# فصم (ف-ص-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kopmak

- Harfler: ف - ص - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [انْفِصَامَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E.md) | انْفِعَالَ | Kopmak | 1 | 1 | [2:256](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/ayet/2:256.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kulpu
2. [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
3. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Rasad” gözetleyici demektir
4. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Koku veren yağdır
5. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Anlaşma
6. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hoşlanmadı
7. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Taşkınlaştıran
8. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
9. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İşiten
10. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
11. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
12. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فصم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md), [فزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin parçaları birbirinden büsbütün kopup ayrılmaksızın içten çatlaması veya yarılması |
| Çekirdek Özet 2 | Allah’a ve hakikate bağlayan tutamağın hiçbir mikro çatlak, gevşeme ve iç zaaf taşımayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve iman zemininde mutlak yapısal dayanıklılık ve süreklilik güvencesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt dışsal bir kopma sanılması; oysa kök en ufak içsel çatlağı ve görünmez yıpranmayı da dışlar |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فص | Bir bünyeden dışa doğru açılma, kabuğundan sıyrılma, yarılma veya ayrışma hareketidir; nitekim [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) sütün köpüğünden sıyrılarak durulmasını ve konuşmanın netleşmesini, [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) bir bütünün parçalarını ayırmayı, [فصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%8A.md) ise etin kemikten sıyrılıp kurtulmasını ifade eder. | م | Sona gelen mim harfinin toplayıcı, içe kapanan ve tutucu mahiyeti, açılma ve ayrışma eylemini nesnenin büsbütün ikiye bölünmesini engelleyecek şekilde sınırlandırmış; yarılmayı bünyenin içinde bir çatlak veya kırık olarak hapsetmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Bünyede bir açıklığın, yarığın veya kenar ayrışmasının belirmesi |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Malzemenin iç direncini koruyan, parçaları bir arada tutmaya çalışan gerilim |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Nesnenin iç kütlesi, hacmi ve derinliğindeki yapısal süreklilik bağı |
| فصم | Açılma ve gerilme etkisinin, kütlenin iç direnciyle karşılanarak malzemenin tamamen dağılmadan sadece içten çatlaması hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bilezik, halhal, yüzük halkası, inci veya duvar gibi sert ve kavisli nesnelerin parçalanıp birbirinden kopmaksızın çatlaması ve aralanması (كسر من غير بينونة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme, çölde uyuyan ceylan yavrusunun kıvrılmış bedenini, kız çocuklarının oyun alanında düşürüp unuttukları çatlamış fakat dağılmamış gümüş bir bileziğe benzetirken kökü bu anlamda kullanmıştır: كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ / في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde inci ve değerli taşların kusursuzluğunu anlatmak için çatlak bulunmaması anlamında yer almıştır. Hz. Peygamber’in cenneti tasvir eden hadisinde kusursuzluk şu ifadeyle aktarılır: دُرَّةٌ بَيْضاءُ ليس فيها فَصْم ولا وَصْم. Ayrıca Umâre b. Râşid’in beytinde Tihâme kadınlarının dolgun bileklerinin halhalı esnetip çatlatması حِجْل أَفْصَم terkibiyle kaydedilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فصم kökü, özellikle Güney ve Orta Sami zemininde sert cisimlerin maruz kaldığı basınç altında tamamen parçalanmaksızın içten çatlaması, yarılması ve bütünlüğünü kısmen kaybetmesi ekseninde gelişmiştir. İbranicedeki פצם (pāṣam) fiili toprağın deprem veya şiddetli sarsıntıyla yarılması, çatlaması ve gedik vermesi anlamına gelir (Mezmurlar [60:4](https://lisan.digital/tr/ayet/60:4.md)). Süryanice ve Aramice katmanında da benzer şekilde sert bir yüzeyin gerilimle aralanması anlamı korunmuştur. Kökün Proto-Samice ikili *p-ṣ çekirdeğinden türediği, bu çekirdeğin ayrılma, soyulma, kabuktan çıkma ve yarılma bildiren geniş bir fiil ailesini yönettiği görülür. Arapçada kök, özellikle takı, mücevher ve mimari yapılardaki mikroskobik veya yapısal çatlakları niteleyerek, nesnenin iki ayrı parçaya ayrılmaması (ademü’l-beynûne) şartıyla semantik alanını daraltmış ve belirgin bir teknik nüans kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فصم | Kavisli nesnelerde, halkalarda, incide ve duvarda parçaların büsbütün ayrılmadığı iç kırılma ve çatlama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פצם (pāṣam) | Deprem veya sarsıntı neticesinde yerin ve sert yüzeylerin yarılıp çatlaması, gedik açılması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik *p-ṣ matrisi | Kabuktan sıyrılma, dışa doğru açılma ve aralanma bildiren ilksel fonosemantik tabaka | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فصم | Anlamlı | Birbirinden kopmaksızın çatlama | Bilezik, halka veya duvarda parçaların ayrılmadığı iç kırılma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| صفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| صمف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arapça kaynaklarda kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| مفص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyonlardandır | Kur'an'da geçmez |
| مصف | Anlamlı | Saf tutma, dizilme, süzme | [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) ve مصفاة kökleriyle ilişkili ikincil türevler barındırır | Kur'an'da bu dizilişle geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فصم | Merkez | Parçalanmaksızın çatlama | Maddenin ikiye ayrılmadan iç gerilimle çatlamasıdır | Bünye tek parça kalır fakat çatlak oluşur |
| [قصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%85.md) | Komşu | Tamamen kırılıp parçalanma | Maddenin ikiye ayrılması ve kırılarak yok edilmesidir | Parçalar birbirinden tamamen ayrılır (beynûne vardır) |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Araya sınır koyarak ayırma | İki şeyi birbirinden hükmen veya maddeten tefrik etmektir | Bünyeler birbirinden bağımsız hale gelir |
| [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Yüzeyde beliren yarık | Sert bir cismin yüzeyden derine doğru yarılmasıdır | Görünür bir yarık ve yarılma hattı esastır |
| [فزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Dikişin veya dokunun açılması | Birleşme yerlerinden yırtılma ve ayrılmadır | Dokuma ve dikili nesnelerde çözülmeyi anlatır |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Kesintisiz bitiştirme | İki nesneyi veya unsuru yekpare bir bağ ile kaynaştırmaktır | Ayrışma ve çatlağın tamamen ortadan kalkması durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فصم | كسر من غير بينونة | Parçaları tamamen kopup dağılmayan içsel kırılma ve çatlama | Kesin |
| Latince | infringere, findere | Çatlatmak, esneterek kırmak | Malzemenin iç bütünlüğünün sarsılması; parçaların tümüyle ayrılmadığı durumları da içerir | Güçlü |
| İngilizce | to fissure, to crack without parting | İçten çatlamak, aralanmak | Cismin ikiye bölünmeden yapısal çatlak alması; kopmayı (severing) dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | anbrechen, rissig werden | Çatlamak, kırık oluşmak | Malzemenin kopmadan yüzeysel ve içsel yarık alması hali | Güçlü |
| Fransızca | se fissurer, se fêler | Kılcal çatlak almak, çatlamak | Cam veya seramik gibi sert dokularda dağılmadan oluşan iç çatlağı tam karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| انفصام | Kopma, içten çatlama, en ufak bir zedelenme veya gevşeme göstermeme | Tevhid akidesine ve Allah’a bağlanmanın getirdiği sarsılmaz güven bağı; Bakara [2:256](https://lisan.digital/tr/ayet/2:256.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve itikadın ontolojik güvencesi | İmanın zeval bulup bulmayacağı ve Allah’a teslimiyetin kişiye sağladığı mutlak epistemik ve varoluşsal zemin | Şüphe, nifak veya inkâr gibi iç çatlakların tevhid zemininde barınamayacağı vurgusu |
| Fıkıh | Akitlerin bağlayıcılığı ve fesih teorisi | Bir akdin tamamen feshedilmeksizin (fasid/kusurlu hale gelerek) askıda kalması veya hukuki bağın sürekliliği | Hukuki bağın çözülmezliği, ahde vefa ilkesinin getirdiği sarsılmaz yükümlülük |
| Tefsir | Bakara [2:256](https://lisan.digital/tr/ayet/2:256.md) tefsirinde عروة terkibinin tahlili | Kopmaz kulp (el-urvetu'l-vuska) tamlamasındaki kulp kavramının hem kopmayı hem de içten çatlamayı nefyetmesi | Lafzın mutlak güvenilirlik ve dayanıklılık bildiren zirve belagat temsili |
| Hadis | Cennet ehlinin ve mekanlarının vasıfları | Kusursuz yaratılışın, estetik ve yapısal açıdan hiçbir leke ve çatlak (fasm ve vasm) taşımaması | Varlık planında en küçük yıpranma, çürüme veya zayıflama belirtisinin yokluğu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve akide zemini | Kopmaz bağ | Varlığı hakikate ve emniyete sabitleme | Tağutu inkâr edip Allah'a bağlanan bilincin hiçbir yapısal zaaf ve şüphe taşımaması | Kesin |
| İlmi | Mantıksal tutarlılık ve aksiyomlar | Çatlaksız öncül | Bilgi sisteminde iç çelişkiyi engelleme | Teori veya yöntemin hiçbir iç çatlak veya açık vermeden bütünü taşıyabilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal meşruiyet ve sözleşme | Çözülmez anayasal zemin | Sosyal dokunun çatlamasını ve kutuplaşmasını önleme | Adalet ve liyakate dayalı bir nizamın içten çatlama ve gevşeme üretmemesi | Güçlü |
| İktisadi | Güven ve sözleşme hukuku | Güvenilir teminat | İktisadi ilişkilerde risk ve kırılmayı sıfırlama | Piyasada veya borç ilişkisinde tarafların haklarını temin eden çatlaksız kurumsal çerçeve | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve kılcal çatlak oluşumu (fracture mechanics) | Katı cisimlerin gerilme altında atomik düzeyde mikro çatlaklar vermesi; kök bu mikro düzeydeki ilk içsel çatlağın oluşumunu modeller | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve anomi | Toplumsal sözleşmenin görünürde yıkılmasa dahi bireyler nezdinde güven çatlağına uğraması ve içten çürümesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir halatın veya ipin kopması gibi basit bir mekanik ayrılmaya indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün sadece dışsal bir kopmayı değil, bünyenin kendi iç dokusunda meydana gelebilecek en küçük kılcal çatlağı, gevşemeyi ve yorulmayı dahi dışlayan mutlak sağlamlık anlamına gelmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetteki nefyin sadece açık inkâr ve irtidata taalluk ettiğinin sanılması; oysa kök içsel yıpranmayı, gizli nifakı, epistemik tereddüdü ve zihinsel çatlakları da ontolojik olarak dışarıda bırakır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tevhid bağının niteliğini tanımlarken sıradan bir sağlamlık ifadesi yerine, içsel hiçbir zaaf ve mikro çatlak kabul etmeyen bir kökü seçerek vahyin kurduğu ontolojik güvenin mutlaklığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman-küfür sınırını, tağuttan ayrışmayı, kalbin mutmain olmasını ve ilahi ahde tutunmayı konu edinen ayet grubunda (özellikle Bakara [2:256](https://lisan.digital/tr/ayet/2:256.md)) anahtar kavramdır. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikate tutunmanın zayıf, geçici veya dış şartlarla yıpranabilir bir tercih olduğu zannını ortadan kaldırır; sarsıntının tutamakta değil, ancak tutunanın gevşemesinde olabileceğini açıklar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kavisli, sert veya halka biçimindeki bir nesnenin ikiye ayrılmaksızın içten çatlaması, esnemesi veya yarık alması hali.
- Soyut anlam: Bir inanç, akit, düşünce veya kurumun kendi iç dokusunda hiçbir zaaf, tereddüt, gevşeme veya yapısal kusur barındırmaması.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını ve taşıyıcı bağlarını sıfır hata ve sıfır mikro çatlak düzeyinde garanti eden sarsılmaz dayanıklılık ilkesi.
- LaTeX modeli: $$F = \{ x \in S \mid \delta(x) > 0 \} = \emptyset \implies \partial S = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ sağlam ve bütüncül sistemi veya iman bağını, $\delta(x)$ sistemin herhangi bir $x$ noktasında meydana gelebilecek iç deformasyon, mikro çatlak veya yapısal yarılma miktarını temsil eder. Bu tür çatlakların oluşturduğu $F$ kümesinin boş küme $(\emptyset)$ olması, sistemin sınırlarında veya dokusunda hiçbir ayrışmanın $(\partial S = \emptyset)$ vuku bulamayacağını, yani mutlak çatlaksızlık ve kopmazlık halini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:256](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/ayet/2:256.md) — انْفِصَامَ

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Dinde zorlama yoktur. Gerçekten hak, batıldan iyice ayrılmıştır. Tağut’u inkar edip, Allah’a inanan kimse kopmak bilmeyen sağlam bir kulpa sarılmıştır. Ve Allah, Semi’dir, Alim’dir.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والفاء والميم معهما
ف ص م يستعمل فقط
فصم:
الفَصْمُ: كَسْرُ الحَلقَةِ والخَلْخالِ.
والفَصْمُ: أنْ ينصَدِعَ الشيءُ من غير أن يبين، وتقول: فَصَمْتُه فانفَصَم اي انصَدَعَ.
والانفِصامُ: الانقِطاع، واذا انصَدَعَتْ ناحيةٌ من البيت قيل: فُصِمَ.
والدُرَّةُ تَنْفَصِمُ اذا انصَدَعُتْ ناحيةٌ منها.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الفاء** و**الميم** معهما
**ف ص م** yalnızca kullanılır.

**فصم**:
**الفَصْمُ**: halka ve halhalın kırılması.
Ve **الفَصْمُ**: bir şeyin, ortaya çıkmaksızın yarılmasıdır; ve dersin ki: Onu **فَصَمْتُ** da **فانفَصَم**; yani yarıldı.
Ve **الانفِصامُ**: kopma; ve evin bir yanı yarıldığı zaman “**فُصِمَ**” denir.
Ve inci, ondan bir yan yarıldığı zaman **تَنْفَصِمُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَصْمُ الشيء: كسره من غير أن يبين. تقول: فَصَمْتُهُ فانْفَصَمَ. قال تعالى: "لا انْفِصامَ لها". وتَفَصَّمَ مثله. قال ذو الرمّة يذكر غزالاً يشبّهه بدُمْلُجِ فضةٍ:
كأنَّـه دُمْـلُـجٌ مـن فـضةٍ نَـبَـهٌ		في ملعبٍ من جَواري الحَيِّ مَفْصومُ
وإنَّما جعله مَفْصوماً لتثنّيه وانحنائه إذا نام. وأفْصَمَ المطرُ، أي أقلع. وأفْصَمَتْ عنه الحُمَّى.

##### Türkçe

**فَصْمُ** şey: Onu, ayrılmadan kırmaktır. Şöyle dersin: **فَصَمْتُهُ** da **انْفَصَمَ**. Yüce Allah dedi: "Onun için **انْفِصامَ** yoktur." Ve **تَفَصَّمَ** da onun gibidir. Zû’r-Rumme, bir ceylanı anarak onu bir gümüş bileziğe benzetir:
كأنَّـه دُمْـلُـجٌ مـن فـضةٍ نَـبَـهٌ		في ملعبٍ من جَواري الحَيِّ **مَفْصومُ**
Onu ancak **مَفْصوماً** kıldı; uyuduğu zaman bükülmesi ve eğilmesi sebebiyle. Ve yağmur **أفْصَمَ**; yani dindi. Ve hummâ ondan **أفْصَمَتْ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ف م
فصم
استعمل منه : ( فصم ) .
فصم : في الحديث : ( دُرّةٌ بيضاء ليس فيها فَصْمٌ ولا وَصْمٌ ) .
قال أبو عُبَيْد : الفَصْمُ بالفاء أن ينصدعَ الشيءُ من غير أن يَبين ؛ يقال منه : فصَمْتُ الشيءَ أَفصِمه فَصْماً ، إذا فعلت ذلك به ، فهو مفصوم ؛ وقال ذو الرُّمّة يذكر غَزَالاً شَبَّهه بدُمْلُج فضّة :
كأنّه دُمْلُجٌ من فضّةِ نَبَهٌ
في مَلْعبٍ مِن جَوارِي الحيِّ مَفْصومُ
قال : وأمّا القَصْم بالقاف فأَن يَنْكسِرَ الشيءُ فيَبين .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( لاَ انفِصَامَ لَهَا ) ( البقرة : 256 ) ، وقيل : لا انْكسارَ لها .
وأفْصَمَ المَطَرُ : إذا أَقلَعَ . وأَفصَم الفَحْلُ : إذا جَفَر .
وفي حديث عائشة أنَّها قالت : ( رأيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُنْزَل عليه في اليوم الشديدِ البَرْدِ فيَفْصِمُ الوَحْيُ عنه ، وإنَّ جَبينَه ليتفصّد عَرَقاً ) .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : أَفْصَمَ المطرُ وأفْصَى : إذا أَقْلَعَ ؛ ومنه قيل : كلُّ فَحْل يُفْصِمُ إلا الإنسان ؛ أي : ينقطع عن الضِّراب .
أخبَرني المنذريُّ عن أبي طالب عن أبيه عن الفرّاء . قال : فأس فَيْصَمٌ : وهي الضخمة . وفأسٌ قِيدَايَةٌ لها خُرْتٌ ؛ وهو خَرق النِّصاب .

##### Türkçe

ص ف م
**فصم**
Ondan kullanılan: (**فصم**).

**فصم**: hadiste: (**دُرّةٌ بيضاء ليس فيها فَصْمٌ ولا وَصْمٌ**).

Ebû **عُبَيْد** dedi: **الفَصْمُ** ( **الفاء** ile) bir şeyin, belirgin olmaksızın yarılmasıdır; ondan şöyle denir: **فصَمْتُ الشيءَ أَفصِمه فَصْماً**; bunu ona yaptığın zaman; o da **مفصوم**dur. **ذو الرُّمّة** gümüş bir bileziğe benzettiği bir ceylanı anarak şöyle dedi:
كأنّه دُمْلُجٌ من فضّةِ نَبَهٌ
في مَلْعبٍ مِن جَوارِي الحيِّ مَفْصومُ

Dedi: **القَصْم** ise ( **القاف** ile) bir şeyin kırılıp belirgin olmasıdır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: (**لاَ انفِصَامَ لَهَا**) (Bakara: 256); ve “ona kırılma yoktur” denilmiştir.

**وأفْصَمَ المَطَرُ**: kesildiği zaman. Ve **أَفصَم الفَحْلُ**: **جَفَر** ettiği zaman.

Âişe’nin hadisinde, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): (**رأيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُنْزَل عليه في اليوم الشديدِ البَرْدِ فيَفْصِمُ الوَحْيُ عنه ، وإنَّ جَبينَه ليتفصّد عَرَقاً**).

Ebû **عُبَيد**, **الأصمعيّ**’den: **أَفْصَمَ المطرُ** ve **أفْصَى**: kesildiği zaman; bundan dolayı şöyle denilmiştir: her **فَحْل** **يُفْصِمُ** eder, insan hariç; yani: çiftleşmeden kesilir.

Bana **المنذريّ**, Ebû Tâlib’den, o da babasından, o da **الفرّاء**’dan haber verdi. Dedi: **فأس فَيْصَمٌ**: o, iri olanıdır. Ve **فأسٌ قِيدَايَةٌ**: onun bir **خُرْتٌ**’u vardır; o da **خَرق النِّصاب**dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والصاد وما يثلثهما)
(فصل) الفاء والصاء واللام كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تمييز الشَّيء. من الشَّيء وإبانته عنه. يقال: فَصَلْتُ الشَّيءَ فَصْلاً. والفَيْصل: الحاكم. والفَصِيل: ولدُ النَّاقةِ إذا افتُصِلَ عن أُمِّه. والمِفْصَل: اللِّسان، لأنَّ به تُفصَل الأمور وتميَّز. قال الأخطل:* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
والمفاصل: مَفاصل العِظام. والمَفْصِل: ما بين الجبلَيْن، والجمع مَفاصل. قال أبو ذُؤَيب:
مَطَافيلَ أبكارٍ حديثٍ نِتاجُها *** يُشابُ بماءٍ مثلِ ماءِ المفاصلِ([2])
والفَصِيل: حائطٌ دونَ سُور المدينة. وفي بعض الحديث: "مَن أنفَقَ نفقةً فاصلةً فله من الأجر كذا"، وتفسيره في الحديث أنَّها التي فَصَلَت بين إيمانه وكُفره.
(فصم) الفاء والصاد والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على انصداعِ شيء من غير بَيْنُونة. من ذلك الفَصْم، وهو أن ينصَدِع الشَّيءُ من غير أن يَبين. وكلُّ منحنٍ من خَشَبَةٍ وغيرها فهو* مفصوم. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ  *** في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ([3])
(فصي) الفاء والصاد والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحِّي الشَّيء عن الشَّيء. يقال تفَصَّى اللَّحمُ عن العَظْم، وتفَصَّى الإنسانُ من البلِيَّة: تَخَلَّص. والاسم الفَصْية. وفي حديث: قَيْلة: "الفَصْية والله، لا يزالُ كعبُكِ عاليا". وأفْصَى: رجلٌ([4]) .
(فصح) الفاء والصاد والحاء أصلٌ يدلُّ على خُلوصٍ في شيءٍ ونقاء من الشَّوب. من ذلك: اللِّسان الفصيح: الطَّليق. والكلام الفصيح: العربيّ. والأصلُ أفْصَحَ اللّ‍بَنُ: سكنت رَُِغوتُه. وأفْصَحَ الرّجل: تكلَّم بالعربيَّة. وفَصُح: جادت لغتُه حتَّى لا يلحَنُ. في كتاب ابن دريد([5]) : "أفصح العربيُّ إفصاحاً، وفَصُح العجميُّ فَصاحةً، إذا تكلَّم بالعربية". وأُراه غلطاً، والقول هو الأوّل. وحكَى: فَصُحَ اللبنُ فهو فصيح، إذا أُخذت عنه الرِّغوة. قال:
* وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) *
ويقولون: أفصَحَ الصُّبح، إذا بدا ضوؤُه. قالوا: وكلُّ واضحٍ مُفْصِحٌ. ويقال إنَّ الأعجم: ما لا ينطق، والفصيحَ: ما ينطق.
ومما ليس من هذا الباب الفِصْح([7]) : عيدُ النصارى، يقال: أفصحوا: جاء فِصحُهم.
(فصد) الفاء والصاد والدال كلمة صحيحة، وهي الفَصْد، وهو قطع العِرقِ حتَّى يسيل. والفَصيد: دمٌ كان يُجعَل في مِعىً من فَصد عروق الإبل، ويُشوَى ويُؤكل، وذلك في الشدّة تُصيب. قال الأعشى:
*ولا تأخُذ السَّهمَ الحديدَ لتفصِدا([8]) *
ويقولون: [تفصَّد([9]) ] الشيء: سال.
(فصع) الفاء والصاد والعين يدلُّ على خروجِ شيءٍ عن شيء. يقال: فصع الرُّطَبة، إذا قَشَرَها. ويقولون: الفُصْعة: غُلْفة الصبيّ إذا اتَّسعت حتَّى تبدوَ حَشَفتُه.
-------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في ديوان الأخطل ص2:
صريع مدام يرفع الشرب رأسه  *** ليحيا وقد ماتت عظام ومفصل
([2]) ديوان الهذليين (1: 141) واللسان (فصل) والحيوان (2: 351) وأمالي المرتضى (1: 187) وثمار القلوب 446 والمخصص (1: 23/ 5: 65/16: 161).
([3]) لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وسيأتي في (نبه).
([4]) ومنه أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة، وأفصى بن عبد القيس بن أفصى بن دعمي بن جديلة.
([5]) الجمهرة (2: 163).
([6]) البيت لنضلة السلمي، كما في اللسان (فصح). وصدره كما في اللسان ومجالس ثعلب 9 والبيان والتبيين (3: 338): * فلم يخشوا مصالته عليهم *
([7]) كذا تذهب معجمات اللغة جميعها. والحق أن الكلمة كما ظهر لي معربة من العبرانية "بِيسَحْ"، وقد حققت ذلك التأصيل بإسهاب لأول مرة في حواشي الحيوان (4: 534).
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 103: * فإياك والميتات لا تأكلنها *
([9]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الصاد** وما يثلثهما)
(فصل) **الفاء** ve**الصاء** ve**اللام** sahih bir kelimedir; şeyin şeyden ayırt edilmesine ve ondan ayrılıp belirgin kılınmasına delâlet eder. Denir: **فَصَلْتُ** şeyi **فَصْلاً** (ayırdım). Ve **الفَيْصل**: hâkimdir. Ve **الفَصِيل**: annesinden ayrıldığı zaman dişi devenin yavrusudur. Ve **المِفْصَل**: dildir; çünkü onunla işler ayrılır ve ayırt edilir. **الأخطل** dedi ki:*
* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
Ve **المفاصل**: kemiklerin eklemleridir. Ve **المَفْصِل**: iki dağ arasındaki yerdir; çoğulu **مَفاصل**’dir. **أبو ذُؤَيب** dedi ki:
مَطَافيلَ أبكارٍ حديثٍ نِتاجُها *** يُشابُ بماءٍ مثلِ ماءِ المفاصلِ([2])
Ve **الفَصِيل**: şehrin surundan aşağıda bir duvardır. Ve bazı hadiste: “Kim ayırıcı bir nafaka infak ederse, onun için ecirden şu kadardır” (vardır); onun tefsiri hadiste, onun imanıyla küfrü arasını ayıran (nafaka) olduğudur.
(فصم) **الفاء** ve**الصاد** ve**الميم** sahih bir asıldır; ayrılma olmaksızın bir şeyin yarılmasına delâlet eder. Bundan: **الفَصْم**; o, şeyin ayrılmaksızın yarılmasıdır. Ve ağaçtan ve başkasından her eğri olan şey, işte o **مفصوم**’dur. Dedi ki:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ  *** في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ([3])
(فصي) **الفاء** ve**الصاد** ve**الياء** sahih bir asıldır; şeyin şeyden uzaklaşmasına delâlet eder. Denir: **تفَصَّى** et, et (kemikten ayrıldı); ve **تفَصَّى** insan belâdan: kurtuldu. İsim **الفَصْية**’dir. Ve bir hadiste: **قَيْلة**: “**الفَصْية** والله، لا يزالُ كعبُكِ عاليا” (demiştir). Ve **أفْصَى**: bir adamdır([4]).
(فصح) **الفاء** ve**الصاد** ve**الحاء** bir asıldır; bir şeyde arılığa ve karışımdan temizliğe delâlet eder. Bundan: **اللِّسان الفصيح**: akıcıdır. Ve **الكلام الفصيح**: Arapçadır. Asıl: **أفْصَحَ** süt; köpüğü duruldu. Ve **أفْصَحَ** adam: Arapça konuştu. Ve **فَصُح**: dili güzelleşti; ta ki lahn yapmaz oldu. **ابن دريد**’in kitabında([5]): “**أفصح** Arap **إفصاحاً**; ve **فَصُح** Acem **فَصاحةً**; Arapça konuştuğu zaman” (vardır). Ve onu hata görürüm; söz birincisidir. Ve rivayet etti: **فَصُحَ** süt; o hâlde o **فصيح**’tir; köpüğü ondan alındığı zaman. Dedi ki:
* وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) *
Ve derler: **أفصَحَ** sabah; ışığı belirdiği zaman. Dediler: her açık olan **مُفْصِحٌ**’tir. Ve denir ki **الأعجم**: konuşmayan (şey)dir; ve **الفصيحَ**: konuşan (şey)dir.
Ve bu bâbdan olmayan şeylerden: **الفِصْح**([7]): Hristiyanların bayramıdır; denir: **أفصحوا**: onların **فِصحُهم**’u geldi.
(فصد) **الفاء** ve**الصاد** ve**الدال** sahih bir kelimedir; o **الفَصْد**’dır; o, damar kesmektir, ta ki aksın. Ve **الفَصيد**: develerin damarlarını kesmekten (çıkan) bir kan idi; bağırsak içine konur, pişirilir ve yenirdi; bu, isabet eden bir şiddet zamanında (olurdu). **الأعشى** dedi ki:
*ولا تأخُذ السَّهمَ الحديدَ لتفصِدا([8]) *
Ve derler: **تفصَّد**([9]) şey: aktı.
(فصع) **الفاء** ve**الصاد** ve**العين** bir şeyin bir şeyden çıkmasına delâlet eder. Denir: **فصع** taze hurmayı; onu soyduğu zaman. Ve derler: **الفُصْعة**: çocuğun sünnet derisi; genişleyip ta ki onun **حَشَفتُه**’u görününceye kadar.
-------ـــــ
([1]) Beyit tamamıyla **ديوان الأخطل**’da s2’de olduğu üzere:
صريع مدام يرفع الشرب رأسه  *** ليحيا وقد ماتت عظام ومفصل
([2]) **ديوان الهذليين** (1: 141) ve **اللسان** (**فصل**) ve **الحيوان** (2: 351) ve **أمالي المرتضى** (1: 187) ve **ثمار القلوب** 446 ve **المخصص** (1: 23/ 5: 65/16: 161).
([3]) **لذي الرمة**’nin divanında 572 ve **اللسان** (**نبه**، **فصم**). Ve (**نبه**)’de gelecektir.
([4]) Ondan: **أفصى بن دعمي بن جديلة بن أسد بن ربيعة**; ve **أفصى بن عبد القيس بن أفصى بن دعمي بن جديلة**.
([5]) **الجمهرة** (2: 163).
([6]) Beyit **نضلة السلمي**’nindir; **اللسان** (**فصح**)’ta olduğu üzere. Ve onun صدر’ı **اللسان** ve **مجالس ثعلب** 9 ve **البيان والتبيين** (3: 338)’de olduğu üzere: * فلم يخشوا مصالته عليهم *
([7]) Dil sözlüklerinin hepsi böyle gider. Ve hak, kelimenin bana göründüğü üzere İbranice “بِيسَحْ”tan muarreb olduğudur; ve ben o kökenlendirmeyi ilk defa **حواشي الحيوان** (4: 534)’te genişçe tahkik ettim.
([8]) صدر’ı **ديوان الأعشى** 103’te olduğu üzere: * فإياك والميتات لا تأكلنها *
([9]) **المجمل**’den tekmiledir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ص م
كانت عروة قد فصمت‏.‏
وسوار ودملج مفصوم وهو كسر من غير بينونة‏.‏
يقال‏:‏ فصم وما قصم‏.‏
وانفصمت الدّرة‏:‏ انصدعت ناحية منها‏.‏
وإذا انصدع الجدار قيل‏:‏ قد فصم وفي الجدار فصمة‏.‏
وتقول‏:‏ به داء يفصم ولا يفصم أي لا يقلع‏.‏

##### Türkçe

ف ص م
**عروة** gerçekten **فصمت** olmuştu.
**سوار** ve **دملج** **مفصوم**dur; o, ayrılma olmaksızın bir kırılmadır.
Denir: **فصم** ve **قصم** etmedi.
**وانفصمت الدّرة**: onun bir tarafı yarıldı.
Duvar yarıldığı zaman “gerçekten **فصم** oldu” denir; ve duvarda bir **فصمة** vardır.
Ve dersin: onda bir hastalık vardır; **يفصم** ve **لا يفصم**; yani sökülüp atılmaz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَصْم: الكسر من غير بينونة. فَصَمه يَفْصِمُه فَصْماً
فانْفَصَم: كسره من غير أن يبين، وتَفَصَّم مثله، وفَصَّمه فَتَفَصَّم. وخَلْخال أفْصَمُ: مُتَفَصِّم؛ عن الهجري، وأنشد لعمارة بن راشد:
وأمَّا الألى يَسْكُنَّ غَوْرَ تِهامةٍ،
فَكُلُّ كَعابٍ تَتْرُكُ الحِجلَ أَفْصَما
وفُصِم جانبُ البيتِ: انهدمَ. والانفِصامُ: الانقطاع. وفي التنزيل العزيز: لا انْفِصام لها؛ أي لا انقطاع لها، وقيل: لا انكسار لها. وفي الحديث في صفة الجنة: دُرَّةٌ بَيْضاءُ ليس فيها فَصْم ولا وَصْم. قال أبو عبيد: الفَصم، بالفاء، أن ينصدع الشيء من غير أن يَبِين، من فَصَمت الشيء أَفْصِمه فَصْماً إذا فعلت ذلك به، فهو مَفصُوم؛ قال ذو الرمة يذكر غزالاً شبهه بدُمْلُج فضة:
كأنَّه دُمْلُجٌ مِن فِضَّةٍ نَبَهٌ،
في مَلْعَبٍ مِن جواري الحَيِّ، مَفْصُومُ
شبه الغزال وهو نائم بدملج فضة قد طُرح ونُسِي، وكل شيء سقط من إنسان فنسيه ولم يهتد له فهو نَبَهٌ، وهو الخُرت والخُرات
(* قوله «وهو الخرت
والخرات إلى قوله وإنما جعله إلخ» كذا بالأصل ولينظر ما مناسبته هنا). والناس كلهم يقولون خُرت وهو خَرق النصاب، وإنما جعله مفصوماً لتثنيه وانحنائه إذا نام، ولم يقل مقصوم، بالقاف، فيكون بائناً باثنين، قال ابن بري: قيل في نبه إنه المشهور، وقيل النفيس الضالّ الموجود عن غفلة لا عن طلب، وقيل: هو المنسي. الفراء: فأْس فَصيم
(* قوله «فأس فصيم» كذا في الأصل
والقاموس، والذي في التهذيب والتكملة: فيصم أي كصيقل). وهي الضخمة، وفأْس فِنْدَأْيةٌ لها خُرت، وهو خرق النصاب، قال: وأما القصم، بالقاف، فأَن ينكسر الشيء فيبين. وفي حديث أبي بكر: إني وجدت في ظهري انْفِصاماً أي انصداعاً، ويروى بالقاف، وهو قريب منه. وفي الحديث: استَغْنُوا عن الناس ولو عن فِصْمة السواك أي ما انكسر منه، ويروى بالقاف. وأَفْصَم الفحلُ إذا جَفر؛ ومنه قيل: كل فحل يُفْصِم إلا الإنسان أي ينقطع عن الضراب. وانفصم المطر: انقطع وأَقْلَع. وأَفصم المطرُ وأَفْصى إذا أَقلَع وانكشف، وأَفْصَمَت عنه الحُمَّى. وفي حديث عائشة، رضوان الله عليها: أنها قالت رأيت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يَنْزِل عليه في اليوم الشديد البرْدِ فَيُفْصِم الوَحْيُ عنه وإِنَّ جَبِينَه ليَتَفصَّد عرَقًا؛ فيُفْصِم أي يُقلِع عنه. وفي بعض الحديث: فيُفصم عني وقد وَعَيْت يعني الوَحْي أي يُقلع.

##### Türkçe

**الفَصْم**: ayrılma olmaksızın kırma. Onu **فَصَمه** **يَفْصِمُه** **فَصْماً**,

böylece **فانْفَصَم**: onu, ayrılmaksızın kırdı; ve **تَفَصَّم** de onun benzeri; ve onu **فَصَّمه** de böylece **فَتَفَصَّم**. Ve

**وخَلْخال أفْصَمُ**: çatlamış; el-Hicrî’den. Ve Umâre b. Râşid’e ait olarak inşâd etti:

Ve amma Tihâme’nin çukurunu mesken edinenler,
işte her **كَعابٍ** **الحِجلَ**’i **أَفْصَما** bırakır.

Ve **وفُصِم جانبُ البيتِ**: yıkıldı. Ve **الانفِصامُ**: kopma. Ve azîz tenzîlde: **لا انْفِصام لها**; yani ona kopma yoktur; ve denildi: ona kırılma yoktur. Ve hadiste, cennetin sıfatında: “Beyaz bir inci; onda ne **فَصْم** vardır ne **وَصْم**.” Ebû Ubeyd dedi: **الفَصم**; **بالفاء**; şeyin, ayrılmaksızın yarılmasıdır; “şeyi **فَصَمت**; onu **أَفْصِمه** **فَصْماً**” dediğin zaman, ona bunu yaptığında; o hâlde o **مَفصُوم**dur. Zû’r-Rumme, bir ceylanı anarak, onu gümüş bir bileziğe benzetir:

Sanki o, uyanık bir gümüş **دُمْلُج**’dür,
mahallenin cariyelerinin oyun yerinde, **مَفْصُوم**.

Ceylanı, uyurken, atılmış ve unutulmuş bir gümüş bileziğe benzetti; ve insandan düşen her şey, onu unutursa ve ona yol bulamazsa, o **نَبَهٌ**’dir; ve o **الخُرت** ve **الخُرات**tır

(* sözü: “ve o **الخرت** ve **الخرات** … ilâ “ve innemâ ce‘alehu” vb.” asılda böyledir; burada münasebeti nedir bakılsın).

Ve insanların hepsi **خُرت** derler; ve o, sapın yarılmasıdır; ve onu ancak, uyuduğu zaman ikiye katlanması ve eğilmesi sebebiyle **مفصوماً** kıldı; ve **مقصوم** demedi, **بالقاف**; böylece ikiye ayrılmış olarak belirgin olurdu. İbn Berrî dedi: **نبه** hakkında denildi: o meşhur olandır; ve denildi: talep ile değil, gaflet sebebiyle bulunan kayıp nefis olandır; ve denildi: o unutulandır. el-Ferrâ’: **فأْس فَصيم**

(* sözü: “**فأس فصيم**” asılda ve Kâmûs’ta böyledir; Tehzîb ve Tekmile’de olan: **فيصم** yani cilâcı gibi).

Ve o, iri olandır. Ve **فأْس فِنْدَأْيةٌ**: onun **خُرت**’i vardır; ve o, sapın yarılmasıdır. Dedi: Amma **القصم**; **بالقاف**; şeyin kırılıp da belirgin olmasıdır. Ebû Bekir hadîsinde: “Şüphesiz ben sırtımda bir **انْفِصاماً** buldum” yani bir yarılma; ve **بالقاف** rivayet olunur; ve o, ona yakındır. Ve hadiste: “İnsanlardan, misvakın **فِصْمة**’si kadar bile olsa, müstağnî olun” yani ondan kırılan şey; ve **بالقاف** rivayet olunur. Ve **أَفْصَم** aygır, **جَفر** olduğu zaman; ve ondan denildi: her aygır **يُفْصِم**; insan hariç; yani çiftleşmeden kesilir. Ve **انفصم المطر**: kesildi ve durdu. Ve yağmur **أَفصم** etti ve **أَفْصى**; durduğu ve açıldığı zaman; ve ondan hummâ **أَفْصَمَت**. Âişe hadîsinde, Allah’ın rızâsı onun üzerine olsun: dedi ki: “Resûlullah’ı, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, şiddetli soğuk gününde, ona inerken gördüm; sonra vahiy ondan **فَيُفْصِم** olur ve şüphesiz onun alnı ter olarak fışkırırdı”; yani **فَيُفْصِم**: ondan kesilir. Ve hadisin bir kısmında: “Sonra benden **فيُفصم** olur, hâlbuki ben kavramışım” yani vahyi; yani kesilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ص م * * فصَمَ * الشيء كسره من غير أن يبين تقول فصمه من باب ضرب * فانْفَصَمَ * قال الله تعالى ﴿لا انفصام لها﴾ و * تَفَصَّمَ * مثل انفصم

##### Türkçe

* ف ص م * **فصَمَ** şeyi, (kırıldığı) belli olmaksızın kırdı; “**فصمه**” dersin; **ضرب** babındandır. * **فانْفَصَمَ** *; Yüce Allah dedi ki: ﴿لا **انفصام** لها﴾ ve * **تَفَصَّمَ** *; **انفصم** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( فَصَمَهُ يَفْصِمُهُ ) فَصْمًا : ( كَسَرَهُ ) مِنْ | غَيْرِ أَنْ يَبِينَ ( فانْفَصَمَ وتَفَصَّمَ ) ، الأخِيرُ | مُطاوِعُ فَصَّمَهُ تَفْصِيمًا ، وفي التَّنْزِيلِ | العَزِيز : ! 2 \< لا انفصام لها > 2 ! ، أَيْ : لا | انْقِطَاعَ أو لا انْكِسَارَ . وفي صِفَةِ الجَنَّة : |   دُرَّةٌ بَيْضَاءُ لَيْسَ لَهَا فَصْمٌ ولا وَصْمٌ . | قالَ أَبو عُبَيْدٍ : الفَصْمُ : أَنْ يَنْصَدِعَ الشَّيءُ | مِنْ غَيْرِ بَيْنُونَةٍ ، وقَدْ فَصَمَهُ فَصْمًا : فَعَل به | ذَلِكَ ، فهو مَفْصُومٌ ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ يَذْكُرُ | غَزالاً شَبَّهَهُ بِدُمْلُجِ فِضَّةٍ : | % ( كَأَنَّهُ دُملُجٌ مِنْ فِضَّةٍ نَبَهٌ % | في مَلْعَبٍ من جَوَارِي الحَيِّ مَفْصُومُ ) % | | شَبَّهَ الغَزَالَ وهو نَائِمٌ بِدُمْلُجِ فِضَّةٍ قَدْ | طُرِحَ ونُسِيَ . وكُلُّ شَيءٍ سَقَطَ مِنْ إِنْسانٍ | فَنَسِيَهُ ولَمْ يَهْتَدِ له ، فهو : نَبَهٌ ، وإِنَّمَا جَعَلَه | مَفْصُومًا لِتَثَنِّيهِ وانْحِنائِه إذا نَامَ . وأَما | القَصْم ، بِالقافِ فهو كَسْرُ بَيْنُونَةٍ ، نَبَّه عليه | الزَّمَخْشَرِيُّ في الكَشَّافِ . |

| | ( وأفصَمَ الحُمَّى ) كَذَا في النُّسَخِ ، | والصَّوابُ : وأفْصَمَتْ عنه الحُمَّى : أَقْلَعَتْ . | | ( أو ) أَفصَمَ ( المَطَرُ ) وأَفصَى ( أَقْلَعَ ) | وانْكَشَفَ ، ووقَع في حَدِيثِ الوَحْي : |   فَيُفْصِمُ عَنِّي   ، رُباعِيًّا حَكَاه البَدْرُ | الدَّمَامِينيُّ في تَعْليقِ المَصابِيحِ ، إلاَّ أَنَّه صَرَّحَ | بِأَنَّهَا لُغَةٌ قَلِيلَة ، وَوَقَع في تَنْقِيحِ الزَّرْكَشِيِّ | هَكَذَا رُبَاعِيًّا . | | ( وفَأْسٌ فَصِيمُ ) أَيْ : ( ضَخْمَةٌ ) | وفَأْسٌ فِنْدَأْيَةٌ لَهَا خُرْتٌ ، قَالَه الفَرَّاءُ . | | ( وفُصِمَ ) جانِبُ ( البَيْتِ ، كَعُنِيَ : | انْهَدَمَ ) . | | ( وخَلْخَالٌ أَفْصَمُ ) أَيْ : ( مُنْفَصِمٌ ) | عن الهَجَرِيِّ ، وأَنْشَدَ لِعُمارَةَ بنِ راشِدٍ : | % ( وأَمَّا الأُلَى يَسْكُنَّ غَوْرَ تِهَامَةٍ % | فكُلُّ كَعَابٍ تَتْرُكُ الحِجْلَ أفْصَمَا ) % | | ( وانْفَصَمَ : انْقَطَعَ ) ، وبِهِ فُسِّرَ قَوْلُهُ | تَعالَى : ! 2 \< لا انفصام لها > 2 ! . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | انْفَصَمَ ظَهْرُه : انْصَدَعَ . وانْفَصَمَتِ | الدُّرَّةُ : انْصَدَعَتْ ناحِيَةٌ مِنْها . | | والفَصْمَةُ : الصَّدْعَةُ في الحَائِطِ . | | وتَقُولُ : بِهِ دَاءٌ يَفْصِمُ ولا يُفْصِمُ ، أَيْ : | يَكْسِرُ ولا يُقْلِعُ . | | وأفْصَمَ الفَحْلُ إذَا جَفَرَ ، ومنه قِيلَ : | كُلُّ فَحْلٍ يُفْصِمُ إِلاَّ الإنْسَانَ ، أَيْ : يَنْقَطِعُ | عن الضِّرَابِ . | | وفِصَمُ السِّوَاكِ : ما انْكَسَرَ منه . |

##### Türkçe

| | ( **فَصَمَهُ يَفْصِمُهُ** ) **فَصْمًا** : ( onu kırdı ) | ayrılma belirgin olmaksızın; ( böylece **فانْفَصَمَ** ve **تَفَصَّمَ** ) , sonuncusu | **فَصَّمَهُ تَفْصِيمًا**’nın mutâviidir. Aziz tenzîlde: ! 2 \< **لا انفصام لها** > 2 !, yani: | kopma yoktur yahut kırılma yoktur. Cennetin sıfatında: |   beyaz bir inci; onda **فَصْمٌ** da yoktur **وَصْمٌ** da. | Ebû Ubeyd dedi: **الفَصْمُ**: şeyin ayrılık olmaksızın çatlamasıdır; ve onu **فَصَمَهُ فَصْمًا**: ona | bunu yaptı; o hâlde o **مَفْصُومٌ**dur. Zû’r-Rumme, bir ceylanı anarak onu gümüş bir bileziğe benzetir: | % ( Sanki o, uyanık bir gümüş bileziktir % | mahallenin cariyelerinden bir oyun yerinde, **مَفْصُومٌ** ) % | | Ceylanı, uyurken, atılmış ve unutulmuş bir gümüş bileziğe benzetti. İnsandan düşen her şey | de, onu unutursa ve ona yol bulamazsa, o: **نَبَهٌ**’dir. Onu ancak | uyuduğu zaman bükülmesi ve eğilmesi sebebiyle **مَفْصُومًا** kıldı. **القَصْم**’a gelince, **بالقافِ**; o, ayrılma kırmasıdır; buna | Zemahşerî, el-Keşşâf’ta dikkat çekti. |

| | ( **وأفصَمَ الحُمَّى** ) nüshalarda böyledir; | doğrusu: **وأفْصَمَتْ عنه الحُمَّى**: kesildi. | | ( veya ) **أَفصَمَ** ( **المَطَرُ** ) ve **أَفصَى** ( kesildi ) | ve açıldı; vahiy hadîsinde vâki oldu: |   **فَيُفْصِمُ عَنِّي**   ; dörtlü (rubâî) olarak Bedr ed-Demâmînî, Ta‘lîku’l-Mesâbîh’te nakletti; ancak o, | onun az bir dil olduğunu açıkça belirtti. Zerkâşî’nin Tenkîh’inde de | böyle dörtlü olarak vâki oldu. | | ( **وفَأْسٌ فَصِيمُ** ) yani: ( iri ) | ve **فَأْسٌ فِنْدَأْيَةٌ**; onun **خُرْتٌ**’u vardır; Ferrâ dedi. | | ( **وفُصِمَ** ) ( **البَيْتِ** ) yanı, **كَعُنِيَ**: | ( yıkıldı ) . | | ( **وخَلْخَالٌ أَفْصَمُ** ) yani: ( **مُنْفَصِمٌ** ) | el-Hecrî’den. Ve Umâre b. Râşid’e ait olarak inşâd etti: | % ( Ama Tihâme’nin çukurunu mesken tutanlar % | her **كَعَابٍ**, **الحِجْلَ**’ı **أفْصَمَا** bırakır ) % | | ( **وانْفَصَمَ**: koptu ) ; bununla, Yüce sözünün tefsiri yapıldı: ! 2 \< **لا انفصام لها** > 2 ! . | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **انْفَصَمَ** sırtı: çatladı. Ve **انْفَصَمَتِ** | inci: ondan bir taraf çatladı. | | **والفَصْمَةُ**: duvardaki çatlak. | | Ve dersin ki: onda bir hastalık vardır, **يَفْصِمُ** ve **لا يُفْصِمُ**; yani: | kırar ve kesilmez. | | Ve **أفْصَمَ** aygır, **إذَا جَفَرَ**; bundan dolayı denildi ki: | her aygır **يُفْصِمُ**; ancak insan hariç; yani: çiftleşmeden | kesilir. | | **وفِصَمُ السِّوَاكِ**: ondan kırılan şey. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَصَمَهُ
1 فَصَمَهُ ذ , (S, M, Msb, K,) aor. فَصِمَ , (M, Msb, K,) inf. n. فَصْمٌ, (S, M, Msb,) He broke it (S, M, Msb, K) without separating: (S, M, Msb:) [i. e. he cracked it:] and ↓ فصّمهُ [he cracked it much, or in several places], (M, TA,) inf. n. تَفْصِيمٌ. (TA.) And فَصَمَ الخُرْزَةَ [He cracked, or tore without separating, the seam, or suture, of a skin] (K and TA in art. خرم: in the CK قَصَمَ and الخَرَزَةَ.) القَصْمُ, with ق, signifies “ the breaking so as to separate. (TA.) ― -b2- See also 4. ― -b3- )??(. said of a house, or tent, (K,) or of the side thereof, (M,) It became thrown down, or demolished. (M, K.) ― -b4- And وَصْمٌ signifies A thing's being cracked. (A'Obeyd, TA.)

2 فَصَّمَ see the preceding paragraph.

افصم المَطَرُ
4 افصم المَطَرُ ذ The rain passed away, or ceased. (S, M, K.) And افصمت عَنْهُ الحُمَّى The fever quitted him: (S, K, * TA:) in the K, erroneously. افصم الحُمَّى. (TA.) And one says, ↓ دَآءٌ يَفْصِمُ وَلَا يُفْصَمُ A disease that breaks and does not pass away. (TA.) ― -b2- And افصم is said of a stallion [camel], meaning He ceased, or abstained, from covering. (TA.)

5 تَفَصَّمَ see the next paragraph.

انفصم
7 انفصم ذ It broke (S, M, Msb, K) without becoming separated: (S. M, Msb:) [i. e. it be came cracked:] and ↓ تفصّم has a similar meaning [i. e. it became cracked much, or in several places]. (S, M, K.) You say, انفصم ظَهْرُهُ His back cracked. (TA.) And انفصمت الدُّرَّةُ The pearl cracked in one part thereof. (TA.) ― -b2- And It broke, or became severed, or cut off. (K.) It is said in the Kur [ii. 257], لَا انْفِصَامَ لَهَا (S, M, Msb, TA) meaning There shall be no breaking incident to it. (M, TA.) ― -b3- And It opened so as to form an interstice, or a gap. (TA in art. شظى.)

فصم السِّوَاكِ
فصم السِّوَاكِ ذ [app. فَصْم, originally an inf. n., but probably, I think, a mistranscription for قَصْم,] A fragment [of the stick with which the teeth are cleaned]. (TA.)

فَصْمَةٌ
فَصْمَةٌ ذ A crack in a wall. (TA.)

فَأْسٌ فَصِيمْ
فَأْسٌ فَصِيمْ ذ A large [hoe, or adz, or the like]. (Fr, K.)

أَفْصَمُ
أَفْصَمُ ذ An anklet much cracked. (El-Hejeree, M, K. *)

دُمْلُجٌ مَفْصُومٌ
دُمْلُجٌ مَفْصُومٌ ذ [A cracked armlet of silver: to this, thrown down and neglected, Dhu-r-Rummeh likens a sleeping gazelle]. (S, TA.)

##### Türkçe

فَصَمَهُ
1 **فَصَمَهُ** ذ , (S, M, Msb, K,) muzâri‘i **فَصِمَ** , (M, Msb, K,) mastar ismi **فَصْمٌ**, (S, M, Msb,) Onu kırdı (S, M, Msb, K) ayırmadan: (S, M, Msb:) [yani onu çatlattı:] ve ↓ **فصّمهُ** [onu çokça, yahut birkaç yerden çatlattı], (M, TA,) mastar ismi **تَفْصِيمٌ**. (TA.) Ve **فَصَمَ الخُرْزَةَ** [bir derinin dikişini, ayırmadan çatlattı yahut yırttı] (K ve TA, **خرم** maddesinde: CK’de **قَصَمَ** ve **الخَرَزَةَ**.) **القَصْمُ**, **ق** ile, “ayıracak şekilde kırma”yı ifade eder. (TA.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- )??(. bir ev hakkında, yahut çadır hakkında, (K,) yahut onun yanı hakkında, (M,) Yıkılmış, yahut harap olmuş oldu. (M, K.) ― -b4- Ve **وَصْمٌ** bir şeyin çatlamasını ifade eder. (A'Obeyd, TA.)

2 **فَصَّمَ** önceki paragrafa bak.

افصم المَطَرُ
4 **افصم المَطَرُ** ذ Yağmur geçip gitti, yahut kesildi. (S, M, K.) Ve **افصمت عَنْهُ الحُمَّى** Ateş onu terk etti: (S, K, * TA:) K’da hatalı olarak **افصم الحُمَّى**. (TA.) Ve şöyle denir, ↓ **دَآءٌ يَفْصِمُ وَلَا يُفْصَمُ** Kıran ve geçip gitmeyen bir hastalık. (TA.) ― -b2- Ve **افصم**, bir aygır [deve] hakkında söylenir; mânâsı: Aşmayı bıraktı, yahut ondan çekindi. (TA.)

5 **تَفَصَّمَ** sonraki paragrafa bak.

انفصم
7 **انفصم** ذ Ayırılmaksızın kırıldı (S, M, Msb, K): (S. M, Msb:) [yani çatlamış oldu:] ve ↓ **تفصّم** benzer bir mânâya sahiptir [yani çokça, yahut birkaç yerden çatlamış oldu]. (S, M, K.) Dersin ki, **انفصم ظَهْرُهُ** Sırtı çatladı. (TA.) Ve **انفصمت الدُّرَّةُ** İnci onun bir kısmında çatladı. (TA.) ― -b2- Ve kırıldı, yahut koparıldı, yahut kesilip ayrıldı. (K.) Kur’da [ii. 257] şöyle denir, **لَا انْفِصَامَ لَهَا** (S, M, Msb, TA) mânâsı: Ona ilişkin bir kırılma olmayacaktır. (M, TA.) ― -b3- Ve bir aralık, yahut bir gedik oluşturacak şekilde açıldı. (TA, **شظى** maddesinde.)

فصم السِّوَاكِ
**فصم السِّوَاكِ** ذ [görünüşe göre **فَصْم**, aslında bir mastar ismi; fakat muhtemelen, zannederim, **قَصْم** için bir yanlış yazımdır,] [dişlerin temizlendiği çubuğun] bir parçası. (TA.)

فَصْمَةٌ
**فَصْمَةٌ** ذ Bir duvarda bir çatlak. (TA.)

فَأْسٌ فَصِيمْ
**فَأْسٌ فَصِيمْ** ذ Büyük [çapa, yahut keser, yahut benzeri]. (Fr, K.)

أَفْصَمُ
**أَفْصَمُ** ذ Çokça çatlamış bir halhal. (El-Hejeree, M, K. *)

دُمْلُجٌ مَفْصُومٌ
**دُمْلُجٌ مَفْصُومٌ** ذ [Gümüşten çatlamış bir pazubent: buna, yere atılmış ve ihmal edilmiş olarak, Dhu-r-Rummeh uyuyan bir ceylanı benzetir]. (S, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَصَمَ
فَصَمَ I ( n. ac. فَصْم 1 ),
a.  Cracked, split; slit, rent.

b.  [ pass. ], Fell down; was pulled down ( house ).

فَصَّمَ
فَصَّمَ II ,
a.  see I (a) .

أَفْصَمَ
أَفْصَمَ IV ,
a.  Passed away, ceased.

تَفَصَّمَ
تَفَصَّمَ V ,
a.  see VII .

اِنْفَصَمَ
اِنْفَصَمَ VII ,
a.  Was cracked; split, broke.

فَصْمَة
فَصْمَة 1t ,
a.  Crack.

أَفْصَمُ
أَفْصَمُ 14 ,
a.  see 25 (a) .

فَصِيْم
فَصِيْم 25 ,
a.  Cracked; chipped.

b.  Large ( adz ).

##### Türkçe

**فَصَمَ**
**فَصَمَ** I (isim-fiil **فَصْم** 1),
a. Çatladı, yarıldı; yarık açtı, yırttı.

b. [edilgen], Düştü; (ev) yıkıldı, aşağı çekildi.

**فَصَّمَ**
**فَصَّمَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**أَفْصَمَ**
**أَفْصَمَ** IV,
a. Geçip gitti, sona erdi.

**تَفَصَّمَ**
**تَفَصَّمَ** V,
a. VII’ye bak.

**اِنْفَصَمَ**
**اِنْفَصَمَ** VII,
a. Çatladı; yarıldı, kırıldı.

**فَصْمَة**
**فَصْمَة** 1t,
a. Çatlak.

**أَفْصَمُ**
**أَفْصَمُ** 14,
a. 25 (a)’ya bak.

**فَصِيْم**
**فَصِيْم** 25,
a. Çatlamış; kenarı kırılmış.

b. Büyük (keser).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فصم
فَصَمَ - يَفْصِمُ - انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ - انْفِصَام
فَصَمَ - يَفْصِمُ +كائن + شيئاً: يََحُل، ثم يفصل العروة التي تربط بين كائنين، بحيث يبقى منها جزء في كل كائن
انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ: على وزن " انفعل من  " فَصَمَ - يَفْصِمُ ": فعل " فَصَمَ - يَفْصِمُ " حينما يحدث تلقائياً بدون مؤثر خارجي: انحلت وانفكت العروة بشكل ذاتي
انْفِصَام: اسم فعل من " انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفك والتخليص والتحلل من الارتباط، ضد الربط والتعليق "، وهي:
حَرَّ - يَحَرُّ، فَصَمَ - يَفْصِمُ، نَقَضَ - يَنْقُضُ، نَكَثَ - يَنْكُثُ، فَكَّ - يَفُكُّ، حَلَّ - يَحُلُّ
انفصام
 	﴿لا إكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لهاوالله سميع عليم(256)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [فصم] ف ص م: فصَمَ الشيء كسره من غير أن يبين تقول فصمه من باب ضرب فانْفَصَمَ قال الله تعالى ﴿لا انفصام لها﴾ و تَفَصَّمَ مثل انفصم
معجم الفرائد القرآنية:
ف ص م
"انْفِصَامَ" في قوله تعالى :" فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا" (256) البقرة .
فَصَمه : كسره أو قطعه من غير أن تتفرق كِسَرُهُ .وعليه يكون الفصم هو الكسر من غير بينونة .
ملخص اللسان:
1.     فَصَمه يَفْصِمُه: الفَصْم: الكسر من غير بينونة.
2.     وفُصِم جانبُ البيتِ: انهدمَ.
3.     والانفِصامُ: الانقطاع. لا انْفِصام لها؛ أي لا انقطاع لها، وقيل: لا انكسار لها.
4.     الفَصم،  أن ينصدع الشيء من غير أن يَبِين،
5.     وانفصم المطر: انقطع وأَقْلَع. يُفْصِم  الوَحْيُ عنه أي يُقلِع عنه.
لسان العرب
● - فصم: الفَصْم: الكسر من غير بينونة. فَصَمه يَفْصِمُه فَصْماً      فانْفَصَم: كسره من غير أن يبين، وتَفَصَّم مثله، وفَصَّمه فَتَفَصَّم. وخَلْخال      أفْصَمُ: مُتَفَصِّم؛ عن الهجري، وأنشد لعمارة بن راشد:      وأمَّا الألى يَسْكُنَّ غَوْرَ تِهامةٍ،      فَكُلُّ كَعابٍ تَتْرُكُ الحِجلَ أَفْصَما      وفُصِم جانبُ البيتِ: انهدمَ. والانفِصامُ: الانقطاع. وفي التنزيل      العزيز: لا انْفِصام لها؛ أي لا انقطاع لها، وقيل: لا انكسار لها. وفي الحديث      في صفة الجنة: دُرَّةٌ بَيْضاءُ ليس فيها فَصْم ولا وَصْم. قال أبو عبيد:      الفَصم، بالفاء، أن ينصدع الشيء من غير أن يَبِين، من فَصَمت الشيء      أَفْصِمه فَصْماً إذا فعلت ذلك به، فهو مَفصُوم؛ قال ذو الرمة يذكر غزالاً      شبهه بدُمْلُج فضة:      كأنَّه دُمْلُجٌ مِن فِضَّةٍ نَبَهٌ،      في مَلْعَبٍ مِن جواري الحَيِّ، مَفْصُومُ      شبه الغزال وهو نائم بدملج فضة قد طُرح ونُسِي، وكل شيء سقط من إنسان      فنسيه ولم يهتد له فهو نَبَهٌ، وهو الخُرت والخُرات      (* قوله «وهو الخرت      والخرات إلى قوله وإنما جعله إلخ» كذا بالأصل ولينظر ما مناسبته هنا).      والناس كلهم يقولون خُرت وهو خَرق النصاب، وإنما جعله مفصوماً لتثنيه وانحنائه      إذا نام، ولم يقل مقصوم، بالقاف، فيكون بائناً باثنين، قال ابن بري: قيل      في نبه إنه المشهور، وقيل النفيس الضالّ الموجود عن غفلة لا عن طلب،      وقيل: هو المنسي. الفراء: فأْس فَصيم      (* قوله «فأس فصيم» كذا في الأصل      والقاموس، والذي في التهذيب والتكملة: فيصم أي كصيقل). وهي الضخمة، وفأْس      فِنْدَأْيةٌ لها خُرت، وهو خرق النصاب، قال: وأما القصم، بالقاف، فأَن ينكسر      الشيء فيبين. وفي حديث أبي بكر: إني وجدت في ظهري انْفِصاماً أي      انصداعاً، ويروى بالقاف، وهو قريب منه. وفي الحديث: استَغْنُوا عن الناس ولو عن      فِصْمة السواك أي ما انكسر منه، ويروى بالقاف. وأَفْصَم الفحلُ إذا جَفر؛      ومنه قيل: كل فحل يُفْصِم إلا الإنسان أي ينقطع عن الضراب. وانفصم المطر:      انقطع وأَقْلَع. وأَفصم المطرُ وأَفْصى إذا أَقلَع وانكشف، وأَفْصَمَت      عنه الحُمَّى. وفي حديث عائشة، رضوان الله عليها: أنها قالت رأيت رسول      الله، صلى الله عليه وسلم، يَنْزِل عليه في اليوم الشديد البرْدِ فَيُفْصِم      الوَحْيُ عنه وإِنَّ جَبِينَه ليَتَفصَّد عرَقًا؛ فيُفْصِم أي يُقلِع      عنه. وفي بعض الحديث: فيُفصم عني وقد وَعَيْت يعني الوَحْي أي يُقلع.
مقاييس اللغة:
(فصم) الفاء والصاد والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على انصداعِ شيء من غير بَيْنُونة. من ذلك الفَصْم، وهو أن ينصَدِع الشَّيءُ من غير أن يَبين. وكلُّ منحنٍ من خَشَبَةٍ وغيرها فهو* مفصوم. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضّةٍ نَبَهٌ  *** في مَلْعبٍ من عَذَارى الحيِّ مفصومُ([3])
القاموس المحيط:
فَصَمَهُ يَفْصِمُه كسَرَهُ فانْفَصَمَ وتَفَصَّمَ. وأفْصَمَ الحُمَّى، أو المَطَرُ أقْلَعَ. وفَأْسٌ فَصِيمٌ ضَخْمَةٌ
وفُصِمَ البَيْتُ، كعُنِيَ: انْهَدَمَ. وخَلْخالٌ أفْصَمُ: مُنْفَصِمٌ. وانْفَصَمَ: انْقَطَعَ.
تاج العروس:
( فصمه يفصمه ) فصما ( كسره ) من غير أن يبين ( فانفصم وتفصم ) الاخير مطاوع فصمه تفصيما وفي التنزيل العزيز لا انفصام لها أي لا انقطاع أو لا انكسار وفي صفة الجنة درة بيضاء ليس لها فصم ولا وصم قال أبو عبيد الفصم أن ينصدع الشئ من غير بينونة وقد فصمه فصما فعل به ذلك فهو مفصوم قال ذو الرمة يذكر غزالا شبهه بدملج فضة : كأنه دملج من فضة نبه * في ملعب من جواري الحي مفصوم شبه الغزال وهو نائم بدملج فضة قد طرح ونسي وكل شئ سقط من انسان فنسيه ولم يهتد له فهو نبه وإنما جعله مفصوما لتثنيه وانحنائه إذا نام وأما القصم بالقاف فهو كسر ببينونة نبه عليه الزمخشري في الكشاف ( وأفصم الحمى ) كذا في النسخ والصواب وأفصمت عنه الحمى أقلعت ( أو ) أفصم ( المطر ) وأفصى ( أقلع ) وانكشف ووقع في حديث الوحي قيفصم عني رباعيا حكاه البدر الدماميني في تعليق المصابيح إلا أنه صرح بأنها لغة قليلة ووقع في تنقيح الزركشي هكذا رباعيا ( وفأس فصيم ) أي ( ضخمة وفأس فندأية لها خرت قاله الفراء ( وفصم ) جانب ( البيت كعنى انهدم خلخال أفصم ) أي ( منفصم ) عن الهجري وأنشد لعمارة بن راشد : وأما الالي يسكن غور تهامة * فكل كعاب تترك الحجل أفصما
( وانفصم انقطع ) وبه فسر قوله تعالى لا انفصام لها * ومما يستدرك عليه انفصم ظهره انصدع وانفصمت الدرة انصدعت ناحية منها والفصمة الصدمة في الحائط وتقول به داء يفصم ولا يفصم أي يكسر ولا يقلع وأفصم الفحل إذا جفر ومنه قيل كل فحل يفصم إلا الانسان أي ينقطع عن الضراب وفصم السواك ما انكسر منه

##### Türkçe

**فصم**
**فَصَمَ - يَفْصِمُ - انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ - انْفِصَام**
**فَصَمَ - يَفْصِمُ** + bir varlık + bir şeyi: çözer, sonra iki varlık arasındaki bağı bağlayan halkayı ayırır; öyle ki ondan her varlıkta bir parça kalır.
**انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ**: “**فَصَمَ - يَفْصِمُ**”dan “**انفعل**” vezni üzerinedir: dış bir etken olmaksızın kendiliğinden meydana geldiği zaman **فَصَمَ - يَفْصِمُ** fiilinin fiilidir: halka kendiliğinden çözülüp ayrıldı.
**انْفِصَام**: “**انْفَصَمَ - يَنْفَصِمُ**”dan fiil ismidir.
Ve lafız, “çözme ve kurtarma ve bağdan çözülme; bağlama ve asmaya zıt” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَرَّ - يَحَرُّ**، **فَصَمَ - يَفْصِمُ**، **نَقَضَ - يَنْقُضُ**، **نَكَثَ - يَنْكُثُ**، **فَكَّ - يَفُكُّ**، **حَلَّ - يَحُلُّ**

**انفصام**
	﴿Dinde zorlama yoktur; doğruluk sapıklıktan apaçık belli olmuştur. Kim tâğûtu inkâr eder ve Allah’a iman ederse, kopması olmayan sağlam kulpa tutunmuştur. Allah işitendir, bilendir (256)﴾ **البقرة**

**مختار الصحاح**
● [**فصم**] **ف ص م**: **فصَمَ** şeyi, ayrılıp belirginleşmeksizin kırdı; “**ضرب** بابından” dersin: **فصمه**; böylece **فانْفَصَمَ**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا انفصام لها**﴾. Ve **تَفَصَّمَ**, **انفصم** gibidir.

**معجم الفرائد القرآنية:**
**ف ص م**
“**انْفِصَامَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “... sağlam kulpa tutunmuştur; onun için **لا انْفِصَامَ لَهَا**” (256) **البقرة**.
**فَصَمه**: kırdı yahut kesti; parçaları dağılmaksızın. Buna göre **الفصم**, ayrılma olmaksızın kırmadır.

**ملخص اللسان:**
1. **فَصَمه يَفْصِمُه**: **الفَصْم**: ayrılma olmaksızın kırmadır.
2. Ve **فُصِم جانبُ البيتِ**: yıkıldı.
3. Ve **الانفِصامُ**: kopmadır. **لا انْفِصام لها**; yani onun için kopma yoktur; ve denildi ki: onun için kırılma yoktur.
4. **الفَصم**: şeyin, ayrılıp belirginleşmeksizin çatlamasıdır.
5. Ve **انفصم المطر**: kesildi ve dindi. **يُفْصِم  الوَحْيُ عنه** yani ondan kesilir/dinir.

**لسان العرب**
● - **فصم**: **الفَصْم**: ayrılma olmaksızın kırmadır. **فَصَمه يَفْصِمُه فَصْماً**; böylece **فانْفَصَم**: ayrılıp belirginleşmeksizin kırdı; ve **تَفَصَّم** onun gibidir; ve **فَصَّمه**; böylece **فَتَفَصَّم**. Ve **خَلْخال أفْصَمُ**: **مُتَفَصِّم**; el-Hicrî’den. Ve Umâre b. Râşid’den şu beyit rivayet edildi:
     Ve amma Tehâme’nin çukurunu mesken tutanlar,
     Her **كَعاب**, **الحِجل**i **أَفْصَما** bırakır.
Ve **وفُصِم جانبُ البيتِ**: yıkıldı. Ve **الانفِصامُ**: kopmadır. Aziz tenzilde: **لا انْفِصام لها**; yani onun için kopma yoktur; ve denildi ki: onun için kırılma yoktur. Ve hadiste, cennetin sıfatında: “Beyaz bir inci; onda **فَصْم** yoktur ve **وَصْم** yoktur.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الفَصم**, **الفاء** ile, şeyin ayrılıp belirginleşmeksizin çatlamasıdır; “**فَصَمت** şeyi, ona bunu yaptığımda **أَفْصِمه فَصْماً**”dandır; o hâlde o **مَفصُوم**dur. Zû’r-Rumme, bir ceylanı anarak onu gümüş bir bileziğe benzetti:
     Sanki o, gümüşten bir bilezik, **نَبَه**;
     Mahallenin cariyelerinin oyun yerinde, **مَفْصُوم**.
Uyuyan ceylanı, atılıp unutulmuş bir gümüş bileziğe benzetti. Ve insandan düşen her şey, onu unutur da ona yol bulamazsa o **نَبَه**tir; o da **الخُرت** ve **الخُرات**tır.
(* “Ve o **الخرت** ve **الخرات** ...” sözü: asılda böyle; burada uygunluğu araştırılsın.)
Ve insanların hepsi **خُرت** der; o, sapın deliğidir. Onu **مفصوماً** kıldı; çünkü uyuduğunda ikiye katlanması ve eğilmesi sebebiyledir; **مقصوم** demedi, **القاف** ile; böylece ikiye ayrılmış olurdu. İbn Berrî dedi ki: **نبه** hakkında denildi: o meşhur olandır; ve denildi: talep ile değil gaflet ile bulunan, kayıp kıymetli olandır; ve denildi: o unutulandır. el-Ferrâ: **فأْس فَصيم**.
(* “**فأس فصيم**” sözü: asılda ve **القاموس**’ta böyle; **التهذيب** ve **التكملة**’de olan: **فيصم** yani cilalı gibi.)
Ve o, iridir. Ve **فأْس فِنْدَأْيةٌ**; onun için **خُرت** vardır; o, sapın deliğidir. Dedi ki: **القصم**, **القاف** ile, şeyin kırılıp ayrılıp belirginleşmesidir. Ebû Bekir hadîsinde: “Sırtımda **انْفِصاماً** buldum” yani bir çatlama; **القاف** ile de rivayet edilir; o ona yakındır. Ve hadiste: “İnsanlardan, misvakın **فِصْمة**si kadar bile olsa, müstağni olun” yani ondan kırılan şey; **القاف** ile de rivayet edilir. Ve **أَفْصَم الفحلُ**: **جَفر** olduğu zaman; bundan dolayı denildi: “Her aygır **يُفْصِم** eder, insan hariç” yani çiftleşmeden kesilir. Ve **انفصم المطر**: kesildi ve dindi. Ve **أَفصم المطرُ** ve **أَفْصى**: dindi ve açıldı. Ve **أَفْصَمَت** ondan **الحُمَّى**. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: dedi ki: “Resûlullah’ı, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, çok şiddetli soğuk günde ona inerken gördüm; sonra **فَيُفْصِم الوَحْيُ عنه** ve onun alnı mutlaka ter olarak fışkırırdı”; yani **فيُفْصِم**: ondan kesilir/dinir. Bazı hadiste: “Benden **فيُفصم** olur ve ben (onu) kavramış olurum” yani vahiy; yani kesilir/dinir.

**مقاييس اللغة:**
(**فصم**) **الفاء** ve **الصاد** ve **الميم**, sahih bir asıldır; bir şeyin ayrılma olmaksızın çatlamasına delâlet eder. Bundan **الفَصْم**: şeyin ayrılıp belirginleşmeksizin çatlamasıdır. Ve ağaçtan ve başkasından her eğri olan şey, **مفصوم**dur. Dedi ki:
Sanki o, gümüşten bir bilezik, **نَبَه**  *** Mahallenin bakirelerinin oyun yerinde, **مفصوم**([3])

**القاموس المحيط:**
**فَصَمَهُ يَفْصِمُه**: onu kırdı; böylece **فانْفَصَمَ** ve **تَفَصَّمَ**. Ve **أفْصَمَت الحُمَّى** yahut **المَطَرُ**: dindi. Ve **فَأْسٌ فَصِيمٌ**: iri.
Ve **وفُصِمَ البَيْتُ** “**كعُنِيَ**”: yıkıldı. Ve **خَلْخالٌ أفْصَمُ**: **مُنْفَصِمٌ**. Ve **انْفَصَمَ**: koptu.

**تاج العروس:**
( **فصمه يفصمه** ) **فصما** ( kırdı ) ayrılıp belirginleşmeksizin; ( **فانفصم وتفصم** ) sonuncusu, **فصمه تفصيما**’nın mutâviidir. Aziz tenzilde: **لا انفصام لها**; yani kopma yoktur yahut kırılma yoktur. Ve cennetin sıfatında: “Beyaz bir inci; onun için **فصم** yoktur ve **وصم** yoktur.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الفصم**, şeyin ayrılma olmaksızın çatlamasıdır. Ve onu **فصمه فصما**: ona bunu yaptı; o hâlde o **مفصوم**dur. Zû’r-Rumme, bir ceylanı anarak onu gümüş bir bileziğe benzetti:
kânehû dumlucun min fiḍḍatin nabeh * fî mal‘abin min jawârî’l-ḥayyi mafsûm
Uyuyan ceylanı, atılıp unutulmuş bir gümüş bileziğe benzetti. Ve insandan düşen her şey, onu unutur da ona yol bulamazsa o **نبه**tir. Onu ancak, uyuduğunda ikiye katlanması ve eğilmesi sebebiyle **مفصوما** kıldı. **القصم**, **القاف** ile, ayrılma ile kırmadır; Zemahşerî, **الكشاف**’ta buna dikkat çekti. ( Ve **أفصم الحمى** ) nüshalarda böyle; doğrusu: **وأفصمت عنه الحمى**: dindi. ( yahut ) **أفصم** ( **المطر** ) ve **أفصى** ( dindi ) ve açıldı. Vahiy hadîsinde: “**قيفصم عني**” dörtlü olarak vâki oldu; Bedr ed-Demâmînî, **تعليق المصابيح**’ta onu nakletti; ancak onun az bir dil olduğunu açıkça söyledi. Ve Zerküşî’nin **تنقيح**’inde böyle, dörtlü olarak vâki oldu. ( Ve **فأس فصيم** ) yani ( iri ). Ve **فأس فندأية لها خرت**; el-Ferrâ söyledi. ( Ve **وفصم** ) ( **جانب البيت كعنى انهدم** ). ( **خلخال أفصم** ) yani ( **منفصم** ); el-Hicrî’den. Ve Umâre b. Râşid’den şu beyit rivayet edildi:
Ve amma Tehâme’nin çukurunu mesken tutanlar * her **كعاب**, **الحجل**i **أفصما** bırakır.
( Ve **انفصم انقطع** ) ve bununla “**لا انفصام لها**” sözü tefsir edildi. Ve buna ilâve olarak: **انفصم ظهره**: çatladı. Ve **انفصمت الدرة**: onun bir yanı çatladı. Ve **الفصمة**: duvardaki darbe/çarpma izi. Ve dersin: onda bir hastalık vardır; **يفصم ولا يفصم**; yani kırar ve dinmez. Ve **أفصم الفحل**: **جفر** olduğu zaman. Ve bundan denildi: her aygır **يفصم** eder, insan hariç; yani çiftleşmeden kesilir. Ve **فصم السواك**: ondan kırılan şey.
