# فص (ف-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصاد والفاء
صف ، فص .
( صف ) : قال الليث : الصَّفُّ معروف قال : والطّير الصّوَافُّ : التي تَصُفّ أجنَحتها فلا تحرِّكُها .
والْبُدنَ الصَّوافُّ : التي تُصَفَّفُ ثمَّ تُنْحَر .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ) ( الصافات : 1 ) ، قال المفسرون : هم الملائكة ، أي : هم مصطفُّون في السماء يُسبِّحون لله .
وقال في قوله عزّ وجلّ : ( فَاذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَآفَّ ) ( الحج : 36 ) ، قال : صَوافُّ منصوبةٌ على الحال ، أي : قد صفَّت قوائمَها ؛ أي : فاذكُروا اسمَ الله عليها في حال نحرِها .
قال : ( وَالطَّيْرُ صَآفَّاتٍ ) ( النور : 41 ) ، باسطات أجنِحَتها .
وقال الليث : صَفَفْتُ القومَ فاصطَفُّوا . والمَصَفُّ : المَوْقِفُ والجميع المَصَافّ . والصَّفِيفُ : القَدِيدُ إذا شُرِّر في الشمس ، يقال : صَفَفْتُه أصُفُّه صَفّاً .
أبو عُبَيد عن الكسائي قال : الصَّفِيفُ : القَدِيدُ ، وقد صَفَفْتُه أصُفُّه صَفّاً .
وقال امرؤ القيس :
صَفِيفَ شِواءٍ أَو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
قال شَمِر : قال ابن شُميل : التَّصفيف نحوُ التّشريح ، وهو أن تَقرض البَضْعة حتى تَرِقّ فترَاهَا تَشِفّ شَفِيفاً . وقد صفَفْتُ اللحم أصُفُّه صفّاً .
وقال خالدُ بنُ جَنْبَة : الصَّفِيفُ : أن يُشرّح اللحمُ غيرَ تَشريحِ القَدِيد ، ولكن يُوَسَّع مثل الرُغْفان الرِّقاق ، فإذا دُقّ الصَّفِيف ليؤكل فهو زِيم ، وإذا تُرِك ولم يُدَقّ فهو صَفِيف .
وقال الليث : الصُّفّةُ : صُفّةُ السَّرْج .
أبو عُبَيْد عن الكسائي : صَفَفْتُ للدابة صُفّةً ، أي : عملتُها له .
وقال الليث : الصُّفّة من البُنْيان . قال : وعذابُ يوم الصُّفّة : كان قَومٌ قد عَصَوْا رسولهم فأَرسَل الله عليهم حَرَّاً وغَمَّاً غَشِيَهم من فَوقهم حتى هَلَكوا .
قلتُ : الذي ذكره الله في كتابه : ( عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ ) ( الشعراء : 189 ) ، لا عَذَابُ يوم الصُّفّة ، وعُذِّب قومُ شعيب به ، ولا أدري ما عذابُ يوم الصُّفّة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( للهفَيَذَرُهَا قَاعاً صَفْصَفاً ) ( طه : 106 ) .
قال الفرّاء : الصَّفْصَفُ : الذي لا نَبات فيه ، وهو قولُ الكَلْبيّ .
وقال ابن الأعرابيّ : الصَفْصَفُ : القَرْعاء .
وقال مجاهد : ( قَاعاً صَفْصَفاً ( : مستوياً .
شمر عن أبي عمرو : الصَّفْصَف : المستوِي من الأرض ، وجمعُه صفَاصِف . وقيل : الصَفْصَفُ : المُستوِي الأملَس .
وقال الشاعر :
إذا رَكبْتَ داوِّيةً مُدْلَهِمّةً
وغَرَّدَ حَادِيها لها بالصَّفاصِفِ
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصَّفُوفُ : الناقةُ التي تَجمَع بين مِحْلَبَين في حَلْبة واحدة ؛ والشَّفُوعُ والقَرُونَ مِثْلُها .
قال : والصَّفوف أيضاً : التي تَصُفّ يَدَيْها عند الحَلب .
وقال اللّحياني : يقال : تضافّوا على الماء وتَصافُّوا عليه بمعنًى واحد : إذا اجتَمَعوا عليه .
اللّيْثُ : الصَّفْصَفة : دخِيل في العربية ، وهي الدُّوَيْبّة التي يسميها العَجَم السّيسك .
أبو عُبَيد : الصَّفْصافُ : الخِلافُ .
وقال الليث : هو شجَر الْخِلاف بلُغة أهلِ الشام .
فص : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : فَصُّ الشَّيءِ : حقيقتُه كُنْهُه . قال : والكُنْه : جَوْهَرُ الشيء . والكُنْهُ : نهايةُ الشيء وحقيقتُه .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا أصابَ الإنسانَ جُرحٌ فجَعل يَسيلُ . قيل : فَصَّ يَفِصّ فَصيصاً ، وفَزّ يَفِزّ فَزِيزاً . قال : وقال
أبو زيد : الفُصوصُ : المَفاصلُ في العِظام كلها إلا الأصابع واحِدُها فَصّ .
وقال شَمِر : خُولِف أبو زيد في الفُصوص فقيل : إنها البَراجِم والسُّلاَمَيَات .
وقال ابن شميل في كتاب ( الخيل ) : الفُصوصُ من الفَرَس : مَفاصِلُ رُكبتَيه وأَرساغِه وفيها السُّلامَيَات ، وهي عِظام الرُّسْغَيْن ، وأنشد غيرُه في صفة الفَحْل :
قَريعُ هِجانٍ لم تُعَذَّبْ فُصوصُه
بقيد ولم يُرْكَب صَغيراً فيُجْدَعا
الحَرّاني عن ابن السكيت في باب ما جاء بالفتح ، يقال : فَصُّ الخاتَم . وهو يأتيك بالأمْر من فَصِّه ، أي : مَفْصِله ، يُفصِّله لك . وكلُّ ملتقَى عَظْمَيْن فهو فَصّ .
ويقال للفَرَس : إن فُصُوصَه لظِمَاء ، أي : ليست برَهِلة كثيرة اللحم . والكلامُ في هؤلاء الأحرف بالفتح .
قال أبو يوسف : ويقال : فِصُّ الخاتم وهي لغة ردية .
وقال الليث : الفَصُّ : السِّنُّ من أَسْنان الثُّوم ، وأنشد شَمِر قولَ امرىء القيس :
يُغالِينَ فيه الجزْء لولا هَواجِرٌ
جَنادِبُها صَرْعَى لهنّ فَصِيصُ
يُغالين : يُطاوِلْن ، يقال : غالبْتُ فلاناً فلاناً ، أي : طاوَلْتُه ، وقولُه : لهنّ فَصِيصُ ، أي : صَوْتٌ ضعِيف مثل الصفير . يقول : يُطاوِلْن الجَزْء لو قَدَرْنَ عليه ، ولكنَّ الحَرَّ يُعْجِلُهنّ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الفَصافِص : واحدتُها فِصْفِصَة وهي بالفارسية أَسْبُسْت ، وأنشد للنابغة :
من الفَصافِص بالنُّمِّيّ سِفْسِيرُ
وقال الليث : فَصُّ العَيْن : حَدَقَتُها ، وأنشد :
بمُقْلةٍ تُوقِد فَصّاً أَزْرَقا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَصْفَص : إذا أَتَى بالخَبَر حقّاً .
قال : ويقال : ما فَصَّ في يَدَيّ شيء ، أي : ما بَرَدَ ، وأنشد :
لأُمِّكَ وَيْلَةٌ وعليكَ أُخْرَى
فلا شاةٌ تَفِصُّ ولا بَعيرُ
وقال أبو تراب : قال حترش : قَصَصْتُ كذا مِن كذا ، أي : فصلته . وانْفَصّ منه ، أي : انفَصَل . وافتَصَصْتُه : افْتَرَزْتُه .

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الفاء**
**صف** ، **فص** .
( **صف** ) : Leys dedi: **الصَّفُّ** bilinen (şey)dir. Dedi: ve kuşlar **الصّوَافُّ**: kanatlarını **تَصُفّ** eden, sonra onları hareket ettirmeyenlerdir.
Ve **الْبُدنَ الصَّوافُّ**: **تُصَفَّفُ** edilen, sonra boğazlananlardır.
Ebu İshak, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ) ( **الصافات** : 1 ) dedi: müfessirler dedi: onlar meleklerdir; yani: gökte saf saf dizilmişlerdir, Allah’ı tesbih ederler.
Ve O’nun (azze ve celle) sözü hakkında dedi: ( فَاذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَآفَّ ) ( **الحج** : 36 ) dedi: **صَوافُّ** hâl üzere mansuptur; yani: ayaklarını saf etmiş (durmuş)lardır; yani: boğazlanmaları hâlinde üzerlerine Allah’ın adını anın.
Dedi: ( وَالطَّيْرُ صَآفَّاتٍ ) ( **النور** : 41 ) : kanatlarını açanlar.
Leys dedi: **صَفَفْتُ** kavmi, böylece **اصطَفُّوا** ettiler. Ve **المَصَفُّ**: durulan yer; çoğulu **المَصَافّ**. Ve **الصَّفِيفُ**: güneşte şeritler hâlinde kurutulduğunda **القَدِيدُ**; denir: onu **صَفَفْتُ**; onu **أصُفُّه**; **صَفّاً**.
Ebu Ubeyd, Kisâî’den: dedi: **الصَّفِيفُ**: **القَدِيدُ**; ve onu **صَفَفْتُ**; onu **أصُفُّه**; **صَفّاً**.
İmru’ul-Kays dedi:
صَفِيفَ شِواءٍ أَو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
Şemir dedi: İbn Şümeyl dedi: **التَّصفيف** **التّشريح** gibidir; o da, parçayı kesip inceltmendir; böylece onu, **تَشِفّ** ederken **شَفِيفاً** görürsün. Ve eti **صفَفْتُ**; onu **أصُفُّه**; **صفّاً**.
Hâlid b. Cenbe dedi: **الصَّفِيفُ**: etin, **القَدِيد**’in dilimlenmesi gibi olmayan bir dilimlenmeyle dilimlenmesidir; fakat ince ekmekler gibi genişletilir; sonra **الصَّفِيف** yenmek için dövülürse o **زِيم**’dir; bırakılır ve dövülmezse o **صَفِيف**’tir.
Leys dedi: **الصُّفّةُ**: eyerin **صُفّة**’si.
Ebu Ubeyd, Kisâî’den: **صَفَفْتُ** binek hayvanı için bir **صُفّةً**; yani: onu onun için yaptım.
Leys dedi: **الصُّفّة** bina(ya ait)tir. Dedi: ve **عذابُ يوم الصُّفّة**: bir kavim vardı; elçilerine isyan ettiler; Allah onların üzerine bir sıcaklık ve bir keder gönderdi; üstlerinden onları kapladı; nihayet helâk oldular.
Dedim: Allah’ın kitabında zikrettiği: ( عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ ) ( **الشعراء** : 189 )’dur; **عَذَابُ يوم الصُّفّة** değil. Şuayb kavmi onunla azaplandırıldı; ve ben **عذابُ يوم الصُّفّة**’nin ne olduğunu bilmiyorum.
Allah (azze ve celle) dedi: ( للهفَيَذَرُهَا قَاعاً صَفْصَفاً ) ( **طه** : 106 ) .
Ferrâ dedi: **الصَّفْصَفُ**: içinde bitki olmayan (yer)dir; bu, Kelbî’nin sözüdür.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَفْصَفُ**: **القَرْعاء**.
Mücâhid dedi: ( قَاعاً صَفْصَفاً ( : düz.
Şemir, Ebu Amr’dan: **الصَّفْصَف**: yerin düz olanı; çoğulu **صفَاصِف**. Ve denildi: **الصَفْصَفُ**: düz, pürüzsüz (olan).
Şair dedi:
إذا رَكبْتَ داوِّيةً مُدْلَهِمّةً
وغَرَّدَ حَادِيها لها بالصَّفاصِفِ
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الصَّفُوفُ**: bir sağımda iki memeyi bir araya getiren dişi deve; **الشَّفُوعُ** ve **القَرُونَ** da onun gibidir.
Dedi: ve **الصَّفوف** ayrıca: sağım sırasında iki elini **تَصُفّ** eden (deve)dir.
Lihyânî dedi: denir: su üzerinde **تضافّوا** ve onun üzerinde **تَصافُّوا** tek bir anlamla: onun üzerinde toplandıklarında.
Leys: **الصَّفْصَفة** Arapçada dâhildir (yabancı kökenlidir); o, Acem’in **السّيسك** diye adlandırdığı küçük canlıdır.
Ebu Ubeyd: **الصَّفْصافُ**: **الخِلافُ**.
Leys dedi: o, Şam ehlinin dilinde **شجَر الْخِلاف**’tır.
**فص** : Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَصُّ الشَّيءِ**: onun hakikati, onun **كُنْهُه**’udur. Dedi: ve **الكُنْه**: şeyin cevheridir. Ve **الكُنْهُ**: şeyin nihayeti ve hakikatidir.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: insana bir yara isabet edip de akmaya başladığında denildi: **فَصَّ يَفِصّ فَصيصاً**; ve **فَزّ يَفِزّ فَزِيزاً**. Dedi: ve dedi
Ebu Zeyd: **الفُصوصُ**: parmaklar hariç bütün kemiklerdeki eklemlerdir; tekili **فَصّ**.
Şemir dedi: Ebu Zeyd’e **الفُصوص** konusunda muhalefet edildi; denildi ki: onlar **البَراجِم** ve **السُّلاَمَيَات**’tır.
İbn Şümeyl, ( **الخيل** ) kitabında dedi: attan **الفُصوصُ**: iki dizinin ve bileklerin eklemleridir; ve onların içinde **السُّلامَيَات** vardır; o da iki bileğin kemikleridir. Başkası, aygırın vasfında inşad etti:
قَريعُ هِجانٍ لم تُعَذَّبْ فُصوصُه
بقيد ولم يُرْكَب صَغيراً فيُجْدَعا
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, fetha ile gelenler babında: denir: **فَصُّ الخاتَم**. Ve sana işi onun **فَصِّه**’inden getirir; yani: onun **مَفْصِله**’inden; onu sana **يُفصِّله**. Ve iki kemiğin her buluşma yeri bir **فَصّ**’tır.
Ve ata denir: onun **فُصُوصَه**’u **لظِمَاء**dır; yani: gevşek, çok etli değildir. Ve bu harflerde söz fetha iledir.
Ebu Yusuf dedi: ve denir: **فِصُّ الخاتم**; ve o kötü bir dildir.
Leys dedi: **الفَصُّ**: sarımsağın dişlerden bir dişidir. Şemir, İmru’ul-Kays’ın sözünü inşad etti:
يُغالِينَ فيه الجزْء لولا هَواجِرٌ
جَنادِبُها صَرْعَى لهنّ فَصِيصُ
**يُغالين**: uzatırlar; denir: **غالبْتُ** falanı falanla; yani: onu uzattım. Ve onun sözü: **لهنّ فَصِيصُ**; yani: ıslık gibi zayıf bir ses. Diyor ki: güç yetirebilselerdi **الجَزْء**’ü uzatırlardı; fakat sıcaklık onları acele ettirir.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الفَصافِص**: tekili **فِصْفِصَة**; ve o Farsça **أَسْبُسْت**’tur. Nâbiga için inşad etti:
من الفَصافِص بالنُّمِّيّ سِفْسِيرُ
Leys dedi: **فَصُّ العَيْن**: onun **حَدَقَتُها**’dır. Ve inşad etti:
بمُقْلةٍ تُوقِد فَصّاً أَزْرَقا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَصْفَص**: haberi hak olarak getirdiğinde.
Dedi: ve denir: elimde hiçbir şey **فَصَّ** etmedi; yani: soğumadı. Ve inşad etti:
لأُمِّكَ وَيْلَةٌ وعليكَ أُخْرَى
فلا شاةٌ تَفِصُّ ولا بَعيرُ
Ebu Turâb dedi: Hıtreş dedi: şundan şunu **قَصَصْتُ**; yani: onu ayırdım. Ve ondan **انْفَصّ**; yani: ayrıldı. Ve onu **افتَصَصْتُه**: onu **افْتَرَزْتُه**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(فâsıl: **الفاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutâbıkta)

(**فق**) **الفاء** ve **القاف** ikizlide, işte bir açılma ve işte bir karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**, yani yarıldığı/zıddı kapalı iken açıldığı zaman. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**, yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir.

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılma/ferahlama üzerine delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. Ve **الكسائي** nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve **انفكَّت قدمُه**, yani açıldı/ayrıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**, “devam eder, kesilmez” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Onda kıyas sahihdir. Ve **الفكُّ**: zayıflıktan dolayı omuzun ekleminden ayrılıp açılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki yanağın birleşme yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenme üzerine delâlet eder. Yahut buna yakın olan üzerine. Bundan: **الفَلُّ**: yenilmiş/bozguna uğramış kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; onun teki **فَلٌّ**dur. **النابغة** dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Ve buna yakın olanlardan: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan yer. Ve onda kıyas sahihdir. Ve dedi:
فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ** içinde olduk/ona girdik.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**de **الفم**dan başka bir şey yoktur; bu onun yeri değildir; lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** rivayet edildi. Dedi:
يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir yorma/ezâ verme üzerine, diğeri ise bütün şeylerde türlerden bir tür üzerine delâlet eder.
Birincisi: **الفَنّ**; o, yorma/ezâ verme ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**, yani onu sürdürdüğün ve onu yorduğun zaman.
Diğeri: **الأفانين**; şeyin cinsleri ve yollarıdır. Ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. **أبو عبيد** dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; tutukluk ve ona benzer şey üzerine delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, tutuktur. Ve kadın: **فَهّةٌ**. Masdarı: **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ile **الهمزة** ve ikisinin arasında bir illetli harf ile: dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**, yani gölge batı tarafından doğu tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın **تَفيِّئُ شعرَها**, yani kibir tarafından başını oynattığı zaman. Ve denir: onun **تفيُّؤها**: kocası için nazlanıp kırıtmasıdır. Ve onda hepsinde kıyas birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti/bağışladı. Allah Subhânehû dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**, yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**den çabuk dönen/çabuk yatışandır.
Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**, derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikî mânâsını iyi bilenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya ve ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o hâlde o **مفتوتٌ** ve **فَتيت**tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند** altına konulan şeydir. Ve **فَتَّ في عضُده**; bu, ona kötülük ettiği zaman olur; sanki onun pazusundan bir şeyi ufalamış gibidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفَتفتة**: develerin kanmadan içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**: bir şeyi kırmaya, yahut saçmaya, yahut söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**: onu saçtı. Ve **انفَثَّ الرّجُلُ** kendisine isabet eden bir kederden, yani kırıldı.
Ve denir ki: **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidan/sürgündür.
Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılma/ferahlama üzerine delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**, yani kirişi göbeğinden ayrılıp belirgin olduğu zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**, yani kubbeli; ve böyle olunca iç tarafında **الفَجْوة** benzeri olur.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الفِجُّ**: gerektiği gibi pişmesi gereken şeyden pişmemiş olan.
Ve **ابنُ الأعرابيّ**nin naklettiği bir başka tek kelime şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**, yani hızlandı. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o **الفَحيح**tir: yılanın sesi. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**: kıyasa gelmeyen kelimelerdir. Bundan: **الفَخِيخ**; uykuda **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir. Ve denir: **الفَخَّة**: iri kadın. Ve av için **الفَخُّ** mâlûmdur.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين"، ve o, ekinlerinde ve hayvanlarında onların sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olanlardan: **الفَدْفَد**: düz yer.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** tek bir kelimedir; yalnız kalma ve ayrılıp dağılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَذُّ**; o, tek olandır. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**, yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**dır. Ve denilmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eden.
Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm ettiği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ
Ve mesellerde derler:
هو الجوادُ عينُه فُِرارُه
Yani onun görünüşü seni onun iç yüzünden müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakışın seni onu **تَفُرَّه**den, yani onu açığa çıkarıp dişlerinden araştırmandan müstağni kılar. Ve derler: **أفرَّ المُهرُ**, yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer **أفَرَّت** **للإثناء** **إفراراً**, yani süt emen yavruları gitti ve iki yaş dişine geçtiği zaman. Ve derler: **فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه**, yani onu yokla/araştır. Ve **فُرَّ عن الأمر**: araştır.
Bu kıyastandır, mânâda uzak olsalar da: **الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavimdir. Denir: **فَرٌّ** kaçanın çoğuludur; nasıl ki **صَحْبٌ** sahibin çoğulu, **شَرْبٌ** içenin çoğulu denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve denir: keçi yavrusundan **الفُرَار**: cismi küçük olan; onun teki **فَرِيرٌ**dur; **رَخْل** ve **رُخال**, **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاي**: hafiflik ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: **فَزَّهُ** ve **استفزَّه**, yani onu hafife aldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ yani seni ondan hafifleyip ayrılmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** ve onu **أفْزَعَه**; mânâca birdir. Ve falanı onun cehli **استفَزَّ** etti. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: **فزَّ عن الشيء**: yüz çevirdi/saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Ve cismindeki hafiflikten dolayı böyle adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ

(**فس**) **الفاء** ve **السين**de, muarreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين**: yayılma ve az tutunma/sıkı olmama üzerine delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**, yani sütü yaygın akışlı olduğu zaman. Ve **انْفَشَّ عن الأمر**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı/önemsiz hırsızların izini sürmektir; o, **فَشَّاش**tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد** bir kelimedir; iki şey arasında ayırmaya delâlet eder. Bundan: **الفُصُوصُ**; o, bütün kemiklerin eklemleridir —**أبو عبيد** dedi: parmaklar hariç—; onun teki **فَصّ**tır. Ve bu babdandır: **أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً**, sanki onu senden ona ayırmışsın gibi. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.
Buna yakın olanlardan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Ve o, yüzüğün bizzat kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, teşbih mânâsı üzere gözbebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırma ve parçalara bölmeye delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**, yani onu ayırdığın zaman; ve o **انْفَضَّ**. Ve **انْفَضَّ القومُ**: dağıldılar. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾.
Ve bu babdandır: **فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ** eder; ondan yapılan süsten dolayı. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** ettiği zaman, **تفضَّضَ** olan şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ**, yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki akıcılığı ve kolaylığı için adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; tiksinme ve tiksinti göstermeye delâlet eder. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**, yani sıkıldığı zaman. Şair dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. Ve o, **فَظِّ الكَرِش**tendir; çünkü o, ancak bir zaruret ile, tiksinti üzere yenilir. Ve derler: **الفَظِيظ**: aygırın suyu.

(**فغ**) **الفاء** ve **الغين**de aslî söz yoktur; o, bir sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunda sestir. Ve derler: **الفغْفغاني**: kasap yahut çoban; ve yine **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve **تفغفغَ في أمره**: işinde hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَصَّهُ
1 فَصَّهُ ذ , [aor., accord. to rule, فَصُ٣َ , and inf. n., accord. to Golius, فَصٌّ,] (tropical:) He separated it from (مِنْ) another thing; (S, A, K;) as also ↓ افتصّهُ: (S, K:) and he pulled it out, or up, or off; or removed it; or displaced it; from another thing; (S, K;) as also ↓ the latter. (S.) -A2- فَصَّ, inf. n. فَصَصٌ: see 7. -A3- فَصَّ الجُرْحُ, aor. فَصِ٣َ , inf. n. فَصِيصٌ, (S, M, O, K,) like فَزَّ; (S, O;) The wound became moist, and flowed: (S, O, K:) or flowed: or flowed with somewhat, not much. (M.) And فَصَّ العَرَقُ The sweat exuded; (M, TA;) and so فِزَّ. (TA.) ― -b2- فَصَّ said of the [locust, or cricket, called] جُنْدَب, (Sh, O, K,) inf. n. فَصِيصٌ (M, O) and فَصٌّ, (M,) It uttered a sound. (Sh, M, O, K.) And, said of a child, (AA, O, K,) inf. n. فَصِيصٌ, (AA, O,) He uttered a weak weeping, (AA, O, K, TA,) like whistling. (TA.) ― -b3- And فَصِيصٌ signifies also The being in a state of commotion; and twisting, or winding. (M.) -A4- And one says, مَا فَصَّ فِى يَدِ ى شَىْءٌ, (IAar, M, O, K,) aor. فَصِ٣َ , inf. n. فَصٌّ, (M,) Nothing remained, or became permanent, (IAar, O, K,) or accrued, (M,) [in my hand,] مِنْهُ, [thereof, or therefrom]. (M.)

فصّص الخَاتَمَ
2 فصّص الخَاتَمَ ذ [He set a فَصّ (q. v.) in the ring, or signet]. (A.) -A2- فصّص بِعَيْنِهِ, (A,) inf. n. تَفْصِيصٌ, (O, K,) (tropical:) He looked intently, or hardly: (A:) or he opened his eyes and looked intently, or hardly. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

4 أَفْصَ٣َ افصّ اـِلَيْهِ مِنْ حَقِّهِ شَيْأً (assumed tropical:) He produced, or gave forth, (Fr, S, K,) or gave, (M,) to him somewhat of his right, or due. (Fr, S, M, K.)

انفصّ
7 انفصّ ذ (tropical:) It became separated from (مِنْ) another thing: (S, M, K, TA:) it became parted asunder, severed, disjoined, or disunited: (TA:) and i. q. اِنْفَرَجَ [app. as meaning it opened, so as to form an interval, an interstice, or a gap]; (L;) [and so, app., ↓ فَصَّ, aor. فَصَ٣َ , inf. n. فَصَصٌ; for] فَصَصٌ is syn, with اِنْفِرَاجٌ. (TA.) And [hence,] (assumed tropical:) He got out of or from (من) a thing, and severed himself therefrom. (Mtr, in De Sacy's Chrest. Arabe, 2nd ed., tome iii., p. 232.) And انْفَصَصْتُ عَنِ الكَلَامِ means اِنْفَرَجْتُ [i. e., app., I broke off from, or intermitted, speaking]. (L.)

8 اـِفْتَصَ٣َ see 1, in two places.

مَا استفصّ مِنْهُ شَيْأً
10 مَا استفصّ مِنْهُ شَيْأً ذ (assumed tropical:) He did not extract, get out, or elicit, from him, or it, anything. (S, K.)

فَصْفَصَ
R. Q. 1 فَصْفَصَ ذ He told a narrative, or story, truly; (IAar, K, TA;) as though from its فَصّ, [q. v.,] and كُنْه. (TA.) ― -b2- And [the inf. n.] signifies The being hasty in speech, (Ibn-'Abbلd, 'O, K,) and quick therein. (Ibn-'Abbلd, O.) -A2- Also He fed a beast, or horse or the like, with فِصْفِصَة [q. v.]. (M.)

تَفَصْفَصُوا عَنْهُ
R. Q. 2 تَفَصْفَصُوا عَنْهُ ذ , (K, TA,) مِنْ حَوَالَيْهِ, (O, TA,) They dispersed themselves, and took themselves away, from him, (K, TA,) from around him; and took fright, and ran away at random. (O, TA.)

فَصٌّ
فَصٌّ ذ , of a ring, or signet, (S, M, A, Msb, K,) signifies [The stone, or gem, or] what is set therein, (Lth, M, L, Msb,) of a different substance therefrom; (Msb;) and is also written ↓ فِصٌّ, (M, A, K,) thus pronounced by the vulgar, (Lth, S,) but J's saying this does not necessarily mean that it is incorrect, which, as in opposition to what is said by J, it is asserted not to be in the K [and A], (TA,) or the latter form is bad, accord. to ISk and El-Fلrلbee; (Msb;) and ↓ فُصٌّ; (A, K;) all of which three forms are mentioned by Ibn-Mلlik and others; but they assert that the first is the most correct and the most commonly known: (TA:) pl. [of pauc.] أَفُصٌّ (Lth, M) and [of mult.] فُصُوصٌ (S, M, A, Msb, K) and فِصَاصٌ. (Lth, M.) ― -b2- [Also, Any gem, or similar stone, rare or common, and natural or factitious: and any hard stone cut for inlaying or for construction. ― -b3- A die, such as is used in the game of tables, or backgammon: and an ossicle that is used in like manner: see كَعْبٌ.] ― -b4- (tropical:) A clove (سِنٌّ) of garlic; (Lth, A, O, K;) [and] so ↓ فَصَّةٌ. (S and L in art. سن.) ― -b5- (assumed tropical:) The yolk of an egg. (M, voce مُحٌّ.) ― -b6- (assumed tropical:) The bubbles of water. (M.) ― -b7- (assumed tropical:) What leaps, or leap, up, [i. e., the particles that leap up, in effervescence,] of wine. (M.) ― -b8- (tropical:) The black (حَدَقَة) of the eye: (M, K:) [or the pupil: for] you say, عَرَفْتُ البَغْضَآءَ فِى فَصِّ حَدَقَتِهِ (tropical:) [I knew vehement hatred in the pupil of the black of his eye]: and رَمَوْهُ بِفُصُوصِ أَعْيُنِهِمْ (tropical:) [they cast piercing glances at him with their eyeballs]. (A, TA.) ― -b9- (tropical:) A joint, or place of separation between two parts of an animal: (M, A:) or any joint, (AZ, M,) or any place of meeting of two bones, (ISk, S, Msb, K,) except (of) the fingers, (AZ, M,) for the joints thereof are not so called: (M:) pl., in this and all the other senses which we have mentioned, [of pauc.] أَفُصٌّ (M) and [of mult.] فُصُوصٌ: (S, M, A, Msb:) or, as some say, contradicting AZ, the فصوص are the بَرَاجِم and the سُلَامَيَات: [see these two words:] (Sh, TA:) and ISh says, in the “ Book of Horses, ” that the فصوص of the horse are the joints of the knee and pasterns, in which latter are the سُلَامَيَات, these being the bones of the pasterns. (TA.) One says of a horse, اـِنَّ فُصُوصَهُ لَظِمَآءٌ (tropical:) Verily his joints are hard; not flabby nor fleshy. (S, A.) [And hence, app., from the place in which it is mentioned by Z in this art., the saying,] فُلَانٌ حَزَّازُ الفُصُوصِ [in a copy of the A, حَزَّارُ; and in the TA, ضرار; but I have no doubt that the right reading is that which I have given; lit., Such a one is the great cutter of joints;] meaning, (tropical:) Such a one is often right in his judgment, or opinion, and in his answer. (A, TA.) ― -b10- Hence, [immediately,] accord. to Abu-l-'Abbلs; or [originally] from فَصٌّ in the first of the senses expl. above, accord. to IDrd; (Mtr, cited in De Sacy's Chrest. Arabe, see. ed. iii. 232;) فَصُّ أَمْرٍ (tropical:) The point upon which a thing, or an affair, turns, or hinges; or the point in which it is distinguished, or discriminated, from other things; syn. مَفْصِلُهُ; (Abu-l- 'Abbلs ubi suprà, S, Msb, K;) or مَحَزُّهٌ: (Mtr ubi suprل:) [or its utmost point, or particular; syn. مُنْتَهَاهُ: (Msb in art. فصل, in explanation of مَفْصِلُ أمْرٍ:)] or its origin, or source; syn. أَصْلُه; (M; and Mtr ubi suprà, and L;) and مَخْرَجُهُ الَّذى قَدْ خَرَجَ مِنْهُ: (L, TA:) and its essence, or very essence; its substance; its most essential, or elementary, part; its pith; the ultimate element to which it can be reduced or resolved; syn. حَقِيقَتُهُ, (M, L, TA,) and كُنْهُهُ, i. e. جَوْهَرُهُ, and نِهَايَتُهُ: (L, TA:) or its real, as opposed to its apparent, state; syn. مَخْبَرُهُ. (A, TA.) Hence the saying, (S, Msb, TA,) of a poet, (S, TA,) or of Ez-Zubeyr Ibn-El-'Owwلm, (TA,) or of 'AbdAllah Ibn-Jaafar Ibn-Abee-Tلlib, (Mtr ubi suprà, and TA,)
وَيَأْتِيكَ بِالأَمْرِ مِنْ فَصِّهِ
(tropical:) [And he will tell thee the thing, or affair, tracing it from the point on which it turns, or hinges; &c.: but it appears to be originally without وَ; forming an incomplete hemistich: see Freytag's Arab. Prov. ii. 918]: (S, M, * A, * Mtr, TA:) or he will tell thee the thing, or affair, distinctly. (Msb, TA. *) You say also, قَرَأْتُ فِى فَصِّ الكِتَابِ كَذَا (tropical:) [I read, in the most essential part of the book or writing, such a thing]. (A, TA.) And hence, فُصُوصُ الأَخْبَارِ (tropical:) [The most essential parts or particulars of narrations]. (A.)

فُصٌّ
فُصٌّ ذ : see فَصٌّ, first signification.

فِصٌّ
فِصٌّ ذ : see فَصٌّ, first signification.

فَصَّةٌ
فَصَّةٌ ذ : see فَصٌّ, former half.

فَصِيصٌ
فَصِيصٌ ذ [as an inf. n.: see 1. -A2- Also] Datestones (نَوًى) clean, as though oiled. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

فَصَّاصٌ
فَصَّاصٌ ذ [A cutter, or an engraver, or a seller, of فُصُوص, or stones, or gems, for rings or signets]. (TA.)

فَصْفِصٌ
فَصْفِصٌ ذ : see what next follows.

فصْفِصَةٌ
فصْفِصَةٌ ذ (S, M, Msb, K) and ↓ فِصْفِصٌ (M) A certain plant; (K;) i. q. رَطْبَةٌ [a species of trefoil, or clover], (S, M, Msb,) a food for beasts, or horses and the like, (TA,) before it dries up; after which it is called قَتّ: (Msb:) or i. q. قَتٌّ: or قَتّ in its fresh state: (M:) also written with س: (TA:) originally, (S, M,) in Pers., (S, M, K,) اـِسْفِسْتْ, (so in copies of the S,) or اـِسْبِسْتْ, (so in a copy of the S and one of the M) or اـِسْبِسْتْ, (K, and so, accord. to the TA, in the hand writing of Az,) or اـِسْپِسْتْ: (CK:) pl. فَصَافِصُ. (S, M, Msb.)

فُصَافِصٌ
فُصَافِصٌ ذ Hardy; strong; (O, K, TA;) applied to a man. (TA.)

الفُصَافصَةُ
الفُصَافصَةُ ذ The lion. (O, K.)

خَاتَمٌ مُفَصَّصٌ
خَاتَمٌ مُفَصَّصٌ ذ [A ring, or signet, having a فَصّ set in it]. (A.)

##### Türkçe

فَصَّهُ
1 **فَصَّهُ** ذ , [muzâri‘, kaideye göre, **فَصُ٣َ**, ve mastar ismi, Golius’a göre, **فَصٌّ**,] (mecazen:) Onu, başka bir şeyden (**مِنْ**) ayırdı; (S, A, K;) ↓ **افتصّهُ** da böyledir: (S, K:) ve onu, başka bir şeyden çekip çıkardı, yahut yukarı çıkardı, yahut koparıp aldı; yahut uzaklaştırdı; yahut yerinden oynattı; (S, K;) ↓ ikincisi de böyledir. (S.) -A2- **فَصَّ**, mastar ismi **فَصَصٌ**: 7’ye bak. -A3- **فَصَّ الجُرْحُ**, muzâri‘i **فَصِ٣َ**, mastar ismi **فَصِيصٌ**, (S, M, O, K,) **فَزَّ** gibi; (S, O;) Yara nemlendi ve aktı: (S, O, K:) yahut aktı: yahut biraz şey ile aktı, çok değil. (M.) Ve **فَصَّ العَرَقُ** Ter sızdı; (M, TA;) ve **فِزَّ** de böyledir. (TA.) ― -b2- **فَصَّ**, [çekirge yahut cırcır böceği denilen] **جُنْدَب** hakkında söylenir, (Sh, O, K,) mastar ismi **فَصِيصٌ** (M, O) ve **فَصٌّ**, (M,) Bir ses çıkardı. (Sh, M, O, K.) Ve, bir çocuk hakkında söylenir, (AA, O, K,) mastar ismi **فَصِيصٌ**, (AA, O,) Islık gibi, (TA,) zayıf bir ağlama çıkardı. (AA, O, K, TA.) ― -b3- Ve **فَصِيصٌ** ayrıca, Çalkantı hâlinde olmayı; ve bükülmeyi, yahut dolanmayı ifade eder. (M.) -A4- Ve denir ki, **مَا فَصَّ فِى يَدِ ى شَىْءٌ**, (IAar, M, O, K,) muzâri‘i **فَصِ٣َ**, mastar ismi **فَصٌّ**, (M,) Hiçbir şey kalmadı, yahut yerleşik olmadı, (IAar, O, K,) yahut birikti, (M,) [elimde,] **مِنْهُ**, [ondan, yahut ondan dolayı]. (M.)

فصّص الخَاتَمَ
2 **فصّص الخَاتَمَ** ذ [Yüzüğe yahut mühüre bir **فَصّ** (bk. o) yerleştirdi]. (A.) -A2- **فصّص بِعَيْنِهِ**, (A,) mastar ismi **تَفْصِيصٌ**, (O, K,) (mecazen:) Dikkatle, yahut sertçe baktı: (A:) yahut gözlerini açtı ve dikkatle, yahut sertçe baktı. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

4 **أَفْصَ٣َ** افصّ اـِلَيْهِ مِنْ حَقِّهِ شَيْأً (varsayılan mecazen:) Ona, hakkından bir şey çıkardı, yahut ortaya koydu, (Fr, S, K,) yahut verdi. (M,) (Fr, S, M, K.)

انفصّ
7 **انفصّ** ذ (mecazen:) Başka bir şeyden (**مِنْ**) ayrıldı: (S, M, K, TA:) ikiye ayrılmış, kopmuş, ayrışmış, yahut birleşikliği çözülmüş oldu: (TA:) ve **اِنْفَرَجَ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre, aralık, boşluk yahut gedik oluşturacak şekilde açıldı demektir]; (L;) [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **فَصَّ**, muzâri‘i **فَصَ٣َ**, mastar ismi **فَصَصٌ**; zira] **فَصَصٌ**, **اِنْفِرَاجٌ** ile eş anlamlıdır. (TA.) Ve [bundan dolayı,] (varsayılan mecazen:) Bir şeyden (**من**) çıktı yahut ondan çıktı ve kendisini ondan kopardı. (Mtr, De Sacy’nin Chrest. Arabe’inde, 2. baskı, cilt iii., s. 232.) Ve **انْفَصَصْتُ عَنِ الكَلَامِ** demek, **اِنْفَرَجْتُ** demektir [yani, görünüşe göre, konuşmayı kestim, yahut konuşmaya ara verdim]. (L.)

8 **اـِفْتَصَ٣َ** 1’e bak, iki yerde.

مَا استفصّ مِنْهُ شَيْأً
10 **مَا استفصّ مِنْهُ شَيْأً** ذ (varsayılan mecazen:) Ondan, yahut ondan, hiçbir şey çıkarmadı, elde etmedi, yahut ortaya çıkarmadı. (S, K.)

فَصْفَصَ
R. Q. 1 **فَصْفَصَ** ذ Bir rivayeti, yahut hikâyeyi, doğru olarak anlattı; (IAar, K, TA;) sanki onun **فَصّ**’undan [bk. o] ve **كُنْه**’inden. (TA.) ― -b2- Ve [mastar ismi] Konuşmada aceleci olmayı, (Ibn-'Abbلd, 'O, K,) ve onda hızlı olmayı ifade eder. (Ibn-'Abbلd, O.) -A2- Ayrıca, bir hayvanı, yahut atı ve benzerini, **فِصْفِصَة** [bk. o] ile besledi. (M.)

تَفَصْفَصُوا عَنْهُ
R. Q. 2 **تَفَصْفَصُوا عَنْهُ** ذ , (K, TA,) **مِنْ حَوَالَيْهِ**, (O, TA,) Ondan dağıldılar ve kendilerini ondan uzaklaştırdılar, (K, TA,) onun çevresinden; ve ürktüler ve rastgele kaçtılar. (O, TA.)

فَصٌّ
**فَصٌّ** ذ , yüzüğün yahut mührün, (S, M, A, Msb, K,) [taşı, yahut cevheri, yahut] içine yerleştirilen şeyi ifade eder, (Lth, M, L, Msb,) ondan farklı bir maddeden; (Msb;) ve ↓ **فِصٌّ** diye de yazılır, (M, A, K,) avamın böyle telaffuz ettiği şekilde, (Lth, S,) fakat J’nin bunu söylemesi, bunun yanlış olduğu mânâsını zorunlu kılmaz; ki, J’ye karşı söylenene muhalif olarak, bunun K’da [ve A’da] bulunmadığı ileri sürülür, (TA,) yahut ikinci şekil kötüdür, ISk ve El-Fلrلbee’ye göre; (Msb;) ve ↓ **فُصٌّ**; (A, K;) bu üç şeklin hepsi İbn-Mلlik ve başkaları tarafından zikredilmiştir; fakat birincinin en sahih ve en yaygın bilinen olduğunu ileri sürerler: (TA:) cem‘ [azlık] **أَفُصٌّ** (Lth, M) ve [çokluk] **فُصُوصٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **فِصَاصٌ**. (Lth, M.) ― -b2- [Ayrıca, nadir yahut yaygın, tabii yahut yapma, her türlü cevher yahut benzeri taş: ve kakma yahut inşa için kesilmiş her türlü sert taş. ― -b3- Tavla oyununda kullanılan bir zar: ve aynı şekilde kullanılan bir küçük kemik: **كَعْبٌ**’a bak.] ― -b4- (mecazen:) Sarımsağın bir dişi (**سِنٌّ**); (Lth, A, O, K;) [ve] ↓ **فَصَّةٌ** da böyledir. (S ve L, سن maddesinde.) ― -b5- (varsayılan mecazen:) Yumurtanın sarısı. (M, **مُحٌّ** maddesinde.) ― -b6- (varsayılan mecazen:) Suyun kabarcıkları. (M.) ― -b7- (varsayılan mecazen:) Şarabın sıçrayanı, yahut sıçrayanları, [yani, köpürmede sıçrayan parçacıklar]. (M.) ― -b8- (mecazen:) Gözün siyahı (**حَدَقَة**): (M, K:) [yahut gözbebeği; zira] şöyle dersin: **عَرَفْتُ البَغْضَآءَ فِى فَصِّ حَدَقَتِهِ** (mecazen:) [onun gözünün siyahının gözbebeğinde şiddetli nefreti bildim]: ve **رَمَوْهُ بِفُصُوصِ أَعْيُنِهِمْ** (mecazen:) [gözbebekleriyle ona delici bakışlar fırlattılar]. (A, TA.) ― -b9- (mecazen:) Bir hayvanın iki parçası arasındaki bir eklem, yahut ayrılma yeri: (M, A:) yahut herhangi bir eklem, (AZ, M,) yahut iki kemiğin birleşme yerinin herhangi biri, (ISk, S, Msb, K,) parmaklar (AZ, M) hariç; zira onların eklemleri böyle adlandırılmaz: (M:) cem‘, bu ve zikrettiğimiz diğer bütün mânâlarda, [azlık] **أَفُصٌّ** (M) ve [çokluk] **فُصُوصٌ**: (S, M, A, Msb:) yahut, AZ’ye muhalif olarak bazılarına göre, **فصوص** **بَرَاجِم** ve **سُلَامَيَات**’tır: [bu iki kelimeye bak:] (Sh, TA:) ve ISh, “Atlar Kitabı”nda, atın **فصوص**’unun diz ve bilek eklemleri olduğunu, ikincisinde **سُلَامَيَات** bulunduğunu, bunların da bilek kemikleri olduğunu söyler. (TA.) Bir at hakkında şöyle denir: **اـِنَّ فُصُوصَهُ لَظِمَآءٌ** (mecazen:) Şüphesiz onun eklemleri serttir; gevşek değildir ve etli değildir. (S, A.) [Ve buradan, görünüşe göre, Z’nin bu maddede zikrettiği yerde geçtiği üzere, şu söz:] **فُلَانٌ حَزَّازُ الفُصُوصِ** [A’nın bir nüshasında **حَزَّارُ**; TA’da **ضرار**; fakat doğru okunuşun verdiğim olduğundan şüphem yoktur; lafzen, falan eklemlerin büyük kesicisidir;] mânâsı, (mecazen:) Böyle biri hükmünde yahut görüşünde ve cevabında sıkça isabet eder. (A, TA.) ― -b10- Buradan, [doğrudan,] Ebu-l-‘Abbâs’a göre; yahut [aslında] yukarıda açıklanan ilk mânâdaki **فَصٌّ**’dan, IDrd’ye göre; (Mtr, De Sacy’nin Chrest. Arabe’inden naklen, 3. baskı, 232;) **فَصُّ أَمْرٍ** (mecazen:) Bir şeyin yahut bir işin döndüğü yahut menteşelendiği nokta; yahut onun başka şeylerden ayrıldığı yahut ayırt edildiği nokta; eş anlamlısı **مَفْصِلُهُ**; (Abu-l-‘Abbâs, yukarıda; S, Msb, K;) yahut **مَحَزُّهٌ**: (Mtr, yukarıda:) [yahut onun en uç noktası, yahut hususiyeti; eş anlamlısı **مُنْتَهَاهُ**: (Msb, فصل maddesinde, **مَفْصِلُ أمْرٍ** açıklamasında):] yahut onun aslı, yahut kaynağı; eş anlamlısı **أَصْلُه**; (M; ve Mtr, yukarıda, ve L;) ve **مَخْرَجُهُ الَّذى قَدْ خَرَجَ مِنْهُ**: (L, TA:) ve onun özü, yahut özün özü; onun cevheri; onun en esaslı, yahut en temel, parçası; onun iliği; indirgenebileceği yahut çözülebileceği nihai unsur; eş anlamlısı **حَقِيقَتُهُ**, (M, L, TA,) ve **كُنْهُهُ**, yani **جَوْهَرُهُ**, ve **نِهَايَتُهُ**: (L, TA:) yahut onun görünür hâlinin karşısında gerçek hâli; eş anlamlısı **مَخْبَرُهُ**. (A, TA.) Bundan şu söz, (S, Msb, TA,) bir şairin, (S, TA,) yahut Ez-Zubeyr İbn-El-‘Owwâm’ın, (TA,) yahut ‘AbdAllah İbn-Jaafar İbn-Abee-Tâlib’in, (Mtr, yukarıda, ve TA,)
**وَيَأْتِيكَ بِالأَمْرِ مِنْ فَصِّهِ**
(mecazen:) [Ve sana işi, yahut meseleyi, onun döndüğü yahut menteşelendiği noktadan iz sürerek getirecek; vb.: fakat aslının **وَ** olmaksızın olduğu görülür; eksik bir mısra yarımı oluşturarak: Freytag’ın Arab. Prov. ii. 918’ine bak]: (S, M, * A, * Mtr, TA:) yahut sana işi, yahut meseleyi, açıkça anlatacaktır. (Msb, TA. *) Ayrıca şöyle dersin: **قَرَأْتُ فِى فَصِّ الكِتَابِ كَذَا** (mecazen:) [Kitabın yahut yazının en esaslı kısmında şöyle bir şey okudum]. (A, TA.) Ve buradan, **فُصُوصُ الأَخْبَارِ** (mecazen:) [haberlerin en esaslı kısımları yahut hususları]. (A.)

فُصٌّ
**فُصٌّ** ذ : **فَصٌّ**’a bak, ilk mânâ.

فِصٌّ
**فِصٌّ** ذ : **فَصٌّ**’a bak, ilk mânâ.

فَصَّةٌ
**فَصَّةٌ** ذ : **فَصٌّ**’a bak, önceki yarı.

فَصِيصٌ
**فَصِيصٌ** ذ [mastar ismi olarak: 1’e bak. -A2- Ayrıca] Temiz, sanki yağlanmış gibi, hurma çekirdekleri (**نَوًى**). (Ibn-'Abbلd, O, K.)

فَصَّاصٌ
**فَصَّاصٌ** ذ [**فُصُوص**’un, yahut yüzükler yahut mühürler için taşların yahut cevherlerin, kesicisi, yahut hakkâkı, yahut satıcısı]. (TA.)

فَصْفِصٌ
**فَصْفِصٌ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

فصْفِصَةٌ
**فصْفِصَةٌ** ذ (S, M, Msb, K) ve ↓ **فِصْفِصٌ** (M) Belli bir bitki; (K;) **رَطْبَةٌ** ile aynı mânâda [üçgül yahut yoncanın bir türü], (S, M, Msb,) kuruyup gitmeden önce hayvanlar, yahut atlar ve benzerleri için bir yem, (TA,) kuruduktan sonra ise **قَتّ** diye adlandırılır: (Msb:) yahut **قَتٌّ** ile aynı mânâda: yahut taze hâlindeki **قَتّ**: (M:) س ile de yazılır: (TA:) aslen, (S, M,) Farsçada, (S, M, K,) **اـِسْفِسْتْ**, (S’nin nüshalarında böyle,) yahut **اـِسْبِسْتْ**, (S’nin bir nüshasında ve M’nin birinde böyle) yahut **اـِسْبِسْتْ**, (K; ve TA’ya göre Az’ın el yazısında da böyle,) yahut **اـِسْپِسْتْ**: (CK:) cem‘i **فَصَافِصُ**. (S, M, Msb.)

فُصَافِصٌ
**فُصَافِصٌ** ذ Dayanıklı; güçlü; (O, K, TA;) bir adama uygulanır. (TA.)

الفُصَافصَةُ
**الفُصَافصَةُ** ذ Aslan. (O, K.)

خَاتَمٌ مُفَصَّصٌ
**خَاتَمٌ مُفَصَّصٌ** ذ [İçine bir **فَصّ** yerleştirilmiş yüzük, yahut mühür]. (A.)
