# فصد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فصد

فصد يفصد، بالكسر، فصدا بفتح فسكون، وفصادا بالكسر، وهذه عن الصاغاني. قال شيخنا: وقول العامة: الفصادة بالهاء، ليس من كلام العرب وافتصد: شق العرق، وهو مفصود وفصيد، وفصد الناقة: شق عرقها ليستخرج دمه فيشربه. وقال الليث الفصد قطع العروق، وافتصد فلان، إذا قطع عرقه ففصد، وقد فصدت وافتصدت. ويقال: فصد له عطاء، أي قطع له وأمضاه يفصده فصدا. ويحكى أنه بات رجلان عند أعرابي فالتقيا صباحا، فسأل أحدهما صاحبه عن القرى، لفقال: ما قريت، وإنما فصد لي، فقال الرجل: لم يحرم من فصد له، بسكون الصاد، فجرى ذلك مثلا وسكن الصاد تخفيفا، كما قالوا في ضرب: ضرب، وفي قتل: قتل، كقول أبي النجم:
  لو عصر منه البان والمسك انعصر ويروى من فزد له، بالزاي، بدل الصاد، لأن الصاد لما سكنت ضعفت، فضارعوا بها الدال التي بعدها بأن قلبوها إلى أشبه الحروف بالدال من مخرج الصاد، وهو الزاي، لأنها مجهورة، كما أن الدال مجهورة، فإن تحركت الصاد هنا لم يجز البدل فيها، وذلك نحو: صدر وصدف، لا تقول فيه زدر، ولا زدف، وذلك أن الحركة قوت الحرف وحصنته فأبعدته من الانقلاب، بل قد يجوز فيها إذا تحركت إشمامها رائحة الزاي، فأما أن تخلص، زايا وهي متحركة، كما تخلص، وهي ساكنة فلا، وإنما تقلب الصاد زايا، وتشم رائحتها إذا وقعت قبل الدال، فإن وقعت قبل غيرها لم يجز ذلك فيها، وكل صاد وقعت قبل الدال فإنه يجوز أن تشمها رائحة الزاي إذا تحركت، وأن تقلبها زايا محضا إذا سكنت. وبعضهم يقول: قصد له، بالقاف، أي من أعطي قصدا، أي قليلا، وكلام العرب بالفاء، أي لم يحرم القرى من فصدت له الراحلة فحظي بدمها. يضرب مثلا فيمن طلب ونال بعض المقصد، وقال يعقوب: والمعنى: لم يحرم من أصباب بعض حاجته، وإن لم ينلها كلها. وتأويل هذا: أن الرجل كان يضيف الرجل في شدة الزمان، فلا يكون عنده ما يقريه، ويشح أن ينحر راحلته، فيفصدها، فإذا خرج الدم سخنه للضيف، إلى أن يجمد ويقوى، فيطعمه إياه، فجرى المثل في هذا. وفي اللسان: ومن أمثالهم في الذي يقضى له بعض حاجته دون تمامها: لم يحرم من فصد له مأخوذ من الفصيد الذي كان يصنع في الجاهلية ويؤكل. يقول: كما يتبلغ المضطر بالفصيد، فاقنع أنت بما ارتفع من قضاء حاجتك، وإن لم تقض كلها.
 والفصيد: دم كان يوضع في الجاهلية في معى، من فصد عرق البعير، ويشوى، وكان أهل الجاهلية يأكلونه وتطعمه الضيف في الأزمة. وعن ابن كثوة: الفصيدة بالهاء: تمر يعجن ويشاب، أي يخلط بدم، وهو دواء يداوى به الصبيان، قاله في تفسير قولهم: ماحرم من فصد له، كالفصدة بالضم. وأفصد الشجر وانفصد: انشقت عيون ورقه وبدت أطرافه. والمنفصد، والمتفصد: السائل الجاري، وانفصد الشيء، وتفصد: سال، وفي الحديث: أن النبي صلى الله عليه وسلم كان إذا نزل عليه الوحي تفصد عرقا. يقال: هو يتفصد عرقا، أي يسيل عرقا، معناه: أي سال عرقه، تشبيها في كثرته بالفصاد. وعرقا: منصوب على التمييز. وقال ابن شميل: في الأرض تفصيد من السيل، أي تشقق وتخدد. وقال أبو الدقيش: التفصد. النقع بماء قليل. والمفصد، بالكسر: آلة الفصاد، كالمبضع.
 ومما يستدرك عليه:

  الفاصدان: موضع مجرى الدموع على الوجه. وأبو فصيد، كزبير: محدث، روى عن أبي طاهر السلفي، ذكره المنذري في التكملة.

### Türkçe

**فصد** **يفصد**; kesre ile; **فصدا** fetḥa ile sonra sükûn; ve **فصادا** kesre ile; ve bu, Ṣâġānî’dendir. Şeyhimiz dedi: Avamın sözü: **الفصادة** hâ ile; Arapların كلامından değildir. Ve **افتصد**: damarı yardı; ve o, **مفصود** ve **فصيد**’dir. Ve **فصد** deveyi: kanını çıkarıp içsin diye onun damarını yardı.

Leys dedi: **الفصد** damarları kesmektir. Ve falan **افتصد** etti; yani damarını kesti de **فصد** etti. Ve “**فصدت** ve **افتصدت**” denmiştir. Ve denir: “Ona bir عطا **فصد** etti”; yani ona kesti ve yürürlüğe koydu; onu **يفصده** **فصدا**.

Ve hikâye edilir ki iki adam bir bedevînin yanında geceledi; sabah karşılaştılar; birisi arkadaşına ikramı sordu; o da dedi ki: “Ben ikram görmedim; ancak bana **فصد** edildi.” Adam dedi: “**لم يحرم من فصد له**”; ṣād’ın sükûnu ile; böylece bu bir mesel olarak yürüdü; ve hafifletme için ṣād sükûnlandı; nitekim **ضرب**’da “**ضرب**”, **قتل**’de “**قتل**” dedikleri gibi; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
  “لو عصر منه البان والمسك انعصر”

Ve “**فزد له**”den rivayet olunur; **الزاي** ile, ṣād yerine; çünkü ṣād sükûnlanınca zayıfladı; ondan sonra gelen **الدال**’a benzettiler; ṣād’ı, ṣād’ın mahrecinden **الدال**’a en benzer harfe çevirmek suretiyle; o da **الزاي**’dır; çünkü o meçhûrdur; tıpkı **الدال**’ın meçhûr olması gibi. Şayet burada ṣād harekeli olursa, onda بدل câiz olmaz; bu, **صدر** ve **صدف** gibi; onda “**زدر**” demezsin, “**زدف**” demezsin. Bunun sebebi: hareke harfi kuvvetlendirdi ve onu tahkim etti; böylece onu inkılâbdan uzaklaştırdı. Bilakis, harekeli iken onda **الزاي** kokusunu işmâm etmek câiz olabilir. Ama harekeli iken sırf **الزاي** olarak açıkça çıkması—sâkin iken açıkça çıktığı gibi—olmaz. Ancak ṣād, **الدال**’dan önce vâki olursa **الزاي**’a çevrilir ve onun kokusu işmâm edilir. Şayet başkasından önce vâki olursa, onda bu câiz olmaz. Ve her ṣād ki **الدال**’dan önce vâki olur; harekeli olursa ona **الزاي** kokusu işmâm etmek câizdir; sâkin olursa onu sırf **الزاي**’a çevirmek câizdir.

Ve bazısı der ki: “**قصد له**”; **القاف** ile; yani kendisine **قصدا** verildi; yani az. Arapların كلامı ise **الفاء** iledir; yani kendisine binek **فصد** edilip de kanına nail olan kimse, ikramdan mahrum kalmamıştır. Bu, maksadın bir kısmını isteyen ve ona erişen kimse hakkında mesel olarak vurulur. Ya‘kūb dedi: Mânâ: ihtiyacının bir kısmını isabet ettirenden mahrum kalmadı; her ne kadar hepsine nail olmasa da. Bunun te’vîli: Adam, zamanın şiddetinde adamı misafir ederdi; yanında onu ikram edecek bir şey olmazdı; bineğini boğazlamaya cimrilik ederdi; onu **يفصد** ederdi; kan çıkınca onu misafir için ısıtırdı; donup katılaşıncaya kadar; sonra onu ona yedirirdi; böylece bu hususta mesel yürüdü.

Ve **اللسان**’da: İhtiyacının tamamı olmaksızın bir kısmı yerine getirilen kimse hakkında mesellerinden: “**لم يحرم من فصد له**”; câhiliyede yapılıp yenilen **الفصيد**’den alınmıştır. Der ki: Muztar **الفصيد** ile geçindiği gibi, sen de ihtiyacının giderilmesinden yükselen (elde edilen) şeye kanaat et; her ne kadar hepsi giderilmese de.

Ve **الفصيد**: câhiliyede bir bağırsak içine konulan kandır; devenin damarını **فصد** etmekten; ve kızartılırdı; câhiliye ehli onu yerdi ve kıtlıkta misafire yedirirdi.

İbn Kaṯve’den: **الفصيدة** hâ ile: yoğrulan ve **يشاب** edilen hurmadır; yani kan ile karıştırılır; o, çocukların tedavi edildiği bir ilaçtır; bunu “**ماحرم من فصد له**” sözünün tefsirinde söyledi; **الفصدة** ḍamme ile gibi.

Ve ağaç **أفصد** etti ve **انفصد**: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü. Ve **المنفصد** ve **المتفصد**: akan, cereyan eden (şey)dir. Ve şey **انفصد** etti ve **تفصد**: aktı. Ve hadiste: Nebî صلى الله عليه وسلم’e vahiy indiği zaman ter olarak **تفصد** ederdi. Denir: O, ter olarak **يتفصد** eder; yani ter akıtır; mânâsı: teri aktı; çokluğunda **الفصاد**’a benzetme olarak. Ve “**عرقا**”: temyîz üzere mansûbdur.

İbn Şümeyl dedi: Yerde selden **تفصيد** vardır; yani çatlama ve yarılma-oluklanma. Ebû’d-Dekîş dedi: **التفصد**: az su ile **النقع**. Ve **المفصد**, kesre ile: **الفصاد** âleti; **المبضع** gibi.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**الفاصدان**: yüzde gözyaşlarının akış yerinin mevkii. Ve Ebû **فصيد**, **زبير** gibi: muhaddis; Ebû Ṭâhir es-Silefî’den rivayet etti; Münzirî onu **التكملة**’de zikretti.
