# فضح (ف-ض-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Beni utandırırmayın

- Harfler: ف - ض - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَفْضَحُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | تَفْعَلُونِ | Beni utandırırmayın | 1 | 1 | [15:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/ayet/15:68.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bir topluluğa sığınan kişidir
2. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md), [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md), [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sabah ışığının veya lekenin açığa çıkmasıyla gizlenmesi gereken bir kusurun göz önüne serilmesi, örtünün yırtılması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir kimsenin himayesindeki emanete veya mahremiyetine halel getirilerek itibarının lekelenmesi ve rezil edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal güvence, sığınma ve mahremiyet sınırlarının ihlal edilmesinin yol açtığı ontolojik ve ahlaki haysiyet kaybı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bireysel bir utanma veya basit bir yüz kızarması sayıp himaye hukuku ve mahremiyet örtüsünün çiğnenmesi boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Dağılma, saçılma, kapalılığın ve bütünlüğün bozularak dışarı taşması (örnek kökler: [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) topluluğun dağılması/dağıtmak, [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) fazlalığın dışa taşması, [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) boş ve geniş alana yayılma) | ح | Dağılma ve dışa taşma hareketine sürtünme, keskin bir sınır aşımı ve gözle görünür hale gelme nüansı eklenerek gizli kalması gereken çirkin bir durumun çevreye ifşa edilmesi ve örtünün delinmesi anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurma, söz ve nefesin sınırdan dışarı çıkması |
| ض | Sıkışan basıncın patlaması (ikiz harf ص kökeninden türetme) | Yoğun bir iç baskının, gizlenmiş yükün yön değiştirerek sertçe dışa fışkırması |
| ح | Çit, duvar | Sınır, koruma alanı, örtü ve mahremiyet perdesi |
| فضح | Ağız ve iç basıncın koruyucu çiti delerek dışarı taşması | Koruyucu çit veya örtü arkasındaki kusurun, tutulamayan bir basınç ve açıklıkla dışarı taşarak aleni hale gelmesi, örtünün yırtılıp mahremiyetin bozulması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sabah alacakaranlığının yarılarak beyazlığın aniden ortalığı aydınlatması (أَفْضَحَ الصُّبْحُ), hurmanın olgunlaşıp kızarmaya başlaması ve develerde kirli beyazla kül renginin karışımından doğan mat ve çirkin alacalık (الفَضَح). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde kökü hiciv ve rezil edilme bağlamında kullanır: لأَمُكُّ بِالهِجاءِ أَحَقُّ مِنَّا / لِما أَوْلَتْكَ مِنْ شَوْطِ الفِضاحِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde sabah vaktinin aniden girmesi ve uyuyan veya geciken kimseyi açıkta bırakması anlamında فَضَحَهُ الصُّبْحُ denilmiş; Hz. Aişe ile Bilal hadisinde vaktin ansızın açığa çıkması bu kökle aktarılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فضح kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle örtünün kalkması, parlama ve yayılma yoluyla bir şeyin istenmeyen biçimde belirginleşmesi fikriyle bağlantılıdır. Kökün ilk iki konsonantı olan فض ikilisi, Proto-Semitik düzlemde bir bütünün çözülmesi, saçılması ve sınırların aşılması semantik tabanına dayanır. İbranicede doğrudan p-ṣ-ḥ biçiminde açık bir lekeleme kökünden ziyade, yarılma ve patlama bildiren köklerle fonetik kesişimler görülürken; Arapçada kök, renk kusuru (alacalık, kirli beyazlık) ve sabah ışığının örtüyü yırtması gibi somut tabiat gözlemlerinden hareketle ahlaki ve hukuki mahremiyetin ifşası alanına kaymıştır. Bu semantik evrilme, Arap dilinde fiziksel bir kusurun ya da gizli bir durumun gün yüzüne çıkarılarak kişinin cemiyet içinde himayesiz ve korunmasız bırakılması manasında uzmanlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض çekirdeğinden türeme | Dağılma ve dışarı saçılma çekirdeğine boğaz harfi eklenerek gizli kusurların açığa serilmesi ve rezillik manasına özelleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami fonetik paralellikleri | Parlama, yarılma ve yüzeyin çatlaması yoluyla içinin görünmesi semantiğiyle akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t/p-d kök tabakası | Dışarı taşma, sınır çizgisini aşma ve delinme bildiren ilksel kök ailesiyle bağlantılıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Gesenius, Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضح | Anlamlı | Kusuru açığa vurmak, rezil etmek | Sabah ışığı veya söz ile bir kimsenin ayıbını meydana çıkarmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [فحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B6.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضحف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [حفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B6.md) | Anlamlı | Eşya yükü, binek, koruma altına alma | Göç eşyasını içine alan çuval, küçük deve yavrusu veya yük taşınan kap. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı olarak örtme ve muhafaza etme anlamı taşır. |
| حضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضح | Merkez | Kusurun ifşası ve itibar kaybı | Gizli ve çirkin bir şeyin üzerindeki örtünün yırtılarak kişinin başkaları önünde rezil edilmesi. | Himaye ve mahremiyet bağlamında onurun çiğnenmesi. |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Örtüyü kaldırmak | Genel olarak üzeri kapalı bir nesnenin örtüsünü açmaktır; ahlaki bir çirkinlik içermesi zorunlu değildir. | Nötr ifşa veya perdenin aralanması. |
| [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) | Komşu | Alçalmak, zillete düşmek | Kişinin kendi fiili veya maruz kaldığı yenilgi sebebiyle içsel bir zillet ve haysiyet kırılması yaşamasıdır. | Öznel ve ontolojik aşağılanma hali. |
| [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Yaymak, meşhur etmek | Bir haberin veya durumun bilinir hale getirilmesidir; iyi veya kötü her türlü şöhret için kullanılır. | Nötr yayma ve aleniyet kazanma. |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Zıt | Örtmek, gizlemek | Bir kusurun, mahremiyetin veya nesnenin başkalarının gözünden saklanarak korunmasıdır. | Mahremiyetin muhafaza edilmesi ve ayıbın gizlenmesi. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضح | Kusuru açığa çıkarıp rezil etmek | Gizlenmesi gereken bir halin örtüsünü kaldırıp kişiyi mahcup etmek. | Kesin |
| Latince | Dedecorare, diffamare | Şerefini lekelemek, rezil etmek | Saygınlığı ve toplumsal şerefi zedeleyerek itibarsızlaştırmayı karşılar; tabiat kökenli ışık/leke nüansını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | To disgrace, to expose, to shame | Rezil etmek, ifşa etmek | Mahrem bir kusurun teşhir edilerek toplumsal saygınlığın yıkılmasını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Bloßstellen, blamieren, beschämen | Açıkta bırakmak, mahcup etmek | Kişiyi koruyucu kabuğundan soyup aleni bir utanç içine itme hareketini tam verir. | Güçlü |
| Fransızca | Déshonorer, compromettre | Onurunu kırmak, ele vermek | Toplumsal haysiyeti yıkmak ve kişiyi zor durumda açıkta bırakmak boyutunu karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَفْضَحُونِ | Misafirin dokunulmazlığını ihlal ederek ev sahibini küçük düşürmek, sığınma hakkını çiğneyip rezil etmek | Hz. Lût’un kavmine hitaben misafirlerinin mahremiyetini ve güvenliğini koruma çabası, elçilere yönelik ahlaksız saldırının ev sahibinin haysiyetini ayaklar altına alması bağlamı (Hicr [15:68](https://lisan.digital/tr/ayet/15:68.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve rüsvaylık | Dünyadaki rezillik ile ahiretteki rüsvaylığın (فضوح الآخرة) karşılaştırılması; ilahi adaletin tecellisinde günahların mahşerde ifşa edilmesi veya setredilmesi meselesi. | Gizli niyetlerin ve amellerin ilahi huzurda perdesiz kalması. |
| Fıkıh | Had cezaları ve teşhir (tazîr) | Suçlunun teşhir edilmesinin sınırları; tecessüs yasağı, ayıpların örtülmesi (setr-i uyûb) ilkesi ile kamu düzenini bozanların ilan edilmesi arasındaki sınır. | Hukuki himaye ve masuniyet örtüsünün delinmesi meşruiyeti. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve eman hukuku | Hz. Lût’un misafirleri üzerinden gelişen hitabında bireysel mahcubiyetten ziyade, kadim Arap ve Sami töresindeki misafire tecavüzün hane sahibini rezil etmesi boyutu. | Himaye ve eman akdinin çiğnenmesiyle doğan zillet. |
| Hadis | Ahlak ve toplumsal ilişkiler | Müslümanın ayıbını örtenin Allah’ın da ayıbını örteceği ve içki gibi kötülüklerin insanı ifşa edici (فضوح) niteliği hakkındaki nebevi uyarılar. | Örtünün yırtılması, mahcubiyet ve korunaksız bırakılma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi himaye ve setr dengesi | Günahın ifşası ve tövbe örtüsü | Koruyucu kalkanın kalkması | Dini sistemde kul ile yaratıcı arasındaki örtünün yırtılması, af mekanizmasının devreye girmemesi durumundaki çıplaklığı temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve veri mahremiyeti | Haksız ifşa ve tecessüs | Veri dokunulmazlığının ihlali | Bilgiye ulaşma gayretinin sınır aşarak mahremiyeti ve haysiyeti zedeleyecek tarzda teşhire dönüşmesini ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Eman, sığınma ve diplomasi | Himaye kalkanının delinmesi | Diplomatik dokunulmazlığın yıkılması | Bir otoritenin koruması altındaki unsurlara yapılan saldırı, bizzat o siyasi otoritenin rüsvay edilmesi ve aczinin ilanı anlamına gelir. | Kesin |
| İktisadi | Güven, itibar ve kredi | İtibar iflası ve güvensizlik | Pazar güvencesinin çökmesi | İktisadi aktörün şeffaflık kisvesi altında ticari sırlarının veya haysiyetinin yıkılarak piyasadan dışlanması riskidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtımın delinmesi / Sistemin sızıntı vermesi (Breakdown of Insulation) | Fizik ve mühendislikte kapalı veya izole bir devrenin koruyucu katmanının delinerek içerideki akımın veya basıncın kontrolsüzce dış ortama sızması ve sistemin iflas etmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama ve itibar suikastı (Stigmatization / Social Exposure) | Sosyoloji ve sosyal psikolojide bir aktörün toplumsal normlar önünde koruyucu rollerinden soyularak alenileştirilmesi ve kolektif kınamaya terk edilmesi mekanizması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir kişinin bireysel olarak utanması, mahcup olması ya da yüzünün kızarması gibi psikolojik bir hisse indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’daki tek kullanımında kök, bireysel bir utanmayı değil; toplumsal himaye, sığınma hakkı, eman ve hane dokunulmazlığının çiğnenmesi suretiyle ev sahibinin bütün haysiyet ve otoritesinin yerle bir edilmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Lût’un kavmine uyarısı sadece bir utangaçlık ricası gibi anlaşılır; oysa ayetteki feryat, misafirlik kurumunun, eman aktinin ve sığınma hukukunun ayaklar altına alınmasıyla ortaya çıkan derin bir hukuki ve ontolojik yıkıma karşıdır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eman, misafirlik, himaye ve şeref kavramlarını nasıl birbiriyle kenetlediğini ve bir topluluğun ahlaki çöküşünün misafirin masuniyetine tecavüzle nasıl zirveye ulaştığını tek bir kök üzerinden gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lut kavminin helakini ve peygamberlerle kavimleri arasındaki haysiyet, eman ve ahlak çatışmasını anlatan peygamber kıssaları grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlakı yalnızca bireyin iç vicdanına hapseden yaklaşımları tashih eder; ahlakın toplumsal himaye hukuku, sığınmacı hakkı ve hane mahremiyeti gibi dışsal ve nesnel kurumlarla doğrudan bağı olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sabah ışığının veya çirkin bir lekenin aniden belirerek karanlığın sağladığı örtüyü ve korunmayı yırtması, gizli kusurun açığa çıkması.
- Soyut anlam: Bir kimsenin emanındaki veya mahremiyetindeki değerin tecavüze uğraması neticesinde toplumsal saygınlığın, dokunulmazlığın ve onurun ayaklar altına alınması.
- Sistematik karşılık: Koruyucu sınırların (hukuk, eman, setr) çökertilmesiyle içsel kusur veya zafiyetin dışsal bir yıkım ve rüsvaylık dalgasına dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$R = \lim_{C \to 0} \frac{E \cdot \Delta I}{S}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R$ maruz kalınan rüsvaylık ve rezil olma durumunu (fadiha), $E$ dışarı taşan eylem veya maruz kalınan tecavüzün şiddetini, $\Delta I$ ihlal edilen mahremiyet veya itibar farkını, $S$ sistemi koruyan örtü, ahlak ve himaye kalkanını (setr), $C$ ise eman ve hukuki koruma kapasitesini temsil eder. Koruma kapasitesi sıfıra yaklaştığında ve örtü delinecek kadar zayıfladığında, ortaya çıkan rezillik ve haysiyet kaybı sonsuza doğru büyür.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/ayet/15:68.md) — تَفْضَحُونِ

قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ

Meal (IK): Dedi ki: Bunlar benim konuklarımdır, onlara karşı beni mahcub etmeyin.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والفاء معهما
ف ض ح، ح ف ض يستعملان فقط
فضح:
والاسم: الفضيحة: ويجمَع الفضائح. والفَضْح فِعلٌ مُجاوز من الفاضِح إلى المفضُوح، قال في الفضائح:
قَومٌ إذا ما رَهِبوا الفضائحا		على النِساء لَبْسُوا الصَفائِحا
وقال الأعشى:
لأَمُكُّ َبالهِجاء أحَـقُّ مِـنّـا		لِما أَوْلتْكَ من شَوط الفِضاح
الشَوط: المُجازاة. يقال للمُفتَضِح: يا فَضُوح. وأفضَحَ البُسْرُ: إذا بَدَتْ فيه الحُمرة. والفُضْحةُ: غبرة في طُحْلة يُخالِطُها لونٌ قَبيحٌ يكونُ في ألوان الإبِل والحمام، والنَعْتُ أفضَحُ. قد فَضِحَ فَضَحاً.
حفض:
الحَفَض: القَعود نفسُه بما عليه، ويقال: بل الحَفَضُ كلُّ جُوالَقٍ فيه مَتاع القَوم ويُحْتَجُّ بقوله:
على الأحفاضِ نَمنَعُ من يَلينا
ويقال: الأحفاضُ في هذا البَيت صِغارُ الإبِل أوَّلَ ما تُرْكَبُ، وكانوا يُكِنُّونها في البيت من البَرْد، قال:
بملقى بُيُوتٍ عُطِّلَتْ بحِفاضِها		وإنَّ سَوادَ اللَّيل شُدَّ على مُهْر
ويقال: الأحفاض عند الأخبية. ومَثَلٌ من الأمثال: "يَومٌ بيَومِ الحَفَض المُجَوَّر".

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الفاء**’ın onlarla birlikte olduğu bölüm
**ف ض ح**، **ح ف ض** yalnızca kullanılırlar.

**فضح**:
İsim: **الفضيحة**; **الفضائح** diye çoğul yapılır. **الفَضْح** ise, **الفاضِح**’tan **المفضُوح**’a (geçen) aşan bir fiildir; **الفضائح** hakkında şöyle dedi:
قَومٌ إذا ما رَهِبوا الفضائحا		على النِساء لَبْسُوا الصَفائِحا

Ve **الأعشى** dedi:
لأَمُكُّ َبالهِجاء أحَـقُّ مِـنّـا		لِما أَوْلتْكَ من شَوط الفِضاح

**الشَوط**: karşılık verme. **المُفتَضِح** için şöyle denir: **يا فَضُوح**. Ve **أفضَحَ البُسْرُ**: onda kızıllık belirdiği zaman. **الفُضْحةُ**: içinde çirkin bir renk karışan bir **طُحْلة** içinde bir tozluluk; develerin ve güvercinlerin renklerinde olur; sıfatı **أفضَحُ**’tur. **قد فَضِحَ فَضَحاً**.

**حفض**:
**الحَفَض**: üzerindekiyle birlikte bizzat oturuştur; ve denir ki: bilakis **الحَفَضُ** kavmin eşyasının içinde bulunduğu her **جُوالَقٍ**’tır; şu sözüyle delil getirilir:
على الأحفاضِ نَمنَعُ من يَلينا

Ve denir ki: bu beyitte **الأحفاضُ**, ilk binildiği sırada develerin küçükleridir; ve onları soğuktan evde saklarlardı; dedi ki:
بملقى بُيُوتٍ عُطِّلَتْ بحِفاضِها		وإنَّ سَوادَ اللَّيل شُدَّ على مُهْر

Ve denir ki: **الأحفاض** çadırların yanındadır. Ve atasözlerinden bir mesel: "**يَومٌ بيَومِ الحَفَض المُجَوَّر**".

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَضَحَهُ، فافْتَضَحَ، إذا كشف مَساوِيَه. والاسم الفَضيحةُ والفُضوحُ. وفَضَّحَ الصبحُ وأفْضَحَ، إذا بدا. وأفْضَحَ البُسْرُ، إذا بدت فيه حمرةٌ. قال الشاعر أبو ذؤيب:
يا هل رأيتَ حُمُولَ الحَيِّ غادِيةًكالنخلِ زَيَّنها يَنْعٌ وإفْـضـاحُ
والأَفْضَحُ: الأبيض وليس بالشديد البياض. وقيل: الفَضَحُ غُبرةٌ في طُحْلَة. والأَفْضَحُ: الأسد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللون.

##### Türkçe

**فَضَحَهُ**; sonra **افْتَضَحَ**: ayıplarını açığa çıkardığı zaman. İsim: **الفَضيحةُ** ve **الفُضوحُ**.

**فَضَّحَ** sabah ve **أفْضَحَ**: göründüğü zaman. Ve **أفْضَحَ** **البُسْرُ**: onda bir kızıllık belirdiği zaman. Şair Ebû Züeyb dedi ki:
يا هل رأيتَ حُمُولَ الحَيِّ غادِيةً
كالنخلِ زَيَّنها يَنْعٌ وإفْـضـاحُ

Ve **الأَفْضَحُ**: beyazdır; şiddetli beyazlıkla (bembeyaz) değildir. Ve denildi: **الفَضَحُ** bir bozluk (tozluluk)tur, bir **طُحْلَة** içinde. Ve **الأَفْضَحُ**: aslandır; aynı şekilde deve; bu da rengin **فَضَحِ**’ındandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ف
حفض ، فضح
استعمل من وجوهها : حفض ، فضح .
فضح : قال الليث : الفَضْحُ : فعل مجاوز من الفاضح إلى المفضوح ، والاسم الفضيحة ، ويقال للمُفْتَضِح يا فضوح ، وقال الراجز :
قومٌ إذا ما رَهِبوا الفَضائحا
على النساء لَبِسوا الصَّفائحَا
قال : والفُضْحَة : غُبْرة في طُحْلة يخالِطَها لونٌ قبيح ، يكون في ألوان الإبل والحمام ، والنعت أفضح وفَضحاء والفعل فَضِح يَفْضَح فَضَحاً ، فهو أفْضح .
وأَفضح البُسْر إذا بدت فيه الحمرة .
قال أبو عُبَيد : يقال : أَفضَح النخل إذا احْمَرَّ أو اصْفَرّ .
وقال أبو ذُؤَيْب الهُذَليّ :
يا هَلْ أُريكَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً
كالنَّخْل زيَّنَها يَنْعٌ وإفضاحُ
وقال أبو عمْرو : سألت أعرابيّاً عن الأفَضَح فقال : هو لونُ اللحمِ المَطْبُوخ :
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الأفْضَح : الأبيض وليس بشديد البياض ، ومنه قول ابن مُقْبل يصف السحاب :
أَجَشُّ سِمَاكِيٌّ من الوَبْل أفضَحُ
وقال غيره : يقال للنائم وقْتَ الصباح : فَضَحَك الصُّبح فَقُم ، معناه أن الصَّبحَ قد استنارَ وتَبَيَّن حتى بيَّنك لمَنْ يراك وشَهَّرك ، وقد يقال : فصَحَك الصبح بالصاد ومعناهما متقارب .
وسُئِل بعض الفقهاء عن فَضِيخ البُسر ، فقال : ليس بالفَضِيخ ، ولكنه الفَضُوح ، أراد أنه يُسْكِر فيَفْضَح شاربه إذا سَكِر منه . والفضيحة اسم من هذا لكل أمر سِيِّىء
يَشْهَر صاحِبَه بما يسوءُ . ويقال : افتضح الرجل افتضاحاً إذا ركب أمراً سَيِّئاً فاشْتَهَرَ به .
حفض : قال ابن المُظَفَّر : الحَفَضُ : قالوا : هو القَعود بما عليه : وقال آخر : بل الحَفَضُ كل جُوالِق فيه متاع القوم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الحَفَض : متاع البيت ، قال غيره : فسُمِّي البعيرُ الذي يحمله حَفَضاً به ، ومنه قولُ عَمْرو بن كُلْثُوم :
ونحنُ إذ عِمادُ الحَيّ خَرّتْ
على الأَحْفاض نمنع ما يَلِينا
فهي هاهنا الإبل ، وإنما هي ما عليها من الأحمال .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : الْحَفْض : مصدر حَفَضْتُ العُودَ أحفِضُه حَفْضاً إذا حنيته وأنشد :
إما تَرَى دَهْراً حَنَاني حَفْضَا
قال : والحَفَض : البعير الذي يحمل خُرْثِيَّ المتاع ، والجميع أَحْفَاض ، وأنشد :
يا ابن القُرُومِ لَسْن بالأَحْفاض
قال : والحَفَض أيضاً : متاع البيت ، ورُوِي بيتُ عَمْرو بن كُلْثُوم :
ونحنُ إذا عِمَادُ الحَيِّ خَرَّت
على الأحفاض نَمنع مَنْ يَلِينا
أي خَرَّت الأحفاض عن الإبل التي تحمل خُرْثيّ المَتاع ، فَيُقال : خَرّت العُمُد على الأحْفَاض أي خَرَّت على المتاع ، ومن رواه خَرَّت عن الأَحْفَاضِ أراد خَرَّت عن الإبل هكذا قال ابن السكيت .
وقال شمر : حَفّضتُ الشيء وحَفَضْتُه إذا أَلْقَيْتَه ، وقال في قول رؤبة :
. . . حَنَانِي حَفْضَا
أي أَلْقَانِي ، ومنه قول أُمَيَّة :
وحُفِّضَتِ النُّذُورُ وأردَفَتْهُم
فُضُولُ الله وانْتَهَت القُسوم
قال : القُسومُ : الأيْمان ، والبيت في صفة الجَنَّة ، قال : وحُفِّضَتْ : طُومِنَت وطُرِحَت ، قال : وكذلك قول رؤبة :
. . . حَنَانِي حَفْضَا
أي طامَن مِنِّي ، قال رواه بعضهم : حُفّضت البُدُور ، قال شمر : والصواب النُّذُور .
فقال شمر : وقال ابن الأعرابي : الحَفَضُ : قُماش البيت وَرَدِيء المتاع ورُذاله ، والذي يُحْمَل عليه ذلك من الإبل حَفَضَ ، ولا يكاد يكون ذلك إلا رُذال الإبل .
قال : ويقال : نِعْمَ حَفَضُ العِلْم هذا أي حاملُه :
قال شمر : وقال يونس . رَبِيعةُ كلها تجعل الحَفَض : البَعيرَ ، وقيس تجعل الحَفَض : المَتاعَ . .
قال شمر : وبلغني عن ابن الأعرابي أنه قال يوماً وقد اجتمع عنده جماعة فقال : هؤلاء أَحفاضُ علم ، وإنما أخِذ من الإبل الصغار ، يقال : إبِل أَحفاض : ضعيفة . ومن أمثال العرب السائرة : ( يَوْمٌ بِيَوْمِ الحَفَضِ المُجَوَّر ) يضرب للمُجازاة بالسوء ، والمُجَوَّرُ : المُطَرَّح . والأصل في
هذا المثل أن رجلاً كان بنُو أخيه يُؤْذُونَه ، فدخلوا بَيْته وقلبوا مَتاعه ، فلما أدرك بنوه صنعوا بأخيه مثل ذلك ، فشكاهم ، فقال : يَومٌ بِيَوْمِ الحَفَض المُجَوّر .
وفي ( النوادر ) : حَفَّضَ الله عَنْه ، وحَبَّضَ عَنْه أي سَبَّخَ عنه وخَفَّفَ .

##### Türkçe

ح ض ف
**حفض** , **فضح**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **حفض** , **فضح** .

**فضح** : Leys dedi: **الفَضْحُ** : **الفاضح**tan **المفضوح**a geçen müteaddî bir fiildir; isim **الفضيحة**dır. **المُفْتَضِح**a “**يا فضوح**” denir. Râciz dedi ki:
قومٌ إذا ما رَهِبوا الفَضائحا
على النساء لَبِسوا الصَّفائحَا

Dedi: **الفُضْحَة** : içinde çirkin bir renk karışan, bir **طُحْلة** içindeki bir tozdur; develerin ve güvercinlerin renklerinde olur. Sıfat **أفضح** ve **فَضحاء**dır. Fiil **فَضِح يَفْضَح فَضَحاً**dır; o hâlde o **أفْضح**tır.

Ve **أَفضح** **البُسْر** (taze hurma) oldu; onda kızıllık belirdiği zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: **أَفضَح النخل**; kızardığı yahut sarardığı zaman.

Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:
يا هَلْ أُريكَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً
كالنَّخْل زيَّنَها يَنْعٌ وإفضاحُ

Ebû Amr dedi: **الأفَضَح** hakkında bir bedevîye sordum; dedi ki: o, pişmiş etin rengidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الأفْضَح** : beyazdır; fakat şiddetli beyaz değildir. Ondandır: İbn Mukbil’in bulutu vasfederek sözü:
أَجَشُّ سِمَاكِيٌّ من الوَبْل أفضَحُ

Başkası dedi: Sabah vaktinde uyuyana denir ki: **فَضَحَك الصُّبح فَقُم**; manası: sabah aydınlandı ve belirginleşti; ta ki seni görene seni belli etti ve seni şöhretlendirdi. Ve denebilir: **فصَحَك الصبح** **بالصاد** ile; ikisinin manası birbirine yakındır.

Bazı fakihlere **فَضِيخ البُسر** hakkında soruldu; dedi ki: **بالفَضِيخ** değildir; fakat o **الفَضُوح**tur. Muradı: ondan sarhoş olur da, ondan sarhoş olduğu zaman içenini rezil eder. Ve **الفضيحة** bunun ismidir; her kötü iş için: sahibini, kendisini kötüleyecek şeyle şöhretlendirir. Ve denir: **افتضح الرجل افتضاحاً**; kötü bir işe bindiği (giriştiği) zaman, onunla şöhret bulursa.

**حفض** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الحَفَضُ** : dediler ki: üzerindeki şeyle oturmaktır. Başkası dedi: bilakis **الحَفَضُ** kavmin eşyası bulunan her **جُوالِق**tır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الحَفَض** : ev eşyasıdır. Başkası dedi: onu taşıyan deve, onunla **حَفَضاً** diye adlandırıldı. Ondandır: Amr b. Külsûm’un sözü:
ونحنُ إذ عِمادُ الحَيّ خَرّتْ
على الأَحْفاض نمنع ما يَلِينا

Burada o, develerdir; hâlbuki o, onların üzerindeki yüklerdir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **الْحَفْض** : **حَفَضْتُ العُودَ أحفِضُه حَفْضاً**ın masdarıdır; onu büktüğün zaman. Ve inşâd etti:
إما تَرَى دَهْراً حَنَاني حَفْضَا

Dedi: ve **الحَفَض** : eşyanın kırıntısını taşıyan devedir; cem‘i **أَحْفَاض**dır. Ve inşâd etti:
يا ابن القُرُومِ لَسْن بالأَحْفاض

Dedi: ve **الحَفَض** ayrıca: ev eşyasıdır. Ve Amr b. Külsûm’un beyti rivayet edildi:
ونحنُ إذا عِمَادُ الحَيِّ خَرَّت
على الأحفاض نَمنع مَنْ يَلِينا

Yani: **الأحفاض** o eşyâ kırıntısını taşıyan develerden düştü; böylece denir: **خَرّت العُمُد على الأحْفَاض**; yani eşyanın üzerine düştü. Kim onu **خَرَّت عن الأَحْفَاضِ** diye rivayet ettiyse, develerden düştü demek istedi; İbnü’s-Sikkît böyle dedi.

Şemmer dedi: **حَفّضتُ** şeyi ve **حَفَضْتُه**; onu attığın zaman. Ve Ru’be’nin sözü hakkında dedi:
. . . حَنَانِي حَفْضَا

Yani: beni attı. Ondandır: Ümeyye’nin sözü:
وحُفِّضَتِ النُّذُورُ وأردَفَتْهُم
فُضُولُ الله وانْتَهَت القُسوم

Dedi: **القُسومُ** : yeminlerdir. Ve beyit cennetin sıfatındadır. Dedi: ve **وحُفِّضَتْ** : sakinleştirildi ve atıldı. Dedi: Ru’be’nin sözü de böyledir:
. . . حَنَانِي حَفْضَا

Yani: benden alçalttı. Dedi: Bazıları onu **حُفّضت البُدُور** diye rivayet etti. Şemmer dedi: doğrusu **النُّذُور**dur.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَفَضُ** : evin kumaşı ve eşyanın kötüsü ve döküntüsüdür. Bunun üzerine yüklendiği develerden olan, **حَفَضَ**dır; bu, neredeyse ancak develerin döküntüsü olur.

Dedi: ve denir: **نِعْمَ حَفَضُ العِلْم هذا**; yani onun taşıyıcısı.

Şemmer dedi: Yûnus dedi: Rabîa’nın hepsi **الحَفَض**ı deve yapar; Kays ise **الحَفَض**ı eşya yapar.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’den bana ulaştı ki, bir gün demiş; yanında bir cemaat toplanmışken dedi ki: bunlar **أَحفاضُ علم**dir. Ancak küçük develerden alınmıştır. Denir: **إبِل أَحفاض** : zayıf. Arapların dolaşan darbımesellerindendir: ( **يَوْمٌ بِيَوْمِ الحَفَضِ المُجَوَّر** ); kötülükle karşılık vermek için darbımesel yapılır. Ve **المُجَوَّرُ** : atılmış olandır. Bu meselin aslı: bir adamın kardeşinin oğulları ona eziyet ederdi; evine girdiler ve eşyasını altüst ettiler. Onun oğulları yetişince, kardeşine bunun benzerini yaptılar; o da onları şikâyet etti; bunun üzerine dedi ki: **يَومٌ بِيَوْمِ الحَفَض المُجَوّر**.

Ve ( **النوادر** )de: **حَفَّضَ الله عَنْه** ve **حَبَّضَ عَنْه**; yani ondan gevşetti ve hafifletti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والضاد وما يثلثهما)
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]. ويقال المتفضِّل: المتوشَّح بثَوبه. ويقولون: الفُضُل: الذي عليه قميصٌ ورداءٌ، وليس عليه إزارٌ ولا سراويل. و[منه] قول امرئِ القيس:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏
(فضي) الفاء والضاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على انفساحٍ في شيء واتِّساع. من ذلك الفَضاء: المكان الواسِع. ويقولون: أفضَى الرّجُل إلى امرأته: باشَرَها. والمعنى فيه عندنا أنّه شُبّه مقدَّمُ جسمه بفَضاء، ومقدَّمُ جسمها بفضاء، فكأنه لاقَى فضاءَها بفضائه. وليس هذا ببعيدٍ في القياس الذي ذكرناه.‏
ومن هذا على طريق التشبيه: أفضَى إلى فلانٍ بسرِّه إِفضاءً، وأفضى بيده إلى الأرض، إذا مَسَّها بباطِنِ راحته في سُجوده. وهو من الذي ذكرناه في قياس الفَضَاء. ويقولون: الفَضَا، مقصور: تمر وزبيبٌ يُخلَطان. وقال بعضهم: الفَضَا مقصور: الشَّيئان يكونان في وعاء مختلطَين لا يُصَرُّ كلُّ واحدٍ منهما على حِدَة. قال:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
وقال:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏
(فضح) الفاء والضاد والحاء كلمتان متقاربتان تدلُّ إحداهما على انكشافِ شيء، ولا يكاد يُقال إلاّ في قبيح، والأخرى على لونٍ غير حسنٍ أيضاً.‏
فالأوَّل قولهم: أفْضَح الصُّبح وفَضَّح، إذا بدا. ثم يقولون في التَّهتُّك: الفُضوح. قالوا: وافْتَضَح الرّجُل*، إذا انكشفتْ مساوِيه.‏
وأمَّا اللَّون فيقولون: إِنَّ الفَضَح: غُبْرَةٌ في طُحْلة؛ وهو لَوْنٌ قبيح(4) . وأفْضحَ البُسر، إذا بدَتْ منه حمرةٌ. ويقولون: الأفْضَح: الأسَد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللَّون.‏
(فضخ) الفاء والضاد والخاء فيه كلمةٌ تدلُّ على الشَّدخ. يقال: فَضَخْت الرُّطَبة: شَدَخْتُها. والفَضِيخ: رُطَبٌ يُشْدَخ ويُنْبَذ.‏
--------------ــــ
(1) البيت من معلقته المشهورة. ويروى: "ويضحي فتيت المسك".‏
(2) في المجمل: "يا عمتي". وفي اللسان (فضا): "يا خالتي"، ونبه على رواية المجمل.‏
(3) البيت للمعذل البكري، كما في اللسان (فضا). وعجزه:‏
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *‏
(4) في الأصل: "ويقولون قبيح"، صوابه في المجمل.
ـ

##### Türkçe

(فâ ve ضâd ve bunların üçlü kılındığı şeyler bâbı)

(فضل) **الفاء** ve **الضاد** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyde artışa delâlet eder. Bundan: **الفَضْل**: ziyade ve hayırdır. Ve **الإفضال**: ihsandır. Ve **مُفْضِل** adam. Ve denilir: **فَضَل** şey **يَفْضُل**; ve bazen dediler: **فَضِلَ** **يَفْضُل**; ve o nadirdir. Amma **المتفضِّل** ise, benzerleri ve akranları üzerine **الفَضْل** iddia edendir. Allah Teâlâ, “﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]” diyen kimsenin zikrinde dedi. Ve denilir **المتفضِّل**: elbisesiyle kuşanan. Ve derler: **الفُضُل**: üzerinde gömlek ve rida bulunan, üzerinde izar da şalvar da bulunmayan kimsedir. Ve [bundandır] İmru’ul-Kays’ın sözü:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏

(فضي) **الفاء** ve **الضاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde genişlemeye ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَضاء**: geniş mekândır. Ve derler: **أفضَى** adam karısına: ona temas etti. Ve mânâ onda, bize göre, şudur ki: onun bedeninin önü bir **فَضاء**’a, onun bedeninin önü de bir **فضاء**’a benzetildi; sanki onun **فضاء**’ını kendi **فضاء**’ıyla karşılamış gibidir. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasta uzak değildir.‏
Ve bundan teşbih yoluyla: **أفضَى** falana sırrıyla **إِفضاءً**; ve **أفضى** eliyle yere, eğer secdesinde avucunun içiyle ona dokunursa. Ve o, **الفَضَاء** kıyasındaki zikrettiğimizdendir. Ve derler: **الفَضَا** (kısaltılmış): hurma ve kuru üzüm; ikisi karıştırılır. Ve bazısı dedi: **الفَضَا** (kısaltılmış): bir kapta karışık bulunan iki şey; her biri ayrı ayrı bağlanmaz. Dedi:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
Ve dedi:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏

(فضح) **الفاء** ve **الضاد** ve **الحاء** iki kelimedir; birbirine yakındır; ikisinden biri bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder; ve neredeyse ancak çirkin hakkında söylenir; diğeri de iyi olmayan bir renge delâlet eder.‏
Birincisi onların sözü: **أفْضَح** sabah ve **فَضَّح**; eğer belirdiyse. Sonra derler, rezillikte: **الفُضوح**. Dediler: **وافْتَضَح** adam*, eğer ayıpları açığa çıktıysa.‏
Amma renk ise, derler: muhakkak **الفَضَح**: bir **طُحْلة** içinde bir tozluluktur; ve o çirkin bir renktir(4). Ve **أفْضحَ** **البُسر**, eğer ondan bir kızıllık belirdiyse. Ve derler: **الأفْضَح**: aslandır; ve yine deve; ve bu, rengin **فَضَح**’ındandır.‏

(فضخ) **الفاء** ve **الضاد** ve **الخاء**’da, şedh’e delâlet eden bir kelime vardır. Denilir: **فَضَخْت** taze hurmayı: onu ezdim. Ve **الفَضِيخ**: ezilen ve nebiz yapılan taze hurmadır.‏

--------------ــــ
(1) Beyit, onun meşhur muallakasındandır. Ve rivayet olunur: “ويضحي فتيت المسك”.‏
(2) **المجمل**’de: “يا عمتي”. Ve **اللسان** (فضا)’da: “يا خالتي”; ve **المجمل** rivayetine dikkat çekti.‏
(3) Beyit, **المعذل البكري**’nindir; **اللسان** (فضا)’da olduğu gibi. Ve onun ikinci mısraı:‏
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *‏
(4) Asılda: “ويقولون قبيح”; doğrusu **المجمل**’dedir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ض ح
في المثل ‏"‏ الظمأ الفادح أهون من الريّ الفاضح ‏"‏ وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ فضوح الدنيا أهون من فضوح الآخرة ‏"‏ ويا للفضيحة‏.‏
والخمر فضوح لشاربها‏.‏
وتقول‏:‏ إذا كان العذر واضحاً كان العتاب فاضحاً‏.‏
وفضح فلان بين القوم وافتضح‏.‏
وسمعتهم يقولون‏:‏ افتضحنا فيك أي فرّطنا في زيارتك وتفقّدك‏.‏
وأرادوا أن يتناصحوا فتفاضحوا‏.‏
وتفاضح المرتجزان وفاضح أحدهما الآخر‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ حداهن شحّاج كأن سحيله على حجرتيهنّ ارتجاز مفاصح وهذا يوم فضاحٍ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قد فضحك الصبح فقم وفضح الصبح وأفضح‏:‏ طلع‏.‏
ويقولون‏:‏ غمّ القمر النجوم وفضحها إذا غلبها بضوئه وكذلك الصبح‏.‏
قال‏:‏ حتى إذا ما الديك نادى الفجرا وفضح الصبح النجوم الزهرا

##### Türkçe

ف ض ح
Atasözünde: “**الظمأ الفادح** (şiddetli susuzluk) **أهون** (daha hafiftir) **من** (…den) **الريّ الفاضح** (rezil edici kanma)” (denilmiştir). Hadiste: “**فضوح الدنيا** (dünyanın rezillikleri) **أهون** (daha hafiftir) **من** (…den) **فضوح الآخرة** (âhiretin rezillikleri)” (buyurulmuştur). “Vay **للفضيحة** (rezilliğe)!”

Ve şarap, içeni için **فضوح** (rezil edici)dir.

Ve dersin ki: Eğer özür **واضحاً** (açık) olursa, azarlama **فاضحاً** (rezil edici) olur.

**وفضح** (rezil etti) falan kimse, kavim arasında; ve **افتضح** (rezil oldu).

Onları şöyle derken işittim: **افتضحنا فيك**; yani seni ziyaret etmede ve seni yoklamada gevşeklik ettik.

Ve öğütleşmek istediler de **فتفاضحوا** (birbirlerini rezil ettiler).

Ve iki recez söyleyen **تفاضح** (birbirlerini rezil ettiler); ve ikisinden biri ötekini **فاضح** (rezil etti).

Zü’r-Rumme dedi:
حداهن شحّاج كأن سحيله على حجرتيهنّ ارتجاز مفاصح وهذا يوم فضاحٍ‏.‏
Ve bu, **يوم فضاحٍ** (rezil edici bir gün)dür.

Mecazdandır: “**قد فضحك الصبح** (sabah seni rezil etti), kalk”; ve **فضح الصبح** ve **أفضح**: doğdu.

Ve derler ki: Ay yıldızları **غمّ** (bastırdı) ve onları **فضحها** (rezil etti), ışığıyla onlara galip geldiği zaman; sabah da böyledir.

Dedi:
حتى إذا ما الديك نادى الفجرا وفضح الصبح النجوم الزهرا

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَضْحُ: فعلُ مجاوز من الفاضح إِلى المَفْضُوح، والاسم
الفَضِيحةُ، ويقال للمُفْتَضِح: يا فَضُوح؛ قال الراجز:
قومٌ، إِذا ما رَهِبُوا الفَضائِحا
على النساءِ، لَبِسُوا الصَّفائِحا
ويقال: افْتَضَحَ الرجلُ يَفْتَضِحُ افْتِضاحاً إِذا ركب أَمراً سَيِّئاً فاشتهر به.
ويقال للنائم وقت الصباح. فَضَحك الصُّبح فقُمْ معناه أَن الصُّبح قد استنار وتبين حتى بَيَّنك لمن يَراك وشَهَرَكَ. وقد يقال أَيضاً: فَصَحك الصبح، بالصاد، ومعناهما مقارب؛ وفي الحديث: أَن بلالاً أَتى ليُؤَذِّنَ بالصبح فَشَغَلَت عائشةُ بلالاً حتى فَضَحَه الصبح أَي دَهَمَتْه فُضْحةُ الصُّبح، وهي بياضه؛ وقيل: فَضَحَه كشفه وبَيَّنَه للأَعْيُن بضوئه، ويروى بالصاد المهملة، وهو بمعناه؛ وقيل معناه: إِنه لما تبين الصبح جِدًّا ظهرت غفلته عن الوقت فصار كما يَفْتَضح بعيب ظهر منه. وفضَحَ الشيءَ يَفْضَحُه فَضْحاً فافْتَضَح إِذا انكشفت مساويه، والاسم الفَضاحَة والفُضُوحُ والفُضُوحَة والفَضِيحة.
ورجل فَضَّاحٌ وفَضُوح: يَفْضَحُ الناسَ.
وفَضَحَ القمرُ النجومَ: غلب ضوءُه ضوءَها فلم يتبين. وفَضَّحَ الصُّبْحُ وأَفْضَحَ: بدا.
والأَفْضَحُ: الأَبيضُ، وليس بشديد البياض؛ قال ابن مقبل: فأَضْحَى له جُلْبٌ، بأَكنافِ شُرْمةٍ،
أَجَشُّ سِماكِيٌّ من الوَبْلِ أَفْضَحُ
الأَجَشُّ: الذي في رعده غِلَظٌ. والسِّماكِيّ: الذي مُطِرَ بِنَوْءِ السِّماكِ. وشُرمة: موضع بعينه. وأَكنافها: نواحيها. والجُلْب: السحابُ. والاسم الفُضْحةُ؛ وقيل: الفُضْحة والفَضَحُ غُبْرَةٌ في طُحلةِ يخالطها لونٌ قبيح يكون في أَلوان الإِبل والحمام، والنعت أَفْضَحُ وفَضْحاءُ، وهو أَفْضَحُ وقد فَضِحَ فَضَحاً. والأَفْضَحُ: الأَسد للونه، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللونِ. قال أَبو عمرو: سأَلت أَعرابيّاً عن الأَفْضَح، فقال: هو لون اللحم المطبوخ. وأَفْضَحَ البُسْرُ إِذا بدت الحمرة فيه. وأَفْضَح النخل: احمرَّ واصفرَّ؛ قال أَبو ذؤَيب الهذلي:
يا هلْ رأَيتَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً،
كالنخل، زَيَّنَها. يَنْعٌ وإِفْضاحُ
وسئل بعضُ الفقهاء عن فضِيح البُسْر، فقال: ليس بالفَضِيح ولكنه الفَضُوح؛ أَراد أَنه يُسْكِر فَيَفضَحُ شاربه إِذا سكر منه. والفَضِيحة: اسم من هذا لكل أَمر سَيّءٍ يَشْهَرُ صاحبَه بما يسوءُ.

##### Türkçe

**الفَضْحُ**: **الفاضح**’tan **المَفْضُوح**’a (geçen) müteaddî bir fiildir; isim **الفَضِيحةُ**’dır. Ve **المُفْتَضِح** için: **يا فَضُوح** denir; **الراجز** dedi ki:

قومٌ، إِذا ما رَهِبُوا **الفَضائِحا**
على النساءِ، لَبِسُوا **الصَّفائِحا**

Ve denir: **افْتَضَحَ** adam **يَفْتَضِحُ** **افْتِضاحاً**; kötü bir işe bindiği (giriştiği) ve onunla tanınır olduğu zaman.

Ve sabah vaktinde uyuyana denir: **فَضَحك الصُّبح فقُمْ**; mânâsı: sabahın aydınlanmış ve belirginleşmiş olmasıdır; ta ki seni görene seni belirgin kılsın ve seni teşhir etsin. Ve ayrıca denir: **فَصَحك الصبح**; **بالصاد** ile; ikisinin mânâsı yakındır. Ve hadiste: Bilâl sabah için ezan okumaya geldi de Âişe Bilâl’i oyaladı; nihayet sabah onu **فَضَحَه**; yani sabahın **فُضْحةُ**’sı ona ansızın bastı; o da onun beyazlığıdır. Ve denildi: **فَضَحَه** onu açığa çıkardı ve ışığıyla gözlere belirgin kıldı. Ve **بالصاد المهملة** ile rivayet olunur; o da mânâsındadır. Ve denildi: mânâsı şudur: sabah pek iyice belirginleşince, vakitten gafleti ortaya çıktı; böylece ondan ortaya çıkan bir ayıpla rezil olan kimse gibi oldu. Ve **فضَحَ** şeyi **يَفْضَحُه** **فَضْحاً**; sonra **افْتَضَح**; kötülükleri açığa çıktığı zaman. İsim: **الفَضاحَة** ve **الفُضُوحُ** ve **الفُضُوحَة** ve **الفَضِيحة**’dır.

Ve **فَضَّاحٌ** ve **فَضُوح** bir adam: insanları rezil eder.

Ve **فَضَحَ** ay yıldızları: onun ışığı onların ışığına galip geldi de (onlar) belirgin olmadı. Ve **فَضَّحَ** sabah ve **أَفْضَحَ**: göründü.

Ve **الأَفْضَحُ**: beyazdır; şiddetli beyaz değildir; İbn Mukbil dedi ki:

فأَضْحَى له جُلْبٌ، بأَكنافِ شُرْمةٍ،
أَجَشُّ سِماكِيٌّ من الوَبْلِ أَفْضَحُ

**الأَجَشُّ**: gök gürültüsünde kalınlık olan (kimsedir/şeydir). **السِّماكِيّ**: **نَوْءِ السِّماكِ** ile yağmur yağdırılmış olandır. **وشُرمة**: bizzat belirli bir yerdir. **وأَكنافها**: onun yanlarıdır. **والجُلْب**: buluttur.

İsim **الفُضْحةُ**’dır. Ve denildi: **الفُضْحة** ve **الفَضَحُ**, içinde çirkin bir renk karışan, **طُحلة** içinde bir tozluluktur; develerin ve güvercinlerin renklerinde olur. Sıfat: **أَفْضَحُ** ve **فَضْحاءُ**’dır; o **أَفْضَحُ**’tır ve **فَضِحَ** **فَضَحاً** olmuştur. Ve **الأَفْضَحُ**: rengi sebebiyle aslandır; aynı şekilde deve de; bu, rengin **فَضَحِ**’ındandır. Ebû Amr dedi ki: **الأَفْضَح** hakkında bir bedevîye sordum; dedi ki: o, pişmiş etin rengidir. Ve **أَفْضَحَ** **البُسْرُ**: onda kızıllık belirdiği zaman. Ve **أَفْضَح** hurma ağacı: kızardı ve sarardı; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:

يا هلْ رأَيتَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً،
كالنخل، زَيَّنَها. يَنْعٌ وإِفْضاحُ

Bazı fakihlere **فضِيح البُسْر** hakkında soruldu; dedi ki: **بالفَضِيح** değildir, fakat o **الفَضُوح**’tur; onunla sarhoş olup içenini rezil ettiğini kastetti, ondan sarhoş olduğu zaman.

Ve **الفَضِيحة**: bu (bab)dan, sahibini kötü olan şeyle teşhir eden her kötü iş için bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ض ح * * فَضَحَهُ فافْتَضَحَ * أي كشف مساويه وبابه قطع والاسم * الفَضِيحةُ * و * الفُضُوحُ * أيضا بضمتين

##### Türkçe

* ف ض ح * * **فَضَحَهُ** böylece **فافْتَضَحَ**: yani onun kötülüklerini açığa çıkardı; ve onun kapısını kesti. İsim: **الفَضِيحةُ** ve **الفُضُوحُ** da, ayrıca iki ötre ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فضحه كمنعه: كشف مساويه. يفضحه فضحا، وهو فعل مجاوز من الفاضح إلى المفضوح، فافتضح، إذا ركب أمرا سيئا فاشتهر به. والاسم الفضيحة والفضوح، كقعود، والفضوحة، بزيادة الهاء بضمها، والفضاحة، بالفتح، والفضاح، بالكسر. ورجل فضاح وفضوح: يفضح الناس. وفي مثل الظمأ الفادح أهون من الري الفاضح. وفي حديث فضوح الدنيا أهون من فضوح الآخرة. وتقول: إذا كان العذر واضحا كان العتاب فاضحا. والأفضح: الأبيض لا شديدا في البياض. قال ابن مقبل:
  فأضحى له جلب بأكناف شرمة                      أجش سماكي من الوبل أفضح الجلب: السحاب، وشرمة: موضع. والأجش: الذي في رعده غلظ. والسماكي: الذي مطر بنوء السماك. والفعل منه فضح كفرح، والاسم الفضحة، بالضم، وقيل الفضحة والفضح: غبرة في طحلة يخالطها لون قبيح يكون في ألوان الإبل والحمام، والنعت أفضح وفضحاء. و الأفضح: الأسد، للونه، و كذلك البعير، وذلك من فضح اللون. قال أبو عمرو: سألت أعرابيا عن الأفضح فقال: هو لون اللحم المطبوخ. ومن المجاز أفضح الصبح، إذا بدا واستنار، كفضح، مشددا، وفي بعض النسخ مخففا. وأفضح النخل: احمر واصفر، قال أبو ذؤيب الهذلي:
  يا هل رأيت حمول الحي غادية                      كالنخل زينها ينع وإفـضـاح

  ومن المجاز: يقال للنائم وقت الصباح: فضحك الصبح فقم، أي فضحك، بالصاد المهملة، معناه أن الصبح قد استنار وتبين حتى بينك لمن يراك وشهرك. وفي النهاية: في الحديث أن بلالا أتى ليؤذنه بالصبح فشغلت عائشة بلالا حتى فضحه الصبح أي دهمته فضحة الصبح، وهي بياضه وقيل فضحه: كشفه وبينه للأعين بضوئه، وقيل معناه أنه لما تبين الصبح جدا ظهرت غفلته عن الوقت فصار كما يفتضح بعيب ظهر منه. والصبح الفضح، محركة: ما تعلوه حمرة، لاستنارته. ويقال هو فضيح في المال إذا كان سيء القيام عليه، بعدم المحافظة له. ويقال للمفتضح الذي اشتهر بسوء: يافضوح، كصبور. وفاضحة:ع بين جبال ضرية، وقيل هو بالجيم. وفاضح:ع قرب مكة عند أبي قبيس كان الناس يخرجون إليه لحاجتهم. وواد بالشريف بنجد قرب المدينة المشرفة. وجبل قرب ريم. ومما يستدرك عليه: أفضح البسر إذا بدت الحمرة فيه. وسئل بعض الفقهاء عن فضيح البسر فقال: ليس بالفضيح، ولكنه الفضوح. أراد أنه يسكر فيفضح شاربه إذا سكر منه. وافتضحنا فيك: فرطنا في زيارتك وتفقدك. وأرادوا أن يتناصحوا فتفاضحوا وتفاضح المرتجزان، وفاضح أحدهما الآخر. ومن المجاز. فضح القمر النجوم: غلب ضوؤه ضوأها فلم يتبين، وكذا الصبح.

##### Türkçe

**فضحه**; **منعه** gibi: onun kötülüklerini açığa çıkardı. **يفضحه** **فضحا**; ve o, **الفاضح**’tan **المفضوح**’a (geçen) müteaddî bir fiildir; böylece **افتضح**: kötü bir iş işlediği zaman, onunla ünlenip yayıldı. İsim: **الفضيحة** ve **الفضوح**, **قعود** gibi; ve **الفضوحة**, **الهاء**’nın ziyadesiyle, onun dammesiyle; ve **الفضاحة**, fetha ile; ve **الفضاح**, kesra ile. Ve (denir:) **رجل فضاح** ve **فضوح**: insanları rezil eder. Ve (şu) meselde: **الظمأ الفادح** **أهون** **من** **الري الفاضح**. Ve hadiste: **فضوح الدنيا** âhiretin **فضوح**’undan daha hafiftir. Ve dersin: özür açık olduğu zaman, azarlama rezil edici olur. Ve **الأفضح**: beyazdır; beyazlıkta şiddetli olmayan. İbn Mukbil dedi ki:
  فأضحى له جلب بأكناف شرمة                      أجش سماكي من الوبل أفضح
**الجلب**: bulut; ve **شرمة**: bir yer. Ve **الأجش**: gök gürültüsünde kalınlık olan. Ve **السماكي**: **السماك**’ın nev’iyle yağmur yağmış olan. Ve bunun fiili **فضح**’tır, **فرح** gibi; ve isim **الفضحة**, damme ile; ve denildi ki: **الفضحة** ve **الفضح**: bir **طحلة** içinde bir tozluluk; ona çirkin bir renk karışır; develerin ve güvercinlerin renklerinde olur; sıfat **أفضح** ve **فضحاء**. Ve **الأفضح**: aslandır, rengi sebebiyle; ve yine deve; bu, rengin **فضح**’ındandır. Ebû Amr dedi: bir bedevîye **الأفضح** hakkında sordum; dedi ki: o, pişmiş etin rengidir. Mecazdan: **أفضح الصبح**, yani görünüp aydınlandığı zaman; **فضح** gibi, şeddeli; bazı nüshalarda hafifletilmiş. Ve **أفضح النخل**: kızardı ve sarardı. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
  يا هل رأيت حمول الحي غادية                      كالنخل زينها ينع وإفـضـاح

Ve mecazdan: sabah vaktinde uyuyana denir: **فضحك الصبح فقم**; yani seni **فضح** etti; **الصاد**’ı ihmâl edilmiş (olanla); manası: sabah aydınlandı ve belirginleşti; ta ki seni görene seni belli etti ve seni meşhur etti. **النهاية**’de: hadiste, Bilâl sabahı haber vermek için geldi; Âişe Bilâl’i oyaladı, ta ki **فضحه الصبح**; yani sabahın **فضحة**’sı ona ansızın geldi; o, onun beyazlığıdır. Ve denildi ki: **فضحه**: onu açığa çıkardı ve onu gözlere ışığıyla belirgin kıldı. Ve denildi ki: manası, sabah pek belirginleşince, vakitten gafleti ortaya çıktı; böylece ondan ortaya çıkan bir ayıpla rezil olan gibi oldu. Ve **الصبح الفضح**, harekeli: üzerinde kızıllık bulunan şey; aydınlanması sebebiyle. Ve denilir: malda **فضيح**’tir; eğer onun üzerinde kötü idareli ise, onu korumamakla. Ve kötülükle ünlenmiş rezil olana denilir: **يافضوح**, **صبور** gibi. Ve **فاضحة**: **ضرية** dağları arasında bir yer; ve denildi ki o, **الجيم** iledir. Ve **فاضح**: Mekke yakınında, Ebû Kubeys yanında bir yer; insanlar ihtiyaçları için ona çıkarlardı. Ve Necd’de **الشريف**’te, Medîne-i Münevvere’ye yakın bir vadi. Ve **ريم** yakınında bir dağ. Ve ona ilâve olarak (şu) istidrâk edilir: **أفضح البسر**: onda kızıllık belirdiği zaman. Ve bazı fakihlere **فضيح البسر** hakkında soruldu; dedi ki: **بالفضيح** değildir; fakat o **الفضوح**’tur. Muradı: o sarhoş eder; böylece içeni, ondan sarhoş olduğu zaman rezil eder. Ve **افتضحنا فيك**: seni ziyaret ve yoklamada aşırılık ettik. Ve öğütleşmek istediler de **تفاضحوا**; ve iki recez söyleyen **تفاضح** etti; ve biri ötekini **فاضح** etti. Ve mecazdan: **فضح القمر النجوم**: onun ışığı onların ışığını bastırdı da (yıldızlar) seçilmez oldu; sabah da böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَضَحَهُ
1 فَضَحَهُ ذ , (S, A, &c.,) aor. فَضَحَ , inf. n. فَضْحٌ, (Msb,) He exposed his vices, faults, or evil qualities or actions; disgraced him; or put him to shame. (S, A, L, Msb, * K.) لَا تَفْضَحْنَا بَيْنَ خَلْقِكِ, occurring in a prayer, means Expose not Thou our vices, or faults, among thy creatures: or the meaning may be, protect Thou us, that we may not be disobedient, and so deserve to have our vices, or faults, exposed among thy creatures. (Msb.) ― -b2- [Hence,] فَضَحَ القَمَرُ النُّجُومَ (tropical:) [The moon put to shame the stars; i. e.] the light of the moon predominated over that of the stars, (A, TA,) so that they were not apparent, or distinct: (TA:) and in like manner, الصُّبْحُ the dawn. (A, TA.) ― -b3- And فَضَحَكَ الصُّبْحُ, said to a person sleeping at daybreak, (TA,) (tropical:) Daybreak has shone forth, so as to discover thee to him who may see thee, and to expose thee to shame: (L, TA:) or i. q. فَصَحَكَ [i. e. daybreak has become apparent to thee, and its light has overcome thee: or daybreak has come upon thee suddenly]. (K.) ― -b4- And فَضَحَ الصُّبْحُ, (so in the S, and in some copies of the K,) or ↓ فضّح, (so in other copies of the K,) and ↓ افضح, (S, K,) (assumed tropical:) The daybreak appeared, (S, K, TA,) and shone forth. (TA.) -A2- فَضِحَ, aor. فَضَحَ , (K,) inf. n. فَضَحٌ, (TK.) It was, or became, of the colour termed فُضْحَةٌ [q. v.]. (K.)

2 فَضَّحَ see the last sentence but one above.

فاضحهُ
3 فاضحهُ ذ [He exposed his vices, faults, or evil qualities or actions, the other doing the like to him: see also 6]. (A.)

4 أَفْضَحَ see 1, last sentence but one. ― -b2- افضح البُسْرُ (assumed tropical:) The full-grown unripe dates showed in them a redness. (S.) And افضح النَّخْلُ (assumed tropical:) The palm-trees became red and yellow [in their fruit]. (K.)

تفاضح المُرْتَجِزَانِ
6 تفاضح المُرْتَجِزَانِ ذ [The two composers, or reciters, of verses of the metre termed رَجَز exposed each other's vices, faults, or evil qualities or actions]. (A.) And أَرَادُوا أَنْ يَتَنَاصَحُوا فَتَفَاضَحُوا [They desired, or meant, to give sincere, or faithful, advice or counsel, one to another, and they exposed one another's vices, faults, or evil qualities or actions]. (A.)

افتضح
8 افتضح ذ His vices, faults, or evil qualities or actions, became exposed; he became disgraced, or put to shame: (S, L, K:) he did evil, and became disgraced thereby. (L.) ― -b2- And [hence] اِفْتَضَحْنَا فِيكَ We have been negligent, or have failed of our duty, in respect of visiting thee, and seeking for thee. (A, TA.)

الصُّبْحُ الفَضَحُ
الصُّبْحُ الفَضَحُ ذ The dawn that is overspread with redness: (K, TA:) because of its shining forth. (TA.) -A2- See also what next follows.

فُضْحَةٌ
فُضْحَةٌ ذ , a subst from فَضِحَ, (L, K, TA,) and ↓ فَضَحٌ, (S, L, TA,) the inf. n. of فَضِح, (TK,) Whiteness, but not in an intense degree: (K, TA: [and the same is implied in the S:]) or, as some say, dust-colour inclining to طُحْلَة [which is a hue between that of dust and whiteness, with a little blackness, or between that of dust and blackness, with a little whiteness], (S, L, TA,) intermixed with an ugly hue; one of the colours of camels and of pigeons: the epithet is ↓ أَفْضَحُ; fem. فَضْحَآءُ: said by an Arab of the desert, in answer to a question of AA respecting it, to be the colour of cooked flesh-meat. (L, TA.) فُضْحَةُ الصُّبْحِ means The whiteness of the dawn. (TA.)

فِضَاحٌ
فِضَاحٌ ذ : see فَضِيحَةٌ.

فَضُوحٌ
فَضُوحٌ ذ One who exposes [much, or habitually, or often,] the vices, faults, or evil qualities or actions, of others; who [so] disgraces them, or puts them to shame; as also ↓ فَضَّاحٌ. (TA.) One says, الخَمْرُ فَضُوحٌ لِشَارِبِهَا [Wine is a thing that exposes much the vices, faults, or evil qualities or actions, of the drinker thereof]. (A.) ― -b2- يَا فَضُوحُ means O thou who act rendered notorious by thy evil character or conduct. (K, * TA.)

فُضُوحٌ
فُضُوحٌ ذ : see فَضِيحَةٌ, in two places.

هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ
هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ ذ He is a bad manager of property, or cattle; (K, TA;) not taking good care thereof. (TA.)

فَضَاحَةٌ
فَضَاحَةٌ ذ : see the paragraph here following.

فُضُوحَةٌ
فُضُوحَةٌ ذ : see the paragraph here following.

فَضِيحَةٌ
فَضِيحَةٌ ذ a subst. from فَضَحَهُ, as also ↓ فُضُوحٌ, (S, A, L, K,) and ↓ فُضُوحَةٌ, and ↓ فَضَاحَةٌ, (L, K,) and ↓ فِضَاحٌ; (K;) Disgrace, shame, or ignominy; (PS, TA;) a state of exposure of the vices, faults, or evil qualities or actions, of a man: (Har p. 3:) any evil thing that exposes its author to disgrace or shame; any disgraceful, or shameful, thing: (L:) a vice, or fault, or the like; syn. عَيْبٌ: pl. فَضَائِحُ: (Msb:) [and] a disgracing; putting to shame; or rendering ignominious. (MA and KL; in both of which it is mentioned as an inf. n.) It is said in a trad., الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ ↓ فُضُوحُ الآخِرَةِ [The disgrace of the present world is easier to bear than the disgrace of the world to come]. (A, TA.)

فَضَّاحٌ
فَضَّاحٌ ذ : see فَضُوحٌ.

فَاضح
فَاضح ذ [act. part. n. of 1]. It is said in a prov., الظَّمَأُ الفَادِحُ أَهْوَنُ مِنَ الرِّىِّ الفَاضِحِ [Oppressing thirst is easier to bear than the state of satisfaction with drinking that disgraces, or puts to shame] and you say, اـِذَا كَانَ العُذْرُ وَاضِحًا كَانَ العِتَابُ فَاضِحًا [When the excuse is manifest, reproof is disgracing]. (A, TA.) ― -b2- And الفَاضِحُ signifies (assumed tropical:) The daybreak, or dawn: because it exposes and manifests everything. (Har. p. 556.)

أَفْضَحُ
أَفْضَحُ ذ White, but not intensely so: (S, L, K:) see also explanations of فُضْحَةٌ, indicating other meanings: fem. فَضْحَآءُ. (L, TA.) ― -b2- Hence, because of their colours, (S,) الأَفْضَحُ signifies The lion: and The camel. (S, K.)

##### Türkçe

**فَضَحَهُ**
1 **فَضَحَهُ** ذ , (S, A, &c.,) muzâri‘i **فَضَحَ** , mastar ismi **فَضْحٌ**, (Msb,) Onun kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini açığa vurdu; onu rezil etti; yahut onu utandırdı. (S, A, L, Msb, * K.) Bir duada vârid olan **لَا تَفْضَحْنَا بَيْنَ خَلْقِكِ**, “Yaratıkların arasında bizim kötülüklerimizi yahut kusurlarımızı açığa vurma” demektir: yahut mânâ şu olabilir: “Bizi koru ki isyan etmeyelim de böylece yaratıkların arasında kötülüklerimizin yahut kusurlarımızın açığa vurulmasını hak etmeyelim.” (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَضَحَ القَمَرُ النُّجُومَ** (mecaz:) [Ay yıldızları utandırdı; yani] ayın ışığı yıldızlarınkine galip geldi, (A, TA,) öyle ki onlar görünür yahut seçik olmadılar: (TA:) ve bunun benzeri olarak, **الصُّبْحُ** tan. (A, TA.) ― -b3- Ve **فَضَحَكَ الصُّبْحُ**, seher vaktinde uyuyan bir kimseye söylenir, (TA,) (mecaz:) Seher aydınlığı, seni görebilecek olana seni keşfedecek ve seni utanca maruz bırakacak şekilde parladı: (L, TA:) yahut **فَصَحَكَ** ile aynı mânâdadır [yani seher sana belirgin oldu ve onun ışığı sana galip geldi: yahut seher sana ansızın geldi]. (K.) ― -b4- Ve **فَضَحَ الصُّبْحُ**, (S’de ve K’nin bazı nüshalarında böyledir,) yahut ↓ **فضّح**, (K’nin diğer nüshalarında böyledir,) ve ↓ **افضح**, (S, K,) (farz edilen mecaz:) Seher göründü, (S, K, TA,) ve parladı. (TA.) -A2- **فَضِحَ**, muzâri‘i **فَضَحَ** , (K,) mastar ismi **فَضَحٌ**, (TK.) **فُضْحَةٌ** denilen renkte oldu yahut o renge dönüştü [bkz.]. (K.)

2 **فَضَّحَ** yukarıdaki sondan bir önceki cümleye bak.

**فاضحهُ**
3 **فاضحهُ** ذ [O, onun kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini açığa vurdu; öteki de ona aynı şeyi yaptı: ayrıca 6’ya da bak]. (A.)

4 **أَفْضَحَ** 1’e, sondan bir önceki cümleye bak. ― -b2- **افضح البُسْرُ** (farz edilen mecaz:) Olgunlaşmış ham hurmalarda bir kızıllık belirdi. (S.) Ve **افضح النَّخْلُ** (farz edilen mecaz:) Hurma ağaçları [meyvelerinde] kızıl ve sarı oldu. (K.)

**تفاضح المُرْتَجِزَانِ**
6 **تفاضح المُرْتَجِزَانِ** ذ [**رَجَز** denilen vezindeki beyitleri söyleyen yahut okuyan iki kişi birbirlerinin kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini açığa vurdu]. (A.) Ve **أَرَادُوا أَنْ يَتَنَاصَحُوا فَتَفَاضَحُوا** [Birbirlerine içten yahut sadık öğüt vermeyi istediler, yahut kastettiler de birbirlerinin kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini açığa vurdular]. (A.)

**افتضح**
8 **افتضح** ذ Onun kötülükleri, kusurları yahut kötü nitelikleri veya fiilleri açığa çıktı; rezil oldu yahut utandırıldı: (S, L, K:) kötülük yaptı ve bununla rezil oldu. (L.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] **اِفْتَضَحْنَا فِيكَ** “Seni ziyaret etmek ve seni aramak hususunda ihmalkâr olduk yahut görevimizi yerine getirmedik.” (A, TA.)

**الصُّبْحُ الفَضَحُ**
**الصُّبْحُ الفَضَحُ** ذ Kızıllıkla kaplanmış seher: (K, TA:) onun parlamasından dolayı. (TA.) -A2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**فُضْحَةٌ**
**فُضْحَةٌ** ذ , **فَضِحَ**’den bir isimdir, (L, K, TA,) ve ↓ **فَضَحٌ**, (S, L, TA,) **فَضِح**’in mastar ismidir, (TK,) Beyazlık; fakat şiddetli derecede değil: (K, TA: [aynısı S’de de ima edilmiştir:]) yahut bazılarına göre, **طُحْلَة**’ye meyleden toz rengi [ki o, toz rengi ile beyazlık arasında, az bir siyahlıkla; yahut toz rengi ile siyahlık arasında, az bir beyazlıkla olan bir tondur], (S, L, TA,) çirkin bir tonla karışmış; develerin ve güvercinlerin renklerinden biri: sıfatı ↓ **أَفْضَحُ**; müennesi **فَضْحَآءُ**: AA’nın bunun hakkındaki bir sorusuna cevap olarak bir bedevî tarafından, pişmiş etin rengi olduğu söylenmiştir. (L, TA.) **فُضْحَةُ الصُّبْحِ** “Seherin beyazlığı” demektir. (TA.)

**فِضَاحٌ**
**فِضَاحٌ** ذ : **فَضِيحَةٌ**’ye bak.

**فَضُوحٌ**
**فَضُوحٌ** ذ Başkalarının kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini [çokça, yahut alışkanlıkla, yahut sıkça] açığa vuran; onları [böylece] rezil eden yahut utandıran; bunun gibi ↓ **فَضَّاحٌ** da. (TA.) Şöyle denir: **الخَمْرُ فَضُوحٌ لِشَارِبِهَا** [Şarap, onu içenin kötülüklerini, kusurlarını yahut kötü niteliklerini veya fiillerini çokça açığa vuran bir şeydir]. (A.) ― -b2- **يَا فَضُوحُ** “Ey kötü huyu yahut davranışıyla fiili meşhur kılınmış olan!” demektir. (K, * TA.)

**فُضُوحٌ**
**فُضُوحٌ** ذ : iki yerde **فَضِيحَةٌ**’ye bak.

**هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ**
**هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ** ذ O, malı yahut hayvan sürüsünü kötü idare edendir; (K, TA;) ona iyi bakmayan. (TA.)

**فَضَاحَةٌ**
**فَضَاحَةٌ** ذ : burada onu takip eden paragrafa bak.

**فُضُوحَةٌ**
**فُضُوحَةٌ** ذ : burada onu takip eden paragrafa bak.

**فَضِيحَةٌ**
**فَضِيحَةٌ** ذ **فَضَحَهُ**’den bir isimdir; bunun gibi ↓ **فُضُوحٌ** da, (S, A, L, K,) ve ↓ **فُضُوحَةٌ**, ve ↓ **فَضَاحَةٌ**, (L, K,) ve ↓ **فِضَاحٌ**; (K;) Rezillik, utanç yahut zillet; (PS, TA;) bir kimsenin kötülüklerinin, kusurlarının yahut kötü niteliklerinin veya fiillerinin açığa çıkmış olması hâli: (Har p. 3:) failini rezilliğe yahut utanca maruz bırakan her kötü şey; her rezilce yahut utanç verici şey: (L:) bir kötülük, yahut kusur, yahut benzeri; eş anlamlısı **عَيْبٌ**: çoğulu **فَضَائِحُ**: (Msb:) [ve] rezil etme; utandırma; yahut zillete düşürme. (MA ve KL; her ikisinde de mastar ismi olarak zikredilmiştir.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ ↓ فُضُوحُ الآخِرَةِ** [Bu dünyanın rezilliği, âhiret âleminin rezilliğinden daha kolay katlanılırdır]. (A, TA.)

**فَضَّاحٌ**
**فَضَّاحٌ** ذ : **فَضُوحٌ**’a bak.

**فَاضح**
**فَاضح** ذ [1’in ism-i fâili]. Bir darb-ı meselde şöyle denir: **الظَّمَأُ الفَادِحُ أَهْوَنُ مِنَ الرِّىِّ الفَاضِحِ** [Ezen susuzluk, rezil eden içip kanma hâlinden daha kolay katlanılırdır] ve sen şöyle dersin: **اـِذَا كَانَ العُذْرُ وَاضِحًا كَانَ العِتَابُ فَاضِحًا** [Özür açık olduğunda, azarlama rezil edicidir]. (A, TA.) ― -b2- Ve **الفَاضِحُ** (farz edilen mecaz:) seher yahut tan anlamına gelir: çünkü o, her şeyi açığa çıkarır ve belirgin kılar. (Har. p. 556.)

**أَفْضَحُ**
**أَفْضَحُ** ذ Beyaz; fakat şiddetli derecede değil: (S, L, K:) başka mânâlara delâlet eden **فُضْحَةٌ** açıklamalarına da bak: müennesi **فَضْحَآءُ**. (L, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, renklerinden ötürü, (S,) **الأَفْضَحُ** aslan anlamına gelir: ve deve. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَضَحَ
فَضَحَ A ( n. ac. فَضْح 1 ),
a.  Exposed, shamed, disgraced.

b.  [ coll. ], Dishonoured, seduced ( girl ).

c.  Appeared, shone forth ( dawn ).

فَضِحَ
فَضِحَ A ( n. ac. فَضَح 4 ),
a.  Was whitish.

فَضَّحَ
فَضَّحَ II ,
a.  see I (c) .

أَفْضَحَ
أَفْضَحَ IV ,
a.  see I (c) .

b.  Had ripening dates ( palm-tree ).

اِنْفَضَحَ
اِنْفَضَحَ VII ,
a.  see VIII (a) .

اِفْتَضَحَ
اِفْتَضَحَ VIII ,
a.  Was covered with shame; was disgraced, exposed; disgraced himself.

b.  Was divulged, disclosed.

أَفْضَحُ
أَفْضَحُ 14 , ( pl. فُضْح 3 ),
a.  Whitish, dead white.

مَفْضَحَة
مَفْضَحَة 17t , ( pl. مَفَاْضِحُ 44 ),
a.  see 25t .

فَاْضِح
فَاْضِح 21 ,
a.  Disgracing, dishonouring.

فَضَاْحَة
فَضَاْحَة 22t ,  فِضَاْح 23 ,
a.  see 27 .

فَضِيْح
فَضِيْح 25 ,
a.  Dishonoured, disgraced.

فَضِيْحَة
فَضِيْحَة 25t , ( pl. فَضَاْئِحُ 46 ),
a.  Shame, disgrace, infamy, ignominy.

فَضُوْح
فَضُوْح 26 ,
a.  Disgraceful, dishonourable, infamous.

b.  see 28 . -  فُضُوْح 27 ,  فُضُوْحَة 27t , Affront, insult, disgrace, dishonour.

فَضَّاْح
فَضَّاْح 28 ,
a.  Fault-finder, slanderer; exposer of people's faults.

فَضڤحَ
N. P. فَضڤحَ I ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

فَضَحَ
فَضَحَ A ( n. ac. **فَضْح** 1 ),
a. Ortaya çıkardı, utandırdı, rezil etti.

b. [ toplu ], Namussuzlaştırdı, baştan çıkardı (kız).

c. Göründü, parladı (tan).

فَضِحَ
فَضِحَ A ( n. ac. **فَضَح** 4 ),
a. Beyazımsı oldu.

فَضَّحَ
فَضَّحَ II ,
a. I (c)’ye bak.

أَفْضَحَ
أَفْضَحَ IV ,
a. I (c)’ye bak.

b. Olgunlaşmakta olan hurmaları vardı (hurma ağacı).

اِنْفَضَحَ
اِنْفَضَحَ VII ,
a. VIII (a)’ya bak.

اِفْتَضَحَ
اِفْتَضَحَ VIII ,
a. Utançla örtüldü; rezil oldu, açığa çıkarıldı; kendini rezil etti.

b. İfşa edildi, açığa vuruldu.

أَفْضَحُ
أَفْضَحُ 14 , ( pl. **فُضْح** 3 ),
a. Beyazımsı, ölü beyazı.

مَفْضَحَة
مَفْضَحَة 17t , ( pl. **مَفَاْضِحُ** 44 ),
a. 25t’ye bak.

فَاْضِح
فَاْضِح 21 ,
a. Rezil edici, yüz kızartıcı.

فَضَاْحَة
فَضَاْحَة 22t ,  **فِضَاْح** 23 ,
a. 27’ye bak.

فَضِيْح
فَضِيْح 25 ,
a. Namussuzlaştırılmış, rezil edilmiş.

فَضِيْحَة
فَضِيْحَة 25t , ( pl. **فَضَاْئِحُ** 46 ),
a. Utanç, rezillik, kötü şöhret, zillet.

فَضُوْح
فَضُوْح 26 ,
a. Rezilce, şerefsizce, kötü şöhretli.

b. 28’e bak. -  **فُضُوْح** 27 ,  **فُضُوْحَة** 27t , Hakaret, tahkir, rezillik, şerefsizlik.

فَضَّاْح
فَضَّاْح 28 ,
a. Kusur arayıcı, iftiracı; insanların kusurlarını açığa vuran.

فَضڤحَ
N. P. **فَضڤحَ** I ,
a. 25’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فضح
فَضَحَ - يَفْضَحُ
فَضَحَ - يَفْضَحُ + كائن + كائناً أو أمراً: يكشف المخبوء والمستور وخاصة العيوب والنقائص: يكشف ثم يعلن للآخرين عيوب ونقائص الكائن أو الشيء أو الأمر، وذلك ليذل ويهين الكائن أو يقلل من قدر الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إخراج  المستور أو المخبوء من مكمنه ونشره وعرضه ليرى بيسر وسهولة"، وهي:
سَفَحَ - يَسْفَحُ، سَفَك - يَسْفِكُ، نَشَرَ - يَنْشُرُ، فَضَحَ - يَفْضَحُ، عَرَضَ - يَعْرِضً، جَهَرَ - يَجْهَرُ
تفضحوني
 	﴿قال إن هؤلاء ضيفي فلا تفضحوني(68)﴾ الحجر
مختار الصحاح
● [فضح] ف ض ح: فَضَحَهُ فافْتَضَحَ أي كشف مساويه وبابه قطع والاسم الفَضِيحةُ و الفُضُوحُ أيضا بضمتين
معجم الفرائد القرآنية:
ف ض ح
" تَفْضَحُونِ " في قوله تعالى :" قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيفِي فَلا تَفْضَحُونِ " (68) الحجر .
فَضْحُ الشيء : بيانه وكشفه، والفضيحة ما يُستحى من إظهاره، ولا تفضحون أي لا تظهروا لي الفضيحة.
ملخص اللسان:
1.     وفضَحَ الشيءَ  يَفْضَحُه فَضْحاً فافْتَضَح إِذا انكشفت مساويه،
2.     فضح: الفَضْحُ: فعلُ مجاوز من الفاضح إِلى المَفْضُوح،
3.     ويقال: افْتَضَحَ الرجلُ يَفْتَضِحُ افْتِضاحاً إِذا ركب أَمراً  سَيِّئاً فاشتهر به.
4.     ويقال للنائم وقت الصباح. فَضَحك الصُّبح فقُمْ معناه أَن الصُّبح قد  استنار وتبين حتى بَيَّنك لمن يَراك وشَهَرَكَ.
5.       وفَضَحَ القمرُ النجومَ: غلب ضوءُه ضوءَها فلم يتبين.
6.     والفَضِيحة: اسم من هذا لكل أَمر سَيّءٍ يَشْهَرُ صاحبَه بما يسوءُ.
لسان العرب
● -   فضح: الفَضْحُ: فعلُ مجاوز من الفاضح إِلى المَفْضُوح، والاسم  الفَضِيحةُ، ويقال للمُفْتَضِح: يا فَضُوح؛ قال الراجز:  قومٌ، إِذا ما رَهِبُوا الفَضائِحا  على النساءِ، لَبِسُوا الصَّفائِحا  ويقال: افْتَضَحَ الرجلُ يَفْتَضِحُ افْتِضاحاً إِذا ركب أَمراً  سَيِّئاً فاشتهر به.  ويقال للنائم وقت الصباح. فَضَحك الصُّبح فقُمْ معناه أَن الصُّبح قد  استنار وتبين حتى بَيَّنك لمن يَراك وشَهَرَكَ. وقد يقال أَيضاً: فَصَحك  الصبح، بالصاد، ومعناهما مقارب؛ وفي الحديث: أَن بلالاً أَتى ليُؤَذِّنَ  بالصبح فَشَغَلَت عائشةُ بلالاً حتى فَضَحَه الصبح أَي دَهَمَتْه فُضْحةُ  الصُّبح، وهي بياضه؛ وقيل: فَضَحَه كشفه وبَيَّنَه للأَعْيُن بضوئه،  ويروى بالصاد المهملة، وهو بمعناه؛ وقيل معناه: إِنه لما تبين الصبح جِدًّا  ظهرت غفلته عن الوقت فصار كما يَفْتَضح بعيب ظهر منه. وفضَحَ الشيءَ  يَفْضَحُه فَضْحاً فافْتَضَح إِذا انكشفت مساويه، والاسم الفَضاحَة والفُضُوحُ  والفُضُوحَة والفَضِيحة.  ورجل فَضَّاحٌ وفَضُوح: يَفْضَحُ الناسَ.  وفَضَحَ القمرُ النجومَ: غلب ضوءُه ضوءَها فلم يتبين. وفَضَّحَ  الصُّبْحُ وأَفْضَحَ: بدا.  والأَفْضَحُ: الأَبيضُ، وليس بشديد البياض؛ قال ابن مقبل:  فأَضْحَى له جُلْبٌ، بأَكنافِ شُرْمةٍ،  أَجَشُّ سِماكِيٌّ من الوَبْلِ أَفْضَحُ  الأَجَشُّ: الذي في رعده غِلَظٌ. والسِّماكِيّ: الذي مُطِرَ بِنَوْءِ  السِّماكِ. وشُرمة: موضع بعينه. وأَكنافها: نواحيها. والجُلْب: السحابُ.  والاسم الفُضْحةُ؛ وقيل: الفُضْحة والفَضَحُ غُبْرَةٌ في طُحلةِ يخالطها  لونٌ قبيح يكون في أَلوان الإِبل والحمام، والنعت أَفْضَحُ وفَضْحاءُ، وهو  أَفْضَحُ وقد فَضِحَ فَضَحاً. والأَفْضَحُ: الأَسد للونه، وكذلك البعير،  وذلك من فَضَحِ اللونِ. قال أَبو عمرو: سأَلت أَعرابيّاً عن الأَفْضَح،  فقال: هو لون اللحم المطبوخ. وأَفْضَحَ البُسْرُ إِذا بدت الحمرة فيه.  وأَفْضَح النخل: احمرَّ واصفرَّ؛ قال أَبو ذؤَيب الهذلي:  يا هلْ رأَيتَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً،  كالنخل، زَيَّنَها. يَنْعٌ وإِفْضاحُ  وسئل بعضُ الفقهاء عن فضِيح البُسْر، فقال: ليس بالفَضِيح ولكنه  الفَضُوح؛ أَراد أَنه يُسْكِر فَيَفضَحُ شاربه إِذا سكر منه.  والفَضِيحة: اسم من هذا لكل أَمر سَيّءٍ يَشْهَرُ صاحبَه بما يسوءُ.
مقاييس اللغة:
(فضح) الفاء والضاد والحاء كلمتان متقاربتان تدلُّ إحداهما على انكشافِ شيء، ولا يكاد يُقال إلاّ في قبيح، والأخرى على لونٍ غير حسنٍ أيضاً.‏
فالأوَّل قولهم: أفْضَح الصُّبح وفَضَّح، إذا بدا. ثم يقولون في التَّهتُّك: الفُضوح. قالوا: وافْتَضَح الرّجُل*، إذا انكشفتْ مساوِيه.‏
وأمَّا اللَّون فيقولون: إِنَّ الفَضَح: غُبْرَةٌ في طُحْلة؛ وهو لَوْنٌ قبيح(4) . وأفْضحَ البُسر، إذا بدَتْ منه حمرةٌ. ويقولون: الأفْضَح: الأسَد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللَّون.‏
القاموس المحيط:
فَضَحَهُ، كمَنَعَهُ كَشَفَ مَساوِيَهُ، فأفْضحَ، والاسْمُ الفَضيحَةُ والفُضوحُ والفُضوحَةُ، بضمِهما، والفَضاحَةُ، بالفتح، والفِضاحُ بالكسر. والْأَفْضَحُ الْأَبْيَضُ لا شديداً، فَضِحَ، كفَرِحَ، والاسمُ الفُضْحَةُ، بالضم، والْأَسَدُ، والبَعيرُ. وأفْضَحَ الصُّبْحُ بَدا، كَفَضَّحَ، والنَّخْلُ احْمَرَّ واصْفَرَّ.
وفَضَحَكَ الصُّبْحُ: فَصَحَكَ. والصُّبْحُ الفَضَحُ، محرَّكةً: ما تَعْلوهُ حُمْرَةٌ. وهو فَضيحٌ في المالِ: سَيِّئ القيامِ عليه، ويقالُ لِلمُفْتَضِحِ: يا فَضوحُ. وفاضِحَةُ: ع. وفاضَحٌ: ع قُرْبَ مَكَّةَ، ووادٍ بالشُّرَيْفِ بِنَجْدٍ.
تاج العروس:
فضح
فَضَحَه كمنَعَه : كَشَف مَسَاوِيَه . يَفضَحه فَضْحاً وهو فِعل مجاوِزٌ من الفاضح إِلى المفضوح فافْتضَحَ إِذَا رَكِبَ أَمْراً سيّئاً فاشتَهَرَ به . والاسم الفَضِيحَةُ والفُضُوحُ كقُعُود والفُضُوحَة بزيادة الهاءِ بضمّها والفَضَاحَة بالفَتْح والفِضَاح بالكسر . ورجلٌ فَضّاحٌ وفَضُوحٌ : يَفضَح النّاسَ . وفي مثل الظَّمَأُ الفادِح أَهْوَنُ من الرِّيّ الفاضِح . وفي حديثٍ فَضُوحُ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ الآخِرة . وتقول : إِذا كان العُذْر واضحاً كان العِتَابُ فاضِحاً . والأَفْضَحُ : الأَبيَضُ لا شديداً في البياض . قال ابنُ مُقْبل :
فأَضحَى له جُلْبٌ بأَكْنَافِ شُرْمَةٍ ... أَجَشُّ سِمَاكيٌّ من الوَبْلِ أَفضَحُ الجُلْب : السَّحَاب وشُرْمة : موضع . والأَجشّ : الذي في رَعْده غِلظٌ . والسِّمَاكيّ : الذي مُطِرَ بنَوْءِ السِّمَاك . والفعْلُ منه فَضِحَ كَفَرِحَ والاسم الفُضْحَة بالضّمّ وقيل الفُضْحَة والفُضْح : غُبْرَة في طُحْلَةٍ يخالِطَها لَونٌ قَبيح يكون في أَلوان الإِبل والحَمام والنَعْتُ أَفضحُ وفَضحاءُ . و الأَفضَح : الأَسَدُ لِلَوْنه و كذلك البَعير وذلك من فَضَح اللَّوْنِ . قال أَبو عَمْرو : سأَلتُ أَعرابِياً عن الأَفضح فقال : هو لَونُ اللَّحْمِ المطبوخِ . ومن المجاز أَفضحَ الصُّبحُ إِذا بدَا واستنارَ كفَضَّحَ مشدَّداً وفي بعض النسخ مخفَّفاً . وأَفضحَ النَّخْلُ : احْمَرَّ واصفَرَّ قال أَبو ذؤَيْبٍ الهذليّ :
يا هَلْ رَأَيْتَ حُمُولَ الحَيِّ غادِيَةً ... كالنَّخل زَيَّنَها يَنْعٌ وإِفْضاحُ
ومن المجاز : يقال للنائم وقتَ الصَّبَاح : فَضَحَك الصُّبْحُ فقُمْ أَي فَضَحَكَ بالصاد المهملة معناه أَنَّ الصُّبْحَ قد استَنَارَ وتَبَيَّنَ حتّى بَيَّنَك لمن يَرَاكَ وشَهَرك . وفي النهاية : في الحديث أَنّ بِلالاً أَتَى ليُؤذنه بالصُبْح فشَغَلتْ عائشةُ بلالاً حتَّى فَضَحَه الصُّبْحُ أَي دَهَمته فُضْحَةُ الصُّبْح وهي بياضُه وقيل فَضَحَه : كَشفَه وبَيَّنه للأَعْيُن بضَوْئه وقيل معناه أَنّه لما تَبيَّنَ الصُبْح جِدّاً ظَهرتْ غَفْلَتُه عن الوَقْتِ فصارَ كما يَفتضِح بعَيْبٍ ظهرَ منه . والصُبْحُ الفَضَحُ محرّكةً : ما تَعْلُوه حُمْرَةٌ لاستنارته . ويقال هو فَضِيحٌ في المالِ إِذا كان سِّيء القيامِ عليه بعدم المحافظة له . ويقال للمُفْتضحِ الذي اشتهرَ بسوءٍ : يافَضُوحُ كصَبور . وفاضِحَةُ : ع بين جبَالِ ضَرِيّةَ وقيل هو بالجيم . وفاضِحٌ : ع قُربَ مكّة عند أَبي قُبيسٍ كان النّاس يَخرجون إِليه لحاجتهم . ووادٍ بالشُّريْفِ بنَجْدٍ قُرْبَ المدينةِ المشرَّفَة . وجبلٌ قُربَ رِيم . ومما يستدرك عليه : أَفضحَ البُسْرُ إِذا بدَت الحُمرةُ فيه . وسُئل بعض الفقهاءِ عن فَضيح البُسْرِ فقال : ليس بالفَضِيح ولكنّه الفضُوح . أَراد أَنّه يُسكِر فيفضح شاربَه إِذا سَكِرَ منْه . وافتَضَحْنَا فيك : فرَّطْنَا في زيارتك وتفقُّدِك . وأَرادُوا أَن يتناصَحوا فتفاضَحوا وتَفَاضَحَ المُرْتَجِزانِ وفاضحَ أَحدُهما الآخرَ . ومن المجاز . فَضَحَ القَمَرُ النُّجومَ : غَلَب ضَوؤُه ضَوْأَهَا فلم يَتبيَّنْ وكذا الصُّبْح

##### Türkçe

فضح
**فَضَحَ** - **يَفْضَحُ**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 11:46 yazar: Administrator
**فَضَحَ** - **يَفْضَحُ** + bir varlık + bir varlığı yahut bir şeyi veya bir işi: gizli ve örtülü olanı, özellikle ayıpları ve eksikleri açığa çıkarır: sonra varlığın yahut şeyin yahut işin ayıplarını ve eksiklerini başkalarına ilan eder; bu da varlığı zelil etmek ve aşağılamak yahut şeyin değerini azaltmak içindir.
Ve lafız, “örtülü yahut gizli olanı saklandığı yerden çıkarma, onu yayma ve onu kolaylık ve rahatlıkla görülsün diye sergileme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَفَحَ** - **يَسْفَحُ**، **سَفَك** - **يَسْفِكُ**، **نَشَرَ** - **يَنْشُرُ**، **فَضَحَ** - **يَفْضَحُ**، **عَرَضَ** - **يَعْرِضً**، **جَهَرَ** - **يَجْهَرُ**
**تفضحوني**
	﴿Dedi ki: “Şüphesiz bunlar benim misafirlerimdir; öyleyse beni rezil etmeyin (68)”﴾ **الحجر**

مختار الصحاح
● [**فضح**] **ف ض ح**: **فَضَحَهُ** böylece **افْتَضَحَ**; yani onun kötülüklerini açığa çıkardı; ve **بابه قطع**; isim **الفَضِيحةُ**’dır ve ayrıca iki ötre ile **الفُضُوحُ**’tur.

معجم الفرائد القرآنية:
**ف ض ح**
“**تَفْضَحُونِ**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيفِي فَلا تَفْضَحُونِ**” (68) **الحجر**.
**فَضْحُ** şey: onu beyan etmek ve onu açığa çıkarmaktır; **الفضيحة** ise, ortaya konulmasından utanılan şeydir; “**ولا تفضحون**” yani bana **الفضيحة**’yi ortaya çıkarmayın.

ملخص اللسان:
1.	Ve **فضَحَ** şeyi **يَفْضَحُه** **فَضْحاً**; böylece **افْتَضَح**: kötülükleri açığa çıktığı zaman.
2.	**فضح**: **الفَضْحُ**: **الفاضح**’tan **المَفْضُوح**’a geçen (müteaddî) fiildir.
3.	Ve denir: **افْتَضَحَ** adam **يَفْتَضِحُ** **افْتِضاحاً**: kötü bir iş yaptığı ve onunla meşhur olduğu zaman.
4.	Ve sabah vaktinde uyuyana denir: **فَضَحك الصُّبح فقُمْ**; manası: sabah aydınlanmış ve belirginleşmiştir; ta ki seni görene seni belirgin kılmış ve seni teşhir etmiştir.
5.	Ve **فَضَحَ** ay, yıldızları: onun ışığı onların ışığına galip geldi de (yıldızlar) belirgin olmadı.
6.	Ve **الفَضِيحة**: sahibini kendisini kötüleyecek şeyle meşhur eden her kötü iş için bundan bir isimdir.

لسان العرب
● - **فضح**: **الفَضْحُ**: **الفاضح**’tan **المَفْضُوح**’a geçen (müteaddî) fiildir; isim **الفَضِيحةُ**’dır; ve **المُفْتَضِح**’a denir: **يا فَضُوح**; **الراجز** dedi ki:
قومٌ، إِذا ما رَهِبُوا الفَضائِحا
على النساءِ، لَبِسُوا الصَّفائِحا
Ve denir: **افْتَضَحَ** adam **يَفْتَضِحُ** **افْتِضاحاً**: kötü bir iş yaptığı ve onunla meşhur olduğu zaman. Ve sabah vaktinde uyuyana denir: **فَضَحك الصُّبح فقُمْ**; manası: sabah aydınlanmış ve belirginleşmiştir; ta ki seni görene seni belirgin kılmış ve seni teşhir etmiştir. Ve ayrıca denir: **فَصَحك الصبح**; **الصاد** ile; ve ikisinin manası yakındır. Ve hadiste: Bilâl’in sabah için ezan okumaya geldiği, Âişe’nin Bilâl’i oyaladığı, nihayet sabahın onu **فَضَحَه** ettiği; yani sabahın **فُضْحة**’si, o da onun beyazlığı, ona ansızın geldi; ve denildi: **فَضَحَه**: onu açığa çıkardı ve ışığıyla gözlere onu belirgin kıldı; ve **الصاد**’ı noktasız olanla rivayet edilir, o da onun manasındadır; ve denildi: manası, sabah iyice belirginleşince vakitten gafleti ortaya çıktı da, kendisinden ortaya çıkan bir ayıpla rezil olan kimse gibi oldu. Ve **فضَحَ** şeyi **يَفْضَحُه** **فَضْحاً**; böylece **افْتَضَح**: kötülükleri açığa çıktığı zaman; isim **الفَضاحَة** ve **الفُضُوحُ** ve **الفُضُوحَة** ve **الفَضِيحة**’dır. Ve adam **فَضَّاحٌ** ve **فَضُوح**: insanları rezil eder. Ve **فَضَحَ** ay, yıldızları: onun ışığı onların ışığına galip geldi de (yıldızlar) belirgin olmadı. Ve **فَضَّحَ** sabah ve **أَفْضَحَ**: göründü. Ve **الأَفْضَحُ**: beyazdır; şiddetli beyaz değildir; İbn Mukbil dedi ki:
فأَضْحَى له جُلْبٌ، بأَكنافِ شُرْمةٍ،
أَجَشُّ سِماكِيٌّ من الوَبْلِ أَفْضَحُ
**الأَجَشُّ**: gök gürültüsünde kalınlık olan. **السِّماكِيّ**: **السِّماك**’ın nev’i ile yağmur yağdırılan. **شُرمة**: belirli bir yer. **أَكنافها**: onun tarafları. **الجُلْب**: bulut. Ve isim **الفُضْحة**’dır; ve denildi: **الفُضْحة** ve **الفَضَح**: içinde çirkin bir renk karışan, deve ve güvercin renklerinde bulunan, **طُحلة** içinde bir tozluluktur; sıfat **أَفْضَحُ** ve **فَضْحاءُ**’dır; ve o **أَفْضَحُ**’tır; ve **فَضِحَ** **فَضَحاً**. Ve **الأَفْضَحُ**: rengi sebebiyle aslandır; aynı şekilde deve; bu, rengin **فَضَح**’ındandır. Ebû Amr dedi ki: bir bedevîye **الأَفْضَح** hakkında sordum; dedi ki: o, pişmiş etin rengidir. Ve **أَفْضَحَ** hurma koruğu: onda kızıllık belirdiği zaman. Ve **أَفْضَح** hurma ağacı: kızardı ve sarardı; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
يا هلْ رأَيتَ حُمُولَ الحَيِّ عادِيَةً،
كالنخل، زَيَّنَها. يَنْعٌ وإِفْضاحُ
Ve bazı fakihlere **فضِيح** hurma koruğu hakkında soruldu; dedi ki: **الفَضِيح** değildir, fakat o **الفَضُوح**’tur; muradı: sarhoş eder de, ondan sarhoş olunca içenini rezil eder. Ve **الفَضِيحة**: sahibini kendisini kötüleyecek şeyle meşhur eden her kötü iş için bundan bir isimdir.

مقاييس اللغة:
(**فضح**) **الفاء** ve **الضاد** ve **الحاء** iki kelimedir, birbirine yakındır; ikisinden biri bir şeyin açığa çıkmasına delalet eder; neredeyse ancak çirkin olanda söylenir; diğeri de yine güzel olmayan bir renge delalet eder.
Birincisi, onların sözü: **أفْضَح الصُّبح** ve **فَضَّح**: göründüğü zaman. Sonra yırtıklıkta (pervasızlıkta) derler: **الفُضوح**. Dediler: ve **وافْتَضَح الرّجُل**: kötülükleri açığa çıktığı zaman.
Renge gelince, derler: şüphesiz **الفَضَح**: **طُحْلة** içinde bir tozluluktur; ve o çirkin bir renktir. Ve **أفْضحَ** hurma koruğu: ondan bir kızıllık belirdiği zaman. Ve derler: **الأفْضَح**: aslandır; aynı şekilde deve; bu, rengin **فَضَح**’ındandır.

القاموس المحيط:
**فَضَحَهُ**; **كمَنَعَهُ**: onun kötülüklerini açığa çıkardı; böylece **أفْضحَ**; isim **الفَضيحَةُ** ve **الفُضوحُ** ve **الفُضوحَةُ**’dır; ikisi de ötre ile; ve **الفَضاحَةُ** fetha ile; ve **الفِضاحُ** kesra ile. Ve **الْأَفْضَحُ**: beyazdır, şiddetli değil; **فَضِحَ**; **كفَرِحَ**; isim **الفُضْحَةُ**’dır, ötre ile; ve aslandır; ve devedir. Ve **أفْضَحَ الصُّبْحُ**: göründü; **كَفَضَّحَ**; ve hurma ağacı: kızardı ve sarardı.
Ve **فَضَحَكَ الصُّبْحُ**: **فَصَحَكَ**. Ve sabah, **الفَضَحُ**; harekeli: üzerinde kızıllık bulunan şeydir. Ve o, malda **فَضيحٌ**’tir: onun üzerinde kötü duruşludur. Ve **لِلمُفْتَضِحِ**’a denir: **يا فَضوحُ**. Ve **فاضِحَةُ**: bir yer adıdır. Ve **فاضَحٌ**: Mekke yakınında bir yer adıdır; ve Necd’de **الشُّرَيْف**’te bir vadidir.

تاج العروس:
فضح
**فَضَحَه** **كمنَعَه**: onun kötülüklerini açığa çıkardı. **يَفضَحه** **فَضْحاً**; ve o, **الفاضح**’tan **المفضوح**’a geçen (müteaddî) fiildir; böylece **افْتضَحَ**: kötü bir iş yaptığı ve onunla meşhur olduğu zaman. İsim **الفَضِيحَةُ** ve **الفُضُوحُ** (tıpkı **قُعُود** gibi) ve **الفُضُوحَة** (hâ’nın ziyadesiyle) onun ötrelisiyle; ve **الفَضَاحَة** fetha ile; ve **الفِضَاح** kesra ile. Ve adam **فَضّاحٌ** ve **فَضُوحٌ**: insanları rezil eder. Ve meselde: **الظَّمَأُ الفادِح أَهْوَنُ من الرِّيّ الفاضِح**. Ve bir hadiste: **فَضُوحُ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ الآخِرة**. Ve dersin: özür açık olunca kınama **فاضِحاً** olur. Ve **الأَفْضَحُ**: beyazdır; beyazlıkta şiddetli değildir. İbn Mukbil dedi ki:
فأَضحَى له جُلْبٌ بأَكْنَافِ شُرْمَةٍ ... أَجَشُّ سِمَاكيٌّ من الوَبْلِ أَفضَحُ
**الجُلْب**: bulut. **شُرْمة**: bir yer. **الأَجشّ**: gök gürültüsünde kalınlık olan. **السِّمَاكيّ**: **السِّمَاك**’ın nev’i ile yağmur yağdırılan. Ve fiil ondan: **فَضِحَ** **كَفَرِحَ**; isim **الفُضْحَة**’dır ötre ile. Ve denildi: **الفُضْحَة** ve **الفُضْح**: içinde çirkin bir renk karışan, deve ve güvercin renklerinde bulunan, **طُحْلَة** içinde bir tozluluktur; sıfat **أَفضحُ** ve **فَضحاءُ**’dır. Ve **الأَفضَح**: rengi sebebiyle aslandır; aynı şekilde deve; bu, rengin **فَضَح**’ındandır. Ebû Amr dedi ki: bir bedevîye **الأَفضح** hakkında sordum; dedi ki: o, pişmiş etin rengidir. Ve mecazdan: **أَفضحَ الصُّبحُ**: göründüğü zaman; ve aydınlandığı zaman; **كفَضَّحَ** şeddeli; ve bazı nüshalarda hafifletilmiş. Ve **أَفضحَ النَّخْلُ**: kızardı ve sarardı; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
يا هَلْ رَأَيْتَ حُمُولَ الحَيِّ غادِيَةً ... كالنَّخل زَيَّنَها يَنْعٌ وإِفْضاحُ
Ve mecazdan: sabah vaktinde uyuyana denir: **فَضَحَك الصُّبْحُ فقُمْ**; yani **فَضَحَكَ**; **الصاد** noktasız ile; manası: sabah aydınlanmış ve belirginleşmiştir; ta ki seni görene seni belirgin kılmış ve seni teşhir etmiştir. Ve **النهاية**’de: hadiste, Bilâl’in sabah için ona ezan okumaya geldiği, Âişe’nin Bilâl’i oyaladığı, nihayet sabahın onu **فَضَحَه** ettiği; yani sabahın **فُضْحَة**’si, o da onun beyazlığı, ona ansızın geldi; ve denildi: **فَضَحَه**: onu açığa çıkardı ve ışığıyla gözlere onu belirgin kıldı; ve denildi: manası, sabah iyice belirginleşince vakitten gafleti ortaya çıktı da, kendisinden ortaya çıkan bir ayıpla rezil olan kimse gibi oldu. Ve sabah, **الفَضَحُ**; harekeli: aydınlanması sebebiyle üzerinde kızıllık bulunan şeydir. Ve denir: o, malda **فَضِيحٌ**’tir: onu korumamakla, onun üzerinde kötü duruşlu olduğu zaman. Ve kötüyle meşhur olan **المُفْتضحِ**’a denir: **يافَضُوحُ**; **كصَبور** gibi. Ve **فاضِحَةُ**: bir yer adıdır; **ضَرِيّةَ** dağları arasında; ve denildi: **الجيم** iledir. Ve **فاضِحٌ**: Mekke yakınında, Ebû Kubeys yanında bir yer adıdır; insanlar ihtiyaçları için ona çıkarlardı. Ve Necd’de **الشُّريْف**’te, Medine-i Münevvere’ye yakın bir vadidir. Ve **رِيم** yakınında bir dağdır. Ve ona ilave edilenlerden: **أَفضحَ البُسْرُ**: onda kızıllık belirdiği zaman. Ve bazı fakihlere **فَضيح** hurma koruğu hakkında soruldu; dedi ki: **الفَضِيح** değildir, fakat o **الفضُوح**’tur; muradı: sarhoş eder de, ondan sarhoş olunca içenini rezil eder. Ve **وافتَضَحْنَا فيك**: seni ziyaret etmekte ve seni yoklamakta kusur ettik. Ve murat ettiler ki öğütleşsinler; böylece **تفاضَحوا**; ve iki recez söyleyen **تَفَاضَحَ**; ve ikisinden biri diğerini **فاضحَ** etti. Ve mecazdan: **فَضَحَ القَمَرُ النُّجومَ**: onun ışığı onların ışığına galip geldi de (yıldızlar) belirgin olmadı; ve aynı şekilde sabah.
