığında, ifadenin berraklığı ve kavranabilirliği en üst seviyeye erişir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/ayet/28:34.md) — أَفْصَحُ

وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ

Meal (IK): Kardeşim Harun’un dili benimkinden daha düzgündür. Onu benimle beraber yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin. Çünkü ben, tekzib etmelerinden endişe duyuyorum.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة وجمعه صِحاف. والصَّحَفِيُّ: المُصَحِّف، وهو الذي يَروي الخَطَأ عن قِراءة الصُّحُف بأشباه الحُروف.
حصف:
الحَصَفُ: بَئْرٌ صِغارٌ يَقيحُ ولا يعظُم، ورُبَّما خَرَجَ في مَراقِّ البَطْن أيامَ الحَرِّ. حَصِفَ جَلْدُه حَصَفاً. والحَصافَةُ: ثخانة العَقل. رجلٌ حَصيفٌ حَصِفٌ، قال
حَديثُكَ في الشِتاءِ حَديثُ صَيْفٍ		وشَتْويُّ الحديثِ إذا تَصـيفُ
فتَخلِطُ فيه من هـذا بـهـذا		فما أدري أَأَحمَقُ أم حَصيفُ
ويقال: أحصَفَ نَسجَه: أحكمه. وأحصَفَ الفَرَسُ:عَدا عَدْواً شديداً، ويقال: استَحْصَف القوم واستحصدوا إذا اجتمعوا. قال الأعشى:
تَأوي طوائفُها إلى مَحْصُـوفةٍ		مَكرُوهةٍ يَخشىَ الكُماةُ نِزالُها
فصح:
الفُصِحْ: فِطْر النَصارَى، قال الأعشى:
بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً
وتَفصيحُ اللَّبَن: ذَهابُ اللِّبأ عنه وكَثرةُ مَحْضة وذَهابُ رَغْوته، فَصَّحَ اللَّبَنَ تَفصيحاً. ورجلٌ فصيحٌ فَصُحَ فَصاحة، وأفصَحَ الرجلُ القَوْلَ. فلما كَثُرَ وعُرِفَ أضمَروا القَولَ واكتَفَوا بالفِعل كقَولهم: أحسَنَ وأسْرَعَ وأبْطَأَ. ويقال في الشِّعْر في وصف العُجْم: أفصَح وإن كان بغَير العربّية كقول أبي النجم:
أعجَمَ في آذانِها فصيحا
يَعني صوتَ الحمارِ. والفصيحُ في كلام العامّة: المُعْرِبُ.
صفح:
الصَّفْحُ: الجَنْبُ من كلِّ شيءٍ. وصَفْحا السَيْف: وَجْههاهُ. وصَفْحةُ الرجلِ: عُرْضُ صَدره وسَيْفٌ مُصَفَّحٌ ومُصْفَح وصَدرٌ مُصْفَحٌ: أي عَريض، قال:
وصَدري مُصْفَحٌ للمَوتِ نَـهْـدٌ		إذا ضاقَت عن المَوتِ الصُدُورُ
وقال الأعشى:
أَلَسْنا نحنُ أكرَمَ إن نُسْبنـا		وأضْرَبَ بالمُهَنَّدة الصِّفاحِ
وقال لبيد:
كأنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراه		وأنواحاً عَلَيهِنَّ المَآلي
شَبَّهَ السَحَاب وظُلْمَتَه وبَرقَه بسُيُوفٍ مُصَفَّحة ، والمَآلي جمع المِئلاة وهي خِرْقةٌ سَوداء بيَد النَوّاحة. وكل حَجَرٍ عَريضٍ أو خَشَبةٍ أو لَوحٍ أو حَديدة أو سَيْفٍ له طُولٌ وعَرْضٌ فهو صَفيحة، وجمعُه صَفائحُ. والصُفّاحُ من الحِجارة خاصةً: ما عَرُضَ وطالَ، الواحدة صُفّاحة، قال:
ويُوقِدْون بالصُفّاحِ نارَ الحُباحِبِ
وَصَفْحتُ عنه: أي عَفَوتُ عنه. وصَفَحْتُ وَرَقَ المُصْحَف صَفْحاً. وصَفَحْتُ القَومَ: عَرَضْتُهم واحداً واحداً وتَصَفَّحْتُهم: نَظَرتُ في خِلالهم هل أرَى فُلاناً، أو ما حالُهم. وقوله تعالى: "أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً" هو الاِعراض. والصُفّاح من الإبِلِ: التي عَرُضَت أسنامُها، ويُجمَع صُفّاحات وصَفافيح.
والمُصافَحةُ معروفة.
فحص:
الفَحْصُ: شِدَّة الطَلَب خِلالَ كُلِّ شيءٍ تقول: فحَصْتُ عنه وعن أمره لأَعلَمَ كنْهَ حاله. ومَفْحَصُ القَطا: موضِعٌ تُفرِّخ فيه. والدَجاجَةُ تفحَصُ برَجلَيْها وجَناحَيْها في التُراب: تَتَّخِذُ أُفحُوصةً تَبيضُ أو تربضُ فيها.
وفي الحديث: "فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس" أي عَمِلوها مثلَ أَفاحيص القَطا. والمَطَرُ يَفحَص الحصَىَ: يقلِبُه ويُنَحِّي بعضَه عن بعض.
حفص:
أمُّ حَفْصة: تُكْنَى به الدَجاجةُ. ووَلَدُ الأَسَد يُسَمَّى حفصاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** onlarla birlikte
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، hepsi

صحف:
**الصُّحُفُ**: **الصَحيفة**’nin çoğuludur; hafifletilir ve ağırlaştırılır; **سفينة** ve **سُفْنُ** gibi; ikisi de nâdirdir; bunun kıyası **صَحائف** ve **سَفائن**’dir. Ve **صَحيفة الوَجْه**: derisinin derisi (yani yüz derisinin dış tabakası); şöyle dedi:
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
Ve **المُصْحَفُ**’a **مُصْحَفاً** adı verildi; çünkü o **أُصْحِفَ** kılındı; yani iki kapak arasında yazılmış sahifeleri toplayıcı kılındı. Ve **الصَّحْفةُ**: geniş, yayvan, genişçe çanak benzeri; çoğulu **صِحاف**. Ve **الصَّحَفِيُّ**: **المُصَحِّف**; o, harflerin benzerleriyle sahifeleri okuma yüzünden hatayı rivayet eden kimsedir.

حصف:
**الحَصَفُ**: küçük bir çıbandır; irinlenir ve büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. **حَصِفَ** derisi **حَصَفاً** (çıbanlandı). Ve **الحَصافَةُ**: aklın kalınlığı (sağlamlığı). **رجلٌ حَصيفٌ حَصِفٌ**; şöyle dedi:
حَديثُكَ في الشِتاءِ حَديثُ صَيْفٍ		وشَتْويُّ الحديثِ إذا تَصـيفُ
فتَخلِطُ فيه من هـذا بـهـذا		فما أدري أَأَحمَقُ أم حَصيفُ
Ve denir: **أحصَفَ** dokumasını: onu sağlam yaptı. Ve **أحصَفَ** at: şiddetli bir koşuşla koştu. Ve denir: kavim **استَحْصَف** etti ve **استحصدوا**; toplandıkları zaman. A‘şâ dedi:
تَأوي طوائفُها إلى مَحْصُـوفةٍ		مَكرُوهةٍ يَخشىَ الكُماةُ نِزالُها

فصح:
**الفُصِحْ**: Hristiyanların bayramı. A‘şâ dedi:
بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً
Ve **تَفصيحُ اللَّبَن**: ondan **اللِّبأ**’nın gitmesi ve saf sütün çoğalması ve köpüğünün gitmesi; **فَصَّحَ** sütü **تَفصيحاً** (sütü tefsîh etti). Ve bir adam **فصيحٌ**; **فَصُحَ** **فَصاحة** (fasih oldu, fesahatle). Ve adam sözü **أفصَحَ** etti. Artınca ve bilinir olunca, sözü gizlediler ve fiille yetindiler; onların “**أحسَنَ** ve **أسْرَعَ** ve **أبْطَأَ**” demeleri gibi. Ve şiirde, Acemleri vasfetmede denir: **أفصَحَ**; Arapça olmayanla olsa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أعجَمَ في آذانِها فصيحا
Yani eşeğin sesini. Ve **الفصيحُ** avamın sözünde: **المُعْرِبُ**.

صفح:
**الصَّفْحُ**: her şeyin yanı. Ve **صَفْحا السَيْف**: onun iki yüzü. Ve **صَفْحةُ الرجلِ**: göğsünün eni. Ve **سَيْفٌ مُصَفَّحٌ** ve **مُصْفَح** ve **صَدرٌ مُصْفَحٌ**: yani geniş; şöyle dedi:
وصَدري مُصْفَحٌ للمَوتِ نَـهْـدٌ		إذا ضاقَت عن المَوتِ الصُدُورُ
Ve A‘şâ dedi:
أَلَسْنا نحنُ أكرَمَ إن نُسْبنـا		وأضْرَبَ بالمُهَنَّدة الصِّفاحِ
Ve Lebîd dedi:
كأنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراه		وأنواحاً عَلَيهِنَّ المَآلي
Bulutu, karanlığını ve şimşeğini **سُيُوفٍ مُصَفَّحة**’ye benzetti; ve **المَآلي** **المِئلاة**’nin çoğuludur; o, ağıtçının elinde siyah bir bez parçasıdır. Ve her geniş taş veya tahta parçası veya levha veya demir parçası veya kılıç; onun uzunluğu ve genişliği varsa, o **صَفيحة**’dir; çoğulu **صَفائحُ**. Ve **الصُفّاحُ** taşlardan özellikle: genişleyip uzayan şey; teki **صُفّاحة**; şöyle dedi:
ويُوقِدْون بالصُفّاحِ نارَ الحُباحِبِ
Ve **وَصَفْحتُ عنه**: yani onu affettim. Ve **صَفَحْتُ** **وَرَقَ المُصْحَف**’ı **صَفْحاً** (sayfalarını çevirdim). Ve **صَفَحْتُ** kavmi: onları birer birer arz ettim (gözden geçirdim). Ve **تَصَفَّحْتُهم**: aralarında baktım; falanı görüyor muyum, yahut halleri nedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً” yüz çevirmedir. Ve **الصُفّاح** develerden: hörgüçleri geniş olanlar; **صُفّاحات** ve **صَفافيح** diye toplanır.
Ve **المُصافَحةُ** bilinen (şey)dir.

فحص:
**الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayıştır; dersin ki: ondan ve işinden **فحَصْتُ**; halinin künhünü bileyim diye. Ve **مَفْحَصُ القَطا**: içinde yavruladığı yer. Ve tavuk, ayakları ve kanatlarıyla toprakta **تفحَصُ** eder: yumurtladığı yahut üzerinde yattığı bir **أُفحُوصةً** edinir.
Ve hadiste: “فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس” yani onları **أَفاحيص القَطا** gibi yaptılar. Ve yağmur çakılı **يَفحَص** eder: onu çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır.

حفص:
**أمُّ حَفْصة**: tavuk onunla künyelenir. Ve aslanın yavrusu **حفصاً** diye adlandırılır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ فصيحٌ وكلامٌ فصيحٌ، أي بليغٌ. ولسانٌ فصيحٌ، أي طلقٌ. ويقال: كلُّ ناطقٍ فصيح، وما لا ينطِقُ فهو أعجمُ. وفَصُحَ العَجَمِيٌّ بالضم فَصاحَةً: جادت لغته حتَّى لا يَلْحَنَ. وتَفَصَّحَ في كلامه وتفاصَحَ: تكلَّف الفصاحة. وتقول أيضاً: فَصُحَ اللبن، إذا أُخِذت عنه الرغوةُ. وأفْصَحَ العجميّ: إذا تكلَّم العربية. وأفْصَحَتِ الشاة، إذا انقطع لِبؤُها وخَلَصَ لبنها. وقد أفْصَحَ اللبنُ، إذا ذهب اللبَأُ عنه. وأفْصَحَ الصبح، إذا بدا ضوؤه. وكلُّ واضحٍ مُفْصحٌ. وأفْصَحَ الرجل من كذا، إذا خرج منه. والفِصْحُ بالكسر: عيدٌ للنصارى، وذلك إذا أكلوا اللحم وأفطروا. وأفصَحَ النصارى، إذا جاء فِصْحُهُمْ.

##### Türkçe

Bir adam **فصيح** ve bir söz **فصيح**tir; yani beliğdir. Ve bir dil **فصيح**tir; yani akıcıdır. Ve denilir: Her konuşan **فصيح**tir; konuşmayan ise **أعجم**dır. Ve **فَصُحَ** acemî (ötre ile) **فَصاحَةً**: dili güzelleşti; ta ki lahn yapmasın. Ve sözünde **تَفَصَّحَ** ve **تفاصَحَ**: fesahati zorlama olarak yaptı. Ve yine dersin: **فَصُحَ** süt; eğer ondan köpük alınmışsa. Ve acemî **أفْصَحَ**: eğer Arapça konuştuysa. Ve koyun **أفْصَحَتِ**: eğer ağız sütü kesildi ve sütü saflaştıysa. Ve gerçekten süt **أفْصَحَ**: eğer ondan ağız sütü gitti ise. Ve sabah **أفْصَحَ**: eğer onun ışığı belirdiyse. Ve her açık olan **مُفْصح**tır. Ve adam **أفْصَحَ** şundan: eğer ondan çıktıysa. Ve **الفِصْحُ** (kesre ile): Hristiyanların bayramıdır; bu, et yedikleri ve oruç açtıkları zamandır. Ve Hristiyanlar **أفصَحَ**: eğer onların **فِصْحُهُمْ** geldi ise.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا رواه أبو عُبَيد عن أصحابه . وقال الليثُ : الحَصَفُ : بَثْرٌ صغار يَقِيحُ ولا يَعْظُم وربما خرجَ في مَرَاقّ البَطن أيامَ الحرِّ . يقال : حَصِف جِلْدُه حَصفاً . وقال أبو عُبَيْد : حَصِفَ فلانٌ يَحْصَفُ حَصَفاً ، وبَثِرَ وَجهُه يَبْثَرُ بَثَراً . وقال الليث : الحَصَافَةُ : ثَخَانَة العقل ورجلٌ حَصِيفٌ وحَصِفٌ . وأَحْصَفَ الناسجُ نَسْجَه ، ويقال : اسْتَحْصَفَ القومُ واستَحصَدُوا إذا اجتمعوا ، قال الأعشى : تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها قلتُ : أراد بالمحصوفة كتيبةً مجموعة ، وجعلها مَحْصوفة من حُصِفَت فهي مَحصوفة . وفي ( النوادر ) : حَصبْتُه عن كذا وكذا ، وأَحْصَبَتْهُ وحَصفْتُه وأحْصفْتُه ، وحَصَيتُه وأَحصَيتُه إذا أقْصَيتَه . فصح : الليثُ : الفِصحُ : فِطْر النصارى . قال : والمُفْصِحُ من اللَّبَنِ إذا ذهب عنه اللِّبَأُ وكثُر مَحْضُه وقلَّت رَغْوته ، ويقال : فَصَّحَ اللبنُ تَفْصيحاً . أبو عُبَيد عن الأصمعي : أولُ اللَّبَن اللِّبَأُ ثم الذي يليه المُفصِح . يقال : أفصح اللَّبنُ إذا ذهب عنه اللِّبأُ . وقال الليث : رجل فَصِيحٌ ، وقد فَصُحَ فصاحةً ، وقد أفصح الرجلُ القولَ ، فلما كثُر وعُرِف أضمروا القول واكتفوا بالفعل ، كما تقول : أَحْسَن ، وأَسرع ، وأَبْطأ ، وإنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأسرعَ ، العمل . قال : وقد يجيء في الشّعرِ في وصف العُجْم أفصح يرادُ به بيان القول ، وإن كان بغير العربية كقول أبي النجم : أَعْجَم في آذانها فصيحاً يعني صوت الحمار أنه أعْجَمُ وهو في آذان الأَتنِ فصيح بَيِّن . ويقال : أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِم قال : والفَصِيحُ في كلام العامة المُعْرِبُ . وقال غيره : يقال : قد فَصَحَك الصُّبْحُ أي بَانَ لك وغَلَبَك ضَوْؤُه ، ومنهم مَن يقول : فَضَحَك . وقال أبو زيد : ما كان فُلانٌ فَصِيحاً ، ولقد فَصُح فَصاحَةً ، وهو البيِّن في اللسان
والبلاغة ، ويقال أفصح الصبيُّ في منطقه إفْصَاحاً إذا فهمتَ ما يقول في أول ما يتكلم : وأفصح الأغْتَمُ إذا فهمتَ كلامه بعد غُتْمَتِه . وقال ابن شُمَيل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى ، والفِصْحُ : الصَّحْوُ من القُرِّ إذا لم يكن فيه قُرّ فهو فِصْح وإن كان فيه غَيمٌ ومَطَرٌ وريحٌ بعد ألاّ يكون فيه قُرّ ، وكذلك الفَصْيَةُ ، وهذا يوم فَصْيَةٍ كما ترى ، وقد أفْصَينَا من هذا القُرِّ أي خرجنا منه وقد أفْصى يَومنا . وأفْصَى القُرُّ إذا ذهب قاله ابن شُمَيْل . صحف : قال الليث : الصُّحُفُ : جماعةُ الصَّحِيفة ، وهذا من ( النوادر ) ، وهو أن تجْمَع فَعِيلَة على فُعُل ، قال : ومثله سفينة وسُفُن ، وكان قياسُهما صحائفُ وسَفائن ، قال : وقول الله جلّ وعزّ : ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) ( الأعلى : 19 ) يعني الكتب التي أنزلت عليهما ، قال : وصحيفةُ الوَجْه : بَشَرَةُ جِلده . وأنشد : إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ قال : وإنما سُمِّي المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنه أُصْحِفَ أي جعل جامعاً للصُّحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن . وقال الفرّاء : يقال : مُصحفٌ ومِصْحَف ، كما يقال : مُطرَفٌ ومِطرَفٌ قال : وقوله : مُصحف من أُصْحِفَ أي جُمِعت فيه الصُّحُف ، قال : وأُطرِف : جُعل في طرَفيْه العَلَمان ، قال : فاستثقلت العربُ الضمة في حروف فكسرت الميم ، وأصلها الضم ، فمن ضَمّ جاء به على أصله ، ومن كسره فلاستثقاله الضمة ، وكذلك قالوا في المُغزَل مِغْزَلاً ، والأصلُ مُغْزَل من أُغْزِل أي أُدِير . وقال أبو زيد : تميم تقول : المِغْزَلُ والمِطْرَفُ والمِصحف ، وقيس تقول : المُطرَف والمُغْزَل والمُصحَف . وقال الليث : الصَّحْفة : شبه قَصْعة مُسْلَنْطِحَة عريضة وجَمْعُها صِحَاف . وأنشد : والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ وقال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزّخرُف : 71 ) . أبو عُبَيد عن الكِسائي : أعظَمُ القِصَاع الجَفْنة ، ثم القَصْعةُ تليها تُشْبع العَشَرَة ، ثم الصَّحْفَة تشبع الخمسة ونحوهم ، ثم المِئكَلَة تُشْبع الرجلين والثلاثة ، ثم الصُّحَيْفة تُشْبِعُ الرجل . قال الليث : والذي يَرْوِي الخطأ على قراءة الصُّحُف هو المُصَحِّف والصَّحَفِيُّ . صفح : قال الليث : الصَّفْحُ : الْجَنب ، وصفْحا كلِّ شيءٍ جانباه ، قال : وصَفْحَتا السَّيْف : وجهاه . وصفْحةُ الرجل : عُرْضُ وجهه ، وسَيفٌ مُصْفَحٌ : عريض ، والصَّدْر المُصفَح كذلك ، وأنشد للأعشَى : أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح يعني العِراض ، وأنشد : وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور
وفي حديث حُذَيفة أنه قال : ( القُلوبُ أربعة : فقلْبٌ أغلفُ ، فذاك قلب الكافر ، وقلبٌ مَنكوسٌ فذاك قلب رجع إلى الكُفر بعد الإيمان ، وقلبٌ أَجْرَدٌ مثل السِّرَاج يَزْهَر فذاك قلب المؤمِن ، وقلب مُصْفح اجتمعَ فيه النِّفاق والإيمانُ ، فَمَثَل الإيمان فيه كمَثلِ بَقْلَةٍ يُمِدُّها الماءُ العَذْب ، ومثَل النفاق فيه كمثل قَرْحَة يُمِدُّها القَيْحُ والدّم ، وهو لأيِّهما غَلَب ) . وقال شمر فيما قرأتُ بخطِّه : القلب المُصْفَح ، زعم خالد أنه المُضْجع الذي فيه غلّ ، الذي ليس بخالص الدِّين . وقال ابن بُزرْج : المُصفَح : المقلوب . يقال : قلبْتُ السيف وأَصْفَحْتُه وصابَيْتُه . فالمُصفَحُ والمُصابَى : الذي يُحَرَّف عن حَدِّه إذا ضُرِب به ويُمَال إذا أرادوا أن يغمدوه . قال : وقال أبو عمرو وغيره : ضَرَبه بالسيف مُصْفَحاً إذا ضَرَبه بعُرْضه . وقال الطِّرِمَّاح : فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح قال : وقال بعضهم : المُصْفَح : العَرِيض الذي له صفحاتٌ لم تستقم على وَجْه واحد كالمُصْفَح من الرُّؤُوسِ له جوانِب . قلت : والذي عِنْدِي في القلب المُصْفَح أنَّ معناه الذي له صَفْحَان أي وجهان يَلقى أهل الكُفْرِ بوجه ، ويلقى المؤمنين بوجه . وصَفْحُ كلِّ شيء : وجهه وناحيتُه ، وهو معنى الحديث الآخر : ( من شَرِّ الرجال ذو الوجهين الذي يأتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه ) وهو المنافق . ويقال : صَفَحَ فلانٌ عنِّي أي أَعْرَضَ بوجههِ وَوَلاَّني وَجه قَفاه . وأنشد أبو الهيثم : يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا قال : وصف حبلا عرّضه فاتِلُه حين فتله فصار له وجهان ، فهو مَصْفُوحٌ أي عريضٌ ، وقوله : صَفْح ذراعيه أي كما يبْسُط الكلب ذِراعيْه على عَرْقٍ يُوَتِّدُه على الأرض بذراعيه يَتَعَرَّقه ، ونصب كلباً على التفسير . قال : وصَفْحَتا العُنُق : ناحيتاه ، وصَفْحَتا الوَرَق : وجهاه اللذان يُكْتَبُ فيهما فجعل حُذَيفَة قلب المنافق الذي يأتي الكُفار بوجه وأهل الإيمان بوجه آخر ذا وجهين . وقال رجل من الخوارج : ( لنَضْرِبَنَّكم بالسيوف غير مُصْفَحات ) يقول : نضْرِبُكم بحدّها لا بِعُرْضها . وقال الشاعر : تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه ويقال : أتاني فلان في حاجة فأصفَحْتُه عنها إصفَاحاً إذا طلبها فمنَعْتُه . والمُصَفَّحَات : السيوف العريضة وهي الصَّفائحُ واحدتُها صفيحة . وقال لبيد يصف السحاب : كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
شَبّه البرق في ظلمة السحاب بسيوف عِرَاضٍ ، وواحد الصَّفائح صفيحة . ويقال للحجارة العريضة صفائح أيضاً ، واحدتها صَفيحَة وصفيح . وقال لبِيد : وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها يُسَدِّدْن الغُضونا وهي الصُّفَّاح أيضاً الواحدة صُفَّاحة ، ومنه قول النابغة : ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ وأما قول الله جلّ وعزّ : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) المعنى أفَنُعْرِض عن تذكيركم إعراضاً من أجل إسرَافِكم على أنفُسِكم في كفركم ، يقال : صَفَح عن فلان أي أعرض عنه مُوَلِّيا ، ومنه قول كُثَيِّر يصف امرأةً أعرَضَتْ عنه . صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ وأما الصَّفوح من صفات الله جلّ وعزّ فمعناه العَفُوّ . يقال : صَفَحْتُ عن ذَنْبِ فلان أي أعْرَضت عنه فلم أُؤاخِذه به . قلت : فالصَّفُوحُ في نعت المرأة المُعْرِضَةُ صَادَّةً هاجِرة والصَّفُوحُ في صفة الله العَفُوّ عن ذنب عبده معرِضاً عن مجازاته تَكَرُّماً ، فأحدهما ضد الآخر ونصب قوله : صَفْحاً في قوله : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) على المصدر : لأنّ معنى قوله ) حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) أَنُعْرِض عنكم ونصفح وضَرْبُ الذِّكْر : رَدُّه وكَفُّه ، وقد أضرب عن كذا أي كفَّ عنه وتركه . وقال الليث : صفَحْتُ وَرَق المصحف صَفْحاً وصَفَحْتُ القومَ إذا عَرَضْتَهم واحداً واحداً ، وتَصَفَّحْتُ وُجُوهَ القوم إذا تأملتَ وجوههم تنظر إلى حُلاهم وصورهم وتَتَعَرَّف أمرهم . قال والصُّفَّاح من الإبل التي عَظُمَت أسْنِمتُها ، فكأن سَنام الناقة يأْخُذُ قَرَاها ، وجَمْعُها صُفَّاحات وصَفَافِيح . أبو عُبَيد : من أسماء قِداح المَيْسر المُصْفَحُ والمُعَلَّى . قال أبو عُبَيد ، وقال أبو زيد : إذا سقَى الرجلُ غيرَه أيَّ شراب كان ومتى كان قال : صَفَحْتُ الرجلَ أصْفَحُه صَفْحاً ، قال : وصَفَحْتُ الرجلَ وأصْفَحْتُه كلاهما إذا سأَلَكَ فَمَنَعْته . وفي الحديث : ( التَّسْبِيحُ للرِّجال ، والتَّصْفِيحُ للنساء ) ، ويروى التَّصْفِيق ومعناهما واحد ، يقال : صَفَّح وصَفَّق بيديه ، وروى بيت لبيد في صفة السحاب : كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه جعل المُصَفِّحَاتِ نساءً يُصَفِّقْنَ بأيديهن في مأتم ، شبّه صوت الرعد بتصفيقهن ، ومن رواه : مُصَفَّحَات ، أراد السيوف العَريضة ، شبَّه بريق البرق بَبرِيقها . وقال ابن الأعرابي : الصَّافح : الناقةُ التي فقدت ولدها فَغَرَزَتْ وذهب لبنها وقد صَفَحت صُفُوحاً . والرجل يصافحُ الرجل إذا وضع صُفْحَ كَفِّه في صُفْح كَفّه وصُفْحا
كَفَّيْهما : وَجْهَاهُما . وصفْحٌ : اسم رجل من كَلْب بن وَبْرَة ، وله حديثٌ عند العرب معروف . وصِفَاحُ نَعْمَانَ : جِبال تُتَاخِمُ هذا الجبل وتُصَادفه . ونَعْمانُ : جَبل بين مَكَّة والطائف . أبو زيد : من الرؤوس : المُصَفَح ، وهو الذي مُسِحَ جنبا رأسه ونتأ جَبينُه فخرج وظهرت قَمَحْدُوَتُه ، والأَرْأَسُ مِثْلُ المُصْفَح ولا يقال رؤاسِي . وقال ابن الأعرابي : في جبهته صَفَحٌ أي عُرْضٌ فاحِشٌ . قال : وناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ ومُصَرَّاةٌ ومُصَوَّاة ومُصَرّبَةٌ بمعنى واحد . فحص : قال الليث : الفَحْصُ : شِدَّةُ الطَّلَب خلال كلِّ شيء ، تقول : فَحَصْتُ عن فُلانٍ ، وفَحَصْتُ عن أمْرِه لأعْلَم كُنْهَ حالِه ، والدَّجاجَة تَفْحَص برجليها وجَناحيها في التراب تَتَّخِذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أو تَجْثُم فيها . وأَفاحيصُ القَطَا : التي تُفَرِّخُ فيها ، ومنه اشْتُقَّ قول أبي بكر : فحَصُوا عن أوساط الرءُوس أي عملُوها مثل أفاحِيص القَطَا . ومنه الحديث المرفوع : ( مَنْ بَنَى لله مَسْجداً ، ولَوْ مثل مَفْحَص قَطَاةٍ بَنَى الله له بيتاً في الجنة ) ، ومَفْحَصُ القطاة حيث تُفَرِّخ فيه من الأرض ، والمطر يفحصُ الحَصَى إذا اشتد وقْعُ غَبْيَتِه فقلب الحَصَى ونحَّى بعضه عن بعض ، وغَبْيَةُ المطر : دَفْعَتُه الشديدة بوابل من المطر . ويقال : بينهما فِحاصٌ أي عداوة ، وقد فاحَصَني فلانٌ فِحَاصاً : كأن كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه . وفلانٌ فَحِيصي ومُفَاحِصِي بمعنى واحد . حفص : قال الليث : الدَّجاجةُ تُكَنى أُمّ حَفْصَة ، وولد الأسد يسمى حَفْصاً . وروى ابن شُمَيْل عن الخليل أنه قال : يسمى ولد الأسد حَفْصا . وقال ابن الأعرابي : هو السبع أيضاً . والزَّبِيلُ يسمى حَفْصاً . وجمعه أحْفاصٌ ، وهي المِحْفَصَةُ أيضاً .

##### Türkçe

ح ص ف
**حصف** ، **حفص** ، **صفح** ، **صحف** ، **فصح** ، **فحص** : (kullanılanlar).

**حصف** : denilir: adam **حَصِيفٌ** (açık **الحَصافة** sahibi); ve **حَصُفَ** **حَصافة** (yani) eğer iyi görüşlü, aklı sağlamlaştırılmış ise. Ve elbise **حَصِيفٌ**; eğer dokuması sağlam, kalını ise. Ve görüş **مُسْتَحْصِفٌ**; ve görüşü sağlamlaştığı zaman görüşü **استَحْصَفَ**; ve aynı şekilde **المُسْتَحْصِد**. Ve ata ve başkasına denilir: **أَحْصَفَ** **إحْصَافاً**; eğer koştu da hızlandı ve onda (adım) yakınlığı varsa. Ve ondan, el-‘Accâc’ın sözü:
ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا
Bunu Ebû ‘Ubeyd, ashabından rivayet etti. Leys dedi: **الحَصَفُ**: küçük kabarcıklar; irinlenir ve büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. Denilir: derisi **حَصِفَ** **حَصفاً**. Ebû ‘Ubeyd dedi: falan **حَصِفَ** **يَحْصَفُ** **حَصَفاً**; ve yüzü kabarcıklandı, **بَثِرَ**; **يَبْثَرُ** **بَثَراً**. Leys dedi: **الحَصَافَةُ**: aklın kalınlığı; ve adam **حَصِيفٌ** ve **حَصِفٌ**. Ve dokumacı dokumasını **أَحْصَفَ**; ve denilir: kavim **اسْتَحْصَفَ** ve **استَحصَدُوا**; toplandıkları zaman. el-A‘şâ dedi:
تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ
مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها
Dedim: **المحصوفة** ile toplu bir taburu kastetti; ve onu, **حُصِفَت**’ten **مَحصوفة** kıldı; o hâlde o **مَحصوفة**’dir. Ve (**النوادر**)’de: onu şundan şundan **حَصبْتُه**; ve onu **أَحْصَبَتْهُ**; ve onu **حَصفْتُه** ve onu **أحْصفْتُه**; ve onu **حَصَيتُه** ve onu **أَحصَيتُه**; eğer onu uzaklaştırdıysan.

**فصح** : Leys: **الفِصحُ**: Hristiyanların bayramı. Dedi: ve sütten **المُفْصِحُ**; eğer ondan **اللِّبَأُ** (ağız) gitmiş, saf sütü çoğalmış ve köpüğü azalmış ise. Ve denilir: süt **فَصَّحَ** **تَفْصيحاً**. Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: sütün ilki **اللِّبَأُ**’dur; sonra onu izleyen **المُفصِح**’tir. Denilir: süt **أفصح**; eğer ondan **اللِّبأُ** gitmiş ise. Leys dedi: adam **فَصِيحٌ**; ve **فَصُحَ** **فصاحةً**; ve adam sözü **أفصح**; sonra çoğalıp bilindiği vakit “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; senin “**أَحْسَن**”, “**أَسرع**”, “**أَبْطأ**” demen gibi; hâlbuki o, “şeyi güzel yaptı” ve “işi hızlandırdı”dır. Dedi: şiirde, acemleri vasfetmede **أفصح** gelir; onunla sözün açıklığı kastedilir; Arapça olmasa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَم في آذانها فصيحاً
Yani eşeğin sesi; o **أَعْجَمُ**dur, fakat dişi eşeğin kulaklarında **فصيح** (açık-seçik)tir. Ve denilir: “Bana açıkça söyle ey falan, **تُجَمْجِم** etme.” Dedi: ve halkın konuşmasında **الفَصِيحُ**: **المُعْرِبُ** (i‘rablı konuşan)dır. Başkası dedi: denilir: “Sana sabah **فَصَحَك**”; yani sana belli oldu ve onun ışığı sana galip geldi; onlardan kimi “**فَضَحَك**” der. Ebû Zeyd dedi: falan **فُلانٌ** **فَصِيحاً** değildi; hâlbuki **فَصُح** **فَصاحَةً**; o, dilde ve belâgatte açık-seçik olandır. Ve denilir: çocuk konuşmasında **أفصح** **إفْصَاحاً**; eğer ilk konuştuğunda ne dediğini anladıysan. Ve **الأغْتَمُ** **أفصح**; eğer onun **غُتْمَتِه**’nden sonra sözünü anladıysan. İbn Şümeyl dedi: bu, gördüğün gibi **فِصْحٌ** bir gündür; ve **الفِصْحُ**: **القُرِّ**den (soğuktan) arınmış açıklıktır; eğer onda **قُرّ** yoksa o **فِصْح**tır; onda bulut, yağmur ve rüzgâr olsa bile; yeter ki onda **قُرّ** olmasın. Ve aynı şekilde **الفَصْيَةُ**; ve bu, gördüğün gibi **فَصْيَةٍ** bir gündür. Ve “bu soğuktan **أفْصَينَا**” denilir; yani ondan çıktık; ve günümüz **أفْصى**. Ve **القُرُّ** **أفْصَى**; eğer gitti ise; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**صحف** : Leys dedi: **الصُّحُفُ**: **الصَّحِيفة**’nin çoğuludur; bu (**النوادر**)dendir; o da, **فَعِيلَة**’yi **فُعُل** üzerine çoğul yapmandır. Dedi: bunun benzeri: **سفينة** ve **سُفُن**; ikisinin kıyası **صحائف** ve **سَفائن** idi. Dedi: Allah’ın (aziz ve celil) sözü: ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) (الأعلى: 19); yani ikisine indirilen kitaplar. Dedi: yüzün **صحيفةُ**si: derisinin dış derisidir. Ve şu beyit okundu:
إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ
Dedi: **المُصْحَفُ** ancak **مُصْحَفاً** diye adlandırıldı; çünkü o **أُصْحِفَ**; yani iki kapak arasında yazılı **الصُّحُف**’u toplayan kılındı. Ferrâ dedi: denilir: **مُصحفٌ** ve **مِصْحَف**; denildiği gibi: **مُطرَفٌ** ve **مِطرَفٌ**. Dedi: ve “**مُصحف**” sözü, **أُصْحِفَ**’ten; yani içinde **الصُّحُف** toplandı. Dedi: ve **أُطرِف**: iki ucunda iki alamet kılındı. Dedi: Araplar harflerdeki dammayı ağır buldular da mîm’i kesrelediler; aslı dammadır. Kim damme ile okursa onu aslı üzere getirir; kim kesrelerse, dammayı ağır bulduğu içindir. Ve aynı şekilde **المُغزَل** hakkında **مِغْزَلاً** dediler; aslı **مُغْزَل**dır; **أُغْزِل**’den; yani döndürüldü. Ebû Zeyd dedi: Temîm **المِغْزَلُ** ve **المِطْرَفُ** ve **المِصحف** der; Kays ise **المُطرَف** ve **المُغْزَل** ve **المُصحَف** der. Leys dedi: **الصَّحْفة**: geniş, yayvan bir çanak benzeri; çoğulu **صِحَاف**tır. Ve şu beyit okundu:
والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ
ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ
Ve Allah (aziz ve celil) dedi: ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) (الزّخرف: 71). Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: çanakların en büyüğü **الجَفْنة**’dir; sonra onu izleyen **القَصْعة**; onu on kişi doyurur; sonra **الصَّحْفَة** beş kişiyi ve onların benzerini doyurur; sonra **المِئكَلَة** iki ve üç kişiyi doyurur; sonra **الصُّحَيْفة** adamı doyurur. Leys dedi: **الصُّحُف** okumasında hatayı rivayet eden, **المُصَحِّف** ve **الصَّحَفِيُّ**dur.

**صفح** : Leys dedi: **الصَّفْحُ**: yan; her şeyin iki **صفْح**ı: iki yanıdır. Dedi: kılıcın iki **صَفْحَتا**sı: iki yüzüdür. Ve adamın **صفْحة**si: yüzünün eni. Ve **سَيفٌ مُصْفَحٌ**: geniş. Ve **الصَّدْر المُصفَح** da böyledir. el-A‘şâ’dan şu beyit okundu:
أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا
وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح
Yani genişler. Ve şu beyit okundu:
وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ
إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور
Ve Huzeyfe hadîsinde: dedi ki: “Kalpler dörttür: bir kalp **أغلفُ**; işte o kâfirin kalbidir. Ve bir kalp **مَنكوسٌ**; işte o, imandan sonra küfre dönmüş kalptir. Ve bir kalp **أَجْرَدٌ**; kandil gibi parlar; işte o müminin kalbidir. Ve bir kalp **مُصْفح**; onda nifak ve iman toplanmıştır; imanın ondaki misali, tatlı suyun beslediği bir ot misali gibidir; nifakın ondaki misali, irin ve kanın beslediği bir yara misali gibidir; hangisi galip gelirse (kalp) onundur.” Şemr, kendi hattıyla okuduğumda dedi: **القلب المُصْفَح**; Hâlid, onun **المُضْجع** (içinde kin bulunan), dinin hâlis olmayanı olduğunu iddia etti. İbn Buzurc dedi: **المُصفَح**: ters çevrilmiş. Denilir: kılıcı çevirdim ve onu **أَصْفَحْتُه** ve onu **صابَيْتُه**. O hâlde **المُصفَحُ** ve **المُصابَى**: onunla vurulduğunda sınırından saptırılan ve kınına sokmak istediklerinde eğilen şeydir. Dedi: Ebû ‘Amr ve başkaları dedi: onu kılıçla **مُصْفَحاً** vurdu; eğer onu eninden vurduysa. et-Tırimmâh dedi:
فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها
على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح
Dedi: bazısı dedi: **المُصْفَح**: sayfaları olan geniş; tek bir yüz üzere doğrulmamış; başlardan **المُصْفَح** gibi; onun yanları vardır. Dedim: benim yanımda **القلب المُصْفَح**’ta mana, iki **صَفْحَان**ı olan; küfür ehline bir yüzle, müminlere bir yüzle karşılayandır. Ve her şeyin **صَفْحُ**u: yüzü ve tarafıdır. Ve o, diğer hadisin manasıdır: “Erkeklerin en şerlisi, iki yüzlü olandır; bunlara bir yüzle, bunlara bir yüzle gelir.” O, münafıktır. Ve denilir: falan benden **صَفَحَ**; yani yüzüyle yüz çevirdi ve bana ensesinin yüzünü döndürdü. Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا
صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا
Dedi: ipi, bükücüsü onu büktüğünde enlemesine yaptı da iki yüzü oldu; o hâlde o **مَصْفُوحٌ**dur; yani geniş. Ve “**صَفْح ذراعيه**” sözü: köpeğin, bir kemiğe (yahut) yere sabitlediği bir damara iki kolunu yayması gibi; onu iki koluyla sarar. Ve **كلباً**ı tefsir üzere nasbetti. Dedi: boynun iki **صَفْحَتا**sı: iki tarafıdır. Ve yaprağın iki **صَفْحَتا**sı: üzerine yazılan iki yüzüdür. Böylece Huzeyfe, kâfirlere bir yüzle, iman ehline başka bir yüzle gelen münafığın kalbini iki yüzlü kıldı. Hâricîlerden bir adam dedi: “Sizi kılıçlarla, **مُصْفَحات** olmaksızın mutlaka vuracağız”; yani sizi onun keskin tarafıyla vururuz, eninden değil. Şair dedi:
تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ
أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه
Ve denilir: falan bana bir ihtiyaçla geldi de onu ondan **أصفَحْتُه** **إصفَاحاً**; eğer onu istedi de ben onu engellediysem. Ve **المُصَفَّحَات**: geniş kılıçlar; onlar **الصَّفائحُ**tir; bir tanesi **صفيحة**. Lebîd, bulutu vasfederek dedi:
كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه
وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
Bulut karanlığında şimşeği geniş kılıçlara benzetti; **الصَّفائح**in bir tanesi **صفيحة**. Ve geniş taşlara da **صفائح** denilir; bir tanesi **صَفيحَة** ve **صفيح**. Lebîd dedi:
وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها
يُسَدِّدْن الغُضونا
Ve onlar **الصُّفَّاح** dadır; bir tanesi **صُفَّاحة**. Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ
Allah’ın (aziz ve celil) sözüne gelince: ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) (الزّخرف: 5); mana: küfrünüzde nefisleriniz üzerine israfınız sebebiyle, sizi hatırlatmaktan bir yüz çevirişle yüz mü çevirelim? Denilir: falandan **صَفَحَ**; yani ondan yüz çevirerek, arkasını dönerek. Ve ondan, Kuseyyir’in, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek sözü:
صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً
فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ
Allah’ın (aziz ve celil) sıfatlarından **الصَّفوح** ise, manası **العَفُوّ**dur. Denilir: falanın günahından **صَفَحْتُ**; yani ondan yüz çevirdim de onunla onu muaheze etmedim. Dedim: kadının niteliğinde **الصَّفُوحُ**: yüz çeviren, geri duran, terk eden; Allah’ın sıfatında **الصَّفُوحُ** ise: kulunun günahından, onu cezalandırmaktan yüz çevirerek, kerem olarak affedendir; böylece ikisinden biri ötekinin zıddıdır. Ve ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) (الزّخرف: 5) sözündeki **صَفْحاً**’ın nasbı masdar üzeredir; çünkü “( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً )” sözünün manası: sizden yüz çevirelim ve **نصفح** edelim (yüz çevirelim)dir. Ve **ضَرْبُ الذِّكْر**: onu geri çevirmek ve onu engellemektir. Ve “şundan **أضرب** etti”; yani ondan vazgeçti ve onu terk etti. Leys dedi: mushafın yaprağını **صَفَحْتُ** **صَفْحاً**; ve kavmi **صَفَحْتُ**; eğer onları birer birer arz ettiysen. Ve kavmin yüzlerini **تَصَفَّحْتُ**; eğer yüzlerine dikkatle baktıysan; süslerine ve suretlerine bakarsın ve hallerini tanırsın. Dedi: develerden **الصُّفَّاح**: hörgüçleri büyüyenlerdir; sanki dişi devenin hörgücü onun sırtını kaplar. Çoğulu **صُفَّاحات** ve **صَفَافِيح**tir. Ebû ‘Ubeyd: meysir oklarının adlarındandır: **المُصْفَحُ** ve **المُعَلَّى**. Ebû ‘Ubeyd dedi; Ebû Zeyd dedi: adam başkasına her hangi bir içeceği, ne zaman olursa olsun içirdiğinde: “adamı **صَفَحْتُ**; onu **أصْفَحُه** **صَفْحاً**” der. Dedi: adamı **صَفَحْتُ** ve onu **أصْفَحْتُه**; ikisi de, eğer senden istedi de sen onu engellediysen. Hadiste: “Tesbih erkekler içindir; **التَّصْفِيحُ** kadınlar içindir”; **التَّصْفِيق** de rivayet edilir; ikisinin manası birdir. Denilir: iki eliyle **صَفَّح** ve **صَفَّق**. Ve Lebîd’in bulut vasfındaki beyti rivayet edildi:
كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه
**المُصَفِّحَات**’ı, matemde elleriyle çırpan kadınlar kıldı; gök gürültüsünün sesini onların çırpışına benzetti. Kim “**مُصَفَّحَات**” diye rivayet ettiyse, geniş kılıçları kastetti; şimşeğin parıltısını onların parıltısına benzetti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَّافح**: yavrusunu kaybeden dişi deve; **فَغَرَزَتْ** ve sütü gitti; ve **صَفَحت** **صُفُوحاً**. Adam, adamla **يصافحُ**; eğer avucunun **صُفْحَ**ını onun avucunun **صُفْحَ**ına koyarsa. Ve ikisinin avuçlarının iki **صُفْحا**sı: iki yüzleridir. Ve **صفْحٌ**: Kelb b. Vebre’den bir adamın adıdır; Araplar yanında bilinen bir hadisi vardır. Ve **صِفَاحُ نَعْمَانَ**: bu dağa bitişen ve ona rastlayan dağlardır. Ve **نَعْمانُ**: Mekke ile Tâif arasında bir dağdır. Ebû Zeyd: başlardan: **المُصَفَح**; o, başının iki yanı silinmiş, alnı kabarıp çıkmış ve **قَمَحْدُوَتُه** görünmüş olandır. Ve **الأَرْأَسُ** **المُصْفَح** gibidir; **رؤاسِي** denilmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: alnında **صَفَحٌ** vardır; yani aşırı bir en. Dedi: **ناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ** ve **مُصَرَّاةٌ** ve **مُصَوَّاة** ve **مُصَرّبَةٌ**; bir mana üzeredir.

**فحص** : Leys dedi: **الفَحْصُ**: her şeyin aralarında şiddetli arama; dersin: falandan **فَحَصْتُ**; ve halinin özünü bileyim diye işinden **فَحَصْتُ**. Ve tavuk, ayakları ve kanatlarıyla toprakta **تَفْحَص** eder; kendisi için, yumurtalayacağı yahut içinde çömeleceği bir **أُفْحُوصةً** edinir. Ve **أَفاحيصُ القَطَا**: içinde yavruladıkları yerlerdir. Ve ondan, Ebû Bekir’in sözü türetildi: “başların ortaları hakkında **فحَصُوا**”; yani onları, **أفاحِيصُ القَطَا** gibi yaptılar. Ve ondan, merfû hadis: “Kim Allah için bir mescid bina ederse, bir **مَفْحَص قَطَاةٍ** kadar bile olsa, Allah ona cennette bir ev bina eder.” Ve **مَفْحَصُ القطاة**: yerden, içinde yavruladığı yerdir. Ve yağmur, çakılı **يفحصُ** eder; eğer onun **غَبْيَتِه**’nin vuruşu şiddetlenirse; çakılı ters çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır. Ve yağmurun **غَبْيَةُ**si: yağmurdan şiddetli bir sağanakla kuvvetli itişidir. Ve denilir: aralarında **فِحاصٌ** vardır; yani düşmanlık. Ve falan benimle **فاحَصَني** **فِحَاصاً**; sanki ikisinden her biri, arkadaşının ayıbını ve sırrını araştırmak için **يَفْحَصُ** eder. Ve falan benim **فَحِيصي**m ve **مُفَاحِصِي**mdir; bir mana üzeredir.

**حفص** : Leys dedi: tavuğa **أُمّ حَفْصَة** diye künye verilir. Ve aslanın yavrusu **حَفْصاً** diye adlandırılır. İbn Şümeyl, Halîl’den rivayet etti: dedi ki: aslanın yavrusu **حَفْصا** diye adlandırılır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yırtıcı hayvanın kendisidir de. Ve **الزَّبِيلُ** **حَفْصاً** diye adlandırılır. Çoğulu **أحْفاصٌ**tur; ve o, **المِحْفَصَةُ** dadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والصاد وما يثلثهما)
(فصل) الفاء والصاء واللام كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تمييز الشَّيء. من الشَّيء وإبانته عنه. يقال: فَصَلْتُ الشَّيءَ فَصْلاً. والفَيْصل: الحاكم. والفَصِيل: ولدُ النَّاقةِ إذا افتُصِلَ عن أُمِّه. والمِفْصَل: اللِّسان، لأنَّ به تُفصَل الأمور وتميَّز. قال الأخطل:* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
والمفاصل: مَفاصل العِظام. والمَفْصِل: ما بين الجبلَيْن، والجمع مَفاصل. قال أبو ذُؤَيب:
مَطَافيلَ أبكارٍ حديثٍ نِتاجُها *** يُشابُ بماءٍ مثلِ ماءِ المفاصلِ([2])
والفَصِيل: حائطٌ دونَ سُور المدينة. وفي بعض الحديث: "مَن أنفَقَ نفقةً فاصلةً فله من الأجر كذا"، وتفسيره في الحديث أنَّها التي فَصَلَت بين إيمانه وكُفره.
(فصم) الفاء والصاد والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على انصداعِ شيء من غير بَيْنُونة. من ذلك الفَصْم، وهو أن ينصَدِع الشَّيءُ من غير أن يَبين. وكلُّ منحنٍ من خَشَبَةٍ وغيرها فهو* مفصوم. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ  *** في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ([3])
(فصي) الفاء والصاد والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحِّي الشَّيء عن الشَّيء. يقال تفَصَّى اللَّحمُ عن العَظْم، وتفَصَّى الإنسانُ من البلِيَّة: تَخَلَّص. والاسم الفَصْية. وفي حديث: قَيْلة: "الفَصْية والله، لا يزالُ كعبُكِ عاليا". وأفْصَى: رجلٌ([4]) .
(فصح) الفاء والصاد والحاء أصلٌ يدلُّ على خُلوصٍ في شيءٍ ونقاء من الشَّوب. من ذلك: اللِّسان الفصيح: الطَّليق. والكلام الفصيح: العربيّ. والأصلُ أفْصَحَ اللّ‍بَنُ: سكنت رَُِغوتُه. وأفْصَحَ الرّجل: تكلَّم بالعربيَّة. وفَصُح: جادت لغتُه حتَّى لا يلحَنُ. في كتاب ابن دريد([5]) : "أفصح العربيُّ إفصاحاً، وفَصُح العجميُّ فَصاحةً، إذا تكلَّم بالعربية". وأُراه غلطاً، والقول هو الأوّل. وحكَى: فَصُحَ اللبنُ فهو فصيح، إذا أُخذت عنه الرِّغوة. قال:
* وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) *
ويقولون: أفصَحَ الصُّبح، إذا بدا ضوؤُه. قالوا: وكلُّ واضحٍ مُفْصِحٌ. ويقال إنَّ الأعجم: ما لا ينطق، والفصيحَ: ما ينطق.
ومما ليس من هذا الباب الفِصْح([7]) : عيدُ النصارى، يقال: أفصحوا: جاء فِصحُهم.
(فصد) الفاء والصاد والدال كلمة صحيحة، وهي الفَصْد، وهو قطع العِرقِ حتَّى يسيل. والفَصيد: دمٌ كان يُجعَل في مِعىً من فَصد عروق الإبل، ويُشوَى ويُؤكل، وذلك في الشدّة تُصيب. قال الأعشى:
*ولا تأخُذ السَّهمَ الحديدَ لتفصِدا([8]) *
ويقولون: [تفصَّد([9]) ] الشيء: سال.
(فصع) الفاء والصاد والعين يدلُّ على خروجِ شيءٍ عن شيء. يقال: فصع الرُّطَبة، إذا قَشَرَها. ويقولون: الفُصْعة: غُلْفة الصبيّ إذا اتَّسعت حتَّى تبدوَ حَشَفتُه.
-------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في ديوان الأخطل ص2:
صريع مدام يرفع الشرب رأسه  *** ليحيا وقد ماتت عظام ومفصل
([2]) ديوان الهذليين (1: 141) واللسان (فصل) والحيوان (2: 351) وأمالي المرتضى (1: 187) وثمار القلوب 446 والمخصص (1: 23/ 5: 65/16: 161).
([3]) لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وسيأتي في (نبه).
([4]) ومنه أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة، وأفصى بن عبد القيس بن أفصى بن دعمي بن جديلة.
([5]) الجمهرة (2: 163).
([6]) البيت لنضلة السلمي، كما في اللسان (فصح). وصدره كما في اللسان ومجالس ثعلب 9 والبيان والتبيين (3: 338): * فلم يخشوا مصالته عليهم *
([7]) كذا تذهب معجمات اللغة جميعها. والحق أن الكلمة كما ظهر لي معربة من العبرانية "بِيسَحْ"، وقد حققت ذلك التأصيل بإسهاب لأول مرة في حواشي الحيوان (4: 534).
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 103: * فإياك والميتات لا تأكلنها *
([9]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve **الصاد** ve onları üçleyen şey)
(fasl) **الفاء** ve **الصاء** ve **اللام** sahih bir kelimedir; bir şeyin, şeyden ayırt edilmesine ve ondan açıklanıp ayrılmasına delâlet eder. Denir: **فَصَلْتُ** şeyi **فَصْلاً**. Ve **الفَيْصل**: hâkim. Ve **الفَصِيل**: annesinden ayrıldığı vakit dişi devenin yavrusu. Ve **المِفْصَل**: dil; çünkü onunla işler ayrılır ve ayırt edilir. **الأخطل** dedi:
* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
Ve **المفاصل**: kemiklerin mafsalları. Ve **المَفْصِل**: iki dağ arasındaki şey; cem‘i **مَفاصل**. **أبو ذُؤَيب** dedi:
مَطَافيلَ أبكارٍ حديثٍ نِتاجُها *** يُشابُ بماءٍ مثلِ ماءِ المفاصلِ([2])
Ve **الفَصِيل**: şehrin surundan aşağıda bir duvar. Ve bazı hadiste: "مَن أنفَقَ نفقةً فاصلةً فله من الأجر كذا"، ve onun tefsiri hadiste: onun, imanıyla küfrü arasını ayıran olduğu (şeklindedir).

(**فصم**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الميم** sahih bir asıldır; ayrılma olmaksızın bir şeyin yarılmasına delâlet eder. Bundan: **الفَصْم**; o, şeyin ayrılmaksızın yarılmasıdır. Ve ağaçtan ve başkasından her eğri olan şey, o **مفصوم**dur. Dedi:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ  *** في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ([3])

(**فصي**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الياء** sahih bir asıldır; şeyin şeyden uzaklaşmasına delâlet eder. Denir: **تفَصَّى** et, et (yani) et, kemikten ayrıldı; ve insan belâdan **تفَصَّى** etti: kurtuldu. İsim: **الفَصْية**. Ve bir hadiste: **قَيْلة**: "الفَصْية والله، لا يزالُ كعبُكِ عاليا". Ve **أفْصَى**: bir adamdır([4]).

(**فصح**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الحاء** bir asıldır; bir şeyde hâlisliğe ve karışımdan arınmışlığa delâlet eder. Bundan: **اللِّسان الفصيح**: akıcı. Ve **الكلام الفصيح**: Arapça. Asıl: **أفْصَحَ** süt: köpüğü duruldu. Ve **أفْصَحَ** adam: Arapça konuştu. Ve **فَصُح**: dili güzelleşti; ta ki lahn yapmaz. **ابن دريد**’in kitabında([5]): "أفصح العربيُّ إفصاحاً، وفَصُح العجميُّ فَصاحةً، إذا تكلَّم بالعربية". Ve onu hata görürüm; söz birincisidir. Ve rivayet etti: **فَصُحَ** süt; o hâlde o **فصيح**tir; köpüğü ondan alındığı vakit. Dedi:
* وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) *
Ve derler: **أفصَحَ** sabah; ışığı belirdiği vakit. Dediler: her açık olan **مُفْصِحٌ**tir. Ve denir ki: **الأعجم**: konuşmayan şeydir; ve **الفصيحَ**: konuşan şeydir.
Ve bu babdan olmayan şeylerden: **الفِصْح**([7]): Hristiyanların bayramı; denir: **أفصحوا**: onların **فِصحُ**u geldi.

(**فصد**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الدال** sahih bir kelimedir; o **الفَصْد**dır; o, damarın kesilmesidir, ta ki aksın. Ve **الفَصيد**: develerin damarlarını **فَصد** etmekten (çıkan) bağırsak içine konulan bir kandır; pişirilir ve yenir; bu, isabet eden şiddet zamanında. **الأعشى** dedi:
*ولا تأخُذ السَّهمَ الحديدَ لتفصِدا([8]) *
Ve derler: [**تفصَّد**([9]) ] şey: aktı.

(**فصع**) **الفاء** ve **الصاد** ve **العين** bir şeyin bir şeyden çıkmasına delâlet eder. Denir: **فصع** taze hurmayı; onu soyduğu vakit. Ve derler: **الفُصْعة**: çocuğun sünnet derisi; genişlediği vakit, ta ki onun **حَشَفتُه** görününceye kadar.

-------ـــــ
([1]) Beyit tamamıyla **ديوان الأخطل** s2’de olduğu üzere:
صريع مدام يرفع الشرب رأسه  *** ليحيا وقد ماتت عظام ومفصل
([2]) **ديوان الهذليين** (1: 141) ve **اللسان** (**فصل**) ve **الحيوان** (2: 351) ve **أمالي المرتضى** (1: 187) ve **ثمار القلوب** 446 ve **المخصص** (1: 23/ 5: 65/16: 161).
([3]) **لذي الرمة**’nin divanında 572 ve **اللسان** (**نبه**، **فصم**). Ve (**نبه**)’de gelecektir.
([4]) Ondan: **أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة**; ve **أفصى بن عبد القيس بن أفصى بن دعمي بن جديلة**.
([5]) **الجمهرة** (2: 163).
([6]) Beyit **نضلة السلمي**’nindir; **اللسان** (**فصح**)’ta olduğu üzere. Ve صدرُه **اللسان** ve **مجالس ثعلب** 9 ve **البيان والتبيين** (3: 338)’de olduğu üzere: * فلم يخشوا مصالته عليهم *
([7]) Dil sözlüklerinin hepsi böyle gider. Ve hak şudur ki kelime, bana göründüğü üzere, İbranice "بِيسَحْ"tan mu‘arrebdir; ve ben bu kökenlendirmeyi ilk defa **حواشي الحيوان** (4: 534)’te genişçe tahkik ettim.
([8]) صدرُه **ديوان الأعشى** 103’te olduğu üzere: * فإياك والميتات لا تأكلنها *
([9]) Tekmile **المجمل**’dendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي:
* وتحت الرغوة اللبن الفصيح*
(هذا عجز بيت، وصدره:
*ولم يخشوا مصالته عليهم*
واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184)
ومنه استعير: فصح الرجل: جادت لغته، وأفصح: تكلم بالعربية، وقيل بالعكس، والأول أصح] (ما بين [ ] نقله السيوطي في المزهر 1/184). وقيل: الفصيح: الذي ينطق، والأعجمي: الذي لا ينطق، قال: ﴿وأخي هارون هو أفصح مني لسانا﴾ [القصص/34]، وعن هذا استعير: أفصح الصبح: إذا بدا ضوؤه، وأفصح النصارى: جاء فصحهم، أي: عيدهم.

##### Türkçe

- **الفصح**: bir şeyin, onu bulandıran şeyden hâlis olmasıdır. Aslı sütte(edir); denilir: **فصح اللبن** ve **أفصح** (bak: el-Ef‘âl 4/30; ve el-Kāmûs. **فصح**); o hâlde o, **مفصح** ve **فصيح**(tir): köpükten soyunmuş olduğu zaman. Ve rivayet olunmuştur:
* Ve köpüğün altında **اللبن الفصيح** *

(bu bir beytin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
* Ve üzerlerine onun keskinliğinden korkmadılar *
Onun nisbetinde ihtilâf edildi; denildi ki Ebû Mihcen es-Sekafî’nindir; ve denildi ki Nadle es-Sülemî’nindir; ve İbn Düreyd onu el-Hâris’e nisbet etti. Bak: el-Beyân ve’t-Tebyîn 3/338; ve el-Lisân (**فصح**); ve el-Mücmel 3/722; ve el-Cemhere 2/163; ve el-Müzhir 1/184)

Ve ondan istiâre edildi: **فصح الرجل**: dili güzel oldu; ve **أفصح**: Arapça ile konuştu; ve denildi: bunun aksine; ve birincisi daha sahîhtir] ([ ] arasındakini Süyûtî el-Müzhir 1/184’te nakletmiştir). Ve denildi: **الفصيح**: konuşan kimsedir; ve **الأعجمي**: konuşmayan kimsedir. Dedi: ﴿Ve kardeşim Hârûn, dilce benden daha **أفصح**tır﴾ [el-Kasas/34]. Ve bundan istiâre edildi: **أفصح الصبح**: ışığı belirdiği zaman. Ve **أفصح النصارى**: onların **فصح**’u geldi; yani: bayramları.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ص ح
سقاهم لبناً فصيحاً وهو الذي أخذت رغوته أو ذهب لباؤه وخلص منه وفصح اللبن وأفصح وفصّح وأفصحت الشاة‏:‏ فصح لبنها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سرينا حتى أفصح الصبح وحتى بدا الصباح المفصح‏.‏
وهذا يوم مفصح وفصح‏:‏ لا غيم فيه ولا قرّ‏.‏
وانتظر نفصح من شتائنا أي نخرج ونتخلّص‏.‏
وجاء فصح النصارى أي يوم بروزهم إلى معيّدهم‏.‏
وهذا مفصحهم أي مكان بروزهم‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ نصارى تأجّل في مفصح بيداء في يوم سملاجها تأجل‏:‏ تصير آجالاً أي جماعات ويوم السملاّج‏:‏ يوم الفطر من سملجه في حلقه إذا أرسله وهو من سلج بزيادة الميم‏.‏
وأفصحوا‏:‏ عيّدوا‏.‏
وأفصح العجميّ‏:‏ تكلّم بالعربية‏.‏
وفصح‏:‏ انطلق لسانه بها وخلصت لغته من اللكنة‏.‏
وأفصح الصبيّ في منطقه‏:‏ فهم ما يقول في أول ما يتكلم‏.‏
تقول‏:‏ أفصح فلان ثم فصح وأفصح عن كذا‏:‏ لخّصه‏.‏
وأفصح لي عن كذا إن كنت صادقاً أي بيّن‏.‏
وفلان يتفصّح في منطقه إذا تكلّف الفصاحة‏.‏
وله مالٌ فصيحٌ وصامتٌ‏.‏
قال‏:‏ وقد كنت ذا مال فصيح وصامت وذا إبل قد تعلمين وذا غنم وتقول‏:‏ لمحة نصيحه خير من لكمات فصيحه‏.‏

##### Türkçe

ف ص ح
Onlara **فصيحاً** süt içirdi; o, köpüğü alınmış yahut kaymağı gitmiş, ondan arıtılmış olandır. Süt **فصح** etti; **أفصح** etti; **فصّح** etti. Ve koyun **أفصحت**: sütü **فصح** etti.

Mecazdan: Seherledik, ta ki sabah **أفصح** edinceye kadar; ve ta ki **المفصح** sabah görünene kadar.

Bu, **مفصح** bir gün ve **فصح**tır: onda ne bulut vardır ne de soğuk.

“Kışımızdan **نفصح**’ı bekle” yani çıkarız ve kurtuluruz.

**فصح النصارى** geldi; yani onların bayram yerlerine çıkış günü.

Bu, onların **مفصحهم**’udur; yani çıkış yerleri.

İbn Hirma dedi:
**نصارى تأجّل في مفصح بيداء
في يوم سملاجها تأجل**
**تأجّل**: **آجالاً** olur; yani topluluklar. Ve **يوم السملاّج**: **سملجه في حلقه إذا أرسله**’den; o, **سلج**’dendir, **الميم**’in ziyadesiyle.

**أفصحوا**: bayram ettiler.

Acem **أفصح** etti: Arapça konuştu.

Ve **فصح**: dili onunla açıldı; dili, aksandan arındı.

Çocuğun konuşmasında **أفصح** etmesi: ilk konuşmaya başladığında ne dediği anlaşıldı.

Dersin ki: Falan **أفصح** etti, sonra **فصح** etti. Ve falanca şeyden **أفصح** etti: onu özetledi.

“Eğer doğru isen falanca şeyi bana **أفصح** et” yani açıkla.

Falan, konuşmasında **يتفصّح** eder; fasihliği zorlayıp yapmacıklaştığında.

Onun **فصيحٌ** ve **صامتٌ** malı vardır.

Dedi:
**وقد كنت ذا مال فصيح وصامت
وذا إبل قد تعلمين وذا غنم**
Ve dersin ki: **نصيحه** bir bakış, **فصيحه** yumruklardan hayırlıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد يجيء في الشعر في وصف العُجْم أَفْصَحَ يريد به بيان القول، وإن كان بغير العربية؛ كقول أَبي النجم:
أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا
يعني صوت الحمار انه أَعجم، وهو في آذان الأُتُن فصيح بَيِّنٌ. وفَصُح الأَعجميُّ، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه، وقيل: جادت لغته حتى لا يَلْحَنُ، وأَفْصَح كلامه إِفْصاحاً. وأَفْصَح: تكلم بالفَصاحةِ؛ وكذلك الصبي؛ يقال: أَفْصَحَ الصبيُّ في مَنْطِقِه إِفْصاحاً إِذا فَهِمْتَ ما يقول في أَوّل ما يتكلم. وأَفْصَحَ الأَغْتَمُ إِذا فهمت كلامه بعد غُتْمَتِه. وأَفْصَح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه وكَشَفَه.وفَصُح الرجلُ وتَفَصَّح إِذا كان عربيّ اللسان فازداد فَصاحة؛ وقيل تَفَصَّح في كلامه. وتَفاصَح: تكلَّف الفَصاحةَ. يقال: ما كان فَصِيحاً ولقد فَصُحَ فَصاحة، وهو البَيِّنُ في اللسان والبَلاغة. والتَّفَصُّحُ: استعمال الفصاحة، وقيل: التَّشَبُّه بالفُصَحاء، وهذا نحو قولهم: التَّحَلُّم الذي هو إِظهار الحِلْم.
وقيل: جميعُ الحيوان ضربان: أَعجَمُ وفَصِيح، فالفصيح كلُّ ناطق، والأَعجمُ كلُّ ما لا ينطق. وفي الحديث: غُفِر له بعدد كل فَصِيح وأَعْجَم؛ أَراد بالفصيح بني آدم، وبالأَعجم البهائم. والفَصِيحُ في اللغة: المنطلق اللسان في القول الذي يَعْرف جَيِّدَ الكلام من رديئه، وقد أَفْصَح الكلامَ وأَفْصَحَ به وأَفْصَح عن الأَمر. ويقال: أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِمْ؛ قال: والفصيح في كلام العامة المُعْرِبُ.
ويوم مُفْصِح: لا غَيْمَ فيه ولا قُرَّ. الأَزهري: قال ابن شميل: هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى إِذا لم يكن فيه قُرّ. والفِصْحُ: الصَّحْو من القُرّ، قال: وكذلك الفَصْيَةُ، وهذا يومٌ فَصْيةٌ كما ترى، وقد أَفْصَيْنا من هذا القُرّ أَي خرجنا منه. وقد أَفْصَى يومُنا وأَفْصَى القُرّ إِذا ذهب.وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛ قال نَضْلَةُ السُّلَمِيُّ: رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،
ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ
فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،
وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ
ويروى: اللبن الصريح. قال ابن بري: والرَّغوة، بالضم والفتح والكسر. وأَفْصَحَتِ الشاةُ والناقة: خَلَصَ لَبَنُهما؛ وقال اللحياني: أَفْصَحَتِ الشاةُ إِذا انقطع لِبَؤُها وجاء اللبنُ بَعْدُ والفِصْحُ، وربما سمي اللبن فِصْحاً وفَصِيحاً. وأَفْصَحَ البَوْلُ: كأَنه صَفا، حكاه ابن الأَعرابي، قال: وقال رجل من غَنِيٍّ مَرِضَ: قد أَفْصَحَ بولي اليومَ وكان أَمسِ مثلَ الحِنَّاء، ولم يفسره.
والفِصْحُ، بالكسر: فِطْرُ النصارَى، وهو عِيدٌ لهم. وأَفْصَحُوا: جاء فِصْحُهم، وهو إِذا أَفْطَرُوا وأَكلوا اللحم.
وأَفْصَحَ الصُّبحُ: بدا ضوءُه واستبان. وكلُّ ما وَضَحَ، فقد أَفْصَحَ. وكلُّ واضح: مُفْصِحٌ. ويقال: قد فَصَحَكَ الصُّبح أَي بان لك وغَلبَك ضوءُه، ومنهم من يقول: فَضَحَكَ، وحكى اللحياني: فَصَحه الصبحُ هجم عليه.وأَفْصَح لك فلانٌ: بَيَّن ولم يُجَمْجِمْ. وأَفْصَح الرجل من كذا إِذا خرج منه.

##### Türkçe

**الفَصاحةُ**: beyan; adam **فَصُحَ** **فَصاحة** (fesahat bakımından), o da bir kavimden **فَصِيح**tir; **فُصَحاء** ve **فِصاحٍ** ve **فُصُحٍ** (çoğulları) olan (kavim)den. Sîbeveyh dedi ki: Onu, **قضيب** ve **قُضُب** gibi isim kırmasıyla kırdılar (çoğul yaptılar). Ve bir kadın **فَصِيحةٌ** (fasih)tir; **نِسوة**den **فِصاحٍ** ve **فَصائحَ** (çoğulları) olan (kadınlar)dan. Dersin ki: adam **فَصِيح** ve söz **فَصِيح**; yani beliğ. Ve dili **فَصِيح**; yani akıcı. Ve adam sözü **أَفْصَحَ** etti; sonra çoğalınca ve bilinir olunca “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; **أَحْسَنَ** ve **أَسْرَعَ** ve **أَبْطَأَ** gibi; hâlbuki o ancak “şeyi **أَحْسَنَ** etti” ve “işi **أَسرعَ** etti”dir. Dedi ki: Şiirde, acemlerin vasfında **أَفْصَحَ** gelir; onunla, Arapça olmasa bile sözün beyanını ister; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا
Yani eşeğin sesi; o **أَعجم**dir, fakat dişi eşeklerin kulaklarında **فصيح** (fasih), açık-seçiktir.

Ve acem **فَصُحَ** (ötre ile) **فَصاحة** (bakımından): Arapça konuştu ve ondan anlaşıldı; ve denildi ki: dili güzelleşti, ta ki **يَلْحَنُ** etmez (lahn yapmaz) oldu. Ve sözünü **أَفْصَح** etti, **إِفْصاحاً** (ifşah olarak). Ve **أَفْصَح**: fesahatle konuştu; çocuk da böyledir; denilir: çocuk, konuşmasının başında söylediğini anladığın zaman, mantığında **أَفْصَحَ** etti, **إِفْصاحاً** (ifşah olarak). Ve **الأَغْتَمُ** (peltek/boğuk konuşan) **أَفْصَحَ** etti: **غُتْمَتِه**nden (boğukluğundan) sonra sözünü anladığın zaman. Ve bir şeyden **أَفْصَحَ** etti, **إِفصاحاً** (ifşah olarak): onu beyan etti ve açığa çıkardı. Ve adam **فَصُحَ** etti ve **تَفَصَّح** etti: Arap dilli olup fesahatçe arttığı zaman; ve denildi ki: sözünde **تَفَصَّح** etti. Ve **تَفاصَح**: fesahati zorladı (tekellüf etti). Denilir: fasih değildi; hâlbuki **فَصُحَ** etti **فَصاحة** (bakımından); o, dilde ve belagatte açık-seçik olandır. Ve **التَّفَصُّحُ**: fesahati kullanma; ve denildi ki: **الفُصَحاء**ya benzemeye çalışma; bu, onların “**التَّحَلُّم**” sözü gibidir ki o, hilm göstermektir.

Ve denildi ki: bütün hayvan iki kısımdır: **أَعجَمُ** ve **فَصِيح**; fasih olan, her konuşandır; **الأَعجمُ** ise, konuşmayan her şeydir. Hadiste: “Her **فَصِيح** ve **أَعْجَم** sayısınca ona bağışlandı”; fasihle Âdemoğullarını, **الأَعجم** ile de hayvanları kastetti. Ve dilde **الفَصِيحُ**: sözde dili akıcı olan; iyi sözü kötüsünden bilen; ve sözü **أَفْصَحَ** etmiştir, onunla **أَفْصَحَ** etmiştir ve işten **أَفْصَحَ** etmiştir. Ve denilir: “Ey falan, benim için **أَفْصِحْ** et ve **تُجَمْجِمْ** etme (mırıldanma)”; dedi ki: avamın كلامında fasih, **المُعْرِبُ** (i‘rablı/gramerce doğru konuşan)dır.

Ve **يوم مُفْصِح**: içinde ne bulut ne de **قُرَّ** (soğuk) olan (gün). Ezherî: İbn Şümeyl dedi ki: içinde **قُرّ** bulunmadığı zaman, gördüğün gibi bu gün **فِصْحٌ**tur. Ve **الفِصْحُ**: **القُرّ**dan (soğuktan) sonraki açıklık (açık hava); dedi ki: **الفَصْيَةُ** de böyledir; gördüğün gibi bu gün **فَصْيةٌ**dur. Ve “bu **قُرّ**dan **أَفْصَيْنا**”; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أَفْصَى** etti ve **القُرّ** **أَفْصَى** etti: gittiği zaman.

Ve süt **أَفْصح** etti: üzerindeki **اللِّبأُ** ondan gitti; sütten **المُفْصِحُ** da böyledir. Ve süt **فَصُحَ** eder: ondan **الرَّغْوةُ** (köpük) alındığı zaman; Nadle es-Sülemî dedi ki:
رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،
ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ
فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،
وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ
Ve şöyle de rivayet edilir: “**اللبن الصريح**”. İbn Berrî dedi ki: **الرَّغوة** ötre ile, fetha ile ve kesra iledir.

Ve koyun ve deve **أَفْصَحَتِ**: ikisinin sütü arındı (saflaştı). Lihyânî dedi ki: koyun, **لِبَؤُها** kesildiği ve sonra süt geldiği zaman **أَفْصَحَتِ** eder; ve **الفِصْحُ**; bazen süte **فِصْحاً** ve **فَصِيحاً** adı verildi. Ve idrar **أَفْصَحَ** etti: sanki saflaştı; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; dedi ki: Ganî’den hasta bir adam dedi ki: “Bugün idrarım **أَفْصَحَ** etti; dün ise kına gibi idi”; onu açıklamadı.

Ve **الفِصْحُ** (kesra ile): Hristiyanların **فِطْرُ**u; bu, onlara ait bir bayramdır. Ve **أَفْصَحُوا**: onların **فِصْحُ**u geldi; o, iftar ettikleri ve et yedikleri zamandır.

Ve sabah **أَفْصَحَ** etti: ışığı belirdi ve açıkça göründü. Açık olan her şey, **أَفْصَحَ** etmiştir. Ve her açık (şey): **مُفْصِحٌ**tir. Ve denilir: “Sabah seni **فَصَحَكَ** etti”; yani sana belli oldu ve ışığı sana galip geldi. Onlardan kimi de “**فَضَحَكَ**” der. Lihyânî nakletti: “Sabah onu **فَصَحه** etti”: üzerine ansızın bastı.

Ve falan kimse sana **أَفْصَح** etti: beyan etti ve **يُجَمْجِمْ** etmedi. Ve adam, şundan **أَفْصَح** eder: ondan çıktığı zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ص ح * رجل * فصِيحٌ * وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و * فَصُحَ * العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و * تَفَصَّح * في كلامه و * تَفَاصحَ * تكلف الفصاحة و * أفْصَحَ * العجمي إذا تكلم بالعربية

##### Türkçe

* ف ص ح * adam **فصِيحٌ**; ve **كلام فصيح** yani beliğ; ve **لسان فصيح** yani akıcı; ve denilir: her konuşan **فصيح**tır; ve konuşmayan ise o **أعجم**dır. Ve **فَصُحَ** yabancı: dili güzelleşti, ta ki lahn yapmayıncaya kadar. Ve “bâbü’l-küll” zarf(lar)dır. Ve **تَفَصَّح** sözünde. Ve **تَفَاصحَ**: fesahati zorladı. Ve **أفْصَحَ** yabancı: Arapça ile konuştuğu zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفصح والفصاحة: البيان. قال شيخنا: قال أئمة الاشتقاق وأهل النظر: مدار تركيب الفصاحة على الظهور. وقال أئمة المعاني والبيان: حيث ذكر أهل اللغة الفصاحة فمرادهم بها كثرة الاستعمال، كما أشار إليه الشهاب في العناية في هود، وأنهم قد يستعملونها مرادفة للبلاغة، كما دل عليه الاستعمال، يقال: ما كان فصيحا ولقد فصح، ككرم، فصاحة، فهو فصيح، وهو البين في اللسان والبلاغة. ومن المجاز: لسان فصيح، أي طلق. ورجل فصح، على المبالغة، كزيد عدل من قوم فصحاء وفصاح وفصح، بضمتين. قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم، نحو قضيب وقضب. وهي فصيحة، من نسوة فصاح وفصائح. أو اللفظ الفصيح: ما يدرك حسنه بالسمع. ومن المجاز: فصح الأعجمي، ككرم، فصاحة، إذا تكلم بالعربية وفهم عنه، أو فصح: كان عربيا فازداد فصاحة، وفي المصباح جادت لغته فلم يلحن، كتفصح وتفاصح: تكلف الفصاحة، والتفصح: استعمال الفصاحة، وقيل التشبه بالفصحاء، وهذا نحو قولهم: التحلم هو إظهار الحلم. والفصيح: المنطلق اللسان في القول، الذي يعرف جيد الكلام من رديئة. وقد أفصح، إذا تكلم بالفصاحة. وأفصح الكلام وأفصح به، وأفصح الرجل القول. فلما كثر وعرف أضمروا القول واكتفوا بالفعل، مثل أحسن وأسرع وأبطأ، إنما هو أحسن الشيء وأسرع العمل وقد يجيء في الشعر في وصف العجم أفصح، يريد به بيان القول وإن كان بغير العربية، كقول أبي النجم. أعجم في آذانها فصيحا يعنى صوت الحمار، أنه أعجم وهو في آذان الأتن فصيح بين. ومن المجاز، في التهذيب عن ابن شميل: هذا يوم فصح، كما ترى، الفصح بالكسر: الصحو من القر، ويوم مفصح: بلا غيم ولا قر، ونفصح من شتائنا: نتخلص. وكذلك أفصينا من هذا القر، أي خرجنا منه، وقد أفصى يومنا وأفصى القر، إذا ذهب. وأفصح اللبن ذهبت رغوته، فهو مفصح، كفصح، هكذا عندنا، بالتشديد، ومثله في الأساس، وفي بعض ككرم، ثلاثيا، وعليه اقتصر الجوهري في الصحاح، ونصه: وفصح اللبن، إذا أخذت عنه الرغوة، قال نضلة السلمى:
  رأوه فازدروه وهـو خـرق                      وينفـع أهـلـه الـرجـل
  القبيح فلم يخشوا مصالته عليهم                      وتحت الرغوة اللبن الفصـيح

  ويروى: اللبن الصريح أو أفصح اللبن: انقطع اللبأ عنه، وعليه اقتصر في اللسان. وأفصحت الشاة: خلص لبنها، وكذلك الناقة. وقال اللحياني: أفصحت الشاة، إذا انقطع لبؤها وجاء اللبن بعد. وربما سمي اللبن فصحا وفصيحا. وفي الأساس فصح: سقاهم لبنا فصيحا. وأفصح البول كأنه صفا، حكاه ابن الأعرابي، قال: وقال رجل من غنى مرض: قد أفصح بولي اليوم وكان أمس مثل الحناء. ولم يفسره. ومن المجاز: أفصح النصارى: جاء فصحهم، بالكسر، أي عيدهم وهو نوروزهم ومعيدهم، وهو إذا أفطروا وأكلوا اللحم، ومثله في المصباح، وقال ابن السكيت في باب ما هو مكسور الأول، ومما تفتحه العامة: وهو فصح النصارى، إذا أكلوا اللحم وأفطروا. والجمع فصوح كحمل وحمول. وأفصح النصارى، بالألف: أفطروا، من الفصح وهو عيدهم مثل عيد المسلمين، وصومهم ثمانية وأربعون يوما، ويوم الأحد الكائن بعد ذلك هو العيد. من المجاز، شربنا حتى افصح الصبح، أي بدا ضوؤه و استبان. و أفصح لك الرجل: بين ولم يجمجم. وأفصح الشيء: وضح، وكل واضح مفصح. ويقال: قد فصحك الصبح، أي بان لك وغلبك ضوؤه، ومنهم من يقول: فضحك. وحكى اللحياني: فصحه الصبح: هجم عليه. ومما يستدرك عليه: أفصح الصبي في منطقة إفصاحا. إذا فهمت ما يقول في أول ما يتكلم. وأفصح الأغتم، إذا فهمت كلامه بعد غتمته. وأفصح عن الشيء إفصاحا، إذا بينه وكشفه. وفي الأساس: إذا لخصه، وهو مجاز. وفي الحديث: غفر له بعدد كل فصيح وأعجم أراد بالفصيح بن آدم، وبالأعاجم البهائم. وكذا قولهم: له مال فصيح وصامت. والفصيح في كلام العامة: المعرب. وافصح الرجل من كذا، إذا خرج منه، كذا في الصحاح.

##### Türkçe

**الفصح** ve **الفصاحة**: beyan (açıklık). Şeyhimiz dedi ki: اشتقاق imamları ve nazar ehli dedi: **الفصاحة** terkibinin dayanağı, zuhur (ortaya çıkma) üzerinedir. Meânî ve beyan imamları dedi: lugat ehli **الفصاحة**yı zikrettikleri yerde, onunla muratları كثرة الاستعمال (kullanımın çokluğu)dur; şihâbın **العناية**’de **هود** hakkında işaret ettiği gibi; ve onlar onu bazen **البلاغة** ile eşanlamlı olarak kullanırlar; استعمالın delalet ettiği gibi. Denir: ما كان **فصيحا** ve لقد **فصح**; **كرم** gibi: **فصاحة**; o hâlde o **فصيح**tir; ve o, lisan ve belagatte açık olandır. Mecazdan: **لسان فصيح**; yani: طلق (akıcı). Ve **رجل فصح**; mübalağa üzere; قوم **فصحاء** ve **فصاح** ve **فصح**’tan, iki ötre ile. Sîbeveyh dedi: onu isim kırması gibi kırdılar; نحو **قضيب** ve **قضب**. Ve o (kadın) **فصيحة**dır; **نسوة فصاح** ve **فصائح**’ten. Yahut **اللفظ الفصيح**: güzelliği işitme ile idrak edilen şeydir. Mecazdan: **فصح الأعجمي**; **كرم** gibi: **فصاحة**; Arapça ile konuştuğu ve kendisinden anlaşıldığı zaman. Yahut **فصح**: Arap idi de فصاحةca arttı. Ve **المصباح**’ta: dili güzel oldu da lahnetmedi; **تفصح** ve **تفاصح** gibi: فصاحةyı tekellüf etti. Ve **التفصح**: فصاحةyı استعمال etmektir. Ve denildi: **الفصحاء**ya benzemektir. Bu, onların şu sözü gibidir: **التحلم** hilm’i izhar etmektir. Ve **الفصيح**: sözde dili çözülmüş olan; iyi الكلامı kötü olandan bilen. Ve **أفصح** etmiştir; **الفصاحة** ile konuştuğu zaman. Ve **أفصح الكلام** ve **أفصح به**; ve adam sözü **أفصح** etti. Artınca ve bilinir olunca, sözü gizlediler ve fiille yetindiler; مثل **أحسن** ve **أسرع** ve **أبطأ**; ancak o, الشيء’i **أحسن** etti ve العمل’i **أسرع** etti. Ve şiirde, acemlerin vasfında **أفصح** gelebilir; onunla, Arapça olmasa da sözün beyanını ister; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أعجم في آذانها فصيحا
yani eşeğin sesi: o, أعجم’dır; hâlbuki dişi eşeklerin kulaklarında **فصيح** ve açık (beyyin)dir.

Mecazdan, **التهذيب**’te İbn Şümeyl’den: Bu, gördüğün gibi, **يوم فصح**’tır. **الفصح** (kesre ile): soğuktan sonra açıklık (ayazın açılması)dır. Ve **يوم مفصح**: bulutsuz ve soğuksuz. Ve **نفصح من شتائنا**: kurtuluruz. Ve كذلك: **أفصينا من هذا القر**; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أفصى** etti ve soğuk **أفصى** etti; gittiği zaman. Ve **أفصح اللبن**: köpüğü gitti; o hâlde o **مفصح**tır; **فصح** gibi; bizde böyledir; şeddeli olarak. Ve onun benzeri **الأساس**’tadır. Ve bazısında, **كرم** gibi, ثلاثي olarak. Ve bunun üzerine Cevherî **الصحاح**’ta iktisar etti; ve nassı: **وفصح اللبن**; köpüğü ondan aldığın zaman. Nudla es-Sülemî dedi:
  رأوه فازدروه وهـو خـرق                      وينفـع أهـلـه الـرجـل
  القبيح فلم يخشوا مصالته عليهم                      وتحت الرغوة اللبن الفصـيح

Ve rivayet olunur: **اللبن الصريح**. Yahut **أفصح اللبن**: ondan **اللبأ** kesildi; ve bunun üzerine **اللسان**’da iktisar etti. Ve **أفصحت الشاة**: sütü saflaştı; وكذلك deve. Ve Lihyânî dedi: **أفصحت الشاة**; **لبؤها** kesildiği ve sonra sütün geldiği zaman. Ve bazen süte **فصحا** ve **فصيحا** denildi. Ve **الأساس**’ta: **فصح**: onlara **لبنا فصيحا** içirdi. Ve **أفصح البول**: sanki duruldu; İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Dedi ki: Gınâ’dan bir adam hastalandı: “Bugün idrarım **أفصح** etti; dün ise kına gibiydi” dedi. Ve onu tefsir etmedi.

Mecazdan: **أفصح النصارى**: **فصحهم** geldi; kesre ile; yani bayramları; o, onların **نوروز**ları ve **معيد**leridir; o, iftar ettikleri ve et yedikleri zamandır. Onun benzeri **المصباح**’tadır. Ve İbnü’s-Sikkît, evveli meksur olanlar babında dedi: ve avamın fetha ettiği şeylerdendir: o, **فصح النصارى**’dır; et yedikleri ve iftar ettikleri zaman. Cem‘i: **فصوح**; **حمل** ve **حمول** gibi. Ve **أفصح النصارى**; elif ile: iftar ettiler; **الفصح**’tan; o, onların bayramıdır; Müslümanların bayramı gibi. Ve oruçları kırk sekiz gündür; bundan sonra vaki olan pazar günü bayramdır.

Mecazdan: sabah **افصح** edinceye kadar içtik; yani ışığı belirdi ve açıkça göründü. Ve adam sana **أفصح** etti: beyan etti ve mırıldanmadı. Ve **أفصح الشيء**: açık oldu; ve her açık olan **مفصح**tır. Ve denir: sabah seni **فصحك** etti; yani sana açık oldu ve ışığı sana galip geldi. Ve onlardan kimi der: **فضحك**. Lihyânî hikâye etti: sabah onu **فصحه** etti: üzerine ansızın girdi.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: çocuk, konuşmada **إفصاحا** ile **أفصح** etti; ilk konuştuğunda ne dediğini anladığın zaman. Ve peltek, **أفصح** etti; peltekliğinden sonra sözünü anladığın zaman. Ve bir şeyden **أفصح عن الشيء إفصاحا**: onu beyan ettiği ve açığa çıkardığı zaman. Ve **الأساس**’ta: onu hulâsa ettiği zaman; ve o mecazdır. Ve hadiste: “Her **فصيح** ve **أعجم** sayısınca ona mağfiret olundu.” **فصيح** ile Âdemoğlunu, **الأعاجم** ile hayvanları murat etti. Ve كذلك onların sözü: onun **مال فصيح** ve **صامت**i vardır. Ve avamın كلامında **الفصيح**: **المعرب**tır. Ve adam, şundan **افصح** etti; ondan çıktığı zaman; **الصحاح**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَصُحَ
1 فَصُحَ ذ , (S, A, Mz in the 9th نوع, and so in some copies of the K as stated in the TA,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ, (KL,) or فَصْحٌ; (Mz ubi suprà, on the authority of Er-Rلghib;) or ↓ فصّح; (so in other copies of the K;) or the latter also; (A;) and ↓ افصح; (A, K, Mz;) said of milk, It became divested of the froth, (S, A, K, Mz,) which is the primary signification accord. to Er-Rلghib; (Mz;) and clear of its biestings: (A:) or ↓ افصح has this latter signification. (S, L, K.) And فَصْحٌ, accord. to Er-Rلghib, signifies [also] A thing's becoming clear of what was mixed with it. (Mz ubi suprà.) ― -b2- And [hence] فَصُحَ, (S, Msb, K, and Mz ubi suprà,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ (S, K) and فَصْحٌ, (K,) (tropical:) He (a man) was, or became, good in his language, or dialect; a metaphorical signification from the same verb as said of milk; so accord. to Er-Rلghib: (Mz: see also 4: [and see فَصَاحَهٌ below:]) or he (a foreigner) was, or became, good and correct in his language, or dialect: (S, Msb:) or he [a man] was, or became, clear, perspicuous, or distinct, in speech, or language: and he (a foreigner) spoke Arabic intelligibly: but this signification seems to belong more properly to أَفْصَحَ, q. v.:] or he [a man] was an Arab [by birth, and therefore in speech], and he increased in فَصَاحَة [q. v.]; like ↓ تفصّح: (K:) and he was, or became, eloquent; (L;) thus used as syn. with بَلُغَ [from which it is properly distinct]. (MF.) -A2- قَدْ فَصَحَكَ الصُّبْحُ [is said to mean] (assumed tropical:) Daybreak has become apparent to thee, and its light has overcome thee: (K, * TA:) and some say, فَضَحَكَ: [or,] accord. to Lh, فَصَحَهُ الصُّبْحُ means daybreak came upon him suddenly. (TA.)

فصّح
2 فصّح ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also, (tropical:) He (a foreigner) made his tongue to speak Arabic. (A.)

افصح
4 افصح ذ : see 1, first sentence, in two places. ― -b2- It is also said of urine, (K, TA,) as mentioned by IAar, but not expl. by him, (TA,) meaning It became clear, or free from turbidness. (K.) ― -b3- And افصحت is said of a ewe, or she-goat, (S, A, K,) and of a she-camel, (TA,) meaning Her milk became free from admixture; (K;) or free from froth, and clear of its biestings: (A:) or her biestings ceased, and the milk came after: (Lh, TA:) or her biestings ceased, and her milk became free from admixture. (S.) ― -b4- And [hence] افصح signifies also (tropical:) He spoke with فَصَاحَة; (K, TA;) [i. e. clearness, perspicuousness, or distinctness; accord. to the explanation of فصاحة in the K, and the usage of this verb in numerous exs.; or with chasteness, or correctness;] as also افصح الكَلَامَ and افصح بِهِ, and افصح القَوْلَ; but when the verb became in frequent use, and commonly known, the objective complement became dropped, as in the case of أَحْسَنَ, &c.: (TA:) (assumed tropical:) he spoke clearly, or plainly, (A, * K, * TA,) to another; (A, TA;) without indistinctness, or without concealment: (TA:) [and] (tropical:) he (a foreigner) spoke Arabic: (S, A, Msb:) or (assumed tropical:) spoke Arabic correctly: (ISk, Msb:) [and] (assumed tropical:) he (a man of barbarous or vitious or indistinct speech) spoke intelligibly. (L.) And one says, افصح فِى مَنْطِقِهِ (tropical:) He (a child) began to speak intelligibly. (A, L.) And ↓ افصح فُلَانٌ ثُمَّ فَصُحَ (tropical:) [He spoke Arabic, and then became good in his language, or dialect: so accord. to Er-Rلghib, as cited in the Mz, 9th نوع; in which it is said that some, but not so correctly, use these two verbs in the converse manner: or he spoke clearly, or intelligibly, and then became chaste, or good and correct, or eloquent, in his speech, or language]. (A.) And افصح is also used in poetry as signifying (assumed tropical:) He (an animal not endowed with speech) uttered a sound, or cry, clearly. (L.) And one says, افصح عَنْ شَىْءٍ, inf. n. اـِفْصَاحٌ [in this and the preceding senses], meaning (tropical:) He explained a thing. (A, * TA.) And افصح عَنْ مُرَادِهِ (assumed tropical:) He showed or revealed [his desire or his meaning]. (Msb.) ― -b5- Also (assumed tropical:) It (a thing) became clearly apparent, manifest, or evident. (K.) One says, افصح الصُّبْحُ (tropical:) The daybreak became clearly apparent; (A, * K;) the light of daybreak appeared. (S.) ― -b6- And افصح الرَّجُلُ مِنْ كَذَا (assumed tropical:) The man got clear out of such a thing; or escaped from it. (S, TA.) You say, نُفْصِحُ مِنْ شِتَائِنَا (tropical:) We shall get clear out of our winter. (A.) ― -b7- And أَفْصَحُوا (tropical:) They (the Christians, S, A, K) entered upon, (S, K,) or celebrated, (A,) the festival called الفِصْح [or Easter], (S, A, K,) and broke their fast, eating flesh-meat. (TA.) [And said also of Jews, meaning They celebrated the Passover: see الفِصْحُ.]

تفصّح
5 تفصّح ذ (tropical:) He affected (تَكَلَّفَ) the faculty, or quality, of فَصَاحَة [q. v.] (S, A, TA) فِى كَلَامِهِ [in his speech]; as also ↓ تفاصح: (S:) or he made use of the faculty of فَصَاحَة: or, as some say, [but accord. to general analogy, this signification seems to belong more properly to ↓ تفاصح,] he affected a resemblance to those endowed with that faculty; [or made a show of فصاحة;] like تَحَلَّمَ as meaning “ he made a show of الحِلْم ” [i. e. “ forbearance, ” &c.; in which sense تَحَالَمَ is more commonly used]. (TA.) See also 1, latter part.

6 تَفَاْصَحَ see the next preceding paragraph, in two places.

10 اـِسْتَفْصَحَ [استفصحهُ (assumed tropical:) He deemed it فَصِيح as meaning chaste, or free from barbarousness, &c.; namely, a word, or phrase: and probably used in a similar sense in relation to a man: but perhaps post-classical: its pass. part. n. occurs in the Mgh, in art. بنى.] ― -b2- اِسْتَفْصَحْتُهُ عَنْ كَذَا (assumed tropical:) [I asked him, or desired him, to explain such a thing: see 4, latter half]. (O and K in art. سنح.)

فَصْحٌ
فَصْحٌ ذ : see فَصِيحٌ.

فِصْحٌ
فِصْحٌ ذ : see فَصِيحٌ, first sentence. ― -b2- Also (tropical:) A day cloudless by reason of cold; (ISh, T, TA,) or a day without clouds and without cold; as also ↓ مُفْصِحٌ. (K.) ― -b3- And الفِصْحُ [or عِيدُ الفِصْحِ] (vulgarly pronounced الفَصْح, ISk, Msb) (tropical:) The festival of the Christians, (S, A, Msb, K,) [namely, Easter,] when they break their fast, and eat flesh-meat, (S, Msb,) after haring fasted eight and forty days, the Sunday after these days being their festival: (TA:) [and the Passover of the Jews; also called الفَاسِخَ; thus with س and خ; more properly called عِيدُ الفَطِيرِ:] pl. فُصُوحٌ. (Msb, TA.)

فَصِيحٌ
فَصِيحٌ ذ Milk divested of the froth, (S, A,) and clear of its biestings; (A:) or milk that has come after the ceasing of the biestings; as also ↓ فِصْحٌ. (Lh, TA.) ― -b2- [And hence,] (tropical:) Chaste, as meaning free from barbarousness: applied in this sense to a word, or an expression, and to language in general, and to a speaker, or writer: i. e.,] as applied to a word, or an expression, it means [free from an incongruous combination of letters and from strangeness and from contrariety to analogy not sanctioned by frequency of usage among the Arabs of pure speech; (see فَصَاحَةٌ, below:) or] of which the beauty is perceived by hearing: (K:) and as applied to language in general, [free from weakness of construction and from incongruity of works, with فَصَاحَة (which see again) in the words themselves:] as used by the vulgar, it means in which the rules of desinential syntax are observed: syn. مُعْرَبٌ: (L;) [and sometimes it means] eloquent; syn. بَلِيغٌ. [from which it is properly distinct]: (S:) and as applied to a man, [possessing a faculty whereby he is enabled to express what he desires, with فَصَاحَة (which see again) in languages or] clear, perspicuous, or distinct, in speech, or language; as also ↓ فَصْحٌ; (K;) but this latter is an intensive epithet, [being originally an inf. n.,] like عَدْلٌ: (TA:) [and sometimes it signifies] eloquent; syn. بَلَيغٌ [respecting which see what precedes]: (S, A:) or مُنْطَلِقُ اللِّسَانِ [i. e. free from impediment of the tongue, or eloquent, or chaste,] in speech, who knows how to distinguish what is good in language from what is bad: (TA;) the pl. as applied to men is فُصَحَآءِ and فِصَاحٌ and فُصُحٌ, (K, TA,) the last formed in the manner of the broken pl. of a subst., like قُضُبٌ pl. of قَضِيبٌ: (Sb, TA:) the fem. is فَصِيحَةٌ; of which the pl. is فِصَاحٌ and فَصَائِحُ. (K, TA.) And you say رَجُلٌ فَصِيحُ اللِّسَانِ (assumed tropical:) A man whose tongue speaks Arabic correctly. (Msb.) And لِسَانٌ فَصِيحٌ i. q. طَلْقٌ (assumed tropical:) [A tongue free from impediment, or eloquent, or chaste in speech]: (S:) or (tropical:) an eloquent tongue. (A.) And فَصِيحٌ signifies also (assumed tropical:) Any one having the faculty of speech; (S;) [i. e.] a human being; (TA:) أَعْجَمُ meaning that which is “ destitute of the faculty of speech; ” (S;) [i. e.] “ a beast; ” as also صَامتٌ: whence the saying, لَهُ مَالٌ فَصِيحٌ وَصَامِتٌ (tropical:) [as though meaning He has property consisting of human beings and of beasts: but see صَامِتٌ]. (TA.) And it also occurs in poetry as meaning (assumed tropical:) Clear, applied to the cry of an ass. (L.)

فَصَاحَةٌ
فَصَاحَةٌ ذ , [an inf. n. of فَصُحَ, q. v.: as denoting a quality of a word, and of language in general, and of a speaker or writer, from the same word as relating to milk, it signifies (tropical:) Chasteness, as meaning freedom from barbarousness: i. e.,] in a word, freedom from an incongruous combination of letters and from strangeness and from contrariety to analogy [not sanctioned by frequency of usage among the Arabs of pure speech; (KT, and Mz in the 9th نوع;) [for] the point upon which it turns is the frequency of the use of a word by the Arabs [of pure speech]; (Mz ibid.;) a word being known to have this quality by its being frequently used by the Arabs in whose Arabic confidence is placed, or by its being used by them more frequently than one synonymous therewith: (El-Kazweenee in the “ Eedلh, ” cited in the same نوع of the Mz:) and in language [in general], freedom from weakness of construction (ظَعْفُ التَّأْلِيفِ q. v.) and from incongruity of words, combined with فَصَاحَة in the words themselves: (KT:) and in a speaker [or writer] a faculty whereby one is enabled to express what he desires, with فَصَاحَة in language: (KT:) or goodness and correctness in language, or dialect: (S:) or clearness, perspicuousness, or distinctness, in speech, or language: (K:) and [agreeably with an explanation of فَصِيحٌ in the S and A &c.] it is sometimes used as meaning eloquence; syn. بَلَاغَةٌ [from which it is properly distinct]. (MF.)

أَفْصَحُ
أَفْصَحُ ذ [More, and most, chaste, as meaning fra from barbarousness; &c.]: in the Kur xxviii. 34, it means more clear or perspicuous or distinct [in tongue] (Jel.)

أَفْصَحِيَّةٌ
[ أَفْصَحِيَّةٌ ذ The quality of being more, and most, chaste, as meaning free from barbarousness: &c.]

مُفْصَحٌ
مُفْصَحٌ ذ [or as a n. of place from أَفْصَحُوا (see 4, last two sentences)] A place where the Christians celebrate the festival called الفِصْحُ [or Easter (A.) [And app. also A place where the Jews celebrate the festival so called by them, i. e. the Passover.]

مُفْصِحٌ
مُفْصِحٌ ذ : see فِصْحٌ. ― -b2- Also Anything clearly apparent, manifest, or evident. (S.)

##### Türkçe

فَصُحَ
1 **فَصُحَ** **ذ** , (S, A, Mz’de 9. **نوع**’ta; ve TA’da belirtildiği üzere K’nin bazı nüshalarında da böyledir,) [muzârîsi **فَصُحَ** ,] mastarı **فَصَاحَةٌ**, (KL,) yahut **فَصْحٌ**; (Mz, yukarıda geçtiği yerde, Er-Râghib’in rivayetine göre;) yahut ↓ **فصّح**; (K’nin diğer nüshalarında böyle;) yahut ikisi de; (A;) ve ↓ **افصح**; (A, K, Mz;) süte dair söylenir: Köpüğünden sıyrılmış oldu, (S, A, K, Mz,) ki bu, Er-Râghib’e göre aslî anlamdır; (Mz;) ve ağızdan (ilk sütten) arınmış oldu: (A:) yahut ↓ **افصح** bu son anlamdadır. (S, L, K.) Ve **فَصْحٌ**, Er-Râghib’e göre, [ayrıca] bir şeyin kendisine karışmış olandan arınmış ve berrak olmuş olmasını ifade eder. (Mz, yukarıda geçtiği yerde.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] **فَصُحَ**, (S, Msb, K, ve Mz yukarıda geçtiği yerde,) [muzârîsi **فَصُحَ** ,] mastarı **فَصَاحَةٌ** (S, K) ve **فَصْحٌ**, (K,) (mecaz:) O (bir adam) dilinde yahut lehçesinde iyi idi, yahut iyi oldu; süte dair söylenen aynı fiilden mecazî bir anlam; Er-Râghib’e göre böyledir: (Mz: ayrıca 4’e de bak: [ve aşağıda **فَصَاحَهٌ**’ye bak:]) yahut o (bir yabancı) dilinde yahut lehçesinde iyi ve doğru idi, yahut iyi ve doğru oldu: (S, Msb:) yahut o [bir adam] sözde yahut dilde açık, anlaşılır yahut seçik idi, yahut öyle oldu: ve o (bir yabancı) Arapçayı anlaşılır biçimde konuştu: fakat bu anlam, daha ziyade **أَفْصَحَ**’a ait görünür, bk. o:] yahut o [bir adam] Arap idi [doğuştan, dolayısıyla konuşmada], ve **فَصَاحَة**’de [bk. o] arttı; ↓ **تفصّح** gibi: (K:) ve o beliğ idi, yahut beliğ oldu; (L;) böylece **بَلُغَ** ile eşanlamlı olarak kullanılır [hâlbuki ondan aslında ayrıdır]. (MF.) -A2- **قَدْ فَصَحَكَ الصُّبْحُ** [şu anlama geldiği söylenir] (farz edilen mecaz:) Tan yeri sana belirgin oldu ve onun ışığı sana galip geldi: (K, * TA:) ve bazıları **فَضَحَكَ** der: [yahut,] Lh’ye göre, **فَصَحَهُ الصُّبْحُ** tan yerinin ona ansızın gelmesi demektir. (TA.)

فصّح
2 **فصّح** **ذ** : 1’e, ilk cümleye bak. ― -b2- Ayrıca, (mecaz:) O (bir yabancı) dilini Arapça konuşturdu. (A.)

افصح
4 **افصح** **ذ** : 1’e, ilk cümleye, iki yerde bak. ― -b2- İdrara dair de söylenir, (K, TA,) IAar’ın zikrettiği üzere, fakat o bunu açıklamamıştır, (TA,) anlamı: Berrak oldu, yahut bulanıklıktan arındı. (K.) ― -b3- Ve **افصحت** koyuna yahut keçiye, (S, A, K,) ve dişi deveye, (TA,) dair söylenir; anlamı: Sütü karışımdan arınmış oldu; (K;) yahut köpükten arınmış ve ağızdan (ilk sütten) temizlenmiş oldu: (A:) yahut ağız (ilk süt) kesildi ve ardından süt geldi: (Lh, TA:) yahut ağız (ilk süt) kesildi ve sütü karışımdan arınmış oldu. (S.) ― -b4- Ve [bundan dolayı] **افصح** ayrıca şu anlama da gelir (mecaz:) **فَصَاحَة** ile konuştu; (K, TA;) [yani açıklık, vuzuh, seçiklik; K’de **فصاحة**’nın açıklamasına ve bu fiilin çok sayıdaki örneklerdeki kullanımına göre; yahut iffet/selâmet, yahut doğruluk;] ayrıca **افصح الكَلَامَ** ve **افصح بِهِ**, ve **افصح القَوْلَ**; fakat fiil çok kullanılır ve yaygınca bilinir olunca, **أَحْسَنَ** vb. durumunda olduğu gibi, mef’ûl tamamlayıcısı düşürülür oldu: (TA:) (farz edilen mecaz:) O, başkasına açıkça yahut apaçık konuştu, (A, * K, * TA,) (A, TA;) belirsizlik olmaksızın, yahut gizleme olmaksızın: (TA:) [ve] (mecaz:) o (bir yabancı) Arapça konuştu: (S, A, Msb:) yahut (farz edilen mecaz:) Arapçayı doğru konuştu: (ISk, Msb:) [ve] (farz edilen mecaz:) o (barbarca yahut bozuk yahut anlaşılmaz konuşan bir adam) anlaşılır konuştu. (L.) Ve şöyle denir: **افصح فِى مَنْطِقِهِ** (mecaz:) O (bir çocuk) anlaşılır konuşmaya başladı. (A, L.) Ve ↓ **افصح فُلَانٌ ثُمَّ فَصُحَ** (mecaz:) [O Arapça konuştu, sonra dilinde yahut lehçesinde iyi oldu: Er-Râghib’e göre böyledir; Mz’de 9. **نوع**’ta nakledildiği üzere; orada bazı kimselerin, fakat daha doğru olmayarak, bu iki fiili ters şekilde kullandıkları söylenir: yahut o açıkça yahut anlaşılır biçimde konuştu, sonra sözünde yahut dilinde iffetli/selim, yahut iyi ve doğru, yahut beliğ oldu]. (A.) Ve **افصح** şiirde, (farz edilen mecaz:) O (konuşma yetisi olmayan bir hayvan) sesi yahut çığlığı açıkça çıkardı, anlamında da kullanılır. (L.) Ve şöyle denir: **افصح عَنْ شَىْءٍ**, mastarı **اـِفْصَاحٌ** [bu ve önceki anlamlarda], anlamı: (mecaz:) O, bir şeyi açıkladı. (A, * TA.) Ve **افصح عَنْ مُرَادِهِ** (farz edilen mecaz:) O, [arzusunu yahut maksadını] gösterdi yahut açığa vurdu. (Msb.) ― -b5- Ayrıca (farz edilen mecaz:) O (bir şey) açıkça belirgin oldu, zahir oldu, yahut belli oldu. (K.) Şöyle denir: **افصح الصُّبْحُ** (mecaz:) Tan yeri açıkça belirgin oldu; (A, * K;) tan yerinin ışığı göründü. (S.) ― -b6- Ve **افصح الرَّجُلُ مِنْ كَذَا** (farz edilen mecaz:) Adam, böyle bir şeyden sıyrıldı; yahut ondan kurtuldu. (S, TA.) Şöyle dersin: **نُفْصِحُ مِنْ شِتَائِنَا** (mecaz:) Kışımızdan sıyrılacağız. (A.) ― -b7- Ve **أَفْصَحُوا** (mecaz:) Onlar (Hristiyanlar, S, A, K) **الفِصْح** denilen bayrama girdiler, (S, K,) yahut onu kutladılar, (A,) (S, A, K,) ve oruçlarını açtılar, et yiyerek. (TA.) [Yahudiler hakkında da söylenir; anlamı: Onlar Pesah’ı kutladılar: bk. **الفِصْحُ**.]

تفصّح
5 **تفصّح** **ذ** (mecaz:) O, **فَصَاحَة** [bk. o] meleke yahut niteliğini ( **تَكَلَّفَ** ) (S, A, TA) **فِى كَلَامِهِ** [konuşmasında] yapmacıkla edindi; ayrıca ↓ **تفاصح**: (S:) yahut o, **فَصَاحَة** meleke­sini kullandı: yahut bazılarına göre, [fakat genel kıyasa göre bu anlam daha ziyade ↓ **تفاصح**’a ait görünür,] o, bu melekeye sahip olanlara benzemeyi yapmacıkla edindi; [yahut **فصاحة** gösterisi yaptı;] “ **الحِلْم** gösterisi yaptı” anlamındaki **تَحَلَّمَ** gibi [yani “yumuşak huyluluk,” vb.; bu anlamda **تَحَالَمَ** daha yaygın kullanılır]. (TA.) Ayrıca 1’in son kısmına bak.

6 **تَفَاْصَحَ** bir önceki paragrafa, iki yerde, bak.

10 **اـِسْتَفْصَحَ** [**استفصحهُ** (farz edilen mecaz:) O, onu **فَصِيح** saydı; yani iffetli/selim, yahut barbarlıktan arınmış, vb. anlamında; yani bir kelime yahut ibareyi: ve muhtemelen bir adam hakkında da benzer anlamda kullanılır: fakat belki klasik sonrası: onun ism-i mef’ûlü Mgh’de, **بنى** maddesinde geçer.] ― -b2- **اِسْتَفْصَحْتُهُ عَنْ كَذَا** (farz edilen mecaz:) [Ben ondan, böyle bir şeyi açıklamasını istedim: 4’ün ikinci yarısına bak]. (O ve K, **سنح** maddesinde.)

فَصْحٌ
**فَصْحٌ** **ذ** : **فَصِيحٌ**’e bak.

فِصْحٌ
**فِصْحٌ** **ذ** : **فَصِيحٌ**’e, ilk cümleye bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) soğuk sebebiyle bulutsuz bir gün; (ISh, T, TA,) yahut bulutsuz ve soğuksuz bir gün; ayrıca ↓ **مُفْصِحٌ**. (K.) ― -b3- Ve **الفِصْحُ** [yahut **عِيدُ الفِصْحِ**] (avamca **الفَصْح** diye telaffuz edilir, ISk, Msb) (mecaz:) Hristiyanların bayramı, (S, A, Msb, K,) [yani Paskalya,] oruçlarını açtıkları ve et yedikleri, (S, Msb,) kırk sekiz gün oruç tuttuktan sonra; bu günlerden sonraki pazar onların bayramıdır: (TA:) [ve Yahudilerin Pesah’ı; ayrıca **الفَاسِخَ** diye de adlandırılır; böylece **س** ve **خ** ile; daha doğru adı **عِيدُ الفَطِيرِ**’dir:] çoğulu **فُصُوحٌ**. (Msb, TA.)

فَصِيحٌ
**فَصِيحٌ** **ذ** Köpüğünden sıyrılmış süt, (S, A,) ve ağızdan (ilk sütten) arınmış; (A:) yahut ağızın kesilmesinden sonra gelen süt; ayrıca ↓ **فِصْحٌ**. (Lh, TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] (mecaz:) iffetli/selim; yani barbarlıktan arınmış: bu anlamda bir kelimeye yahut ifadeye, ve genel olarak dile, ve konuşana yahut yazana uygulanır: yani,] bir kelimeye yahut ifadeye uygulandığında, [harflerin uygunsuz birleşiminden ve gariplikten ve kıyasa aykırılıktan arınmış demektir; kullanım sıklığıyla Arapların fasih konuşanları arasında meşrulaşmamış olan (aşağıda **فَصَاحَةٌ**’ye bak): yahut] güzelliği işitmekle idrak edilen: (K:) ve genel olarak dile uygulandığında, [kuruluş zayıflığından ve kelimelerin uygunsuzluğundan arınmış; kelimelerin kendilerinde **فَصَاحَة** ile birlikte (ona tekrar bak):] avamın kullanımında, i‘rab kurallarının gözetildiği demektir: eşanlamlısı **مُعْرَبٌ**: (L;) [ve bazen şu anlama gelir] beliğ; eşanlamlısı **بَلِيغٌ**. [hâlbuki ondan aslında ayrıdır]: (S:) ve bir adama uygulandığında, [arzusunu ifade etmeye imkân veren bir melekeye sahip; dillerde **فَصَاحَة** ile (ona tekrar bak) yahut] sözde yahut dilde açık, anlaşılır yahut seçik; ayrıca ↓ **فَصْحٌ**; (K;) fakat bu sonuncusu pekiştirme sıfatıdır, [aslında mastar olduğu için,] **عَدْلٌ** gibi: (TA:) [ve bazen şu anlama gelir] beliğ; eşanlamlısı **بَلَيغٌ** [bununla ilgili yukarıda geçene bak]: (S, A:) yahut **مُنْطَلِقُ اللِّسَانِ** [yani dili tutuk olmayan, yahut beliğ, yahut sözde iffetli/selim], dilde iyi olanı kötü olandan ayırt etmeyi bilen: (TA;) erkeklere uygulandığında çoğulu **فُصَحَآءِ** ve **فِصَاحٌ** ve **فُصُحٌ**’dur, (K, TA,) sonuncusu, bir ismin kırık çoğulu tarzında yapılmıştır; **قَضِيبٌ**’in çoğulu **قُضُبٌ** gibi: (Sb, TA:) müennesi **فَصِيحَةٌ**’dir; bunun çoğulu **فِصَاحٌ** ve **فَصَائِحُ**’tir. (K, TA.) Ve şöyle dersin: **رَجُلٌ فَصِيحُ اللِّسَانِ** (farz edilen mecaz:) Dili Arapçayı doğru konuşan bir adam. (Msb.) Ve **لِسَانٌ فَصِيحٌ** **طَلْقٌ** ile aynı anlamdadır (farz edilen mecaz:) [tutuk olmayan bir dil, yahut beliğ, yahut sözde iffetli/selim]: (S:) yahut (mecaz:) beliğ bir dil. (A.) Ve **فَصِيحٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) konuşma yetisine sahip olan herhangi biri demektir; (S;) [yani] bir insan; (TA:) **أَعْجَمُ** ise “konuşma yetisinden yoksun olan” demektir; (S;) [yani] “bir hayvan;” ayrıca **صَامتٌ**: buradan şu söz gelir: **لَهُ مَالٌ فَصِيحٌ وَصَامِتٌ** (mecaz:) [sanki “Onun, insanlardan ve hayvanlardan oluşan malı vardır” demek gibi: fakat **صَامِتٌ**’e bak]. (TA.) Ve şiirde, (farz edilen mecaz:) açık, eşeğin anırmasına uygulanarak, anlamında da gelir. (L.)

فَصَاحَةٌ
**فَصَاحَةٌ** **ذ** , [**فَصُحَ**’ın mastarıdır, bk. o: bir kelimenin, genel olarak dilin, ve konuşanın yahut yazarın niteliğini ifade ederken, süte dair olan aynı kelimeden olarak (mecaz:) iffet/selâmet, yani barbarlıktan arınmışlık anlamına gelir: yani,] bir kelimede, harflerin uygunsuz birleşiminden ve gariplikten ve kıyasa aykırılıktan arınmışlık [fasih konuşan Araplar arasında kullanım sıklığıyla meşrulaşmamış olan; (KT, ve Mz 9. **نوع**’ta;) [çünkü] bunun döndüğü nokta, Arapların [fasih konuşanların] bir kelimeyi sık kullanmasıdır; (Mz, aynı yerde;) bir kelimenin bu niteliğe sahip olduğu, Arapçasına güvenilen Araplar tarafından sık kullanılmasıyla, yahut onunla eşanlamlı olana göre daha sık kullanılmasıyla bilinir: (El-Kazweenee, “ **Eedلh** ”da, Mz’nin aynı **نوع**’unda naklen:) ve [genel olarak] dilde, kuruluş zayıflığından (**ظَعْفُ التَّأْلِيفِ** bk. o) ve kelimelerin uygunsuzluğundan arınmışlık; kelimelerin kendilerinde **فَصَاحَة** ile birlikte: (KT:) ve konuşanda [yahut yazarda], dilde **فَصَاحَة** ile arzusunu ifade etmeye imkân veren bir meleke: (KT:) yahut dilde yahut lehçede iyilik ve doğruluk: (S:) yahut sözde yahut dilde açıklık, vuzuh, yahut seçiklik: (K:) ve [S ve A vb.’de **فَصِيحٌ**’in bir açıklamasıyla uyumlu olarak] bazen belâgat anlamında kullanılır; eşanlamlısı **بَلَاغَةٌ** [hâlbuki ondan aslında ayrıdır]. (MF.)

أَفْصَحُ
**أَفْصَحُ** **ذ** [Daha, ve en, iffetli/selim; yani barbarlıktan uzak; vb.]: Kur’ân xxviii. 34’te, dilde daha açık yahut daha anlaşılır yahut daha seçik anlamındadır. (Jel.)

أَفْصَحِيَّةٌ
[ **أَفْصَحِيَّةٌ** **ذ** Daha, ve en, iffetli/selim olma niteliği; yani barbarlıktan arınmışlık: vb.]

مُفْصَحٌ
**مُفْصَحٌ** **ذ** [yahut **أَفْصَحُوا**’dan mekân ismi olarak (4’e, son iki cümleye bak)] Hristiyanların **الفِصْحُ** denilen bayramı [yahut Paskalya (A.)] kutladıkları yer. [Ve görünüşe göre, Yahudilerin de kendilerince bu adla anılan bayramı, yani Pesah’ı kutladıkları yer.]

مُفْصِحٌ
**مُفْصِحٌ** **ذ** : **فِصْحٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, açıkça belirgin, zahir, yahut belli olan herhangi bir şey. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَصَحَ
فَصَحَ A ( n. ac. فَصْح 1 ),
a.  Shone, broke forth, rose upon ( dawn ).

فَصُحَ
فَصُحَ U ( n. ac. فَصَاْحَة 22t ),
a.  Was pure, clear; was skimmed ( milk ).

b.  Was clear, perspicuous, lucid; was fluent, eloquent.

فَصَّحَ
فَصَّحَ II ,
a.  see ( فَصُحَ ) ( a ).

أَفْصَحَ
أَفْصَحَ IV ,
a.  see ( فَصُحَ ) ( a ), ( b ).

c.  Appeared, shone forth ( dawn ).

d.  Was clear, plain, evident.

e.  [ 'An ], Revealed, exposed.

f.  [ coll. ], Kept the Passover; kept Easter.

تَفَصَّحَ
تَفَصَّحَ V ,
a.  Spoke clearly, fluently.

b.  see VI .

تَفَاْصَحَ
تَفَاْصَحَ VI
a.  [ Fī ], Was refined, choice, fastidious in ( his language ).

اِسْتَفْصَحَ
اِسْتَفْصَحَ X ,
a.  Deemed chaste.

b.  Asked for an explanation.

فَصْح
فَصْح 1 ,
a.  see 25 (a) , ( b ).

b.  [ coll. ],  see 2 (a) .

فِصْح
فِصْح 2 ,
a.  Easter; Passover.

b.  see 25 (a) .

فِصْحِيّ
فِصْحِيّ 2yi ,
a.  Paschal; Easter.

فَصَاْحَة
فَصَاْحَة 22t ,
a.  Clearness, purity; chasteness of language; perspicuity, perspicuousness, lucidity; intelligibility; distinctness; fluency, eloquence.

فَصِيْح
فَصِيْح 25 ,
a.  Pure, clear; skimmed ( milk ).

b.  ( pl. فُصُح 10 ,  فِصَاْح 23 ,  فُصَحَآءُ 43 ), Clear, perspicuous, lucid; intelligible; distinct; fluent, eloquent.

فَصِيْحَة
فَصِيْحَة 25t , ( pl. فِصَاْح 23 ,  فَصَاْئِحُ 46 ),
a.  fem. of فَصِيْح 25 .

أَفْصَحَ
N. Ag. أَفْصَحَ IV ,
a.  Clear, plain, evident, manifest.

b.  Clear, bright, fine, cloudless ( day ).

##### Türkçe

فَصَحَ
فَصَحَ A ( n. ac. **فَصْح** 1 ),
a. Parladı, yarıldı, ortaya çıktı, yükseldi ( şafak ).

فَصُحَ
فَصُحَ U ( n. ac. **فَصَاْحَة** 22t ),
a. Saf, berrak oldu; kaymağı alınmış oldu ( süt ).

b. Açık, vâzıh, parlak oldu; akıcı, fasih oldu.

فَصَّحَ
فَصَّحَ II ,
a. bak ( **فَصُحَ** ) ( a ).

أَفْصَحَ
أَفْصَحَ IV ,
a. bak ( **فَصُحَ** ) ( a ), ( b ).

c. Göründü, parladı ( şafak ).

d. Açık, yalın, belirgin oldu.

e. [ 'An ], Açığa vurdu, ortaya çıkardı.

f. [ coll. ], Fısıh’ı icra etti; Paskalya’yı icra etti.

تَفَصَّحَ
تَفَصَّحَ V ,
a. Açık, akıcı konuştu.

b. bak VI .

تَفَاْصَحَ
تَفَاْصَحَ VI
a. [ Fī ], (dilinde) seçkinleşmiş, seçme, titiz oldu.

اِسْتَفْصَحَ
اِسْتَفْصَحَ X ,
a. İffetli (fasih) saydı.

b. Bir açıklama istedi.

فَصْح
**فَصْح** 1 ,
a. bak 25 (a) , ( b ).

b. [ coll. ], bak 2 (a) .

فِصْح
**فِصْح** 2 ,
a. Paskalya; Fısıh.

b. bak 25 (a) .

فِصْحِيّ
**فِصْحِيّ** 2yi ,
a. Paskalya’ya ait; Paskalya.

فَصَاْحَة
**فَصَاْحَة** 22t ,
a. Açıklık, saflık; dilin iffetliliği; vuzuh, vuzuhluluk, parlaklık; anlaşılabilirlik; seçiklik; akıcılık, fesahat.

فَصِيْح
**فَصِيْح** 25 ,
a. Saf, berrak; kaymağı alınmış ( süt ).

b. ( pl. **فُصُح** 10 , **فِصَاْح** 23 , **فُصَحَآءُ** 43 ), Açık, vâzıh, parlak; anlaşılır; seçik; akıcı, fasih.

فَصِيْحَة
**فَصِيْحَة** 25t , ( pl. **فِصَاْح** 23 , **فَصَاْئِحُ** 46 ),
a. **فَصِيْح** 25’in müennesi.

أَفْصَحَ
N. Ag. **أَفْصَحَ** IV ,
a. Açık, yalın, belirgin, âşikâr.

b. Açık, parlak, güzel, bulutsuz ( gün ).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فصح
فَصُحَ - يَفْصُحُ - فَصِيْح - أَفْصَح
فَصُحَ - يَفْصُحُ + الكائن: بان وظهر بجلاء ووضوح بعد ذهاب ما كان يغمره ويحجبه من عتمة أو رغوة أو دخان أو ما شابه
فَصِيْح: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَصُحَ - يَفْصُحُ ": الشيء الذي " فَصُحَ ": اللبن أو الماء الصافي، أو الفجر، أو القول، أو ما شابه
القول الفصيح: الواضح الجلي الذي لا يشوبه ولا يحجب معناه شائبة من ضعف باللسان أو عجمة
أَفْصَح: اسم تفضيل من " فَصِيْح ": أحسن فصاحة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ظهور الكائن بكامل حقيقته بعد الكشف والتعرية وزوال الستر والغطاء " وهي:
سَفَرَ - يَسْفِرُ، ضَحِيَ - يَضْحَى (ضَحَى - يَضْحَى)، عَرِيَ - يَعْرَى، عَرِبَ - يَعْرَبُ (عَرُبَ - يَعْرُبً)، فَصُحَ - يَفْصُحُ، فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر)
أفصح
 	﴿وأخي هارون هو أفصح مني لسانا فأرسله معي ردءا يصدقني إني أخاف أن يكذبوني(34)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [فصح] ف ص ح: رجل فصِيحٌ وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و فَصُحَ العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و تَفَصَّح في كلامه و تَفَاصحَ تكلف الفصاحة و أفْصَحَ العجمي إذا تكلم بالعربية
معجم الفرائد القرآنية:
ف ص ح
" أَفْصَحُ " في قولـه تعالـى :"وَأَخِي هَرُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً " (33) الفرقان .
فَصُح الرجل: أي جادت لغته، والفصاحة خلوص الكلام بحيث لا يلتبس على سامعه .
الراغب
فصح
- [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي:
- 352 - وتحت الرغوة اللبن الفصيح
(هذا عجز بيت، وصدره:
ولم يخشوا مصالته عليهم
واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184)
ومنه استعير: فصح الرجل: جادت لغته، وأفصح: تكلم بالعربية، وقيل بالعكس، والأول أصح] (ما بين [ ] نقله السيوطي في المزهر 1/184). وقيل: الفصيح: الذي ينطق، والأعجمي: الذي لا ينطق، قال: }وأخي هارون هو أفصح مني لسانا{ [القصص/34]، وعن هذا استعير: أفصح الصبح: إذا بدا ضوؤه، وأفصح النصارى: جاء فصحهم، أي: عيدهم.
ملخص اللسان:
1.     وفَصُح الأَعجميُّ يفْصُح، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه
2.     الفَصاحةُ: البَيان؛ رجل فَصِيح وكلام فَصِيح  أَي بَلِيغ،
3.     ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ.
4.     وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ
5.     .وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ  اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛
لسان العرب
● -   فصح: الفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم  فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛  وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح  أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما  كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ،  وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد يجيء في الشعر في  وصف العُجْم أَفْصَحَ يريد به بيان القول، وإن كان بغير العربية؛ كقول  أَبي النجم:  أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا  يعني صوت الحمار انه أَعجم، وهو في آذان الأُتُن فصيح بَيِّنٌ.  وفَصُح الأَعجميُّ، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه، وقيل:  جادت لغته حتى لا يَلْحَنُ، وأَفْصَح كلامه إِفْصاحاً. وأَفْصَح: تكلم  بالفَصاحةِ؛ وكذلك الصبي؛ يقال: أَفْصَحَ الصبيُّ في مَنْطِقِه إِفْصاحاً إِذا  فَهِمْتَ ما يقول في أَوّل ما يتكلم. وأَفْصَحَ الأَغْتَمُ إِذا فهمت  كلامه بعد غُتْمَتِه. وأَفْصَح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه  وكَشَفَه.وفَصُح الرجلُ وتَفَصَّح إِذا كان عربيّ اللسان فازداد فَصاحة؛ وقيل  تَفَصَّح في كلامه. وتَفاصَح: تكلَّف الفَصاحةَ. يقال: ما كان فَصِيحاً ولقد  فَصُحَ فَصاحة، وهو البَيِّنُ في اللسان والبَلاغة. والتَّفَصُّحُ:  استعمال الفصاحة، وقيل: التَّشَبُّه بالفُصَحاء، وهذا نحو قولهم: التَّحَلُّم  الذي هو إِظهار الحِلْم.  وقيل: جميعُ الحيوان ضربان: أَعجَمُ وفَصِيح، فالفصيح كلُّ ناطق،  والأَعجمُ كلُّ ما لا ينطق. وفي الحديث: غُفِر له بعدد كل فَصِيح وأَعْجَم؛  أَراد بالفصيح بني آدم، وبالأَعجم البهائم. والفَصِيحُ في اللغة: المنطلق  اللسان في القول الذي يَعْرف جَيِّدَ الكلام من رديئه، وقد أَفْصَح الكلامَ  وأَفْصَحَ به وأَفْصَح عن الأَمر. ويقال: أَفْصِحْ لي يا فلان ولا  تُجَمْجِمْ؛ قال: والفصيح في كلام العامة المُعْرِبُ.  ويوم مُفْصِح: لا غَيْمَ فيه ولا قُرَّ. الأَزهري: قال ابن شميل: هذا  يومٌ فِصْحٌ كما ترى إِذا لم يكن فيه قُرّ. والفِصْحُ: الصَّحْو من القُرّ،  قال: وكذلك الفَصْيَةُ، وهذا يومٌ فَصْيةٌ كما ترى، وقد أَفْصَيْنا من  هذا القُرّ أَي خرجنا منه. وقد أَفْصَى يومُنا وأَفْصَى القُرّ إِذا  ذهب.وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ  اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛ قال نَضْلَةُ السُّلَمِيُّ:  رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،  ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ  فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،  وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ  ويروى: اللبن الصريح. قال ابن بري: والرَّغوة، بالضم والفتح والكسر.  وأَفْصَحَتِ الشاةُ والناقة: خَلَصَ لَبَنُهما؛ وقال اللحياني:  أَفْصَحَتِ الشاةُ إِذا انقطع لِبَؤُها وجاء اللبنُ بَعْدُ والفِصْحُ، وربما سمي  اللبن فِصْحاً وفَصِيحاً. وأَفْصَحَ البَوْلُ: كأَنه صَفا، حكاه ابن  الأَعرابي، قال: وقال رجل من غَنِيٍّ مَرِضَ: قد أَفْصَحَ بولي اليومَ وكان  أَمسِ مثلَ الحِنَّاء، ولم يفسره.  والفِصْحُ، بالكسر: فِطْرُ النصارَى، وهو عِيدٌ لهم. وأَفْصَحُوا: جاء  فِصْحُهم، وهو إِذا أَفْطَرُوا وأَكلوا اللحم.  وأَفْصَحَ الصُّبحُ: بدا ضوءُه واستبان. وكلُّ ما وَضَحَ، فقد أَفْصَحَ.  وكلُّ واضح: مُفْصِحٌ. ويقال: قد فَصَحَكَ الصُّبح أَي بان لك وغَلبَك  ضوءُه، ومنهم من يقول: فَضَحَكَ، وحكى اللحياني: فَصَحه الصبحُ هجم  عليه.وأَفْصَح لك فلانٌ: بَيَّن ولم يُجَمْجِمْ. وأَفْصَح الرجل من كذا إِذا  خرج منه.
مقاييس اللغة:
(فصح) الفاء والصاد والحاء أصلٌ يدلُّ على خُلوصٍ في شيءٍ ونقاء من الشَّوب. من ذلك: اللِّسان الفصيح: الطَّليق. والكلام الفصيح: العربيّ. والأصلُ أفْصَحَ اللّبَنُ: سكنت رَُِغوتُه. وأفْصَحَ الرّجل: تكلَّم بالعربيَّة. وفَصُح: جادت لغتُه حتَّى لا يلحَنُ. في كتاب ابن دريد([5]) : "أفصح العربيُّ إفصاحاً، وفَصُح العجميُّ فَصاحةً، إذا تكلَّم بالعربية". وأُراه غلطاً، والقول هو الأوّل. وحكَى: فَصُحَ اللبنُ فهو فصيح، إذا أُخذت عنه الرِّغوة. قال:
* وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) *
ويقولون: أفصَحَ الصُّبح، إذا بدا ضوؤُه. قالوا: وكلُّ واضحٍ مُفْصِحٌ. ويقال إنَّ الأعجم: ما لا ينطق، والفصيحَ: ما ينطق.
ومما ليس من هذا الباب الفِصْح([7]) : عيدُ النصارى، يقال: أفصحوا: جاء فِصحُهم.
القاموس المحيط:
الفَصْحُ والفَصاحَةُ البيانُ، فَصُحَ، ككَرُمَ، فهو فَصيحٌ وفَصْحٌ من فُصَحاءَ وفِصاحٍ وفُصُحٍ، وهي فَصيحةٌ من فِصاحٍ وفَصائِحَ، أو اللَّفْظُ الفَصيحُ ما يُدْرَكُ حُسْنُهُ بالسَّمْعِ. وفَصُحَ الْأَعْجَمِيُّ، ككَرُمَ تَكَلَّمَ بالعَرَبِيَّةِ، وفُهِمَ عنه، أو كان عرَبِيّاً فازْدادَ فَصاحَةٌ، كتَفَصَّحَ. وأفْصَحَ تكَلَّمَ بالفصاحَةِ. ويومٌ فِصْحٌ، بالكسر، ومُفْصِحٌ بلا غَيْمٍ ولا قُرٍّ. وأفْصَحَ اللَّبَنُ ذَهَبَتْ رَغْوَتُهُ،
كفَصَّحَ، أو انْقَطَعَ اللِّبَأُ عنه، والشَّاةُ: خَلَصَ لَبَنُها، والبَوْلُ: صفا، والنَّصارى: جاء فِصْحُهُمْ، بالكسر، أي: عِيدُهُمْ، والصُّبْحُ: اسْتَبانَ، والرَّجُلُ: بَيَّنَ، والشيءُ: وضَحَ. وفَصَحَكَ الصُّبْحُ: بانَ لك، وغَلَبَكَ ضَوْءُهُ.
تاج العروس:
فصح
الفَصْحُ والفَصَاحَة : البَيَان . قال شيخُنا : قال أَئمّةُ الاشتقاقِ وأَهلُ النَّظَر : مدارُ تركيب الفَصاحةِ على الظُّهُور . وقال أَئمّة المعاني والبيان : حيث ذَكَر أَهل اللغة الفَصَاحَةَ فمُرادهم بها كثرةُ الاستعمال كما أَشار إِليه الشّهابٍ في العناية في هود وأَنّهُمْ قد يستعملونها مُرَادِفةً للبلاغة كما دلَّ عليه الاستعمال يقال : ما كان فَصيحاً ولقد فَصُحَ ككرُمَ فَصَاحةً فهو فَصيحٌ وهو البيِّن في اللِّسان والبَلاغَةِ . ومن المجاز : لسان فصِيحٌ أَي طَلْقٌ . ورجل فَصْحٌ على المبالغة كزيد عَدْل من قَومٍ فُصْحاءَ وفِصَاحٍ وفُصُحٍ بضمتين . قال سيبويه : كسَّروه تكسيرَ الاسم نحو قَضِيب وقُضُب . وهي فصِيحَةٌ من نِسْوَةٍ فِصَاحٍ وفَصَائحَ . أَو اللَّفْظ الفَصِيح : ما يُدرَكُ حُسْنُه بالسَّمْع . ومن المجاز : فَصُحَ الأَعجميّ ككَرُم فَصاحَةً إِذا تكلَّمَ بالعَربيّة وفُهِم عَنْه أَو فَصُحَ : كَان عَربيَّا فازداد فصاحَةً وفي المصباح جادت لغتُه فلم يلْحن كتفصَّحَ وتَفاصحَ : تكلَّف الفَصَاحة والتَّفصُّحُ : استعمالُ الفصاحَة وقيل التَّشبُّه بالفُصحاءِ وهذا نحو قولهم : التحلُّم هو إِظهار الحِلْم . والفَصِيح : المنطلق اللِّسَان في القول الذي يعرفُ جيِّدَ الكلام من رديئة . وقد أَفصحَ إِذا تكلَّم بالفَصاحةِ . وأَفصح الكلامَ وأَفصح به وأَفصَح الرجُلُ القَوْلَ . فلمَّا كثُر وعُرِفَ أَضمرُوا القولَ واكتفَوْا بالفِعل مثل أَحْسنَ وأَسْرَعَ وأَبطأَ إِنّما هو أَحسنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ وقد يجيءُ في الشِّعْر في وَصْف العُجْم أَفصَحَ يريد به بَيَان القوْل وإِن كان بغير العَربيّة كقول أَبي النَّجْم . أَعجَمَ في آذانها فَصيحاَ يعنى صَوتَ الحمارِ أَنّه أَعجمُ وهو في آذان الأُتن فَصِيحٌ بيِّنٌ . ومن المجاز في التهذيب عن ابن شُميل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما تَرى الفصْحُ بالكسر : الصًّحْوُ من القُرّ ويومٌ مُفصِحٌ : بلا غَيمٍ ولا قُرٍّ ونُفصح من شِتَائِنَا : نتخلَّص . وكذلك أَفصَيْنَا من هذا القُرّ أَي خرجْنَا منه وقد أَفْصَى يوْمُنا وأَفْصَى القُرُّ إِذَا ذَهبَ . وأَفصح اللَّبنُ ذَهَبتْ رَغْوَتَه فهو مُفصِحٌ كفصَّحَ هكذا عندنا بالتشديد ومثله في الأَساس وفي بعضِ ككَرُمَ ثلاثياًّ وعليه اقتصر الجوهريّ في الصّحاح ونصُّه : وفَصُحَ اللّبنُ إِذا أُخِذتْ عنه الرَّغْوَةُ قال نَضْلَةُ السُّلَمىّ :
رَأَوهُ فازدرَوْهُ وهْوَ خرْقٌ ... ويَنْفَعُ أَهلَه الرَّجلُ
القَبِيحُ فلَمُ يَخْشَوْا مَصَالَتَه علَيْهِمْ ... وتَحْتَ الرَّغْوةِ اللَّبَنُ الفَصيحُ
ويُروَى : اللَّبنُ الصَّريح أَو أَفصحَ اللّبَنُ : انقطعَ اللِّبَأُ عنه وعليه اقتصرَ في اللِّسَان . وأَفصَحَت الشّاةُ : خَلَصَ لبنُها وكذلك الناقَة . وقال اللِّحْيَانّي : أَفصحَت الشّاةُ إِذا انقطعَ لبِؤُهَا وجاءَ اللَّبَنُ بَعْدُ . وربَّمَا سُمِّيَ اللّبنُ فِصْحاً وفَصِيحاً . وفي الأَساس فصح : سَقَاهمْ لَبَناً فَصِيحاً . وأَفصحَ البَوْلُ كأَنّه صَفَا حكاه ابنُ الأَعرابيّ قال : وقال رجلٌ من غَنىّ مَرِضَ : قد أَفصحَ بَوْلِي اليومَ وكان أَمسِ مِثلَ الحِنِّاءِ . ولم يُفسِّره . ومن المجاز : أَفصحَ النّصارَى : جاءَ فِصْحُهم بالكسر أَي عِيدُهم وهو نَوْرُوزُهم ومُعَيَّدُهم وهو إِذا أَفطَروا وأَكلوا اللّحمَ ومثله في المصباح وقال ابن السِّكِّيت في باب ما هو مكسور الأَوّل ومما تفتحه العَامّة : وهو فِصْحُ النّصارَى إِذا أَكَلوا اللَّحْمَ وأَفْطَرُوا . والجمع فُصُوحٌ كحِمْلِ وحُمْولِ . وأَفصَح النَّصَارَى بالأَلف : أَفطروا من الفِصْح وهو عِيدُهم مثلُ عِيد المسلمين وصَومُهم ثمانيةٌ وأَربعون يوماً ويومُ الأَحدِ الكائِنُ بعد ذلك هو العِيد . من المجاز شَرِبْنا حتّى اَفصحَ الصُّبْحُ أَي بدا ضَوْؤُه و استبانَ . و أَفصحَ لك الرَّجُلُ : بيَّنَ ولم يُجَمْجِم . وأَفصحَ الشَّيْءُ : وَضَحَ وكلّ واضِحٍ مُفْصِحٌ . ويقال : قد فَصَحكَ الصُّبْحُ أَي بانَ لكَ وغَلَبَك ضَوْؤُه ومنهم من يقول : فَضَحَك . وحَكَى اللِّحْيَانّي : فصَحَه الصُّبْحُ : هَجَمَ عَليْه . ومما يستدرك عليه : أَفصحَ الصّبيُّ في مَنْطقة إِفصاحاً . إِذا فهِمْتَ ما يقول في أولِ ما يَتَكلَّم . وأَفصحَ الأَغتمُ إِذا فَهِمْتَ كلاَمَه بعد غُتْمَته . وأَفصح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه وكَشَفه . وفي الأَساس : إِذا لَخّصَه وهو مَجاز . وفي الحديث : غُفِرَ لَهُ بِعَددِ كلِّ فَصيحٍ وأَعجَمَ أراد بالفصيح بن آدم وبالأعاجم البهائمَ . وكذا قولهم : له مالٌ فصيحٌ وصامِتٌ . والفصيح في كلام العَامّة : المُعْرَب . واَفصحَ الرَّجلُ من كذا إِذا خَرَجَ منه كذا في الصّحَاح

##### Türkçe

**فصح**
**فَصُحَ** - **يَفْصُحُ** - **فَصِيْح** - **أَفْصَح**
**فَصُحَ** - **يَفْصُحُ** + varlık: karanlık veya köpük ya da duman yahut benzeri şeylerden onu kaplayıp örten şeyin gitmesinden sonra, açıklık ve seçiklikle belirip ortaya çıktı.
**فَصِيْح**: “**فَعيل**” vezni üzere: “**فَصُحَ - يَفْصُحُ**”tan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: “**فَصُحَ**” olan şey: duru süt veya duru su, yahut fecir, yahut söz, yahut benzeri.
Fasih söz: zayıflık (dilde) veya acemlikten bir bulanıklığın ona karışmadığı ve manasını örtmediği açık, apaçık olan.
**أَفْصَح**: “**فَصِيْح**”tan ism-i tafdîl: fasahatçe daha güzel.
Ve lafız, “varlığın, örtünün ve kapağın kalkması, setrin ve örtünün zail olması sonrasında tam hakikatiyle ortaya çıkması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَفَرَ - يَسْفِرُ**، **ضَحِيَ - يَضْحَى** (**ضَحَى - يَضْحَى**)، **عَرِيَ - يَعْرَى**، **عَرِبَ - يَعْرَبُ** (**عَرُبَ - يَعْرُبً**)، **فَصُحَ - يَفْصُحُ**، **فَسَرَ - يَفْسِرُ** (**فَسَرَ - يَفْسُر**)

أفصح
 	﴿Ve kardeşim Harun, dilce benden daha fasih olandır; onu benimle bir yardımcı olarak gönder, beni tasdik etsin; ben, beni yalanlamalarından korkuyorum (34)﴾ **القصص**

مختار الصحاح
● [**فصح**] ف ص ح: fasih bir adam ve fasih bir söz; yani beliğ. Ve fasih bir dil; yani akıcı. Ve denir ki: her konuşan fasihdir; konuşmayan ise a‘cemdir. Ve **فَصُحَ** olan a‘cem: dili güzelleşti, ta ki lahn yapmasın. Ve باب الكل zarf babıdır. Ve **تَفَصَّح** sözünde. Ve **تَفَاصحَ**: fasahati tekellüf etti. Ve a‘cem **أفْصَحَ** etti: Arapça ile konuştuğu zaman.

معجم الفرائد القرآنية:
ف ص ح
“**أَفْصَحُ**”, Yüce’nin sözü olan: “وَأَخِي هَرُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً” (33) **الفرقان**.
**فَصُح** adam: yani dili güzelleşti; ve fasahat, sözün arınmışlığıdır; öyle ki dinleyene karışık gelmez.

الراغب
**فصح**
- [**الفصح**: şeyin, ona karışan şeyden arınmışlığı. Aslı sütte olup denir ki: **فصح** süt ve **أفصح** (bak: **الأفعال** 4/30; ve **القاموس**. **فصح**); o halde o, **مفصح** ve **فصيح**tir: köpükten soyunduğu zaman. Ve rivayet edilmiştir:
- 352 - Köpüğün altında fasih süt
(bu bir beytin aczıdır; sadrı:
ولم يخشوا مصالته عليهم
Nisbetinde ihtilaf edilmiştir; Ebû Muhcen es-Sekafî’ye denildi, ve Nudla es-Sülemî’ye denildi; ve İbn Düreyd onu el-Hâris’e nisbet etti. Bak: **البيان والتبين** 3/338; ve **اللسان** (**فصح**) ; ve **المجمل** 3/722; ve **الجمهرة** 2/163; ve **المزهر** 1/184)
Ve ondan istiâre edilmiştir: **فصح** adam: dili güzelleşti; ve **أفصح**: Arapça ile konuştu; ve tersine denildi; birincisi daha sahih] ([ ] arasındakini Süyûtî **المزهر** 1/184’te nakletmiştir). Ve denildi ki: **الفصيح**: konuşan olandır; ve **الأعجمي**: konuşmayan olandır. Dedi ki: ﴿وأخي هارون هو أفصح مني لسانا﴾ [**القصص**/34]. Ve bundan istiâre edilmiştir: **أفصح** sabah: ışığı belirdiği zaman. Ve **أفصح** Hristiyanlar: **فصح**ları geldi; yani bayramları.

ملخص اللسان:
1.     Ve **فَصُح** a‘cem **يفْصُح**, damme ile, **فَصاحة**: Arapça ile konuştu ve ondan anlaşıldı.
2.     **الفَصاحة**: beyan; fasih adam ve fasih söz; yani beliğ.
3.     Ve dili fasih; yani akıcı.
4.     Ve adam sözü **أَفْصَحَ** etti.
5.     Ve süt **أَفصح** etti: **اللِّبأُ** ondan gitti; ve sütten **المُفْصِحُ** da böyledir. Ve süt **فَصُحَ**: köpük ondan alındığı zaman.

لسان العرب
● -   **فصح**: **الفَصاحة**: beyan; adam **فَصُحَ** **فَصاحة**; o halde o, **فَصِيح**tir; **فُصَحاء** ve **فِصاحٍ** ve **فُصُحٍ** kavminden. Sîbeveyh dedi ki: onu, isim kırması gibi kırdılar; **قضيب** ve **قُضُب** gibi. Ve **فَصِيحة** bir kadın; **نِسوة**den **فِصاحٍ** ve **فَصائحَ**. Dersin ki: fasih adam ve fasih söz; yani beliğ; ve dili fasih; yani akıcı. Ve adam sözü **أَفْصَحَ** etti; sonra çoğalıp bilindiğinde, “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; **أَحْسَنَ** ve **أَسْرَعَ** ve **أَبْطَأَ** gibi; halbuki o, ancak “şeyi **أَحْسَنَ** etti” ve “işi **أَسرعَ** etti”dir. Ve şiirde, a‘cemlerin vasfında **أَفْصَحَ** gelir; onunla sözün beyanını kasteder; Arapça olmasa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا
yani eşeğin sesi; o, a‘cemdir; fakat dişi eşeklerin kulaklarında fasih, açık-seçiktir. Ve a‘cem **فَصُح** etti; damme ile, **فَصاحة**: Arapça ile konuştu ve ondan anlaşıldı. Ve denildi ki: dili güzelleşti, ta ki lahn yapmasın. Ve sözünü **أَفْصَحَ** etti, **إِفْصاحاً**. Ve **أَفْصَحَ**: fasahat ile konuştu; çocuk da böyledir; denir ki: çocuk, konuşmasının başında söylediğini anladığın zaman, mantığında **أَفْصَحَ** etti, **إِفْصاحاً**. Ve **الأَغْتَمُ** **أَفْصَحَ** etti: **غُتْمَتِه**sinden sonra sözünü anladığın zaman. Ve bir şeyden **أَفْصَحَ** etti, **إِفصاحاً**: onu beyan etti ve açığa çıkardı. Ve adam **فَصُحَ** etti ve **تَفَصَّح** etti: Arap dilli olup fasahatçe arttığı zaman; ve denildi ki: sözünde **تَفَصَّح** etti. Ve **تَفاصَح**: fasahati tekellüf etti. Denir ki: fasih değildi; ama gerçekten **فَصُحَ** etti, **فَصاحة**; o, dilde ve belagatte açık-seçik olandır. Ve **التَّفَصُّح**: fasahati kullanmaktır; ve denildi ki: **الفُصَحاء**ya benzemektir; bu, onların “**التَّحَلُّم** ki o, hilm’i izhar etmektir” sözleri gibidir. Ve denildi ki: bütün hayvan iki kısımdır: **أَعجَمُ** ve **فَصِيح**; fasih, her konuşandır; a‘cem ise konuşmayan her şeydir. Hadiste: “ona, her fasih ve a‘cem sayısınca mağfiret olundu”; fasihle Âdemoğlunu, a‘cemle hayvanları kastetti. Ve dilde **الفَصِيح**: sözde dili akıcı olan; iyi sözü kötüsünden bilen. Ve sözünü **أَفْصَحَ** etti; ve onunla **أَفْصَحَ** etti; ve işten **أَفْصَحَ** etti. Ve denir ki: “bana **أَفْصِحْ** et ey falan, ve mırıldanma.” Dedi ki: avamın كلامında fasih, **المُعْرِبُ**dur. Ve **يوم مُفْصِح**: içinde ne bulut ne de **قُرَّ** olan. Ezherî: İbn Şümeyl dedi ki: içinde **قُرّ** bulunmadığı zaman, gördüğün gibi bu gün **يومٌ فِصْحٌ**tur. Ve **الفِصْحُ**: **قُرّ**dan arınmış açıklık. Dedi ki: **الفَصْيَةُ** da böyledir; gördüğün gibi bu gün **يومٌ فَصْيةٌ**dir. Ve “bu **قُرّ**dan **أَفْصَيْنا**”; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أَفْصَى** etti ve **قُرّ** **أَفْصَى** etti: gittiği zaman. Ve süt **أَفصح** etti: **اللِّبأُ** ondan gitti; ve sütten **المُفْصِحُ** da böyledir. Ve süt **فَصُحَ**: köpük ondan alındığı zaman. Nudla es-Sülemî dedi ki:
رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،
ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ
فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،
وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ
Ve “**اللبن الصريح**” diye rivayet olunur. İbn Berrî dedi ki: **الرَّغوة**; damme ile, fetha ile ve kesra ile. Ve koyun ve deve **أَفْصَحَت**: sütleri arındı. Lihyânî dedi ki: koyun **أَفْصَحَت**: **لِبَؤُ**su kesildiği ve sonra süt geldiği zaman. Ve **الفِصْحُ**; bazen süte **فِصْحاً** ve **فَصِيحاً** denildi. Ve idrar **أَفْصَحَ** etti: sanki duruldu; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Dedi ki: Ganiyy’den hasta bir adam dedi ki: “bugün idrarım **أَفْصَحَ** etti; dün ise kına gibiydi”; onu tefsir etmedi. Ve **الفِصْحُ**, kesra ile: Hristiyanların **فِطْرُ**udur; onlar için bir bayramdır. Ve **أَفْصَحُوا**: **فِصْحُ**ları geldi; o, iftar edip et yedikleri zamandır. Ve sabah **أَفْصَحَ** etti: ışığı belirdi ve seçikleşti. Ve her ne açıklık kazandıysa, **أَفْصَحَ** etmiştir. Ve her açık olan: **مُفْصِحٌ**tir. Ve denir ki: “sabah seni **فَصَحَكَ** etti”; yani sana belli oldu ve ışığı sana galip geldi. Ve onlardan kimi “**فَضَحَكَ**” der. Lihyânî rivayet etti: sabah onu **فَصَحَه** etti: onun üzerine ansızın bastı. Ve falan sana **أَفْصَحَ** etti: beyan etti ve mırıldanmadı. Ve adam, şundan **أَفْصَحَ** etti: ondan çıktığı zaman.

مقاييس اللغة:
(**فصح**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الحاء**, bir asıldır; bir şeyde arınmışlığa ve karışımdan temizliğe delalet eder. Bundan: fasih dil: akıcı. Ve fasih söz: Arapça olan. Asıl: süt **أفْصَحَ** etti: köpüğü sakinleşti. Ve adam **أفْصَحَ** etti: Arapça ile konuştu. Ve **فَصُح**: dili güzelleşti, ta ki lahn yapmasın. İbn Düreyd’in kitabında: “Arap **أفصح** etti, **إفصاحاً**; ve a‘cem **فَصُح** etti, **فَصاحةً**; Arapça ile konuştuğu zaman.” Ve onu hata görürüm; söz birincisidir. Ve rivayet etti: süt **فَصُحَ** etti; o halde o **فصيح**tir; köpük ondan alındığı zaman. Dedi ki:
* Köpüğün altında fasih süt *
Ve derler: sabah **أفصَحَ** etti; ışığı belirdiği zaman. Dediler ki: her açık olan **مُفْصِحٌ**tir. Ve denir ki: **الأعجم**: konuşmayan şeydir; ve **الفصيح**: konuşan şeydir.
Ve bundan olmayan: **الفِصْح**: Hristiyanların bayramı; denir ki: **أفصحوا**: **فِصحُهم** geldi.

القاموس المحيط:
**الفَصْحُ** ve **الفَصاحَةُ**: beyan. **فَصُحَ**, **ككَرُمَ**, o halde o **فَصيحٌ** ve **فَصْحٌ**tur; **فُصَحاءَ** ve **فِصاحٍ** ve **فُصُحٍ**den. Ve o, **فَصيحةٌ**dir; **فِصاحٍ** ve **فَصائِحَ**den. Yahut fasih lafız: güzelliği işitme ile idrak edilendir. Ve a‘cem **فَصُحَ** etti, **ككَرُمَ**: Arapça ile konuştu ve ondan anlaşıldı; yahut Arap idi de fasahatçe arttı; **كتَفَصَّحَ** gibi. Ve **أفْصَحَ**: fasahat ile konuştu. Ve **يومٌ فِصْحٌ**, kesra ile; ve **مُفْصِحٌ**: bulutsuz ve **قُرّ**süz. Ve süt **أفْصَحَ** etti: köpüğü gitti; **كفَصَّحَ** gibi; yahut **اللِّبَأُ** ondan kesildi. Ve koyun: sütü arındı. Ve idrar: duruldu. Ve Hristiyanlar: **فِصْحُهُمْ** geldi; kesra ile; yani bayramları. Ve sabah: seçikleşti. Ve adam: beyan etti. Ve şey: açık oldu. Ve “sabah seni **فَصَحَكَ** etti”: sana belli oldu ve ışığı sana galip geldi.

تاج العروس:
**فصح**
**الفَصْحُ** ve **الفَصَاحَة**: beyan. Şeyhimiz dedi ki: اشتقاق imamları ve nazar ehli dedi: fasahat terkibinin mihveri, zuhur üzerinedir. Ve maânî ve beyan imamları dedi: dil ehli fasahati zikrettikleri vakit, onunla muradları كثرة الاستعمالdir; şihâbın **العناية**’de **هود** hakkında işaret ettiği gibi; ve onların onu, استعمالın delalet ettiği üzere, belagata müradif olarak kullanmaları mümkündür. Denir ki: fasih değildi; ama gerçekten **فَصُحَ** etti, **ككرُمَ**, **فَصاحةً**; o halde o **فَصيحٌ**tir; o, dilde ve belagatte açık-seçik olandır. Mecazdan: fasih dil; yani akıcı. Ve mübalağa üzere **رجل فَصْحٌ**; Zeyd **عَدْل** gibi; **فُصْحاءَ** ve **فِصَاحٍ** ve iki dammeli **فُصُحٍ** kavminden. Sîbeveyh dedi ki: onu, isim kırması gibi kırdılar; **قَضِيب** ve **قُضُب** gibi. Ve o, **فصِيحَةٌ**dir; **نِسْوَةٍ**den **فِصَاحٍ** ve **فَصَائحَ**. Yahut fasih lafız: güzelliği işitme ile idrak edilendir. Mecazdan: a‘cem **فَصُحَ** etti, **ككَرُم**, **فَصاحَةً**: Arapça ile konuştuğu ve ondan anlaşıldığı zaman; yahut **فَصُحَ**: Arap idi de fasahatçe arttı. **المصباح**’ta: dili güzelleşti, lahn yapmadı; **كتفصَّحَ** gibi. Ve **تَفاصحَ**: fasahati tekellüf etti. Ve **التَّفصُّح**: fasahati kullanmaktır; ve denildi ki: **الفُصحاءِ**ya benzemektir; bu, onların “**التحلُّم** hilm’i izhar etmektir” sözleri gibidir. Ve **الفَصِيح**: sözde dili akıcı olan; iyi sözü kötüsünden bilen. Ve **أَفصحَ** etti: fasahat ile konuştuğu zaman. Ve sözü **أَفصح** etti; ve onunla **أَفصح** etti; ve adam sözü **أَفصَح** etti. Sonra çoğalıp bilindiğinde, “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; **أَحسنَ** ve **أَسرعَ** ve **أَبطأَ** gibi; ancak o, “şeyi **أَحسنَ** etti” ve “işi **أَسرعَ** etti”dir. Ve şiirde, a‘cemlerin vasfında **أَفصَحَ** gelir; onunla sözün beyanını kasteder; Arapça olmasa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعجَمَ في آذانها فَصيحاَ
yani eşeğin sesi; o, a‘cemdir; fakat dişi eşeklerin kulaklarında fasih, açık-seçiktir. Mecazdan, **التهذيب**’de İbn Şümeyl’den: “gördüğün gibi bu gün **يومٌ فِصْحٌ**tur”; **الفصْحُ**, kesra ile: **القُرّ**dan açıklık. Ve **يومٌ مُفصِحٌ**: bulutsuz ve **قُرّ**süz. Ve “kışımızdan **نُفصح** ederiz”: kurtuluruz. Ve “bu **قُرّ**dan **أَفصَيْنَا**”; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أَفْصَى** etti ve **قُرّ** **أَفْصَى** etti: gittiği zaman. Ve süt **أَفصح** etti: köpüğü gitti; o halde o **مُفصِحٌ**tir; **كفصَّحَ** gibi. Bu, bizde şeddeli olarak böyledir; **الأَساس**’ta da böyledir. Ve bazısında, **ككَرُمَ** gibi ثلاثيّdir; Cevherî **الصّحاح**’ta bununla yetindi; ve onun nassı: “Ve süt **فَصُحَ** etti: köpük ondan alındığı zaman.” Nudla es-Sülemî dedi ki:
رَأَوهُ فازدرَوْهُ وهْوَ خرْقٌ ... ويَنْفَعُ أَهلَه الرَّجلُ
القَبِيحُ فلَمُ يَخْشَوْا مَصَالَتَه علَيْهِمْ ... وتَحْتَ الرَّغْوةِ اللَّبَنُ الفَصيحُ
Ve “**اللَّبنُ الصَّريح**” diye rivayet olunur. Yahut süt **أَفصحَ** etti: **اللِّبَأُ** ondan kesildi; **اللِّسَان**’da bununla yetindi. Ve koyun **أَفصَحَت**: sütü arındı; deve de böyledir. Lihyânî dedi ki: koyun **أَفصحَت**: **لبِؤُهَا** kesildiği ve sonra süt geldiği zaman. Ve bazen süte **فِصْحاً** ve **فَصِيحاً** denildi. **الأَساس**’ta: **فصح**: onlara fasih süt içirdi. Ve idrar **أَفصحَ** etti: sanki duruldu; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Dedi ki: Ganiyy’den hasta bir adam dedi ki: “bugün idrarım **أَفصحَ** etti; dün kına gibiydi”; onu tefsir etmedi. Mecazdan: Hristiyanlar **أَفصحَ** etti: **فِصْحُهم** geldi; kesra ile; yani bayramları; o, onların nevruzları ve bayramlaşmalarıdır; iftar edip et yedikleri zamandır. Bunun benzeri **المصباح**’tadır. Ve İbnü’s-Sikkît, evveli kesralı olup avamın fetha yaptığı بابında dedi: “o, Hristiyanların **فِصْحُ**udur; et yedikleri ve iftar ettikleri zaman.” Cem‘i: **فُصُوحٌ**; **حِمْل** ve **حُمْولِ** gibi. Ve Hristiyanlar, elif ile **أَفصَح** etti: **الفِصْح**tan iftar ettiler; o, onların bayramıdır; Müslümanların bayramı ve orucu gibidir; oruçları kırk sekiz gündür; bundan sonra olan pazar günü bayramdır. Mecazdan: “içtik, ta ki sabah **اَفصحَ** etti”; yani ışığı belirdi ve seçikleşti. Ve adam sana **أَفصحَ** etti: beyan etti ve mırıldanmadı. Ve şey **أَفصحَ** etti: açık oldu; her açık olan **مُفصِحٌ**tir. Ve denir ki: “sabah seni **فَصَحكَ** etti”; yani sana belli oldu ve ışığı sana galip geldi. Ve onlardan kimi “**فَضَحَك**” der. Lihyânî rivayet etti: sabah onu **فصَحَه** etti: onun üzerine ansızın bastı. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: çocuk, mantığında **أَفصحَ** etti, **إِفصاحاً**: konuşmasının başında söylediğini anladığın zaman. Ve **الأَغتمُ** **أَفصحَ** etti: **غُتْمَته**sinden sonra sözünü anladığın zaman. Ve bir şeyden **أَفصح** etti, **إِفصاحاً**: onu beyan etti ve açığa çıkardı. **الأَساس**’ta: onu **لَخّصَه** ettiği zaman; ve o mecazdır. Hadiste: “ona, her **فَصيحٍ** ve **أَعجَمَ** sayısınca mağfiret olundu”; fasihle Âdemoğlunu, a‘cemlerle hayvanları kastetti. Ve onların sözü: “onun fasih ve suskun malı vardır.” Ve avamın كلامında fasih: **المُعْرَب**dır. Ve adam, şundan **اَفصحَ** etti: ondan çıktığı zaman; **الصّحَاح**’ta böyledir.
