# فصد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فصد

الفصدُ: شَقُّ العِرْقِ؛ فَصدَه يَفْصِدُه فَصْداً وفِصاداً، فهو مَفْصُودٌ وفَصِيدٌ. وفَصَدَ الناقةَ: شَقَّ عِرْقَها ليستخرِجَ دَمَهَ فيشرَبَه. وقال الليث: الفَصْدُ قطع العُروق. وافْتَصَدَ فلانٌ إِذا قطعَ عرْقَه فَفَصَد، وقد فَصَدَتْ وافْتَصدَتْ. ومن أَمثالهم في الذي يُقْضَى له بعضُ حاجته دون تمامها: لم يُحْرَمْ من فُصْدَ له، بإِسكان الصاد، مأْخوذ من الفَصيدِ الذي كان يُصْنَعُ في الجاهلية ويؤْكل، يقول: كما يتبلغ المضطر بالفصيد فاقنع أَنت بما ارتفع من قضاء حاجتك وإِن لم تُقْضَ كلُّها. ابن سيده: وفي المثل: لم يُحْرَمْ من فُصْد له، ويروي: لم يحرم من فُزْدَ له أَي فُصِدَ له البعير، ثم سكنت الصاد تخفيفاً، كما قالوا في ضُرِبَ: ضُرْبَ، وفي قُتِلَ: قُتْلَ؛ كقول أَبي النجم.
لو عُصْرَ منه البانُ والمِسْكُ انعَصَرْ
فلما سكنت الصاد وضَعُفَتْ ضارَعوا بها الدال التي بعدها بأَن قلبوها إِلى أَشبه الحروف بالدال من مخرج الصاد، وهو الزاي لأَنها مجهورة كم أن الدال مهجورة، فقالوا؛ فُزْد، فإِن تحركت الصاد هنا لم يجز البدل فيها وذلك نحو صَدَرَ وصَدَفَ لا تقول فيه زَدَرَ ولا زَدَفَ، وذلك أَن الحركة قوّت الحرف وحصنته فأَبعدته من الانقلاب، بل قد يجوز فيها إِذا تحركت إِشمامها رائحة الزاي، فأَما أَن تخلُص زاياً وهي متحركة كما تخلص وهي ساكنة فلا، وإِنما تقلب الصاد زاياً وتشم رائحتها إِذا وقعت قبل الدال، فإِن وقعت قبل غيرها لم يجز ذلك فيها، وكل صاد وقعت قبل الدال فإِنه يجوز أَن تشمها رائحة الزاي إِذا تحركت، وأَن تقلبها زاياً محضاً إِذا سكتت، وبعضهم يقول: قُصْدَ له، بالقاف، أَي من أُعْطِيَ قَصْداً أَي قليلاً، وكلام العرب بالفاء؛ قال يعقوب: والمعنى لم يحرم من أَصاب بعض حاجته وإِن لم ينلها كلها، وتأْويل هذا أَن الرجل كان يضيف الرجل في شدة الزمان فلا يكون عنده ما يَقْرِيه، ويَشِحُّ أَن ينحر راحلته فيفصدها فإِذا خرج الدم سَخَّنَه للضيف إِلى أَن يَجْمُد ويَقْوَى فيطعمه إِياه فجرى المثل في هذا فقيل: لم يحرم من فَزْدَ له أَي لم يحرم القِرَى من فُصِدت له الراحلة فَحَظِيَ بدمها، يستعمل ذلك فيمن طلب أَمراً فنال بعضه.
والفَصِيدُ: دَمٌ كان يوضع في الجاهلية في مِعًى من فَصْدِ عِرْقِ البعير ويُشْوى، وكان أَهل الجاهلية يأْكلونه ويطعمونه الضيف في الأَزْمة. ابن كُبْوَةَ: الفَصيدَة تمرٌ يُعْجَنُ ويُشابُ بشيء من دم وهو دواء يُداوَى به الصبيان، قاله في تفسير قولهم: ما حُرِمَ من فُصْد له. وفي حديث أَبي رجاء العُطاردي أَنه قال: لما بلغنا أَن النبي، صلى الله عليه وسلم. أَخذ في القتل هرَبْنا فاسْتَثَرْنا شِلْوَ أَرنبٍ دَفيناً وفَصَدْنا عليها لا أَنسى تلك الأُكْلَةَ؛ قوله: فَصَدْنا عليها يعني الإِبل وكانوا يَفْصِدونها ويعالِجون ذلك الدمَ ويأْكلونه عند الضرورة أَي فصدنا على شلو الأَرنب بعيراً وأَسلنا عليه دمه وطبخناه وأَكلنا.
وأَفْصَدَ الشجرُ وانفَصَدَ: انشقت عُيون ورقه وبَدَتْ أَطرافُه. والمُنْفَصِدُ: السائل وكذلك المُتَفَصِّدُ. يقال: تَفَصَّدَ جبينُه عَرَقاً، إِنما يريدون تَفَصَّد عَرَقُ جبينِه، وكذلك هذا الضرب من التمييز إِنما هو في نية الفاعل. وانفَصَدَ الشيءُ وتَفصَّدَ: سالَ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا نزل عليه الوحيُ تَفَصَّدَ عَرَقاً. يقال: هو يتفصد عرقاً ويَتَبَضَّعُ عرقاً أَي يسيلُ عرقاً. معناه أَي سالَ عَرَقُهُ تشبيهاً في كثرته بالفِصاد، وعَرَقاً منصوب على التمييز. وقال ابن شميل: رأَيت في الأَرض تفصيداً من السيل أَي تَشَقُّقاً وتَخَدُّداً. وقال أَبو الدُّقَيْشِ: التفصيدُ أَن يُنْقَع بشيءٍ من ماءٍ قليل. ويقال: فصَد له عطاءً أَي قَطع له وأَمضاهُ يَفْصِدُه فَصْداً.

### Türkçe

**الفصدُ**: damarın yarılmasıdır; onu **فَصدَه** **يَفْصِدُه** **فَصْداً** ve **فِصاداً** (diye yapar), o hâlde o **مَفْصُودٌ** ve **فَصِيدٌ**dur. Ve **فَصَدَ الناقةَ**: kanını çıkarsın da içsin diye onun damarını yardı. Lîs dedi: **الفَصْدُ** damarları kesmektir. Ve falan kimse **افْتَصَدَ**: damarını kesip de **فَفَصَد** ettiği zaman; ve (dişi) **فَصَدَتْ** ve **افْتَصدَتْ**. Onların, kendisine ihtiyacının bir kısmı tamamı olmaksızın yerine getirilen kimse hakkında darb-ı mesellerinden: “**لم يُحْرَمْ من فُصْدَ له**”, **الصاد**’ı sükûnlu (okuyarak); câhiliye devrinde yapılıp yenilen **الفَصيدِ**’den alınmıştır; der ki: nasıl ki muztar **الفصيد** ile geçinir, sen de ihtiyacının giderilmesinden yükselen (elde edilen) şeye razı ol, her ne kadar hepsi giderilmemiş olsa da. İbn Sîdeh: Ve meselde: “**لم يُحْرَمْ من فُصْد له**”; ve şöyle rivayet edilir: “**لم يحرم من فُزْدَ له**”, yani ona deve **فُصِدَ** edildi; sonra hafifletme için **الصاد** sükûnlandı; nitekim **ضُرِبَ** hakkında: **ضُرْبَ**, ve **قُتِلَ** hakkında: **قُتْلَ** dedikleri gibi; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
لو عُصْرَ منه البانُ والمِسْكُ انعَصَرْ
Sonra **الصاد** sükûnlanıp zayıflayınca, ondan sonra gelen **الدال**’a, onu **الصاد**’ın mahrecinden **الدال**’a en benzer harfe çevirmek suretiyle benzettiler; o da **الزاي**’dır; çünkü o, **الدال**’ın mehmûse olduğu gibi, mechûredir; böylece “**فُزْد**” dediler. Şu hâlde burada **الصاد** harekeli olursa onda bedel câiz olmaz; bu, **صَدَرَ** ve **صَدَفَ** gibidir; onda **زَدَرَ** ve **زَدَفَ** demezsin. Bu, harekenin harfi kuvvetlendirmesi ve onu tahkim etmesi sebebiyledir; böylece onu dönüşmeden uzaklaştırmıştır. Bilakis, harekeli olduğu hâlde onda **الزاي** kokusunu işmâm etmek câiz olabilir; fakat harekeli iken, sâkin iken hâlisleştiği gibi hâlis bir **زاي** olması olmaz. Ancak **الصاد**’ı **زاي**’a çevirir ve kokusunu işmâm ederler, **الدال**’dan önce vâki olduğu zaman; şayet ondan başkasından önce vâki olursa onda bu câiz olmaz. Ve **الدال**’dan önce vâki olan her **صاد** için, harekeli olursa ona **الزاي** kokusunu işmâm etmek, sükûnlu olursa onu sırf bir **زاي**’a çevirmek câizdir. Bazıları “**قُصْدَ له**” der, **القاف** ile; yani kendisine **قَصْداً** yani az bir şey verilmiş kimseden (söz eder). Arapların sözü **الفاء** iledir. Ya‘kūb dedi: Mânâ, ihtiyacının bir kısmına isabet eden kimse, her ne kadar hepsine erişmemiş olsa da, mahrum kalmamıştır. Bunun te’vîli şudur: Adam, zamanın şiddetinde adamı misafir ederdi de yanında ona ikram edeceği bir şey bulunmazdı; binek hayvanını boğazlamaya cimrilik ederdi; onu **فَفَصَدَ** ederdi; kan çıkınca onu misafir için ısıtırdı; ta ki donar ve kuvvetlenir, sonra onu ona yedirirdi; böylece bu hususta mesel yürüdü de “**لم يحرم من فَزْدَ له**” denildi; yani kendisi için binek hayvanı **فُصِدت** edilip kanına nail olan kimse, ikramdan mahrum kalmamıştır. Bu, bir iş isteyen de onun bir kısmını elde eden kimse hakkında kullanılır.

Ve **الفَصِيدُ**: câhiliye devrinde devenin damarını **فَصْد** etmekten (çıkan) kanın bir bağırsak içine konulup kızartıldığı kandır; câhiliye ehli onu yerdi ve kıtlıkta misafire yedirirdi. İbn Kubve: **الفَصيدَة** yoğrulan ve bir miktar kanla karıştırılan hurmadır; o, çocukların tedavi edildiği bir ilaçtır; bunu, “**ما حُرِمَ من فُصْد له**” sözlerinin tefsirinde söyledi. Ebû Recâ el-‘Utâridî’nin hadîsinde: dedi ki: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, öldürmeye başladığını bize ulaşınca kaçtık; derken gömülü bir tavşan parçasını (**شِلْوَ أَرنبٍ**) çıkardık ve onun üzerine **فَصَدْنا** ettik; o yemeği unutmam; onun sözü: “**فَصَدْنا عليها**” yani develeri kastediyor; onlar onları **يَفْصِدونها** ederlerdi ve o kanı işlerlerdi ve zaruret anında onu yerlerdi; yani tavşan parçası üzerine bir deveyi **فصدنا** ettik, kanını onun üzerine akıttık, pişirdik ve yedik.

Ve **أَفْصَدَ الشجرُ** ve **انفَصَدَ**: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü. Ve **المُنْفَصِدُ**: akan (şey)dir; aynı şekilde **المُتَفَصِّدُ**. Denir ki: “**تَفَصَّدَ جبينُه عَرَقاً**”; ancak onların kastı “**تَفَصَّد عَرَقُ جبينِه**”dir; ve bu tür temyiz de ancak fâilin niyetindedir. Ve **انفَصَدَ الشيءُ** ve **تَفصَّدَ**: aktı. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, kendisine vahiy indiği zaman **تَفَصَّدَ عَرَقاً** ederdi. Denir ki: o, **يتفصد عرقاً** ve **يَتَبَضَّعُ عرقاً**; yani ter akar. Mânâsı: terinin, çokluğunda **الفِصاد**’a benzetilerek akmasıdır; ve **عَرَقاً** temyiz olarak mansuptur. İbn Şümeyl dedi: Yerde selden **تفصيداً** gördüm; yani yarılma ve oyulma. Ebû’d-Dukayş dedi: **التفصيدُ** az bir su ile bir şeyin ıslatılmasıdır. Ve denir ki: ona bir bağışı **فصَد** etti; yani ona kesti ve yürürlüğe koydu; onu **يَفْصِدُه فَصْداً** (diye yapar).
