# فصح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فصح

الفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد يجيء في الشعر في وصف العُجْم أَفْصَحَ يريد به بيان القول، وإن كان بغير العربية؛ كقول أَبي النجم:
أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا
يعني صوت الحمار انه أَعجم، وهو في آذان الأُتُن فصيح بَيِّنٌ. وفَصُح الأَعجميُّ، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه، وقيل: جادت لغته حتى لا يَلْحَنُ، وأَفْصَح كلامه إِفْصاحاً. وأَفْصَح: تكلم بالفَصاحةِ؛ وكذلك الصبي؛ يقال: أَفْصَحَ الصبيُّ في مَنْطِقِه إِفْصاحاً إِذا فَهِمْتَ ما يقول في أَوّل ما يتكلم. وأَفْصَحَ الأَغْتَمُ إِذا فهمت كلامه بعد غُتْمَتِه. وأَفْصَح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه وكَشَفَه.وفَصُح الرجلُ وتَفَصَّح إِذا كان عربيّ اللسان فازداد فَصاحة؛ وقيل تَفَصَّح في كلامه. وتَفاصَح: تكلَّف الفَصاحةَ. يقال: ما كان فَصِيحاً ولقد فَصُحَ فَصاحة، وهو البَيِّنُ في اللسان والبَلاغة. والتَّفَصُّحُ: استعمال الفصاحة، وقيل: التَّشَبُّه بالفُصَحاء، وهذا نحو قولهم: التَّحَلُّم الذي هو إِظهار الحِلْم.
وقيل: جميعُ الحيوان ضربان: أَعجَمُ وفَصِيح، فالفصيح كلُّ ناطق، والأَعجمُ كلُّ ما لا ينطق. وفي الحديث: غُفِر له بعدد كل فَصِيح وأَعْجَم؛ أَراد بالفصيح بني آدم، وبالأَعجم البهائم. والفَصِيحُ في اللغة: المنطلق اللسان في القول الذي يَعْرف جَيِّدَ الكلام من رديئه، وقد أَفْصَح الكلامَ وأَفْصَحَ به وأَفْصَح عن الأَمر. ويقال: أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِمْ؛ قال: والفصيح في كلام العامة المُعْرِبُ.
ويوم مُفْصِح: لا غَيْمَ فيه ولا قُرَّ. الأَزهري: قال ابن شميل: هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى إِذا لم يكن فيه قُرّ. والفِصْحُ: الصَّحْو من القُرّ، قال: وكذلك الفَصْيَةُ، وهذا يومٌ فَصْيةٌ كما ترى، وقد أَفْصَيْنا من هذا القُرّ أَي خرجنا منه. وقد أَفْصَى يومُنا وأَفْصَى القُرّ إِذا ذهب.وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛ قال نَضْلَةُ السُّلَمِيُّ: رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،
ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ
فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،
وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ
ويروى: اللبن الصريح. قال ابن بري: والرَّغوة، بالضم والفتح والكسر. وأَفْصَحَتِ الشاةُ والناقة: خَلَصَ لَبَنُهما؛ وقال اللحياني: أَفْصَحَتِ الشاةُ إِذا انقطع لِبَؤُها وجاء اللبنُ بَعْدُ والفِصْحُ، وربما سمي اللبن فِصْحاً وفَصِيحاً. وأَفْصَحَ البَوْلُ: كأَنه صَفا، حكاه ابن الأَعرابي، قال: وقال رجل من غَنِيٍّ مَرِضَ: قد أَفْصَحَ بولي اليومَ وكان أَمسِ مثلَ الحِنَّاء، ولم يفسره.
والفِصْحُ، بالكسر: فِطْرُ النصارَى، وهو عِيدٌ لهم. وأَفْصَحُوا: جاء فِصْحُهم، وهو إِذا أَفْطَرُوا وأَكلوا اللحم.
وأَفْصَحَ الصُّبحُ: بدا ضوءُه واستبان. وكلُّ ما وَضَحَ، فقد أَفْصَحَ. وكلُّ واضح: مُفْصِحٌ. ويقال: قد فَصَحَكَ الصُّبح أَي بان لك وغَلبَك ضوءُه، ومنهم من يقول: فَضَحَكَ، وحكى اللحياني: فَصَحه الصبحُ هجم عليه.وأَفْصَح لك فلانٌ: بَيَّن ولم يُجَمْجِمْ. وأَفْصَح الرجل من كذا إِذا خرج منه.

### Türkçe

**الفَصاحةُ**: beyan; adam **فَصُحَ** **فَصاحة** (fesahat bakımından), o da bir kavimden **فَصِيح**tir; **فُصَحاء** ve **فِصاحٍ** ve **فُصُحٍ** (çoğulları) olan (kavim)den. Sîbeveyh dedi ki: Onu, **قضيب** ve **قُضُب** gibi isim kırmasıyla kırdılar (çoğul yaptılar). Ve bir kadın **فَصِيحةٌ** (fasih)tir; **نِسوة**den **فِصاحٍ** ve **فَصائحَ** (çoğulları) olan (kadınlar)dan. Dersin ki: adam **فَصِيح** ve söz **فَصِيح**; yani beliğ. Ve dili **فَصِيح**; yani akıcı. Ve adam sözü **أَفْصَحَ** etti; sonra çoğalınca ve bilinir olunca “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; **أَحْسَنَ** ve **أَسْرَعَ** ve **أَبْطَأَ** gibi; hâlbuki o ancak “şeyi **أَحْسَنَ** etti” ve “işi **أَسرعَ** etti”dir. Dedi ki: Şiirde, acemlerin vasfında **أَفْصَحَ** gelir; onunla, Arapça olmasa bile sözün beyanını ister; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا
Yani eşeğin sesi; o **أَعجم**dir, fakat dişi eşeklerin kulaklarında **فصيح** (fasih), açık-seçiktir.

Ve acem **فَصُحَ** (ötre ile) **فَصاحة** (bakımından): Arapça konuştu ve ondan anlaşıldı; ve denildi ki: dili güzelleşti, ta ki **يَلْحَنُ** etmez (lahn yapmaz) oldu. Ve sözünü **أَفْصَح** etti, **إِفْصاحاً** (ifşah olarak). Ve **أَفْصَح**: fesahatle konuştu; çocuk da böyledir; denilir: çocuk, konuşmasının başında söylediğini anladığın zaman, mantığında **أَفْصَحَ** etti, **إِفْصاحاً** (ifşah olarak). Ve **الأَغْتَمُ** (peltek/boğuk konuşan) **أَفْصَحَ** etti: **غُتْمَتِه**nden (boğukluğundan) sonra sözünü anladığın zaman. Ve bir şeyden **أَفْصَحَ** etti, **إِفصاحاً** (ifşah olarak): onu beyan etti ve açığa çıkardı. Ve adam **فَصُحَ** etti ve **تَفَصَّح** etti: Arap dilli olup fesahatçe arttığı zaman; ve denildi ki: sözünde **تَفَصَّح** etti. Ve **تَفاصَح**: fesahati zorladı (tekellüf etti). Denilir: fasih değildi; hâlbuki **فَصُحَ** etti **فَصاحة** (bakımından); o, dilde ve belagatte açık-seçik olandır. Ve **التَّفَصُّحُ**: fesahati kullanma; ve denildi ki: **الفُصَحاء**ya benzemeye çalışma; bu, onların “**التَّحَلُّم**” sözü gibidir ki o, hilm göstermektir.

Ve denildi ki: bütün hayvan iki kısımdır: **أَعجَمُ** ve **فَصِيح**; fasih olan, her konuşandır; **الأَعجمُ** ise, konuşmayan her şeydir. Hadiste: “Her **فَصِيح** ve **أَعْجَم** sayısınca ona bağışlandı”; fasihle Âdemoğullarını, **الأَعجم** ile de hayvanları kastetti. Ve dilde **الفَصِيحُ**: sözde dili akıcı olan; iyi sözü kötüsünden bilen; ve sözü **أَفْصَحَ** etmiştir, onunla **أَفْصَحَ** etmiştir ve işten **أَفْصَحَ** etmiştir. Ve denilir: “Ey falan, benim için **أَفْصِحْ** et ve **تُجَمْجِمْ** etme (mırıldanma)”; dedi ki: avamın كلامında fasih, **المُعْرِبُ** (i‘rablı/gramerce doğru konuşan)dır.

Ve **يوم مُفْصِح**: içinde ne bulut ne de **قُرَّ** (soğuk) olan (gün). Ezherî: İbn Şümeyl dedi ki: içinde **قُرّ** bulunmadığı zaman, gördüğün gibi bu gün **فِصْحٌ**tur. Ve **الفِصْحُ**: **القُرّ**dan (soğuktan) sonraki açıklık (açık hava); dedi ki: **الفَصْيَةُ** de böyledir; gördüğün gibi bu gün **فَصْيةٌ**dur. Ve “bu **قُرّ**dan **أَفْصَيْنا**”; yani ondan çıktık. Ve günümüz **أَفْصَى** etti ve **القُرّ** **أَفْصَى** etti: gittiği zaman.

Ve süt **أَفْصح** etti: üzerindeki **اللِّبأُ** ondan gitti; sütten **المُفْصِحُ** da böyledir. Ve süt **فَصُحَ** eder: ondan **الرَّغْوةُ** (köpük) alındığı zaman; Nadle es-Sülemî dedi ki:
رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق،
ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ
فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم،
وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ
Ve şöyle de rivayet edilir: “**اللبن الصريح**”. İbn Berrî dedi ki: **الرَّغوة** ötre ile, fetha ile ve kesra iledir.

Ve koyun ve deve **أَفْصَحَتِ**: ikisinin sütü arındı (saflaştı). Lihyânî dedi ki: koyun, **لِبَؤُها** kesildiği ve sonra süt geldiği zaman **أَفْصَحَتِ** eder; ve **الفِصْحُ**; bazen süte **فِصْحاً** ve **فَصِيحاً** adı verildi. Ve idrar **أَفْصَحَ** etti: sanki saflaştı; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; dedi ki: Ganî’den hasta bir adam dedi ki: “Bugün idrarım **أَفْصَحَ** etti; dün ise kına gibi idi”; onu açıklamadı.

Ve **الفِصْحُ** (kesra ile): Hristiyanların **فِطْرُ**u; bu, onlara ait bir bayramdır. Ve **أَفْصَحُوا**: onların **فِصْحُ**u geldi; o, iftar ettikleri ve et yedikleri zamandır.

Ve sabah **أَفْصَحَ** etti: ışığı belirdi ve açıkça göründü. Açık olan her şey, **أَفْصَحَ** etmiştir. Ve her açık (şey): **مُفْصِحٌ**tir. Ve denilir: “Sabah seni **فَصَحَكَ** etti”; yani sana belli oldu ve ışığı sana galip geldi. Onlardan kimi de “**فَضَحَكَ**” der. Lihyânî nakletti: “Sabah onu **فَصَحه** etti”: üzerine ansızın bastı.

Ve falan kimse sana **أَفْصَح** etti: beyan etti ve **يُجَمْجِمْ** etmedi. Ve adam, şundan **أَفْصَح** eder: ondan çıktığı zaman.
