# فضض (ف-ض-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fidde, (dat) Gümüş demektir

- Harfler: ف - ض - ض
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فِضَّةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8D.md) | فِعْلَةٍ | Gümüş | 4 | 4 | [43:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/43:33.md) |
| [انْفَضُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | انْفَعِلُوا | Dağıldılar | 1 | 1 | [62:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/62:11.md) |
| [لَانْفَضُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | لَانْفَعِلُوا | Öyleyse dağıldılar | 1 | 1 | [3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/3:159.md) |
| [وَالْفِضَّةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8E.md) | وَالْفِعْلَةَ | Ve gümüş | 1 | 1 | [9:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/9:34.md) |
| [وَالْفِضَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | وَالْفِعْلَةِ | Ve gümüş | 1 | 1 | [3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/3:14.md) |
| [يَنْفَضُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | يَنْفَعِلُوا | Dağılırlar | 1 | 1 | [63:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/63:7.md) |

## Mücavir kökler — 81 mücavir (102 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kaba
2. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
3. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
4. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
5. [سندس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İpek kumaş
6. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir kantar malı
7. [سقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sekf tavan demektir
8. [شور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Danışmak
9. [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kap, kupa, bardak, küp anlamlarına gelir
10. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
11. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
12. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İki yüzlüler
13. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hubr mürekkep demektir
14. [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Servet
15. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
16. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hudr : Sebzedir
17. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
18. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hilye takı demektir
19. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Heyl (hı) : At demektir
20. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çıkar
21. [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesin karar
22. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Berg parlak taş demektir
23. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hars ekin demektir
24. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cübbe demektir
25. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hazen : Depo demektir
26. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
27. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
28. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sima çehre demektir
29. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Boğazdaki küçük dil demektir
30. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
31. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ev arı sürüsü anlamındadır
32. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kavrarlar
33. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
34. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
35. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
36. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
37. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
38. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
39. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İçecek
40. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
41. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
42. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Alıkoyarlar
43. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
44. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
45. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
46. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
47. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
48. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
49. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
50. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
51. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
52. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
53. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
54. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
55. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
56. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
57. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
58. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
59. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
60. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%B6/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md), [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü kırıp açmak, mührü bozarak parçaları etrafa saçmak ve parıldayan beyaz maden (gümüş) |
| Çekirdek Özet 2 | Bir arada duran topluluğun merkezden koparak çevreye dağılması ve servet/maden olarak gümüş |
| Çekirdek Özet 3 | Merkezkaç çözülme, cemaat bütünlüğünün bozulması ve mübadeleye elverişli akışkan değer ölçüsü |
| Kritik Hata Riski | Gümüşü yalnızca estetik bir süs kabul edip iktisadi tedavül gücünü görmezden gelmek; infidâd eylemini ise cemaatin çözülüşü yerine sıradan bir mekân değişimi sanmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | İçten dışa taşma, kabı veya sınırı aşarak etrafa yayılma. Aynı çekirdeği paylaşan [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) kökünde gizli olanın açığa dökülerek yayılması, [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) kökünde kabından dışarı taşan artık ve fazlalık, [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) kökünde ise kapalı alandan geniş ve boş sahaya açılma semantiği ortaktır. | ض | Katmerlenen sert diş-yanak sürtünmesi sesiyle birlikte soyut yayılma; somut bir mührün kırılmasına, nesnenin unufak edilerek parçalarının saçılmasına, cemaatin aniden merkezkaç bir güçle dağılmasına ve kırık parçalar halinde ışıyan gümüşe özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, çıkış noktası, söz ve nefesin dışarı fırlaması; bir sınırın yarılması. |
| ض | Olta, bitki; ezici baskı ve sıkıştırma | Erken alfabede ikizi olan ص imgesinden türetilmiştir; sesin yanak kenarından baskıyla fırlaması gibi sert bir ezilme, çatlama ve kırılma hareketini temsil eder. |
| ض | Olta, bitki; ezici baskı ve sıkıştırma | Erken alfabede ikizi olan ص imgesinden türetilmiştir; ezici baskının ve çatlamanın peş peşe tekrarlanarak bütünü unufak etmesini ifade eder. |
| فضض | Ağızdan çıkan baskılı patlama ile mührün kırılıp parçaların saçılması | Ağız biçimindeki açıklıktan dışarıya doğru yönelen çifte ezici baskı, bir kaba vurulan darbeyle mührün parçalanmasını, içindekilerin etrafa dağılmasını ve parçacıkların parıldamasını anlatır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye sertçe vurup unufak etmek, mektubun veya kabın üzerindeki mührü kırarak açmak (فض الختم), taş veya çakılların kırılarak çevreye saçılması (فضض الحصى). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî savaş meydanında parçalanan miğferleri tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: تَطِيرُ فُضَاضاً بَيْنَها كُلُّ قَوْنَسٍ / وَيَتْبَعُها مِنْهُم فَرَاشُ الحَوَاجِبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in güzel ve etkili konuşan kimseye söylediği لَا يَفْضُضِ اللَّهُ فَاكَ (Allah senin dişlerini dökmesin / ağzını dağıtmasın) duası; ayrıca bir meclisi dağıtmak için kullanılan فَضَضْتُ القَوْمَ فَانْفَضُّوا ifadesi. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فضض kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda bir nesneyi kırmak, parçalamak ve çevreye saçmak eylemleriyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede / פ-צ-ץ / (p-ṣ-ṣ) kökü ezmek, parçalamak, unufak etmek ve infilak ettirmek anlamlarıyla fonetik ve semantik açıdan Arapça kökle tam bir örtüşme gösterir (Arapça ف harfine İbranice פ /pe/, Arapça ض harfine ise İbranice צ /tzadi/ düzenli ses denkliğiyle tekabül eder). Süryanicede / פ-צ / çekirdeği yarılma ve ayrışma nüanslarını muhafaza eder. Gümüş madeni Sami dillerinde genel olarak *kasp- (İbranice kesef, Akadca kaspu) kökünden türetilirken, Arapçada gümüşe فِضَّة adının verilmesi, bu madenin cevherinden dövülüp kırılarak ayrıştırılması, küçük pullar veya erimiş damlalar halinde dağıtılabilmesi ve parlak kırıklar gibi ışıldaması özelliğine dayanan özgün bir Arapça semantik özelleşmedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mührü bozup kırmak (فَضَّ); parçalanıp etrafa saçılan gümüş cevheri (فِضَّة); topluluğun dağılması (انْفِضَاض) | Kök içi türetimde dağıtma ve kırma eylemi, hem madenin parçalanabilir/dövülebilir yapısına hem de cemaatin çözülüşüne kaynaklık eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פ-צ-ץ (p-ṣ-ṣ / kırmak, parçalamak); Süryanice p-ṣ (yarılmak, ayrılmak) | Proto-Sami p-ṣ çekirdeğinden türeyen ezme, kırma ve parçalara ayırma eylemi ses denkliğiyle korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dışı soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضض | Anlamlı | Kırmak, saçmak, dağıtmak; gümüş | Bütünü parçalara ayırarak dağıtmak; mührü açmak; gümüş madeni | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضفض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| ضضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضض | Merkez | Dağılma, parçalanma | Bir mührün veya merkezi bağın kırılmasıyla unsurların çevreye kontrolsüzce saçılması | Dağılma eylemi ve gümüş madeni |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayrılma, bölme | Unsurların nitelik, hakikat veya hüküm bakımından birbirinden ayırt edilerek ayrılması | Zihinsel veya fiziki tefrik |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Ürkerek kaçışma | Bir tehlike, korku veya çağrı karşısında aniden fırlayıp topluca bir yöne seğirtme | Heyecan ve panikle ayrılma |
| [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Darmadağın olma | Birbirinden büsbütün koparak bağsız ve düzensiz şekilde etrafa saçılma | Kalıcı ve sahipsiz dağılma |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Zıt | Toplanma, birleşme | Dağınık unsurların tek bir merkezde veya bünyede bir araya getirilmesi | Bütünleşme ve merkezileşme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضض | Dağıtmak, kırmak; gümüş | Merkezkaç dağılma hareketi ile kıymetli beyaz madeni aynı kökte cem eder. | Kesin |
| Latince | diffundere / argentum | Saçmak, dağıtmak / gümüş | Dağılma eylemini diffundere karşılar; maden ise bağımsız bir kelimeyle (argentum) adlandırılır. | Güçlü |
| İngilizce | to disperse, scatter / silver | Dağılmak, saçılmak / gümüş | Eylem parçaların çözülüp ayrılmasını verir; silver ise madenin kendisini semantik bağ olmaksızın karşılar. | Güçlü |
| Almanca | zerstreuen, auseinandergehen / Silber | Dağılmak, çözülmek / gümüş | Topluluğun merkezden uzaklaşmasını ve çözülmesini ifade eder; maden ayrı bir köktendir. | Güçlü |
| Fransızca | disperser, dissoudre / argent | Dağıtmak, çözmek / gümüş, para | Eylem birliğin bozulup dağılmasını karşılar; argent kelimesi madenin yanında doğrudan parayı da kapsar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| انْفَضُّوا / لَانْفَضُّوا / يَنْفَضُّوا | Topluluğun merkezden kopup etrafa dağılması, cemaat disiplininin çözülmesi | Peygamber’in etrafından veya cuma namazından ticarete yönelerek ayrılma; münafıkların sahabeyi dağıtma tehdidi bağlamında (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md), Cum'a [62:11](https://lisan.digital/tr/ayet/62:11.md), Münâfikûn [63:7](https://lisan.digital/tr/ayet/63:7.md)) |
| فِضَّة / وَالْفِضَّةَ | Gümüş madeni; nakit, kenz ve cennet ziyneti | Dünyevi servet birikimi, kenz yasağı ve cennet ehlinin gümüş kadehleri ile bilezikleri bağlamında (Âl-i İmrân [3:14](https://lisan.digital/tr/ayet/3:14.md), Tevbe [9:34](https://lisan.digital/tr/ayet/9:34.md), Zuhruf [43:33](https://lisan.digital/tr/ayet/43:33.md), İnsân [76:15](https://lisan.digital/tr/ayet/76:15.md), [76:16](https://lisan.digital/tr/ayet/76:16.md), [76:21](https://lisan.digital/tr/ayet/76:21.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cennet nimetleri | Cennetteki gümüş kapların billur gibi şeffaf olması (kavârîra min fıdda) bahsinde araz-cevher tartışması | Maddi kesafetten arınmış nurani letafet |
| Fıkıh | Zekat, ribâ ve sarf akdi hükümleri | Gümüşün altınla birlikte nakit ve zekat matrahı kabul edilmesi; kap kacak olarak kullanımının tahrimi | Mübadele vasıtası ve mutlak değer ölçüsü |
| Tefsir | Nebevî ahlak ve münafıkların siyaseti | Liderin merhametinin cemaati tutması (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)) ile münafıkların rızkı kısarak cemaati dağıtma planı | Cemaatin dağılmasını önleyen ahlaki merkez |
| Hadis | Meclis adabı ve lisan salahiyeti | Toplantı biterken meclisin dağılması (infidâd) ve güzel söz söyleyene dişlerin sağlam kalması için dua | Disiplin, vakar ve hitabet sıhhati |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevî liderlik ve cemaat rabıtası | Birleştirici ahlak | Dağılmayı önleme | Katı kalplilik ve kabalık cemaatin merkezden kopup dağılmasına (infidâd) yol açar. | Kesin |
| İlmi | Talim ve irşad halkaları | İlmi cazibe merkezi | Halkanın dağılmaması | Muallimin üslup sertliği talebenin dağılmasına, merhameti ise halkanın korunmasına sebep olur. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve boykot yönetimi | Sosyal kenetlenme | Dağıtma girişimini kırma | Muhaliflerin ekonomik abluka ile topluluğu dağıtma stratejisine karşı siyasi direnç üretilir. | Kesin |
| İktisadi | Para nazariyesi ve servet dolaşımı | Gümüş para (dirhem) | Tedavül ve mübadele aracı | Gümüşün hapsedilmeyip (kenz edilmeyip) piyasada akışkan bir değer ölçüsü olarak işletilmesi esastır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve parçacık difüzyonu | Bir merkezkaç kuvvetin etkisiyle ya da merkezi çekim bağının kopmasıyla parçacıkların yüksek düzensizlik alanına doğru saçılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal çözülme (disorganizasyon) | Toplumu bir arada tutan ortak mefkûre ve liderlik bağının zayıflaması sonucu fertlerin atomize olarak ayrışması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün فِضَّة biçimini yalnızca kadınlara ait estetik bir ziynet eşyası saymak; انْفِضَاض fiilini ise duygusal ve geçici bir uzaklaşmadan ibaret görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | فضض hem iktisadi sistemin tedavül aracı ve değer ölçüsü olan çift kutuplu para sistemini (altın-gümüş dengesini), hem de toplumsal birliğin merhamet ekseninde korunmasını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktisadi alanda gümüşün para ve zekat fonksiyonunu dışlayarak kenz uyarısını kavrayamamak; idari alanda ise sertliğin disiplin getireceğini zannederek cemaati fiilen dağıtmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Toplumsal yapının ayakta kalması ile liderlik üslubu arasındaki doğrudan sebep-sonuç ilişkisini gösterir; ayrıca servetin yığılmayıp dolaşması gereken iktisadi karşılığını vazeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uhud savaşı sonrasındaki liderlik ahlakını bildiren ayette (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)), münafıkların ekonomik abluka tehdidinde (Münâfikûn [63:7](https://lisan.digital/tr/ayet/63:7.md)) ve cennet nimetlerinin tasvirinde (İnsân [76:15](https://lisan.digital/tr/ayet/76:15.md)-21). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Otoritenin sertlikle tahkim edileceği yanılgısını çürütür; nezaket ve affedicilik olmazsa toplumsal yapının kaçınılmaz şekilde dağılacağını tescil eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kabın mührünü veya bir nesneyi vurup kırarak parçalarını etrafa saçmak; dövülerek ayrıştırılan ve pulcuklar gibi ışıyan beyaz maden (gümüş).
- Soyut anlam: Merkezi bağı oluşturan çekim gücünün yok olmasıyla unsurların dışa doğru savrulması, birliğin çözülerek atomize olması.
- Sistematik karşılık: İdari ve ahlaki sistemde cemaatin bütünlüğü; iktisadi sistemde ise akışkan, bölünebilir ve tedavüle elverişli değer birimi.
- LaTeX modeli: $$D = \lim_{M \to 0} \sum_{i=1}^{n} \frac{\vec{v}_i}{r_i}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $D$ topluluğun merkezden çözülme ve dağılma derecesini (infidâd), $M$ merkezin birleştirici ahlaki çekim potansiyelini (rahmet ve hilm), $n$ topluluktaki fertlerin toplamını, $\vec{v}_i$ her bir ferdin merkezkaç savrulma hız vektörünü, $r_i$ ise ferdin merkeze olan ahlaki ve kalbî mesafesini ifade eder. Merkezin merhamet potansiyeli tükendiğinde ($M \to 0$), sistemdeki bağlar kopar ve fertlerin merkezkaç saçılması ($D$) kaçınılmaz bir sınıra ulaşır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/3:14.md) — وَالْفِضَّةِ

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

Meal (IK): Kadınlarından oğullarından, kantar kantar altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, develerden ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük; insanlar için süslenip hoş göründü. Bunlar dünya hayatının geçimidir. Oysa gidilecek yerin güzel olanı Allah katındadır.

### [Ali İmran 3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/3:159.md) — لَانْفَضُّوا

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Meal (IK): Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.

### [Tevbe 9:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/9:34.md) — وَالْفِضَّةَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; doğrusu hahamlar ve rahiblerin çoğu insanların malını haksızlıkla yerler. Ve Allah yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlara; işte onlara pek acıklı bir azabı müjdele.

### [Zuhruf 43:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/43:33.md) — فِضَّةٍ

وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ

Meal (IK): Şayet insanlar, tek bir ümmet haline gelmeyecek olsaydı; Rahman’ı inkar edenlerin evlerinin tavanlarını ve üzerinde yükseldikleri merdivenleri gümüşten yapardık.

### [Cuma 62:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/62:11.md) — انْفَضُّوا

وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): Onlar bir tidaret veya bir oyun gördükleri zaman; seni ayakta bırakarak oraya yöneldiler. De ki: Allah’ın katında olan; oyun ve ticaretten daha hayırlıdır. Ve Allah; rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Münafikun 63:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/63:7.md) — يَنْفَضُّوا

هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Onlar öyle kimselerdir ki; Allah’ın peygamberinin yanında bulunanlar için hiç bir şey infak etmeyin de dağılıp gitsinler, derler. Halbuki göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır. Ama o münafıklar, bunu anlamazlar.

### [İnsan 76:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/76:15.md) — فِضَّةٍ

وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا

Meal (IK): Çevrelerinde gümüş kupalar ve billur kaseler dolaştırılır.

### [İnsan 76:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/76:16.md) — فِضَّةٍ

قَوَارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا

Meal (IK): Billurları gümüş gibi parlaktır. Mikdarını onlar takdir etmiştir.

### [İnsan 76:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/ayet/76:21.md) — فِضَّةٍ

عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا

Meal (IK): Üzerlerinde ince, yeşil ipekli ve parlak atlastan elbiseler vardır. Gümüşten bileziklerle süslenmişlerdir. Rabbları onlara tertemiz bir içecek içirmiştir.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fidde, (dat) Gümüş demektir. Mastar olarak yayılmak anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد مع الفاء
ض ف، ف ض مستعملان
ضف:
الضَّفَةُ والضِّفَةُ، لغتانِ،: جانِبا النَّهر، تَقَعُ عليهما النَّبائِث، وتجمَع ضَفّاتٍ وضِفافاً.
والضَّفَفُ: العَجَلة في الأمر، وتقول: لقيته على ضَفَفٍ أي على عَجَلةٍ، قال: وليس في رَأْيِهِ وَهْنٌ ولا ضَفَفُ وماءٌ مَضْفُوفٌ أي مُزْدَحَمٌ عليه.
ورجلٌ مَضْفُوف في ماله بمعناه.
ودخَلْتُ في ضَفّةِ الناسِ أي جماعتهم.
ويقال: الضَّفَفُ كَثرةُ الأيدي على الطَعام.
وفي الحديث: .... كان يَشْبَعُ على ضَفَفٍ.
وناقةْ ضَفوفٌ كثيرة اللَّبَنِ.
وعين ضَفوف: كثيرة الماء.
فض:
الفّضُّ: تفريقُك حَلْقَةً من الناس بعدَ اجتِماع، وتقول: فَضَضْتُهم فانفَضُّوا اي فرَّقْتُهم فتَفَرَّقوا، قال:
اذا اجتَمَعُوا فَضَضْنا حُجْرَتَيْهِم		ونَجمَعُهم اذا كـانـوا بَـدادِ
وفَضَضْتُ الخاتَم من الكتاب: كَسَرْتُه، ومنه يقال: لا يَفضُض اللهُ فاكَ.
ويقال: لا يُفضِ اللهُ، من أفضَيْتُ والافضاءُ: سُقوط الثَّنايا من تَحْتٍ ومن فَوقٍ.
والفَضُّ: كَسْرُ الأسنان.
والفَضْفَضَةُ: سَعَة الثَّوْبِ، ودِرْعٌ فَضْفاضة واسعة وسحابة فَضفاضة: كثيرة الماء.
والفَضيضُ: ماءٌ عذبٌ تُصيبُه ساعة يخرُجُ، وتقول: افتَضَضْتُه أي كنت أوّلُ من أخَذَ منه كما يفتَضُّ الرجلٌ المرأةَ.
وفَضَاضٌ: اسمُ رجلٍ.
والفِضَّةُ وتجمع على فِضَضٍ.

##### Türkçe

باب **الضاد** مع **الفاء**
**ض ف**، **ف ض** kullanımdadırlar.
**ضف**:
**الضَّفَةُ** ve **الضِّفَةُ**; iki lehçedir: nehrin iki yanı; üzerlerine bitkiler düşer; **ضَفّاتٍ** ve **ضِفافاً** olarak çoğul yapılır.
**والضَّفَفُ**: işte acele etmektir; ve dersin ki: onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım, yani bir acele üzere; dedi ki: ve onun görüşünde ne gevşeklik vardır ne de **ضَفَفُ**. Ve **ماءٌ مَضْفُوفٌ**: yani üzerine izdiham edilmiş.
Ve bir adam, malında **مَضْفُوف**; aynı anlamdadır.
Ve insanların **ضَفّةِ**’sine girdim; yani onların cemaatine.
Ve denir ki: **الضَّفَفُ** yemeğin üzerinde ellerin çokluğudur.
Ve hadiste: .... **كان يَشْبَعُ على ضَفَفٍ**.
Ve **ناقةْ ضَفوفٌ**: sütü çok olan.
Ve **عين ضَفوف**: suyu çok olan.

**فض**:
**الفّضُّ**: senin, bir topluluğun halkasını, toplanmadan sonra dağıtmandır; ve dersin ki: onları **فَضَضْتُ** da **فانفَضُّوا**; yani onları ayırdım da ayrıldılar; dedi ki:
اذا اجتَمَعُوا فَضَضْنا حُجْرَتَيْهِم		ونَجمَعُهم اذا كـانـوا بَـدادِ
Ve kitaptan mührü **فَضَضْتُ**: onu kırdım; bundan dolayı denir ki: **لا يَفضُض اللهُ فاكَ**.
Ve denir ki: **لا يُفضِ اللهُ**; **أفضَيْتُ**’den; ve **الافضاءُ**: alttan ve üstten ön dişlerin düşmesidir.
Ve **الفَضُّ**: dişleri kırmaktır.
Ve **والفَضْفَضَةُ**: elbisenin genişliğidir; ve **دِرْعٌ فَضْفاضة**: geniş; ve **سحابة فَضفاضة**: suyu çok olan.
Ve **والفَضيضُ**: tatlı bir sudur; çıktığı bir saatte ona rastlanır; ve dersin ki: onu **افتَضَضْتُه**; yani ondan alanların ilki oldum; tıpkı adamın kadını **يفتَضُّ** etmesi gibi.
Ve **فَضَاضٌ**: bir adamın adıdır.
Ve **والفِضَّةُ**; **فِضَضٍ** üzerine çoğul yapılır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَضُّ: الكسرُ بالتفرقة. وقد فَضَّهُ يَفُضُّهُ، وفَضَضْتُ ختمَ الكتابِ. وفي الحديث: "لا يَفْضُضِ الله فاكَ"، ولا تقل بكسر: لا يُفْضِضْ. والمِفَضَّةُ: ما يُفَضُّ به المدرُ. وفُضاضُ الشيء: ما تفرَّق منه عند كسرك إيَّاه. وانْفَضَّ الشيءُ، أي انكسر. وفَضَضْتُ القومَ فانْفَضُّوا، أي فرَّقتهم فتفرَّقوا. وكلُّ شيءٍ تفرَّق فهو فَضَضٌ. وفي الحديث: "أنت فَضَضٌ من لعنة الله" يعني ما انْفَضَّ من نطفة الرجل وتردَّد في صلبه. والفاضَّةُ: الداهية. وتَفَضَّضَ الشيءُ، أي تفرَّقَ. والفَضيضُ: الماء العذب. وقد افْتَضَضْتُ الماءَ، إذا أصبتَه ساعةَ يخرج. والفَضيضُ الماء السائل. والفِضَّةُ معروفةٌ، ولجامٌ مُفَضَّضٌ، أي مرصَّعٌ بالفضة.

##### Türkçe

**الفَضُّ**: ayırarak kırmadır. Ve onu **فَضَّهُ يَفُضُّهُ**; ve ben kitabın mührünü **فَضَضْتُ**. Ve hadiste: "Allah senin ağzını **لا يَفْضُضِ**", ve kesre ile: **لا يُفْضِضْ** deme. Ve **المِفَضَّةُ**: onunla çamurun kırıldığı şeydir. Ve **فُضاضُ** şey: onu kırdığın vakit ondan ayrılıp dağılan şeydir. Ve şey **انْفَضَّ**; yani kırıldı. Ve ben kavmi **فَضَضْتُ** da onlar **انْفَضُّوا**; yani onları ayırdım da ayrılıp dağıldılar. Ve ayrılıp dağılan her şey **فَضَضٌ**dur. Ve hadiste: "Sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**sun"; yani erkeğin nutfesinden ayrılıp dağılan ve onun sulbünde gidip gelen şey. Ve **الفاضَّةُ**: musibettir. Ve şey **تَفَضَّضَ**; yani ayrılıp dağıldı. Ve **الفَضيضُ**: tatlı sudur. Ve ben suyu **افْتَضَضْتُ**; çıktığı saat ona rastladığın zaman. Ve **الفَضيضُ**: akan sudur. Ve **الفِضَّةُ** bilinir; ve **لجامٌ مُفَضَّضٌ**: yani gümüşle kakmalı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ض ض
فض ختم الكتاب وغيره‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فبتن بجانبيّ مصرعات وبتّ أفضّ أغلاق الختام وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم للعباس رضي الله تعالى عنه‏:‏ ‏"‏ لا يفضض الله فاك ‏"‏ وفضضت حلقة القوم فانفضوا‏.‏
وفضّ الله جمعهم‏.‏
قال‏:‏ إذا اجتمعوا فضضنا حجرتيهم ونجمعهم إذا كانوا بداد وخرز فض‏:‏ منتشر‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كأن أدمانها والشمس جانحة ودعٌ بأرجائها فضّ ومنظوم وخرجنا من فضض الحصى وهو ما تفرّق منه‏.‏
وخرج فضضٌ من الناس أي فرق متفرّقة‏.‏
وأصابه فضض من الماء أي نشر منه وهو ما يسيل على عضوه إذا توضأ‏.‏
وقالت عائشة رضي الله عنها لمروان‏:‏ إن رسول الله صلى الله عليه وسلم لعن أباك وأنت في صلبه فأنت فضض من لعنة الله أي قطعة منها‏.‏
وأعطني فضضاً من سواكٍ‏:‏ قطعة منه‏.‏
وتقول‏:‏ كيف يعطيك فضضاً من لا يعطيك فضضاً‏.‏
وتقول‏:‏ صاروا رضاضاً وطاروا فضاضاً‏.‏
وقال النابغة‏:‏ يطير فضاضاً بينها كل قونس ويتبعها منهم فراش الحواجب وانفضّ الماء وارفضّ‏.‏
ودرع فضفاضة‏:‏ واسعة‏.‏
وبطن فضفاض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فضّ الله خدمتكم‏.‏
ورجل فضفاض‏:‏ كثير العطاء‏.‏
وسحابة فضفاضة‏:‏ غزار‏.‏
وعيش فضفاض‏:‏ واسع‏.‏

##### Türkçe

ف ض ض
**فض**: kitabı ve başkasını mühürledi.
el-Ferazdak dedi:
“Yanımda devrilmiş olarak gecelediler; ben de mühürün kilitlerini açıp durarak geceledim.”
Resûlullah صلى الله عليه وسلم, el-‘Abbâs رضي الله تعالى عنه’a dedi ki: “Allah ağzını açmasın.”
Ve **فضضت** kavmin halkasını: böylece dağıldılar.

Ve Allah onların topluluğunu dağıttı.
Dedi ki:
“Toplandıklarında iki topluluklarını dağıtırız; dağınık olduklarında da onları toplarız.”
Ve **خرز فض**: yayılmış.
Zû’r-Rumme dedi:
“Sanki derileri ve güneş meyledici iken, kenarlarında yayılmış ve dizilmiş sedef(ler)dir.”
Ve biz, çakılın **فضض**’undan çıktık; o, ondan ayrılıp dağılmış olandır.

Ve insanlardan **فضضٌ** çıktı: yani ayrı ayrı fırkalar.
Ve ona sudan **فضض** isabet etti: yani ondan yaydı; o, abdest aldığında uzvu üzerinde akan şeydir.
Âişe رضي الله عنها, Mervân’a dedi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم babanı, sen onun sulbünde iken lânetledi; sen Allah’ın lânetinden **فضض**’sun”; yani ondan bir parça.
Ve bana bir misvaktan **فضضاً** ver: ondan bir parça.
Ve dersin: “Sana **فضضاً** vermeyen, sana nasıl **فضضاً** verir?”
Ve dersin: “**رضاضاً** oldular ve **فضاضاً** uçtular.”
en-Nâbiga dedi:
“Aralarında her bir tepe gibi olan, **فضاضاً** uçar; onlardan kaşları ince olanlar onu takip eder.”
Ve su **انفضّ** oldu ve **ارفضّ** oldu.
Ve **درع فضفاضة**: geniş.
Ve **بطن فضفاض**.
Ve mecazdan: “Allah hizmetinizi dağıtsın.”
Ve **رجل فضفاض**: çok bağış veren.
Ve **سحابة فضفاضة**: bol yağışlı.
Ve **عيش فضفاض**: geniş.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَضَضْتُ الشيءَ أَفُضُّه فَضّاً، فهو مَفْضُوضٌ وفَضِيضٌ: كسرتُه وفَرَّقْتُه، وفُضاضُه وفِضاضُه وفُضاضَتُه: ما تكسَّر منه؛ قال النابغة:تَطيِرُ فُضاضاً بَيْنَها كلُّ قَوْنَسٍ،
ويَتْبَعُها مِنْهُم فَراشُ الحَواجِبِ
وفَضَضْت الخاتم عن الكتاب أَي كسرْتُه، وكل شيء كسرْتَه، فقد فضَضْتَه. وفي حديث ذي الكِفْلِ: إِنه لا يَحِلُّ لك أَن تَفُضَّ الخاتَم؛ هو كناية عن الوطْءِ. وفَضَّ الخاتَمَ والخَتْمَ إِذا كَسره وفَتَحه. وفُضاضُ وفِضاضُ الشيء: ما تفرق منه عند كسرك إِياه. وانْفَضَّ الشيءُ: انكسر. وفي حديث الحديبية: ثم جِئْتَ بهم لبَيْضَتِكَ تَفُضُّها أَي تَكْسِرُها؛ ومنه حديث معاذ في عذاب القبر: حتى يفض كل شيءٍ. وفي الدعاء: لا يَفْضُضِ اللّهُ فاكَ أَي لا يَكْسِرْ أَسنانك، والفمُ ههنا الأَسنان كما يقال: سقَط فوه، يعنون الأَسنان، وبعضهم يقول: لا يُفْضِ اللّهُ فاك أَي لا يجعله فَضاء لا أَسنان فيه. قال الجوهري: ولا تقل لا يُفْضِضِ اللّه فاكَ، أَو تقديره لا يكسر اللّه أَسنانَ فِيكَ، فحذف المضاف. يقال: فَضَّه إِذا كسره؛ ومنه حديث النابغة الجعدي لما أَنشده القصيدة الرائية قال: لا يَفْضُضِ اللّه فاك، قال: فعاش مائة وعشرين سنة لم تسقُط له سِنّ. وللإِفْضاءُ: سُقوطُ الأَسنانِ من أَعْلى وأَسفَل، والقولُ الأَول أَكثر. وفي حديث العباس بن عبد المطلب أَنه قال: يا رسول اللّه إِني أُريد أَن أَمْتَدِحَك، فقال: قل لا يَفْضُضِ اللّهُ فاكَ، ثم أَنشده الأَبيات القافيَّة، ومعناه لا يُسْقِطِ اللّهُ أَسنانَكَ، والفم يقوم مقام الأَسنان. وهذا من فَضِّ الخاتَمِ والجمُوع وهو تَفْريقُها.
والمِفَضُّ
(* قوله «والمفض إلخ» كذا هو بالنسخ التي بأيدينا.)
والمِفْضاضُ: ما يُفَضُّ به مَدَرُ الأَرصِ المُثارةِ. والمِفَضَّةُ: ما يُفَضُّ به المَدَرُ.
ويقال: افْتَضَّ فلان جاريَتَه واقْتَضَّها إِذا افْتَرَعَها. والفَضَّةُ: الصخْرُ المَنْثُورُ بعضُه فوق بعض، وجمعه فِضاضٌ. وتَفَضَّضَ القوم وانْفَضُّوا: تَفَرَّقُوا. وفي التنزيل: لانْفَضُّوا من حوْلِك، أَي تفرَّقوا، والاسم الفَضَضُ. وتَفَضَّضَ الشيء: تفرَّقَ. والفَضُّ: تفريقُكَ حَلْقةً من الناس بعد اجتماعهم، يقال: فضَضْتُهم فانْفَضُّوا أَي فرَّقْتهم؛ قال الشاعر:
إِذا اجْتَمَعُوا فضَضْنا حُجرَتَيهِمْ،
ونَجْمَعُهم إِذا كانوا بَدادِ
وكلُّ شيءٍ تفرَّقَ، فهو فَضَضٌ. ويقال: بها فَضٌّ من الناس أَي نفَر متفرِّقُون. وفي حديث خالد بن الوليد أَنه كتب إِلى مروانَ بن فارس: أَما بعد فالحمد للّه الذي فَضَّ خَدَمَتَكُم؛ قال أَبو عبيد: معناه كسَر وفرَّق جمعكم. وكل مُنكسر متفرِّق، فهو مُنْفَضٌّ. وأَصل الخَدَمةِ الخَلْخالُ وجمعها خدامٌ، وقال شمر في قوله: أَنا أَولُ من فَضَّ خَدَمةَ العَجَم، يريد كسرهم وفَرَّق جَمْعَهم. وكلُّ شيءٍ كَسَرْتَه وفرَّقته، فقد فضَضْتَه. وطارَت عِظامُه فُضاضاً وفِضاضاً إِذا تطايَرَتْ عند الضرب، وقال المؤرِّجُ: الفَضُّ الكسْرُ؛ وروى لخِداشِ بن زُهَيْر:
فلا تَحْسَبي أَنِّي تَبَدَّلْتُ ذِلَّةً،
ولا فَضَّني في الكُورِ بَعْدَكِ صائغُ
يقول: يأْبى أَن يُصاغَ ويُراضَ. وتَمْر فَضٌّ: متفرِّق لا يَلْزَقُ بعضه ببعض؛ عن ابن الأَعرابي. وفَضَضْتُ ما بينهما: قَطَعْتُ. وقال تعالى: قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً؛ يسأَل السائلُ فيقول: كيف تكون القَوارِيرُ من فضة وجَوْهرُها غير جوهرها؟ قال الزجاج: معنى قوله قوارير من فضة أَصلُ القَوارِيرِ التي في الدنيا من الرمل، فأَعلم اللّه فَضْلَ تلك القوارِيرِ أَن أَصلها من فِضَّة يُرى من خارجها ما في داخلها؛ قال أَبو منصور: أَي تكون مع صَفاء قواريرها آمِنة من الكسر قابلة للجبر مثل الفضة، قال: وهذا من أَحسن ما قيل فيه. وفي حديث المسيب: فقبض ثلاثة أَصابع من فضة فيها من شعر، وفي رواية: من فضة أَو قُصَّة، والمراد بالفضة شيء مَصُوغٌ منها قد ترك فيه الشعر، فأَمّا بالقاف والصاد المهملة في الخُصْلةُ من الشعر.
وكلُّ ما انْقَطع مع شيءٍ أَو تفرَّق: فَضَضٌ. وفي الحديث عن عائشة، رضي اللّه عنها، قالت لمروان: إِنَّ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، لَعَنَ أَباكَ وأَنتَ في صُلْبه فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه؛ قال ثعلب: معناه أَي خرجت من صُلْبه مُتَفَرِّقاً، يعني ما انْفَضَّ من نُطْفَةِ الرجل وتَرَدَّدَ في صُلْبه، وقيل في قولها فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه: أَرادت إِنكَ قِطْعة منها وطائفة منها. وقال شمر: الفُضُضُ اسم ما انْفَضَ أَي تفرَّق، والفُضاضُ نحوه. وروى بعضهم هذا الحديث فُظاظةٌ، بظاءين، من الفَظِيظِ وهو ماءُ الكَرِشِ، وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: افْتَظَظْتُ الكَرِشَ اعْتَصَرْتُ ماءَها، كأَنه عُصارةٌ من اللَّعْنَةِ أَو فُعالةٌ من الفَظِيظِ ماء الفحل أَي نُطْفَةٌ من اللَّعنةِ.
والفَضِيضُ من النَّوَى: الذي يُقْذَفُ من الفم. والفَضِيضُ: الماءُ العَذْبُ، وقيل: الماءُ السائل، وقد افْتَضَضْته إِذا أَصبته ساعةَ يخرج. ومكان فَضِيض: كثير الماء. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: أَنه سئل عن رجل قال عن امرأَة خطبها: هي طالق إِن نكَحْتُها حتى آكلَ الفَضِيضَ؛ هو الطَّلْع أَولَ ما يظهر. والفَضِيضُ أَيضاً في غير هذا: الماء يخرج من العين أَو ينزل من السحاب، وفَضَضُ الماء: ما انتشر منه إِذا تُطُهِّرَ به. وفي حديث غَزاةِ هَوازِنَ: فجاء رجل بنُطْفةٍ في إِداوَةٍ فافْتَضَّها أَي صَبَّها، وهو افْتِعالٌ من الفَضِّ، ويروى بالقاف، أَي فتح رأْسها. ويقال: فَضَّ الماءَ وافْتَضَّه أَي صَبَّه، وفَضَّ الماءُ إِذا سالَ. ورجل فَضْفاضٌ: كثير العطاء، شُبِّه بالماء الفَضْفاض.
وتَفَضْفَضَ بولُ الناقةِ إِذا انتشر على فخذيها. والفَضَضُ: المتفرِّق من الماء والعَرَق؛ وقول ابن مَيّادةَ:
تَجْلُو بأَخْضَرَ من فُروعِ أَراكةٍ،
حَسَن المُنَصَّبِ كالفَضِيضِ البارِدِ
قال: الفَضِيضُ المتفرِّقُ من ماءِ المطرِ والبَرَدِ. وفي حديث عمر: أَنه رَمى الجَمْرَةَ بسبع حَصَياتٍ ثم مضَى فلما خرج من فَضَضِ الحَصى أَقبل على سُلَيْم ابن رَبيعةَ فكلَّمه؛ قال أَبو عبيد: يعني ما تفرَّق منه، فَعَلٌ بمعنى مَفْعُول، وكذلك الفَضِيضُ. وناقة كثيرةُ فَضِيضِ اللبن: يَصِفُونها بالغَزارةِ، ورجل كثير فَضِيض الكلام: يصفونه بالكَثارة. وأَفَضَّ العَطاءَ: أَجْزَلَه.
والفِضَّةُ من الجواهر: معروفة، والجمع فِضَضٌ. وشيءٌ مُفَضَّضٌ: مُمَوَّه بالفضة أَو مُرَصَّعٌ بالفضة. وحكى سيبويه: تَفَضَّيْتُ من الفضة، أَراد تَفَضَّضْت؛ قال ابن سيده: ولا أَدري ما عنَى به أَتخذْتُها أَم استعملتُها، وهو من تحويل التضعيف. وفي حديث سعيد بن زيد: لو أَنَّ أَحدَكم انْفَضَّ مما صُنِعَ بابن عَفَّان لَحَقَ له أَن يَنْفَضّ؛ قال شمر: أَي يَنْقَطِعَ ويتفرّق، ويروى يَنْقَضّ، بالقاف، وقد انْفَضَّتْ أَوصالُه إِذا تفرَّقت؛ قال ذو الرمة:
تَكادُ تَنْفَضُّ منهنَّ الحَيازِيمُ
وفَضّاضٌ: اسم رجل، وهو من أسماء العرب. وفي حديث أم سلمة قالت: جاءت امرأَة إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقالت: إِن ابْنتي توُفِّيَ عنها زوجُها وقد اشْتَكَتْ عَيْنَها، أَفَتَكْحُلُها؟ فقال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: لا مرتين أَو ثلاثاً إِنما هي أَربعةَ أَشهر وعَشْراً وقد كانت إِحْداكنَّ في الجاهلية تَرْمي بالبَعَرة على رأْس الحول؛ قالت زينبُ بنتُ أُم سلَمَة: ومعنى الرمي بالبعرة أَنَّ المرأَة كانت إِذا توُفِّيَ عنها زوجها حِفْشاً ولَبِسَتْ شَرَّ ثِيابِها ولم تَمَسَّ طِيباً حتى تَمُرَّ بها سنةٌ، ثم تُؤْتَى بدابّةٍ حمارٍ أَو شاةٍ أَو طائر فَتَفْتَضُّ بها فقَلَّما تَفْتَضُّ بشيءٍ إِلا ماتَ ثم تخرج فتُعْطَى بعرةً فَتَرْمي بها؛ وقال ابن مسلم: سأَلت الحجازيين عن الافْتِضاضِ فذكروا أَن المعتدَّة كانت لا تَغْتَسِل ولا تَمَسُّ ماء ولا تَقْلِمُ ظُفْراً ولا تَنْتِفُ من وجهها شعراً، ثم تخرج بعد الحوْلِ بأَقْبَحِ مَنْظَرٍ، ثم تَفْتَضُّ بطائر وتَمْسَحُ به قُبُلَها وتَنْبِذُه فلا يكاد يَعِيشُ أَي تكسِرُ ما هي فيه من العِدَّة بذلك؛ قال: وهو من فَضَضْتُ الشيءَ إِذا كسَرْتَه كأَنها تكون في عِدَّةٍ من زوجها فتكسر ما كانت فيه وتخرج منه بالدابة؛ قال ابن الأَثير: ويروى بالقاف والباء الموحدة، قال أَبو منصور: وقد روى الشافعي هذا الحديث غير أَنه روى هذا الحرف فَتَقْبِضُ، بالقاف والباء المعجمة بواحدة والصاد المهملة، وهو مذكور في موضعه. وأَمرهم فَيْضُوضَى بينهم وفَيْضُوضاء بينهم وفَيْضِيضَى وفَيْضيضاء وفَوْضُوضَى وفَوْضُوضاء بينهم؛ كلها عن اللحياني.
والفَضْفَضَةُ: سَعةُ الثوبِ والدِّرْعِ والعَيْشِ. ودِرْعٌ فَضْفاضٌ وفَضْفاضةٌ وفُضافِضَةٌ: واسِعةٌ، وكذلك الثوبُ؛ قال عمرو بن مَعْدِ يكَرِب:وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ فضْفاضةً،
كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ
وقَمِيصٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ؛ وفي حديث سطيح:
أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ
أَراد واسع الصدر والذراع فكنى عنه بالرداء والبدن، وقيل: أَراد كثرة العطاء. ومنه حديث ابن سيرين قال: كنت مع أَنَس في يوم مطر والأَرض فَضْفاضٌ أَي قد عَلاها الماء من كثرة المطر. وقد فَضْفَضَ الثوبَ والدِّرْعَ: وَسَّعَهما؛ قال كثيِّر:
فنَبَذْتُ ثَمَّ تَحِيَّةً، فأَعادَها
غَمْرُ الرِّداءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبالِ
والفَضْفاضُ: الكثيرُ الواسعُ؛ قال رؤبة:
يَسْعُطْنَه فَضْفاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
وعَيْشٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ. وسَحابةٌ فَضْفاضةٌ: كثيرة الماء. وجارِيةٌ فَضْفاضة: كثيرة اللحم مع الطُّولِ والجسم؛ قال رؤبة:
رَقْراقةٌ في بُدْنِها الفَضْفاضِ
الليث: فلان فُضاضةُ ولد أَبيه أَي آخرهم؛ قال أَبو منصور: والمعروف فلان نُضاضةُ ولدِ أَبيه، بالنون، بهذا المعنى.
الفراء: الفاضّةُ الدّاهِيةُ وهنّ الفواضُّ.

##### Türkçe

**فَضَضْتُ** şeyi **أَفُضُّه** **فَضّاً**; o da **مَفْضُوضٌ** ve **فَضِيضٌ**: onu kırdım ve onu dağıttım; ve onun **فُضاضُه**’u ve **فِضاضُه**’u ve **فُضاضَتُه**’u: ondan kırılan şeydir; **النابغة** dedi:

Aralarında her bir miğfer tepesi **فُضاضاً** uçar,

Onları kaşların kelebekleri takip eder.

Ve kitabın üzerinden yüzüğü **فَضَضْتُ**: yani onu kırdım; ve her neyi kırdıysan, onu **فضَضْتَه**. Ve **ذي الكِفْلِ** hadîsinde: “Senin için yüzüğü **تَفُضَّ** helâl olmaz”; o, cimaa dair bir kinayedir. Ve yüzüğü ve mührü **فَضَّ**: onu kırdığı ve açtığı zaman. Ve şeyin **فُضاضُ**’ı ve **فِضاضُ**’ı: onu kırdığında ondan ayrılıp dağılan şeydir. Ve şey **انْفَضَّ**: kırıldı. Ve **الحديبية** hadîsinde: “Sonra onları senin yumurtana getirdin, onu **تَفُضُّها**” yani onu kırarsın; ve ondan, kabir azabında Muâz hadîsi: “ta ki her şeyi **يفض** edinceye kadar.” Ve duada: “Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin” yani dişlerini kırmasın; burada ağız, “**سقَط فوه**” denildiği gibi dişlerdir; dişleri kastederler. Bazıları der ki: “Allah ağzını **يُفْضِ** etmesin” yani onu dişsiz, içinde diş olmayan **فَضاء** kılmasın. **الجوهري** dedi: “Allah ağzını **يُفْضِضِ** etmesin” deme; yahut takdiri: “Allah senin içindeki dişleri kırmasın”; muzafı hazfetti. “Onu **فَضَّه**” denir: onu kırdığı zaman; ve ondan, **النابغة الجعدي** hadîsi: kendisine **الرائية** kasidesini okuduğunda dedi ki: “Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; dedi ki: yüz yirmi yıl yaşadı, ona bir diş düşmedi. Ve **الإِفْضاءُ**: üstten ve alttan dişlerin düşmesidir; birinci söz daha çoktur. Ve **العباس بن عبد المطلب** hadîsinde: dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, seni övmek istiyorum”; dedi ki: “Söyle: Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; sonra ona kafiyeli beyitleri okudu; manası: Allah dişlerini düşürmesin; ağız, dişlerin yerini tutar. Bu, yüzüğü ve toplulukları **فَضِّ** etmektendir; o da onları dağıtmaktır.

Ve **المِفَضُّ**
(* “Ve **المفض** ilh.” sözü: elimizdeki nüshalarda böylece vardır.)

Ve **المِفْضاضُ**: onunla kabartılmış ekin toprağının kesekleri **يُفَضُّ** edilen şeydir. Ve **المِفَضَّةُ**: onunla kesek **يُفَضُّ** edilen şeydir.

Ve denir: falan, cariyesini **افْتَضَّ** etti ve onu **اقْتَضَّ** etti: onu bekâretini bozduğu zaman.

Ve **الفَضَّةُ**: kayaların, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde saçılmış olanıdır; çoğulu **فِضاضٌ**’dır.

Ve kavim **تَفَضَّضَ** etti ve **انْفَضُّوا**: dağıldılar. Ve tenzîlde: **لانْفَضُّوا من حوْلِك**: yani dağılırlardı; isim **الفَضَضُ**’dur. Ve şey **تَفَضَّضَ** etti: dağıldı. Ve **الفَضُّ**: insanların bir halkasını, toplanmalarından sonra senin dağıtmandır; “Onları **فضَضْتُ** da **انْفَضُّوا**” denir: yani onları dağıttım; şair dedi:

Toplandıklarında onların iki odasını **فضَضْنا**,

Dağınık olduklarında onları toplarız.

Ve her şey dağıldıysa, o **فَضَضٌ**’dur. Ve denir: orada insanlardan bir **فَضٌّ** vardır: yani dağınık bir grup. Ve **خالد بن الوليد** hadîsinde: **مروانَ بن فارس**’e yazdı: “Bundan sonra: sizi **خَدَمَتَكُم**’u **فَضَّ** eden Allah’a hamd olsun”; **أَبو عبيد** dedi: manası, topluluğunuzu kırdı ve dağıttı. Ve her kırık dağınık şey, **مُنْفَضٌّ**’dur. Ve **الخَدَمةِ**’nin aslı halhaldır; çoğulu **خدامٌ**’dur. Ve **شمر**, “Ben Acem’in **خَدَمةَ**’sini **فَضَّ** eden ilk kişiyim” sözünde dedi ki: onları kırmayı ve topluluklarını dağıtmayı kasteder. Ve her neyi kırıp dağıttıysan, onu **فضَضْتَه**. Ve kemikleri, vurma sırasında sıçradığında **فُضاضاً** ve **فِضاضاً** uçtu. Ve **المؤرِّجُ** dedi: **الفَضُّ** kırmadır; **خِداشِ بن زُهَيْر**’e rivayet edildi:

Beni zillete dönüştürdüğümü sanma,

Ve senden sonra eyer üzerinde bir kuyumcu beni **فَضَّ** etmedi.

Der ki: dövülmeyi ve yumuşatılmayı reddeder. Ve **تَمْر فَضٌّ**: dağınıktır, bir kısmı bir kısmına yapışmaz; **ابن الأَعرابي**’den. Ve ikisinin arasını **فَضَضْتُ**: kestim.

Ve yüce Allah dedi: **قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً**; soran sorar da der ki: cam kaplar nasıl gümüşten olur, cevheri onun cevheri değilken? **الزجاج** dedi: “**قوارير من فضة**” sözünün manası: dünyadaki cam kapların aslı kumdandır; Allah o cam kapların faziletini bildirdi: asılları gümüştendir; dışından içindekinin görüldüğü. **أَبو منصور** dedi: yani camlarının saflığıyla birlikte kırılmadan emin, gümüş gibi onarılmayı kabul edici olur; dedi: bu konuda söylenenlerin en güzellerindendir. Ve **المسيب** hadîsinde: “Üç parmak gümüş tuttu, içinde saçtan bir şey vardı”; bir rivayette: “gümüşten yahut **قُصَّة**”; gümüşten murad, ondan yapılmış, içinde saç bırakılmış bir mamuldür; ama **القاف** ve **الصاد** (noktasız) ile olan, saçtan tutamdır.

Ve her ne bir şeyle birlikte koparsa yahut dağılırsa: **فَضَضٌ**. Ve hadîste, **عائشة**’den, Allah ondan razı olsun: **مروان**’a dedi ki: “Şüphesiz Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, babanı lanetledi; sen de onun sulbündeyken; sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**’sun.” **ثعلب** dedi: manası: yani onun sulbünden dağınık olarak çıktın; yani erkeğin nutfesinden kopup dağılan ve onun sulbünde gidip gelen şey. Ve “sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**’sun” sözünde denildi ki: “Sen ondan bir parçasın ve ondan bir taifesin” demek istedi. **شمر** dedi: **الفُضُضُ**, **انْفَضَ** edenin yani dağılanın adıdır; **الفُضاضُ** da onun gibidir. Bazıları bu hadîsi **فُظاظةٌ** diye rivayet etti; iki **الظاء** ile; **الفَظِيظِ**’ten, o da işkembenin suyudur; **الخطابي** bunu reddetti. **الزمخشري** dedi: “İşkembeyi **افْتَظَظْتُ**: suyunu sıktım”; sanki lanetten bir özsu yahut **الفَظِيظِ**’ten bir **فُعالة**; **الفَظِيظِ** ise aygırın suyu, yani lanetten bir nutfe.

Çekirdekten **الفَضِيضُ**: ağızdan atılandır. Ve **الفَضِيضُ**: tatlı sudur; ve denildi ki: akan sudur; ve onu **افْتَضَضْته**: çıktığı anda ona rastladığın zaman. Ve **مكان فَضِيض**: suyu çok olan yer. Ve **عمر بن عبد العزيز** hadîsinde: kendisine, bir kadına talip olup da onun hakkında “Onu nikâhlarsam, **الفَضِيضَ** yiyinceye kadar o boş olsun” diyen adam soruldu; o, ilk göründüğü anda **الطَّلْع**’dır. Ve **الفَضِيضُ** ayrıca bunun dışında: gözden çıkan yahut buluttan inen sudur. Ve suyun **فَضَضُ**’u: onunla temizlik yapıldığında ondan yayılan şeydir.

Ve **غَزاةِ هَوازِنَ** hadîsinde: bir adam bir kapta bir nutfe ile geldi de onu **افْتَضَّها** etti: yani onu döktü; bu, **الفَضِّ**’den **افْتِعالٌ**dır; **القاف** ile de rivayet edilir: yani başını açtı.

Ve denir: suyu **فَضَّ** etti ve onu **افْتَضَّه** etti: yani onu döktü. Ve su **فَضَّ** etti: aktığı zaman.

Ve **رجل فَضْفاضٌ**: çok veren; **الفَضْفاض** suya benzetildi.

Ve devenin idrarı **تَفَضْفَضَ** etti: uyluklarının üzerine yayıldığı zaman. Ve **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağınık olandır; **ابن مَيّادةَ**’nın sözü:

Bir **أَراكةٍ**’nin dallarından yeşil olanla parlatır,

Güzel akışlı, soğuk **الفَضِيض** gibi.

Dedi ki: **الفَضِيضُ**, yağmur suyundan ve doludan dağınık olandır. Ve **عمر** hadîsinde: “Yedi taşla cemreyi attı, sonra yürüdü; **فَضَضِ الحَصى**’dan çıktığında **سُلَيْم ابن رَبيعةَ**’ye yöneldi de onunla konuştu.” **أَبو عبيد** dedi: yani ondan dağılan şey; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعُول** manasında; **الفَضِيضُ** da böyledir. Ve sütü **فَضِيض**’i çok olan deve: onu bollukla vasfederler. Ve sözü **فَضِيض**’i çok olan adam: onu çoklukla vasfederler.

Ve **أَفَضَّ العَطاءَ**: onu bol verdi.

Ve cevherlerden **الفِضَّةُ**: bilinen şeydir; çoğulu **فِضَضٌ**. Ve **شيءٌ مُفَضَّضٌ**: gümüşle kaplanmış yahut gümüşle kakmalı. **سيبويه** nakletti: “Gümüşten **تَفَضَّيْتُ**”; **تَفَضَّضْت** demek istedi. **ابن سيده** dedi: onunla neyi kastettiğini bilmiyorum: onu edindim mi, yoksa onu kullandım mı; bu, şeddeliyi dönüştürmedendir. Ve **سعيد بن زيد** hadîsinde: “Sizden biriniz, **ابن عَفَّان** hakkında yapılan şeyden dolayı **انْفَضَّ** etseydi, onun için **يَنْفَضّ** etmesi gerekirdi.” **شمر** dedi: yani kopup dağılması; **القاف** ile **يَنْقَضّ** diye de rivayet edilir. Ve eklemleri **انْفَضَّتْ**: dağıldığı zaman; **ذو الرمة** dedi:

Neredeyse onlardan kemerler **تَنْفَضُّ** edecek.

Ve **فَضّاضٌ**: bir adam adıdır; Arapların adlarındandır. Ve **أم سلمة** hadîsinde dedi ki: bir kadın Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi de dedi ki: “Kızımın kocası öldü; gözü de rahatsızlandı; ona sürme çekeyim mi?” Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Hayır; iki kere yahut üç kere; o ancak dört ay on gündür. Sizden biri cahiliyede yılın başında deve pisliği atardı.” **زينبُ بنتُ أُم سلَمَة** dedi: pisliği atmanın manası: kadın, kocası öldüğünde bir kulübeye girer, en kötü elbiselerini giyer, bir yıl geçinceye kadar koku sürmezdi; sonra bir hayvan getirilirdi: eşek yahut koyun yahut kuş; onunla **فَتَفْتَضُّ** ederdi; nadiren bir şeyle **تَفْتَضُّ** ederdi de o ölmezdi; sonra çıkar, kendisine bir pislik verilir, onu atardı. **ابن مسلم** dedi: Hicazlılara **الافْتِضاضِ** hakkında sordum; zikrettiler ki: iddet bekleyen kadın yıkanmaz, suya dokunmaz, tırnak kesmez, yüzünden kıl yolmaz; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** eder, onunla ferçini siler ve onu atar; neredeyse yaşamaz; yani bununla iddetten içinde bulunduğu şeyi kırar; dedi ki: bu, “şeyi **فَضَضْتُ**: onu kırdım”dandır; sanki kocasından dolayı bir iddette olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar. **ابن الأَثير** dedi: **القاف** ve tek noktalı **الباء** ile de rivayet edilir. **أَبو منصور** dedi: **الشافعي** bu hadîsi rivayet etmiştir; ancak bu harfi **فَتَقْبِضُ** diye rivayet etmiştir; **القاف** ve tek noktalı **الباء** ve noktasız **الصاد** ile; kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve işleri aralarında **فَيْضُوضَى** ve aralarında **فَيْضُوضاء** ve **فَيْضِيضَى** ve **فَيْضيضاء** ve aralarında **فَوْضُوضَى** ve aralarında **فَوْضُوضاء**; hepsi **اللحياني**’dendir.

Ve **الفَضْفَضَةُ**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliğidir. Ve **دِرْعٌ فَضْفاضٌ** ve **فَضْفاضةٌ** ve **فُضافِضَةٌ**: geniştir; elbise de böyledir; **عمرو بن مَعْدِ يكَرِب** dedi:

Savaş için bir **فضْفاضةً** hazırladım,

Sanki kıvrımları bir törpüdür.

Ve **قَمِيصٌ فَضْفاضٌ**: geniştir. Ve **سطيح** hadîsinde:

Beyaz, **فَضْفاضُ** ridâ ve beden.

Göğsün ve kolun genişliğini kastetti de ridâ ve bedenle kinaye yaptı; ve denildi ki: çok vermeyi kastetti. Ve ondan, **ابن سيرين** hadîsi dedi ki: “Yağmurlu bir günde **أَنَس** ile beraberdim; yer **فَضْفاضٌ** idi”: yani çok yağmurdan su onu kaplamıştı. Ve elbiseyi ve zırhı **فَضْفَضَ** etti: ikisini genişletti; **كثيِّر** dedi:

Orada bir selam attım, o da onu geri çevirdi,

Ridâsı bol, gömleği **مُفَضْفَضُ** olan.

Ve **الفَضْفاضُ**: çok ve geniş olandır; **رؤبة** dedi:

Onu, sabır gibi, idrardan **فَضْفاضَ** olanla burunlarına akıtırlar.

Ve **عَيْشٌ فَضْفاضٌ**: geniş geçim. Ve **سَحابةٌ فَضْفاضةٌ**: suyu çok bulut. Ve **جارِيةٌ فَضْفاضة**: boy ve bedenle birlikte eti çok olan cariye; **رؤبة** dedi:

Bedeninin **الفَضْفاضِ**’ında parlak.

**الليث**: “Falan, babasının çocuklarının **فُضاضةُ**’sıdır” yani onların sonuncusudur; **أَبو منصور** dedi: bilinen “falan, babasının çocuklarının **نُضاضةُ**’sıdır”; bu manada, **النون** ile.

**الفراء**: **الفاضّةُ** musibettir; onlar **الفواضُّ**’dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ض ض * * الفَضَّ * الكسر بالتفرقة وبابه رد و * فَضَّ * ختم الكتاب وفي الحديث ﴿لا يفضض الله فاك﴾ ولا تقل لا يفضض بضم الياء و * انْفَضَّ * الشيء انكسر و * فَضَّ * القوم * فانْفَضُّوا * أي فرقهم فتفرقوا وكل شيء تفرق فهو * فَضَضٌ * بفتحتين وأما * الفِضَضُ * بكسر الفاء فجمع * الفِضَّةِ * والفضة معروفة ولجام * مُفَضَّضٌ * أي مرصع بالفضة

##### Türkçe

* ف ض ض * * **الفَضَّ** * parçalayarak kırmadır; babı **رد**’dür. Ve **فَضَّ**: mektubu mühürden açtı. Hadiste: { Allah senin ağzını **لا يفضض** etmesin }. Ve “**لا يفضض**” deme; **الياء**’yı damme ile (okuyarak). Ve **انْفَضَّ**: şey kırıldı. Ve **فَضَّ**: kavmi; böylece **فانْفَضُّوا**; yani onları ayırdı da ayrıldılar. Ve her şey ki ayrıldı, o **فَضَضٌ**’dur; iki fetha ile. Amma **الفِضَضُ** fâ’nın kesriyle, **الفِضَّةِ**’nin cemidir. Ve **الفضة** bilinen (şey)dir. Ve **مُفَضَّضٌ**: yani gümüşle kakmalı (süslü).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَضَّ
فَضَّ U ( n. ac. فَضّ 1 ),
a.  Broke; loosed; solved ( difficulty ).

b.  Bored, perforated ( pearl ).

c.  Broke up, separated, dispersed, scattered.

d.  [ acc. &  'Ala ], Divided, distributed, parted amongst.

e.  Poured out, shed ( tears ).

f.  see VIII (a) .

فَضَّضَ
فَضَّضَ II ,
a.  Silvered, plated.

تَفَضَّضَ
تَفَضَّضَ V ,
a.  Was broken up, separated; dispersed, scattered.

اِنْفَضَضَ
اِنْفَضَضَ VII ,
a.  see V .

b.  Broke, was broken, severed.

c.  Flowed, ran.

اِفْتَضَضَ
اِفْتَضَضَ VIII ,
a.  Defloured, devirginated.

b.  Poured out ( water ).

فَضّ
فَضّ 1 ,
a.  Scattered, strewn about.

b.  Scattered band or company.

فَضَّة
فَضَّة 1t ,
a.  see 2t (c) .

فِضَّة
فِضَّة 2t , ( pl. فِضَض 7 ),
a.  Silver.

b.  Para ( coin ).

c.  ( pl. فِضَض 7 ,  فِضَاْض 23 ), Stony tract of land.

فِضِّيّ
فِضِّيّ 2yi ,
a.  Silver, silvery.

فَضَض
فَضَض 4 ,
a.  Splinters; bits, fragments.

b.  Drops, sprinklings.

مِفْضَضَة
مِفْضَضَة 20t ,
a.  see 45 .

فَاْضِضَة
فَاْضِضَة 21t , ( pl. فَوَاْضِضُ 41 ),
a.  Misfortune, calamity.

فِضَاْض
فِضَاْض 23 ,  فُضَاْض 24 ,
a.  see 4 (a) .

فَضِيْض
فَضِيْض 25 ,
a.  Broken.

b.  see 4 (a) .

c.  Sweet ( water ).

مِفْضَاْض
مِفْضَاْض 45 ,
a.  Harrow.

##### Türkçe

**فَضَّ**
**فَضَّ** U ( n. ac. **فَضّ** 1 ),
a. Kırdı; çözdü; (güçlüğü) çözdü.

b. (İnciyi) deldi, delik açtı.

c. Parçaladı, ayırdı, dağıttı, saçtı.

d. [ acc. &  'Ala ], Aralarında böldü, dağıttı, paylaştırdı.

e. (Gözyaşlarını) döktü, akıttı.

f. VIII (a)’ya bak.

**فَضَّضَ**
**فَضَّضَ** II ,
a. Gümüşledi, kapladı.

**تَفَضَّضَ**
**تَفَضَّضَ** V ,
a. Parçalandı, ayrıldı; dağıldı, saçıldı.

**اِنْفَضَضَ**
**اِنْفَضَضَ** VII ,
a. V’e bak.

b. Kırıldı, kırılmış oldu, koptu.

c. Aktı, koştu.

**اِفْتَضَضَ**
**اِفْتَضَضَ** VIII ,
a. Bekâretini bozdu.

b. (Suyu) döktü.

**فَضّ**
**فَضّ** 1 ,
a. Dağınık, etrafa saçılmış.

b. Dağınık bir topluluk veya cemaat.

**فَضَّة**
**فَضَّة** 1t ,
a. 2t (c)’ye bak.

**فِضَّة**
**فِضَّة** 2t , ( pl. **فِضَض** 7 ),
a. Gümüş.

b. Para (sikke).

c. ( pl. **فِضَض** 7 ,  **فِضَاْض** 23 ), Taşlı arazi parçası.

**فِضِّيّ**
**فِضِّيّ** 2yi ,
a. Gümüş, gümüşî.

**فَضَض**
**فَضَض** 4 ,
a. Kıymıklar; parçalar, kırıntılar.

b. Damlalar, serpiştirmeler.

**مِفْضَضَة**
**مِفْضَضَة** 20t ,
a. 45’e bak.

**فَاْضِضَة**
**فَاْضِضَة** 21t , ( pl. **فَوَاْضِضُ** 41 ),
a. Musibet, felaket.

**فِضَاْض**
**فِضَاْض** 23 ,  **فُضَاْض** 24 ,
a. 4 (a)’ya bak.

**فَضِيْض**
**فَضِيْض** 25 ,
a. Kırık.

b. 4 (a)’ya bak.

c. Tatlı (su).

**مِفْضَاْض**
**مِفْضَاْض** 45 ,
a. Tırmık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فضض
فَضَّ - يَفُضُّ - فَضَّة - انْفَضَّ - يَنْفَضُّ
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
فِضَّة - الفضة: على وزن " فـِعلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " فَضَّ - يَفُضُّ ": الفض بطريقة معينة في شيء معين: وهو اصطلاحاً اسم المعدن المعروف، ويبدو أن هذا الاسم اشتق من " لفض" وهو التشظي والتفرق والانكسار إلى قطع، وهي صفة معدن الفضة
انْفَضَّ - يَنْفَضُّ: على وزن " انفعل " من " فَضَّ - يَفُضُّ ": يقوم بفعل " فَضَّ - يَفُضُّ " بدافع ذاتي: ينكسر رباطه ويتفرق جمعه ويتشتت إلى قطع وأجزاء ملتصقة أو متناثرة بدافع ومؤثر من منشأ ذاتي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقطيع والتفريق إلى أجزاء صغيرة متباعدة"، وهي:
كَسَفَ - يَكْسِفُ، فَضَّ - يَفُضُّ، وَرَقَ - يَرِقُ، صَارَ - يَصُورُ (صَارَ - يَصِيْرُ) المتعدي، بَذَرَ - يَبْذُرُ، خَرْدَلَ - يُخَرْدِل
يفرق لفظاً:
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب
فَوَضَ - يَفْوِض + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه
انفضوا
 	﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين(159)﴾ آل عمران ﴿هم الذين يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا ولله خزائن السماوات والأرض ولكن المنافقين لا يفقهون(7)﴾ المنافقون
 	﴿وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها وتركوك قائما قل ما عند الله خير من اللهو ومن التجارة والله خير الرازقين(11)﴾ الجمعة
فضة - الفضة
الفضة﴿زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين والقناطير المقنطرة من الذهب والفضة والخيل المسومة والأنعام والحرث ذلك متاع الحياة الدنيا والله عنده حسن المآب(14)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا إن كثيرا من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس بالباطل ويصدون عن سبيل الله والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم(34)﴾ التوبة ﴿ولولا أن يكون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يكفر بالرحمان لبيوتهم سقفا من فضة ومعارج عليها يظهرون(33)﴾ الزخرف ﴿ويطاف عليهم بآنية من فضة وأكواب كانت قوارير(15) قوارير من فضة قدروها تقديرا(16)﴾ الإنسان ﴿عاليهم ثياب سندس خضر وإستبرق وحلوا أساور من فضة وسقاهم ربهم شرابا طهورا(21)﴾ الإنسان
مختار الصحاح
● [فضض] ف ض ض: الفَضَّ الكسر بالتفرقة وبابه رد و فَضَّ ختم الكتاب وفي الحديث ﴿لا يفضض الله فاك﴾ ولا تقل لا يفضض بضم الياء و انْفَضَّ الشيء انكسر و فَضَّ القوم فانْفَضُّوا أي فرقهم فتفرقوا وكل شيء تفرق فهو فَضَضٌ بفتحتين وأما الفِضَضُ بكسر الفاء فجمع الفِضَّةِ والفضة معروفة ولجام مُفَضَّضٌ أي مرصع بالفضة
الراغب
فض
- الفض: كسر الشيء والتفريق بين بعضه وبعضه، كفض ختم الكتاب، وعنه استعير: انفض القوم. قال الله تعالى: }وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها﴿[الجمعة/11]،﴾لا نفضوا من حولك{ [آل عمران/159]، والفضة اختصت بأدون المتعامل بها من الجواهر، ودرع فضفاضة، وفضفاض: واسعة.
ملخص اللسان:
1.     فَضَضْتُ الشيءَ أَفُضُّه فَضّاً، فهو مَفْضُوضٌ وفَضِيضٌ: كسرتُه  وفَرَّقْتُه
2.     وفَضَّ الخاتَمَ والخَتْمَ إِذا كَسره وفَتَحه
3.     ويقال: افْتَضَّ فلان جاريَتَه واقْتَضَّها إِذا افْتَرَعَها
4.     وتَفَضَّضَ القوم وانْفَضُّوا: تَفَرَّقُوا. وفي التنزيل: لانْفَضُّوا من حوْلِك،  أَي تفرَّقوا
5.     فَضَّ الماءَ وافْتَضَّه أَي صَبَّه،
6.     وفَضَّ الماءُ إِذا سالَ.
7.     ورجل فَضْفاضٌ: كثير العطاء، شُبِّه بالماء الفَضْفاض.
8.     وتَفَضْفَضَ بولُ الناقةِ إِذا انتشر على فخذيها.
9.     والفَضَضُ: المتفرِّق  من الماء والعَرَق؛
10.          معنى قوله قوارير من فضة أَصلُ القَوارِيرِ التي في الدنيا من  الرمل، فأَعلم اللّه فَضْلَ تلك القوارِيرِ أَن أَصلها من فِضَّة يُرى من  خارجها ما في داخلها؛ قال أَبو منصور: أَي تكون مع صَفاء قواريرها آمِنة  من الكسر قابلة للجبر مثل الفضة
لسان العرب
● - فضض: فَضَضْتُ الشيءَ أَفُضُّه فَضّاً، فهو مَفْضُوضٌ وفَضِيضٌ: كسرتُه  وفَرَّقْتُه، وفُضاضُه وفِضاضُه وفُضاضَتُه: ما تكسَّر منه؛ قال  النابغة:تَطيِرُ فُضاضاً بَيْنَها كلُّ قَوْنَسٍ،  ويَتْبَعُها مِنْهُم فَراشُ الحَواجِبِ  وفَضَضْت الخاتم عن الكتاب أَي كسرْتُه، وكل شيء كسرْتَه، فقد فضَضْتَه.  وفي حديث ذي الكِفْلِ: إِنه لا يَحِلُّ لك أَن تَفُضَّ الخاتَم؛ هو  كناية عن الوطْءِ. وفَضَّ الخاتَمَ والخَتْمَ إِذا كَسره وفَتَحه. وفُضاضُ  وفِضاضُ الشيء: ما تفرق منه عند كسرك إِياه. وانْفَضَّ الشيءُ: انكسر. وفي  حديث الحديبية: ثم جِئْتَ بهم لبَيْضَتِكَ تَفُضُّها أَي تَكْسِرُها؛  ومنه حديث معاذ في عذاب القبر: حتى يفض كل شيءٍ. وفي الدعاء: لا يَفْضُضِ  اللّهُ فاكَ أَي لا يَكْسِرْ أَسنانك، والفمُ ههنا الأَسنان كما يقال: سقَط  فوه، يعنون الأَسنان، وبعضهم يقول: لا يُفْضِ اللّهُ فاك أَي لا يجعله  فَضاء لا أَسنان فيه. قال الجوهري: ولا تقل لا يُفْضِضِ اللّه فاكَ، أَو  تقديره لا يكسر اللّه أَسنانَ فِيكَ، فحذف المضاف. يقال: فَضَّه إِذا  كسره؛ ومنه حديث النابغة الجعدي لما أَنشده القصيدة الرائية قال: لا يَفْضُضِ  اللّه فاك، قال: فعاش مائة وعشرين سنة لم تسقُط له سِنّ. وللإِفْضاءُ:  سُقوطُ الأَسنانِ من أَعْلى وأَسفَل، والقولُ الأَول أَكثر. وفي حديث  العباس بن عبد المطلب أَنه قال: يا رسول اللّه إِني أُريد أَن أَمْتَدِحَك،  فقال: قل لا يَفْضُضِ اللّهُ فاكَ، ثم أَنشده الأَبيات القافيَّة، ومعناه  لا يُسْقِطِ اللّهُ أَسنانَكَ، والفم يقوم مقام الأَسنان. وهذا من فَضِّ  الخاتَمِ والجمُوع وهو تَفْريقُها.  والمِفَضُّ  (* قوله «والمفض إلخ» كذا هو بالنسخ التي بأيدينا.)  والمِفْضاضُ: ما يُفَضُّ به مَدَرُ الأَرصِ المُثارةِ. والمِفَضَّةُ: ما يُفَضُّ  به المَدَرُ.  ويقال: افْتَضَّ فلان جاريَتَه واقْتَضَّها إِذا افْتَرَعَها.  والفَضَّةُ: الصخْرُ المَنْثُورُ بعضُه فوق بعض، وجمعه فِضاضٌ.  وتَفَضَّضَ القوم وانْفَضُّوا: تَفَرَّقُوا. وفي التنزيل: لانْفَضُّوا من حوْلِك،  أَي تفرَّقوا، والاسم الفَضَضُ. وتَفَضَّضَ الشيء: تفرَّقَ. والفَضُّ:  تفريقُكَ حَلْقةً من الناس بعد اجتماعهم، يقال: فضَضْتُهم فانْفَضُّوا أَي  فرَّقْتهم؛ قال الشاعر:  إِذا اجْتَمَعُوا فضَضْنا حُجرَتَيهِمْ،  ونَجْمَعُهم إِذا كانوا بَدادِ  وكلُّ شيءٍ تفرَّقَ، فهو فَضَضٌ. ويقال: بها فَضٌّ من الناس أَي نفَر  متفرِّقُون. وفي حديث خالد بن الوليد أَنه كتب إِلى مروانَ بن فارس: أَما  بعد فالحمد للّه الذي فَضَّ خَدَمَتَكُم؛ قال أَبو عبيد: معناه كسَر  وفرَّق جمعكم. وكل مُنكسر متفرِّق، فهو مُنْفَضٌّ. وأَصل الخَدَمةِ الخَلْخالُ  وجمعها خدامٌ، وقال شمر في قوله: أَنا أَولُ من فَضَّ خَدَمةَ العَجَم،  يريد كسرهم وفَرَّق جَمْعَهم. وكلُّ شيءٍ كَسَرْتَه وفرَّقته، فقد  فضَضْتَه. وطارَت عِظامُه فُضاضاً وفِضاضاً إِذا تطايَرَتْ عند الضرب، وقال  المؤرِّجُ: الفَضُّ الكسْرُ؛ وروى لخِداشِ بن زُهَيْر:  فلا تَحْسَبي أَنِّي تَبَدَّلْتُ ذِلَّةً،  ولا فَضَّني في الكُورِ بَعْدَكِ صائغُ  يقول: يأْبى أَن يُصاغَ ويُراضَ. وتَمْر فَضٌّ: متفرِّق لا يَلْزَقُ  بعضه ببعض؛ عن ابن الأَعرابي. وفَضَضْتُ ما بينهما: قَطَعْتُ.  وقال تعالى: قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً؛ يسأَل  السائلُ فيقول: كيف تكون القَوارِيرُ من فضة وجَوْهرُها غير جوهرها؟ قال  الزجاج: معنى قوله قوارير من فضة أَصلُ القَوارِيرِ التي في الدنيا من  الرمل، فأَعلم اللّه فَضْلَ تلك القوارِيرِ أَن أَصلها من فِضَّة يُرى من  خارجها ما في داخلها؛ قال أَبو منصور: أَي تكون مع صَفاء قواريرها آمِنة  من الكسر قابلة للجبر مثل الفضة، قال: وهذا من أَحسن ما قيل فيه. وفي حديث  المسيب: فقبض ثلاثة أَصابع من فضة فيها من شعر، وفي رواية: من فضة أَو  قُصَّة، والمراد بالفضة شيء مَصُوغٌ منها قد ترك فيه الشعر، فأَمّا بالقاف  والصاد المهملة في الخُصْلةُ من الشعر.  وكلُّ ما انْقَطع مع شيءٍ أَو تفرَّق: فَضَضٌ. وفي الحديث عن عائشة، رضي  اللّه عنها، قالت لمروان: إِنَّ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم،  لَعَنَ أَباكَ وأَنتَ في صُلْبه فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه؛ قال ثعلب:  معناه أَي خرجت من صُلْبه مُتَفَرِّقاً، يعني ما انْفَضَّ من نُطْفَةِ الرجل  وتَرَدَّدَ في صُلْبه، وقيل في قولها فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه: أَرادت  إِنكَ قِطْعة منها وطائفة منها. وقال شمر: الفُضُضُ اسم ما انْفَضَ أَي  تفرَّق، والفُضاضُ نحوه. وروى بعضهم هذا الحديث فُظاظةٌ، بظاءين، من  الفَظِيظِ وهو ماءُ الكَرِشِ، وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: افْتَظَظْتُ  الكَرِشَ اعْتَصَرْتُ ماءَها، كأَنه عُصارةٌ من اللَّعْنَةِ أَو فُعالةٌ  من الفَظِيظِ ماء الفحل أَي نُطْفَةٌ من اللَّعنةِ.  والفَضِيضُ من النَّوَى: الذي يُقْذَفُ من الفم. والفَضِيضُ: الماءُ  العَذْبُ، وقيل: الماءُ السائل، وقد افْتَضَضْته إِذا أَصبته ساعةَ يخرج.  ومكان فَضِيض: كثير الماء. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: أَنه سئل عن رجل  قال عن امرأَة خطبها: هي طالق إِن نكَحْتُها حتى آكلَ الفَضِيضَ؛ هو  الطَّلْع أَولَ ما يظهر. والفَضِيضُ أَيضاً في غير هذا: الماء يخرج من العين  أَو ينزل من السحاب، وفَضَضُ الماء: ما انتشر منه إِذا تُطُهِّرَ به.  وفي حديث غَزاةِ هَوازِنَ: فجاء رجل بنُطْفةٍ في إِداوَةٍ فافْتَضَّها  أَي صَبَّها، وهو افْتِعالٌ من الفَضِّ، ويروى بالقاف، أَي فتح رأْسها.  ويقال: فَضَّ الماءَ وافْتَضَّه أَي صَبَّه، وفَضَّ الماءُ إِذا سالَ.  ورجل فَضْفاضٌ: كثير العطاء، شُبِّه بالماء الفَضْفاض.  وتَفَضْفَضَ بولُ الناقةِ إِذا انتشر على فخذيها. والفَضَضُ: المتفرِّق  من الماء والعَرَق؛ وقول ابن مَيّادةَ:  تَجْلُو بأَخْضَرَ من فُروعِ أَراكةٍ،  حَسَن المُنَصَّبِ كالفَضِيضِ البارِدِ  قال: الفَضِيضُ المتفرِّقُ من ماءِ المطرِ والبَرَدِ. وفي حديث عمر:  أَنه رَمى الجَمْرَةَ بسبع حَصَياتٍ ثم مضَى فلما خرج من فَضَضِ الحَصى  أَقبل على سُلَيْم ابن رَبيعةَ فكلَّمه؛ قال أَبو عبيد: يعني ما تفرَّق منه،  فَعَلٌ بمعنى مَفْعُول، وكذلك الفَضِيضُ. وناقة كثيرةُ فَضِيضِ اللبن:  يَصِفُونها بالغَزارةِ، ورجل كثير فَضِيض الكلام: يصفونه بالكَثارة.  وأَفَضَّ العَطاءَ: أَجْزَلَه.  والفِضَّةُ من الجواهر: معروفة، والجمع فِضَضٌ. وشيءٌ مُفَضَّضٌ:  مُمَوَّه بالفضة أَو مُرَصَّعٌ بالفضة. وحكى سيبويه: تَفَضَّيْتُ من الفضة،  أَراد تَفَضَّضْت؛ قال ابن سيده: ولا أَدري ما عنَى به أَتخذْتُها أَم  استعملتُها، وهو من تحويل التضعيف. وفي حديث سعيد بن زيد: لو أَنَّ أَحدَكم  انْفَضَّ مما صُنِعَ بابن عَفَّان لَحَقَ له أَن يَنْفَضّ؛ قال شمر: أَي  يَنْقَطِعَ ويتفرّق، ويروى يَنْقَضّ، بالقاف، وقد انْفَضَّتْ أَوصالُه إِذا  تفرَّقت؛ قال ذو الرمة:  تَكادُ تَنْفَضُّ منهنَّ الحَيازِيمُ  وفَضّاضٌ: اسم رجل، وهو من أسماء العرب. وفي حديث أم سلمة قالت: جاءت  امرأَة إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقالت: إِن ابْنتي  توُفِّيَ عنها زوجُها وقد اشْتَكَتْ عَيْنَها، أَفَتَكْحُلُها؟ فقال رسول اللّه،  صلّى اللّه عليه وسلّم: لا مرتين أَو ثلاثاً إِنما هي أَربعةَ أَشهر  وعَشْراً وقد كانت إِحْداكنَّ في الجاهلية تَرْمي بالبَعَرة على رأْس الحول؛  قالت زينبُ بنتُ أُم سلَمَة: ومعنى الرمي بالبعرة أَنَّ المرأَة كانت  إِذا توُفِّيَ عنها زوجها حِفْشاً ولَبِسَتْ شَرَّ ثِيابِها ولم تَمَسَّ  طِيباً حتى تَمُرَّ بها سنةٌ، ثم تُؤْتَى بدابّةٍ حمارٍ أَو شاةٍ أَو طائر  فَتَفْتَضُّ بها فقَلَّما تَفْتَضُّ بشيءٍ إِلا ماتَ ثم تخرج فتُعْطَى  بعرةً فَتَرْمي بها؛ وقال ابن مسلم: سأَلت الحجازيين عن الافْتِضاضِ فذكروا  أَن المعتدَّة كانت لا تَغْتَسِل ولا تَمَسُّ ماء ولا تَقْلِمُ ظُفْراً  ولا تَنْتِفُ من وجهها شعراً، ثم تخرج بعد الحوْلِ بأَقْبَحِ مَنْظَرٍ،  ثم تَفْتَضُّ بطائر وتَمْسَحُ به قُبُلَها وتَنْبِذُه فلا يكاد يَعِيشُ  أَي تكسِرُ ما هي فيه من العِدَّة بذلك؛ قال: وهو من فَضَضْتُ الشيءَ إِذا  كسَرْتَه كأَنها تكون في عِدَّةٍ من زوجها فتكسر ما كانت فيه وتخرج منه  بالدابة؛ قال ابن الأَثير: ويروى بالقاف والباء الموحدة، قال أَبو منصور:  وقد روى الشافعي هذا الحديث غير أَنه روى هذا الحرف فَتَقْبِضُ، بالقاف  والباء المعجمة بواحدة والصاد المهملة، وهو مذكور في موضعه.  وأَمرهم فَيْضُوضَى بينهم وفَيْضُوضاء بينهم وفَيْضِيضَى وفَيْضيضاء  وفَوْضُوضَى وفَوْضُوضاء بينهم؛ كلها عن اللحياني.  والفَضْفَضَةُ: سَعةُ الثوبِ والدِّرْعِ والعَيْشِ. ودِرْعٌ فَضْفاضٌ  وفَضْفاضةٌ وفُضافِضَةٌ: واسِعةٌ، وكذلك الثوبُ؛ قال عمرو بن مَعْدِ  يكَرِب:وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ فضْفاضةً،  كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ  وقَمِيصٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ؛ وفي حديث سطيح:  أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ  أَراد واسع الصدر والذراع فكنى عنه بالرداء والبدن، وقيل: أَراد كثرة  العطاء. ومنه حديث ابن سيرين قال: كنت مع أَنَس في يوم مطر والأَرض  فَضْفاضٌ أَي قد عَلاها الماء من كثرة المطر. وقد فَضْفَضَ الثوبَ والدِّرْعَ:  وَسَّعَهما؛ قال كثيِّر:  فنَبَذْتُ ثَمَّ تَحِيَّةً، فأَعادَها  غَمْرُ الرِّداءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبالِ  والفَضْفاضُ: الكثيرُ الواسعُ؛ قال رؤبة:  يَسْعُطْنَه فَضْفاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ  وعَيْشٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ. وسَحابةٌ فَضْفاضةٌ: كثيرة الماء. وجارِيةٌ  فَضْفاضة: كثيرة اللحم مع الطُّولِ والجسم؛ قال رؤبة:  رَقْراقةٌ في بُدْنِها الفَضْفاضِ  الليث: فلان فُضاضةُ ولد أَبيه أَي آخرهم؛ قال أَبو منصور: والمعروف  فلان نُضاضةُ ولدِ أَبيه، بالنون، بهذا المعنى.  الفراء: الفاضّةُ الدّاهِيةُ وهنّ الفواضُّ.
مقاييس اللغة:
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
القاموس المحيط:
الفَضُّ الكسرُ بالتَّفْرِقةِ، وفَكُّ خاتَمِ الكِتابِ، والنَّفَرُ المُتَفَرِّقُونَ. والمِفَضَّةُ والمِفْضَاضُ ما يُفَضُّ به المَدَرُ. والفُضَاضُ، بالضم ما تَفَرَّقَ من الشيء عندَ الكسر، ويُكْسَرُ، وع. وككَتَّانٍ لَقَبُ مَوْأَلَةَ بنِ عامِرِ بن مالِكٍ. والفَضَضُ، محرَّكةً ما انْتَشَرَ من الماء إذا تُطُهِّرَ به،
كالفَضِيضِ، وكلُّ مُتَفَرِّقٍ ومُنْتَشِرٍ، ومنه قولُ عائشةَ رضي الله تعالى عنها لِمَرْوَانَ: فَأنْتَ فَضَضٌ من لَعْنَةِ اللهِ. ويُرْوَى: فُضُضٌ، كعُنُقٍ وغُرابٍ، أي: قِطْعَةٌ منها. والفَضِيضُ: الماء العَذْبُ أو السائِلُ، والطَّلْعُ أولَ ما يَطْلُعُ، ط وكلُّ مُتَفَرِّقٍ ط والفِضَّةُ: م. وقوله تعالى: " قَواريرَ من فِضَّةٍ " ، أي: تكونُ مع صفاء قواريرِها آمِنَةً من الكسرِ، قابلةً للجَبْرِ. والفِضَّةُ: الحَرَّة الشاهِقَةُ، وتُفْتَحُ ج: فِضَضٌ وفِضاضٌ. وفِضاضُ الجِبالِ: الصَّخْرُ المَنْثُورُ بعضُهُ على بعضٍ.
والفاضَّةُ: الداهِيَةُ ج: فَواضٌّ.ودِرْعٌ فَضْفَاضٌ وفَضْفَاضَةٌ: واسِعَةٌ. والفَضْفَاضَةُ: الجارِيَةُ اللَّحِيمَةُ الجَسيمةُ الطويلةُ. وافْتَضَّهَا: افْتَرَعَها، الماءَ: صَبَّهُ شيئاً بعدَ شيء، أو أصابَهُ ساعَةَ يَخْرُجُ، المرأةُ: كسَرَتْ عِدَّتَها بِمَسِّ الطِّيبِ، أو بغَيْرِهِ، أو دَلَكَتْ جَسَدَهَا بدابَّةٍ أو طَيْرٍ ليكونَ ذلك خُروجاً عن العِدَّةِ، أو كانَتْ من عادَتِهِمْ أنْ تَمْسَحَ قُبُلَها بطائِرٍ وتَنْبِذَهُ، فلا يكادُ يَعيشُ..
والفَضْفَضَةُ: سَعَةُ الثَّوْبِ والدِّرْعِ والعَيْشِ.
تاج العروس:
والفَضْفَاضَةُ : الجَارِيَةُ اللَّحِيمَةُ الجَسِيمَةُ : الطَّوِيلَةُ " . قال رُؤْبَةُ :
" أَزمانَ ذَاتُ الكَفَل الرَّضْرَاضِ
" رَقْراقَةٌ في بُدْنِها الفَضْفَاضِ " وافْتَضَّها : افْتَرَعَها " مِثْلُ اقْتَضَّهَا بالقَافِ . افْتَضَّ " الماءَ : صَبَّه شَيْئاً بَعْدَ شَيْءٍ " . ومنه حَدِيثُ غَزْوَةِ هَوَازِنَ : " فَجَاءَ رَجُلٌ بنُطْفَةٍ من إِدَاوَةٍ فافْتَضَّهَا فأَمَرَ بها رَسُولُ اللهِ صَلَّى الله عليه وسلَّم فصُبَّتْ في قَدَحٍ فتَوَضَّأْنا كُلُّنَا " ويُرْوَى بالقَافِ أَيضاً أَي فَتَحَ رَأْسَهَا . " أَو " افْتَضَّهُ : " أَصَابَهُ ساعَةَ يَخْرُجُ " كما في الصّحاح أَيْ من العَيْنِ أَوْ يَصُوبُ من السَّحَابِ . افتَضَّت " المَرْأَةُ : كَسَرَتْ عِدَّتَهَا بمَسِّ الطِّيب أَوْ بغَيْرِه " كقَلْمِ الظُّفرِ أَو نَتْفِ الشَّعرِ من الوَّجْهِ " أَو دَلَكَتْ جَسَدَها بدَابَّةٍ أَو طَيْرٍ لِيَكُونَ ذلِكَ خُرُوجاً عن العِدَّةِ أَوْ كَانَتْ مِنْ عادَتِهم أَنْ تَمْسَح قُبُلَها بطَائِرٍ وتَنْبِذَه فلا يَكَادُ يَعِيشُ " . وفي حَدِيثِ أُمِّ سلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ : " جَاءَت امرأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ فقَالَت : إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عنها زَوْجُهَا وقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَتَكْحُلُهُما ؟ فقالَ : لا مَرَّتَيْنِ أَو ثَلاثاً إِنَّمَا هي أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وعَشْراً . وقد كَانَت إِحْدَاكُنَّ تَرْمِي بالبَعرَةِ على رأْسِ الحَوْلِ " ومَعْنَى الرَّمْيِ بالبَعرَة أَنَّ المَرْأَةَ كانَتْ إِذَا تُوُفِّيَ عنها زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشاً ولَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا حَتَّى تَمُرَّ بها سَنَةٌ ثمّ تُؤْتَة بدَابَّةٍ : شَاةٍ أَو طائِرٍ فتَفْتَضُّ بها فقَلَّمَا تَفْتَضُّ بشَيْءٍ إِلاّ ماتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فتُعْطَى بَعرَةً فتَرْمِي بِهَا . وقال ابنُ مُسْلِمٍ : سَأَلْتُ الحِجَازِيِّينَ عن الافْتِضاضِ فذَكَرُوا أَنَّ المُعْتَدَّةَ كانَتْ لا تَغْتَسِلُ ولا تَمَسُّ مَاءً ولا تَقْلِمُ ظُفراً ولا تَنْتِفُ من وَجْهِهَا شَعراً ثُمَّ تَخْرُجُ بَعْدَ الحَوْلِ بأَقْبَحِ مَنْظَرٍ ثمّ تَفْتَضُّ بطائِرٍ تَمْسَحُ به قُبُلَها وتَنْبِذُه فلا يَكَادُ يَعِيشُ . أَي تَكْسِرُ مَا هي فيه مِنَ العِدَّة بذلِكَ قَال : وهو مِنْ العِدَّة بذلِكَ قَالَ : وهو مِنْ فَضَضْتُ الشَّيْءَ أَي كَسَرْتُهُ كَأَنَّهَا تَكُونُ في عِدَّةٍ من زَوْجِهَا فتَكْسِرُ مَا كَانَتْ فيه وتَخْرُجُ منه بالدَّابَّةِ . قال ابنُ الأَثِيرِ : ويُرْوَى بالقَافِ والبَاءِ المُوَحَّدَةِ . وقال الأَزْهَرِيُّ : وقد رَوَى الشافِعِيُّ هذَا الحَدِيثَ غَيْرَ أَنَّه رَوَى هذَا الحَرْفَ بالقَافِ والضَّادِ أَي من القَبْضِ وهو الأَخْذُ بأَطْرافِ الأَصَابِعِ . " والفَضْفَضَةُ : سَعَةُ الثَّوْبِ والدِّرْعِ والعَيْشِ " : يُقَالُ : ثَوْبٌ فَضْفَاضٌ وعَيْشٌ فَضْفَاضٌ ودِرْع فَضْفَاضَةٌ أَي وَاسِعَةٌ . كما في الصّحاح . وفي حَدِيثِ سَطِيح :
" أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّدَاءِ والبَدَنِ أَرادَ : وَاسِعَ الصَّدْرِ والذِّرَاعِ فكَنَى عَنْهُ بالرِّدَاءِ والبَدَنِ وقِيلَ أَرادَ كَثْرَةَ العَطَاءِ
ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : المَفْضُوضُ : المَكْسُورُ كالفَضِيضِ وهو المُفَرَّقُ أَيْضاً :
والفُضَاضَةُ كثُمَامَةٍ : الفُضَاضُ . وفي حَدِيثِ ذِي الكِفْلِ : " لا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَفُضُّ الخَاتَمَ " وهو كِنَايَةٌ عن الوَطْءِ . وانْفَضَّ الشَّيْءُ : انْكَسَرَ وقِيلَ : تَفَرَّقَ . وانْفَضَّ القَوْمُ : تَفَرَّقُوا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وفي الحَدِيث : " لَوْ أَنَّ أَحَداً انْفَضَّ انْفِضَاضاً مِمَّا صُنِعَ بابْن عَفَّانَ لَحَقَّ لَهُ " أَيْ انْقَطَعَتْ أَوْصَالُه وتَفَرَّقَتْ جَزَعاً وحَسْرَةً . قال ذُو الرُّمَّةِ :
" تَكَادُ تَنْفَضُّ مِنْهُنَّ الحَيَازِيمُ أَي تَنْقَطعُ . ويُرْوَى الحَدِيثُ بالقَافِ أَيْضاً . وتَفَضَّضَ القَوْمُ : تَفَرَّقُوا كانْفَضُّوا وكَذلِكَ تَفَضَّضَ الشَّيْءُ إِذا تَفَرَّقَ . وطَارَتْ عِظَامُه فِضَاضاً إِذَا تَطَايَرَتْ عِنْدَ الضَّرْبِ . وتَمْرٌ فَضٌّ : مُتَفَرّقٌ لا يَلْزَقُ بَعْضُه ببَعْضٍ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وفَضَضْتُ مَا بَيْنَهُمَا : قَطَعْتُ . والفَضِيضُ من النَّوَى : الَّذِي يُقْذَفُ من الفَمِ . ومَكَانٌ فَضِيضٌ : كَثِيرُ المَاءِ . وفَضَّ المَاءُ : سَالَ . وفَضَّهُ : صَبَّهُ . ورَجُلٌ فَضْفَاضٌ : كَثِيرُ العَطَاءِ . شُبِّهَ بالمَاءِ الفَضْفَاضِ . وتَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ إِذا انْتَشَرَ على فَخِذَيْهَا . ونَاقَةٌ كَثِيرَةُ فَضِيضِ اللَّبَنِ . ويَصِفُونَهَا بالغَزَارَةِ . ورَجُلٌ كَثِيرُ فَضِيضِ الكَلاَمِ . يَصِفُونَه بالكَثَارَة . وأَفَضَّ العَطَاءَ : أَجْزَلَهُ . وشَيْءٌ مُفَضَّضٌ : مُمَوَّهٌ بالفِضَّةِ . ولِجَامٌ مُفَضَّضٌ : مُرَصَّعٌ بالفِضَّة . نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وحَكَى سِيبَوَيْه : تَفَضِّيْت من الفِضَّة أَرادَ تَفَضَّضْتُ . قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي ما عَنَى به اتَّخَذْتُهَا أَمْ اسْتَعْمَلْتُهَا وهو من مُحَوّلِ التَّضْعِيف . ودِرْعٌ فُضَافِضَةٌ أَي وَاسِعَةٌ . وأَرْضٌ فَضْفَاضٌ : قد عَلاَهَا المَاءُ من كَثْرَةِ المَطَرِ . وفَضْفَضَ الثَّوْبَ والدِّرْعَ : وَسَّعَهُمَا . قال كُثَيِّرٌ :
فنَبَذْتُ ثُمَّ تَحِيَّةً فأَعادَهَا ... غَمْرُ الرِّدَاءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبَالِ والفَضْفاضُ : الكَثِيرُ الوَاسِعُ . قال رُؤْبَةُ :
" يَسْعُطْنَهُ فَضْفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ وسَحَابَةٌ فَضْفَاضَةٌ : كَثِيرةُ المَطَرِ . وقال اللَّيْثُ : فُلانٌ فُضَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ أَي آخِرُهُم . وقال الأَزْهَرِيُّ : والمَعْرُوفُ : نُضَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ بالنُّون بهذَا المَعْنَى . وفَضَّ المالَ على القَوْمِ : فَرَّقَهُ . وفَضَّ اللهُ فاهُ وأَفَضَّهُ . وقد تَقَدَّمَ إِنْكَارُ الجَوْهَرِيّ إِيَّاهُ ونَقَلَهُ ابنُ القَطَّاع هكَذَا . وخَرَزٌ فَضٌّ : مُنْتَثَرٌ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيّ . وكمُحَدِّثٍ أَبُو الحَسَنِ عَلِيُّ ابنُ أَحْمَدَ بنِ عَلِيٍّ المُفَضِّضُ الشَّرْوَانِيّ كَتَبَ عنه أَبو طَاهِرٍ السِّلَفِيّ في مُعْجَمِ السَّفَرِ وأَثْنَى عَليه

##### Türkçe

فضض
**فَضَّ** - **يَفُضُّ** - **فَضَّة** - **انْفَضَّ** - **يَنْفَضُّ**
**فَضَّ - يَفُضُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kırar ve yırtar ve toplamını ayırır ve onu yapışık veya dağınık yırtıklar ve parçalar hâline dağıtır
**فِضَّة - الفضة**: “**فـِعلة**” vezninde, “**فَضَّ - يَفُضُّ**”dan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: belirli bir şeyde belirli bir tarz üzere **الفض**: ve o, ıstılahta bilinen madenin adıdır; ve görünür ki bu ad “**لفض**”dan türetilmiştir; o da parçalanma ve ayrılma ve kırılma ile parçalara (dönüşme)dir; ve bu, gümüş madeninin sıfatıdır
**انْفَضَّ - يَنْفَضُّ**: “**انفعل**” vezninde, “**فَضَّ - يَفُضُّ**”dan: “**فَضَّ - يَفُضُّ**” fiilini özsel bir saikle yapar: bağı kırılır ve toplamı ayrılır ve özsel bir kaynaktan gelen bir saik ve etkiyle yapışık veya dağınık parçalar ve kısımlar hâline dağılır

Ve lafız, “küçük, birbirinden uzak parçalara kesip ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَسَفَ - يَكْسِفُ**، **فَضَّ - يَفُضُّ**، **وَرَقَ - يَرِقُ**، **صَارَ - يَصُورُ** (**صَارَ - يَصِيْرُ**) müteaddî, **بَذَرَ - يَبْذُرُ**، **خَرْدَلَ - يُخَرْدِل**

Lafız bakımından ayırır:
**فَاضَ - يَفِيْضُ** + sıvı veya su + kabından: çekilir ve akar ve sıvı, onu içeren kaptan veya mecradan çevresine doğru çıkar
**فَضَا - يَفْضُو** (**فَضِيَ - يفْضى**) + mekân veya şey veya varlık: içinde eşya veya engeller veya mâni‘ler olarak hiçbir şey bulunmayan, boş, ferah, geniş olur
**فَضَّ - يَفُضُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kırar ve yırtar ve toplamını ayırır ve onu yapışık veya dağınık yırtıklar ve parçalar hâline dağıtır
**وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ** + bir varlık + bir varlığa veya şeye: korku ve gözetme ile ona hızlıca gider
**فَوَضَ - يَفْوِض** + bir varlık + bir varlıkta: onun içine girer ve onunla ortaklaşır

**انفضوا**
 	﴿Allah’tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın; eğer kaba, katı yürekli olsaydın elbette çevrenden dağılır giderlerdi; öyleyse onları affet, onlar için bağışlanma dile, iş hakkında onlarla istişare et; azmettiğin zaman da Allah’a tevekkül et; şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever (159)﴾ Âl-i İmrân ﴿Onlar, “Allah’ın Resûlü’nün yanında bulunanlara infak etmeyin ki dağılıp gitsinler” diyenlerdir; hâlbuki göklerin ve yerin hazineleri Allah’ındır; fakat münafıklar anlamazlar (7)﴾ el-Münâfikûn
 	﴿Bir ticaret veya bir eğlence gördüklerinde ona dağılıp gittiler ve seni ayakta bıraktılar; de ki: “Allah katında olan, eğlenceden de ticaretten de hayırlıdır”; Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır (11)﴾ el-Cum‘a

**فضة - الفضة**
**الفضة** ﴿İnsanlara, kadınlardan, oğullardan, yığılmış yığın yığın altın ve **الفضة**den, salma atlardan, davarlardan ve ekinden şehvetlerin sevgisi süslü gösterildi; bu, dünya hayatının metaıdır; Allah katında ise güzel dönüş yeri vardır (14)﴾ Âl-i İmrân ﴿Ey iman edenler! Şüphesiz hahamlardan ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını bâtıl ile yerler ve Allah yolundan alıkoyarlar; ve altın ve **الفضة** biriktirip de onu Allah yolunda harcamayanlar: onları elem verici bir azapla müjdele (34)﴾ et-Tevbe ﴿İnsanlar tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân’ı inkâr eden kimseler için evlerine **فضة**den tavanlar ve üzerinde çıkacakları merdivenler yapardık (33)﴾ ez-Zuhruf ﴿Üzerlerinde **فضة**den kaplar ve kadehler dolaştırılır (15); **فضة**den billurlar; onları ölçüp biçerek takdir etmişlerdir (16)﴾ el-İnsân ﴿Üstlerinde yeşil ince ipek ve kalın ipek elbiseler; ve **فضة**den bileziklerle süslendiler; Rableri de onlara tertemiz bir içecek içirdi (21)﴾ el-İnsân

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فضض**] **ف ض ض**: **الفَضَّ** ayırarak kırmadır; babı **رد**’dür. Ve **فَضَّ** kitabın mührünü (açtı). Hadiste: ﴿**لا يفضض الله فاك**﴾ ve “**لا يفضض**” (şeklinde) **الياء**’yı zamme ile söyleme. Ve **انْفَضَّ** şey: kırıldı. Ve **فَضَّ** kavmi, böylece **انْفَضُّوا**; yani onları ayırdı da ayrıldılar. Ve her ayrılan şey **فَضَضٌ**dur, iki fetha ile. Ama **الفِضَضُ**, **الفاء**’nın kesri ile, **الفِضَّةِ**’nin cem‘idir. Ve **الفضة** bilinir. Ve **مُفَضَّضٌ** gem: yani **الفضة** ile kakmalı/süslü.

er-Râgıb
**فض**
- **الفض**: şeyin kırılması ve onun bir kısmı ile bir kısmı arasının ayrılmasıdır; kitabın mührünü **كفض ختم الكتاب** gibi. Ve ondan istiâre edildi: **انفض القوم**. Allah Teâlâ dedi: }**وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها**﴿[el-Cum‘a/11]،﴾**لا نفضوا من حولك**{ [Âl-i İmrân/159]. Ve **الفضة**, cevherlerden onunla muamele edilenin daha aşağısına tahsis edildi. Ve **درع فضفاضة**; ve **فضفاض**: geniş.

Lisân’ın özeti:
1.     **فَضَضْتُ الشيءَ أَفُضُّه فَضّاً**: o hâlde o **مَفْضُوضٌ** ve **فَضِيضٌ**dur: onu kırdım ve onu ayırdım
2.     Ve **فَضَّ الخاتَمَ والخَتْمَ**: onu kırdığı ve açtığı zaman
3.     Ve denir: **افْتَضَّ** falan, câriyesini; ve **اقْتَضَّها**: onu bekâretini giderdiği zaman
4.     Ve **تَفَضَّضَ القوم** ve **انْفَضُّوا**: ayrıldılar. Tenzîlde: **لانْفَضُّوا من حوْلِك**; yani ayrılırlardı
5.     **فَضَّ الماءَ** ve **افْتَضَّه**: yani onu döktü,
6.     Ve **فَضَّ الماءُ**: aktığı zaman.
7.     Ve bir adam **فَضْفاضٌ**: çok veren; **الماء الفَضْفاض**a benzetildi.
8.     Ve **تَفَضْفَضَ بولُ الناقةِ**: uylukları üzerine yayıldığı zaman.
9.     Ve **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağınık olan;
10.          **قوارير من فضة** sözünün mânası: dünyadaki **القَوارِيرِ**in aslı kumdandır; böylece Allah, o **القَوارِيرِ**in faziletini, aslının **فِضَّة**den olduğunu—dışından içindekinin görüldüğünü—bildirdi; Ebû Mansûr dedi: yani **قواريرها**nın saflığı ile birlikte kırılmadan emin, gümüş gibi onarımı kabul edici olur

Lisânü’l-‘Arab

● - **فضض**: **فَضَضْتُ** şeyi **أَفُضُّه** **فَضّاً**; o da **مَفْضُوضٌ** ve **فَضِيضٌ**dur: onu kırdım ve onu dağıttım; ve onun **فُضاضُه**’u ve **فِضاضُه**’u ve **فُضاضَتُه**’u: ondan kırılan şeydir; **النابغة** dedi ki:
“Aralarında her bir miğfer, **فُضاضاً** olarak uçar,
ve onlardan kaşların kelebekleri onu takip eder.”
Ve **فَضَضْتُ** yüzüğü kitaptan, yani onu kırdım; ve her şeyi ki onu kırdın, artık onu **فضَضْتَه**. Ve **ذو الكِفْل** hadîsinde: “Şüphesiz sana helâl olmaz ki **تَفُضَّ** yüzüğü”; o, cimaa dair bir kinayedir. Ve **فَضَّ** yüzüğü ve mührü, onu kırdığı ve onu açtığı zaman. Ve şeyin **فُضاضُ**’ı ve **فِضاضُ**’ı: onu kırman esnasında ondan ayrılan şeydir. Ve şey **انْفَضَّ**: kırıldı. Ve **الحديبية** hadîsinde: “Sonra onları senin yumurtana getirdin, onu **تَفُضُّها**”, yani onu kırarsın; ve ondan **معاذ**’ın kabir azabına dair hadîsi: “ta ki her şeyi **يفض** edinceye kadar.” Ve duada: “Allah senin ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”, yani dişlerini kırmasın; ve ağız burada dişlerdir, “ağzı düştü” denildiği gibi; dişleri kastederler. Ve bazısı der ki: “Allah senin ağzını **يُفْضِ** etmesin”, yani onu diş bulunmayan **فَضاء** yapmasın. **الجوهري** dedi: “Ve ‘Allah senin ağzını **يُفْضِضِ** etmesin’ deme”; yahut takdiri: “Allah, senin içindeki dişleri kırmasın”; böylece muzafı hazfetti. Denir: onu **فَضَّه** etti, onu kırdığı zaman; ve ondan **النابغة الجعدي** hadîsi: kendisine **الرائية** kasidesini okuduğunda dedi ki: “Allah senin ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; dedi ki: böylece yüz yirmi yıl yaşadı, ona bir diş düşmedi. Ve **الإِفْضاءُ**: dişlerin üstten ve alttan düşmesidir; birinci söz daha çoktur. Ve **العباس بن عبد المطلب** hadîsinde: dedi ki: “Ey Allah’ın Resulü, ben seni medhetmek istiyorum”; dedi ki: “Söyle: Allah senin ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; sonra ona kafiyeli beyitleri okudu; manası: Allah dişlerini düşürmesin; ve ağız, dişlerin yerine geçer. Ve bu, **فَضِّ الخاتَمِ** ve toplulukların (dağıtılmasının) cümlesindendir; o da onları ayırmaktır.

Ve **المِفَضُّ**
(* “والمفض إلخ” sözü: elimizdeki nüshalarda böyledir.)
Ve **المِفْضاضُ**: kabartılmış ekin toprağının keseklerini kendisiyle **يُفَضُّ** edilen şeydir. Ve **المِفَضَّةُ**: keseklerin kendisiyle **يُفَضُّ** edildiği şeydir.

Ve denir: falan, cariyesini **افْتَضَّ** etti ve onu **اقْتَضَّ** etti; onu bekâretini bozduğu zaman.

Ve **الفَضَّةُ**: kayaların, bazısının bazısının üstünde olacak şekilde saçılmış olanıdır; çoğulu **فِضاضٌ**dur.

Ve kavim **تَفَضَّضَ** etti ve **انْفَضُّوا**: dağıldılar. Ve tenzilde: “**لانْفَضُّوا** من حوْلِك”, yani dağılırlardı; isim **الفَضَضُ**dur. Ve şey **تَفَضَّضَ**: dağıldı. Ve **الفَضُّ**: insanların bir halkasını, toplanmalarından sonra senin dağıtmandır; denir: onları **فضَضْتُهم** ettim de **انْفَضُّوا**, yani onları dağıttım; şair dedi ki:
“Toplandıklarında, onların iki odacığını **فضَضْنا**,
ve dağınık olduklarında onları toplarız.”
Ve her şey ki dağıldı, o **فَضَضٌ**dur. Ve denir: orada insanlardan **فَضٌّ** vardır, yani dağınık bir grup. Ve **خالد بن الوليد** hadîsinde: **مروانَ بن فارس**’a yazdı: “Bundan sonra: hamd, sizin **خَدَمَتَكُم**’u **فَضَّ** eden Allah’adır”; **أَبو عبيد** dedi: manası, sizin cem’inizi kırdı ve dağıttı. Ve her kırılmış dağılmış şey, o **مُنْفَضٌّ**dur. Ve **الخَدَمةِ**’nin aslı halhaldır; çoğulu **خدامٌ**dur. Ve **شمر** onun sözünde dedi: “Ben, Acem’in **خَدَمةَ**sini **فَضَّ** edenin ilkiyim”; onların kırılmasını ve cem’lerinin dağıtılmasını ister. Ve her şeyi ki onu kırdın ve onu dağıttın, artık onu **فضَضْتَه**. Ve kemikleri **فُضاضاً** ve **فِضاضاً** olarak uçtu; vurma esnasında sıçradığı zaman. Ve **المؤرِّجُ** dedi: **الفَضُّ** kırmadır; **خِداشِ بن زُهَيْر**’e rivayet edildi:
“Beni zillete dönüştürdüğümü sanma,
ve senden sonra eyerin içinde bir kuyumcu beni **فَضَّ** etmedi.”
Der ki: dövülmeyi ve yumuşatılmayı reddeder. Ve **تَمْر فَضٌّ**: dağınık, bazısı bazısına yapışmaz; **ابن الأَعرابي**’den. Ve ikisinin arasını **فَضَضْتُ**: kestim.

Ve Allah تعالى dedi: “**قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً**”; soran sorar da der ki: cam kaplar nasıl gümüşten olur, cevheri onun cevheri değilken? **الزجاج** dedi: “**قوارير من فضة**” sözünün manası: dünyadaki cam kapların aslı kumdandır; Allah, o cam kapların faziletini bildirdi: asılları gümüştendir; dışından içindekinin görüldüğü (şekilde). **أَبو منصور** dedi: yani cam kaplarının saflığıyla beraber, kırılmadan emin, gümüş gibi onarılmayı kabul edici olur; dedi: bu, onun hakkında söylenenlerin en güzellerindendir. Ve **المسيب** hadîsinde: “Böylece gümüşten üç parmak tuttu, içinde kıldan (bir şey) vardı”; ve bir rivayette: “gümüşten yahut **قُصَّة**”; gümüşle murad, ondan yapılmış, içinde kıl bırakılmış bir mamuldür; أما **القاف** ve noktasız **الصاد** ile olan ise, kıldan tutamdır.

Ve her ne ki bir şeyle beraber koptu yahut dağıldı: **فَضَضٌ**dur. Ve **عائشة**’den, Allah ondan razı olsun, hadîste: **مروان**’a dedi ki: “Şüphesiz Allah’ın Resulü, صلى الله عليه وسلم, babanı lanetledi; sen de onun sulbündeydin; öyleyse sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**sun.” **ثعلب** dedi: manası: yani onun sulbünden dağınık olarak çıktın; yani erkeğin nutfesinden **انْفَضَّ** olan ve onun sulbünde gidip gelen şey. Ve “sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**sun” sözünde denildi ki: “Sen onun bir parçası ve onun bir taifesidir” demek istedi. **شمر** dedi: **الفُضُضُ**, **انْفَضَ** olanın adıdır; yani dağıldı; ve **الفُضاضُ** onun gibidir. Ve bazısı bu hadîsi **فُظاظةٌ** diye rivayet etti; iki **الظاء** ile; **الفَظِيظِ**’ten, o da işkembenin suyudur; **الخطابي** onu inkâr etti. Ve **الزمخشري** dedi: “**افْتَظَظْتُ** işkembeyi: suyunu sıktım”; sanki lanetten bir özsu yahut **الفَظِيظِ**’ten bir **فُعالة**; **ماء الفحل** yani lanetten bir nutfe.

Ve çekirdekten **الفَضِيضُ**: ağızdan atılan şeydir. Ve **الفَضِيضُ**: tatlı sudur; ve denildi ki: akan sudur; ve onu, çıktığı saatte yakaladığın zaman **افْتَضَضْته** dersin. Ve **مكان فَضِيض**: suyu çok olan (yer). Ve **عمر بن عبد العزيز** hadîsinde: kendisine, bir kadına talip olup da onun hakkında “Onu nikâhlarsam, **الفَضِيضَ** yiyinceye kadar o boş olsun” diyen adam soruldu; o, ilk göründüğü vakitte **الطَّلْع**dır. Ve **الفَضِيضُ** ayrıca bunun dışında: gözden çıkan yahut buluttan inen sudur; ve suyun **فَضَضُ**’u: onunla temizlenildiğinde ondan yayılan şeydir.

Ve **غَزاةِ هَوازِنَ** hadîsinde: “Böylece bir adam, bir kapta bir nutfe ile geldi de onu **افْتَضَّها** etti”; yani onu döktü; o, **الفَضِّ**’den **افْتِعال**dır; ve **القاف** ile de rivayet edilir; yani başını açtı.

Ve denir: suyu **فَضَّ** etti ve onu **افْتَضَّه** etti; yani onu döktü. Ve su **فَضَّ** etti; aktığı zaman.

Ve **رجل فَضْفاضٌ**: çok ihsan eden; bol suya benzetildi.

Ve devenin idrarı **تَفَضْفَضَ** etti; uylukları üzerine yayıldığı zaman. Ve **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağınık olandır; ve **ابن مَيّادةَ**’nın sözü:
“Bir arake dalının sürgünlerinden yeşil olanla parlatır,
inişi güzel, soğuk **الفَضِيضِ** gibi.”
Dedi ki: **الفَضِيضُ**, yağmur suyundan ve doludan dağınık olandır. Ve **عمر** hadîsinde: “Şüphesiz o, cemreyi yedi taşla attı, sonra yürüdü; taşın **فَضَضِ**’inden çıktığında, **سُلَيْم ابن رَبيعةَ**’ya yöneldi de onunla konuştu.” **أَبو عبيد** dedi: yani ondan dağılan şey; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعُول** manasında; ve **الفَضِيضُ** da böyledir. Ve sütü **فَضِيضِ** çok olan deve: onu bollukla vasfederler. Ve sözü **فَضِيض** çok olan adam: onu çoklukla vasfederler.

Ve **أَفَضَّ** bağışı: onu bol yaptı.

Ve cevherlerden **الفِضَّةُ**: bilinen (şey)dir; çoğulu **فِضَضٌ**dur. Ve **شيءٌ مُفَضَّضٌ**: gümüşle kaplanmış yahut gümüşle kakmalı. Ve **سيبويه** hikâye etti: “Gümüşten **تَفَضَّيْتُ** oldum,”

**أَراد** **تَفَضَّضْت**; İbn Sîde dedi: Bununla neyi kastettiğini bilmiyorum; onu edindim mi yoksa onu kullandım mı? Ve bu, şeddeliyi dönüştürmedendir. Saîd b. Zeyd’in hadisinde: “Sizden biriniz, İbn Affân hakkında yapılan şeyden dolayı **انْفَضَّ** olsaydı, onun için **يَنْفَضّ** olması hak olurdu”; Şemmer dedi: Yani kopmak ve dağılmak; **يَنْقَضّ** diye de rivayet edilir, **بالقاف**; ve **انْفَضَّتْ** onun eklemleri, yani dağıldığı zaman; Zü’r-Rumme dedi:

تَكادُ تَنْفَضُّ منهنَّ الحَيازِيمُ

Ve **فَضّاضٌ**: bir adam adıdır; ve o, Arapların adlarındandır. Ümmü Seleme’nin hadisinde dedi ki: Bir kadın Allah’ın Resûlü’ne, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi ve dedi: “Kızımın kocası öldü ve gözü şikâyet etti; onu sürmeleyebilir mi?” Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Hayır; iki kere yahut üç kere değil; o ancak dört ay ve on gündür. Sizden biri cahiliyede yılın başında deve pisliğini atardı”; Zeyneb bint Ümmü Seleme dedi: Deve pisliğini atmanın manası şudur: Kadın, kocası öldüğü zaman **حِفْشاً** olurdu ve en kötü elbiselerini giyerdi ve bir yıl geçinceye kadar kokuya dokunmazdı; sonra bir binek getirilirdi: eşek yahut koyun yahut kuş; onunla **فَتَفْتَضُّ** ederdi; neredeyse hiçbir şeyle **تَفْتَضُّ** etmezdi ki o ölmesin; sonra çıkar, ona bir deve pisliği verilir, onu atardı. İbn Muslim dedi: Hicazlılara **الافْتِضاضِ** hakkında sordum; zikrettiler ki iddet bekleyen kadın ne yıkanır, ne suya dokunur, ne bir tırnak keser, ne de yüzünden bir kıl yolardı; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** eder ve onunla önünü siler ve onu atar; neredeyse yaşamaz; yani bununla iddetten içinde bulunduğu şeyi kırar; dedi: Bu, “bir şeyi kırdığım zaman **فَضَضْتُ الشيءَ**”dendir; sanki kocasından bir iddet içinde olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve binek ile ondan çıkar. İbnü’l-Esîr dedi: **بالقاف والباء الموحدة** ile de rivayet edilir. Ebû Mansûr dedi: Şâfiî bu hadisi rivayet etmiştir; ancak bu harfi **فَتَقْبِضُ** diye rivayet etmiştir; **بالقاف والباء المعجمة بواحدة والصاد المهملة**; ve o, yerinde zikredilmiştir.

Ve onların işi aralarında **فَيْضُوضَى** ve aralarında **فَيْضُوضاء** ve **فَيْضِيضَى** ve **فَيْضيضاء** ve aralarında **فَوْضُوضَى** ve **فَوْضُوضاء**; bunların hepsi Lihyânî’dendir.

Ve **الفَضْفَضَةُ**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliğidir. Ve **دِرْعٌ فَضْفاضٌ** ve **فَضْفاضةٌ** ve **فُضافِضَةٌ**: geniştir; elbise de böyledir; Amr b. Ma‘dîkerib dedi:

وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ فضْفاضةً،
كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ

Ve **قَمِيصٌ فَضْفاضٌ**: geniştir; Sutayh’ın hadisinde:

أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ

**أَراد** göğsü ve kolu geniş; bundan kinaye olarak ridâ ve beden ile ifade etti; ve denildi ki: Çokça bağışlamayı kastetti. Ve ondan İbn Sîrîn’in hadisi: Enes ile yağmurlu bir günde idim ve yer **فَضْفاضٌ** idi; yani çok yağmurdan su onu kaplamıştı. Ve elbiseyi ve zırhı **فَضْفَضَ** etti: ikisini genişletti; Kesîr dedi:

فنَبَذْتُ ثَمَّ تَحِيَّةً، فأَعادَها
غَمْرُ الرِّداءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبالِ

Ve **الفَضْفاضُ**: çok ve geniş olandır; Ru’be dedi:

يَسْعُطْنَه فَضْفاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ

Ve **عَيْشٌ فَضْفاضٌ**: geniştir. Ve **سَحابةٌ فَضْفاضةٌ**: suyu çoktur. Ve **جارِيةٌ فَضْفاضة**: boy ve beden ile birlikte eti çoktur; Ru’be dedi:

رَقْراقةٌ في بُدْنِها الفَضْفاضِ

Leys: Falan, babasının çocuklarının **فُضاضةُ**’sıdır; yani onların sonuncusudur; Ebû Mansûr dedi: Bilinen, bu manada **نُضاضةُ** babasının çocuklarıdır, **بالنون**.

Ferrâ: **الفاضّةُ** musibettir; ve onlar **الفواضُّ**dur.

مقاييس اللغة:
(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; bir ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**; onu ayırdığın zaman; ve o **انْفَضَّ**. Ve **انْفَضَّ القومُ**: dağıldılar. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [Âl-i İmrân 159].
Ve bu bâbdandır: **فَضَضْت** kitaptan onun mührünü. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu bâbdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]), ondan edinilen ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, **انفَضَّ** ettiği zaman **تفضَّضَ** olan şey. Ve **الفاضَّة**: musibet; cem‘i **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ**, yani ayırır. Ve bundan üzerine kıyas edilmesi câiz olan şey: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Amma **الفضِيض** ise tatlı sudur; boğazda akışının yumuşaklığı ve kolaylığı sebebiyle adlandırılmıştır.

القاموس المحيط:
**الفَضُّ**: ayırarak kırmadır; ve kitabın mührünü çözmektir; ve dağınık kimselerdir. Ve **المِفَضَّةُ** ve **المِفْضَاضُ**: onunla **المَدَرُ**un kırıldığı şeydir. Ve **الفُضَاضُ**; zamme ile: kırma sırasında şeyden ayrılıp dağılan şeydir; ve kırılır; ve (ع). Ve **كَكَتَّانٍ**: **مَوْأَلَةَ بنِ عامِرِ بن مالِكٍ**in lakabıdır. Ve **الفَضَضُ**; harekeli olarak: onunla temizlenildiği zaman sudan yayılan şeydir,
**كالفَضِيضِ**; ve her dağınık ve yayılmış olan; ve ondan, Âişe’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Mervân’a sözü: **فَأنْتَ فَضَضٌ من لَعْنَةِ اللهِ**. Ve şöyle rivayet edilir: **فُضُضٌ**, **كعُنُقٍ وغُرابٍ**; yani: ondan bir parça. Ve **الفَضِيضُ**: tatlı su yahut akıcı olan; ve **الطَّلْعُ**: ilk çıktığı zaman; (ط) ve her dağınık olan (ط). Ve **الفِضَّةُ**: (م). Ve Allah Teâlâ’nın sözü: " قَواريرَ من فِضَّةٍ " yani: billûrlarının saflığıyla beraber kırılmadan emin, onarılmaya elverişli olur. Ve **الفِضَّةُ**: yüksek hürre (tepe); cem‘i fetha ile: **فِضَضٌ** ve **فِضاضٌ**. Ve **فِضاضُ الجِبالِ**: kayaların, bir kısmı bir kısmı üzerine saçılmış olanıdır.
Ve **الفاضَّةُ**: musibet; cem‘i: **فَواضٌّ**. Ve **دِرْعٌ فَضْفَاضٌ** ve **فَضْفَاضَةٌ**: geniştir. Ve **الفَضْفَاضَةُ**: etli, iri, uzun cariyedir. Ve **افْتَضَّهَا**: onu bekâretini bozdu; suyu: onu şey şey döktü; yahut çıktığı sırada ona isabet etti; kadın: güzel kokuya dokunmakla iddetini bozdu; yahut onunla olmayanla; yahut bedenini bir hayvanla veya kuşla ovdu ki bu iddetten çıkış olsun; yahut onların âdetlerinden idi ki ferçini bir kuşla siler ve onu atardı; artık neredeyse yaşamaz..
Ve **الفَضْفَضَةُ**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliğidir.

تاج العروس:
Ve **الفَضْفَاضَةُ**: etli, iri: uzun cariyedir. Rü’be dedi ki:
" أَزمانَ ذَاتُ الكَفَل الرَّضْرَاضِ
" رَقْراقَةٌ في بُدْنِها الفَضْفَاضِ "
Ve **افْتَضَّها**: onun bekâretini bozdu; **اقْتَضَّهَا**’nın **القاف** ile olanı gibi. **افْتَضَّ** suyu: onu şey şey döktü. Ve ondan Hevâzin gazvesi hadisi: " فَجَاءَ رَجُلٌ بنُطْفَةٍ من إِدَاوَةٍ فافْتَضَّهَا فأَمَرَ بها رَسُولُ اللهِ صَلَّى الله عليه وسلَّم فصُبَّتْ في قَدَحٍ فتَوَضَّأْنا كُلُّنَا " ve **القاف** ile de rivayet edilir; yani başını açtı. " Veya " **افْتَضَّهُ**: " çıktığı sırada ona isabet etti " **الصّحاح**’ta olduğu gibi; yani gözden yahut buluttan dökülen. **افتَضَّت** kadın: güzel kokuya dokunmakla yahut onunla olmayanla iddetini bozdu; tırnak kesmek yahut yüzden kıl yolmak gibi; yahut bedenini bir hayvanla yahut kuşla ovdu ki bu iddetten çıkış olsun; yahut onların âdetlerinden idi ki ferçini bir kuşla siler ve onu atardı; artık neredeyse yaşamaz. Ümmü Seleme hadîsinde, onun dediği: " جَاءَت امرأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ فقَالَت : إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عنها زَوْجُهَا وقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَتَكْحُلُهُما ؟ فقالَ : لا مَرَّتَيْنِ أَو ثَلاثاً إِنَّمَا هي أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وعَشْراً . وقد كَانَت إِحْدَاكُنَّ تَرْمِي بالبَعرَةِ على رأْسِ الحَوْلِ " ve **الرَّمْيِ بالبَعرَة**’nin mânası: kadının, kocası öldüğü zaman bir kulübeye girmesi ve en kötü elbiselerini giymesi, üzerinden bir yıl geçinceye kadar; sonra ona bir hayvan getirilmesi: koyun yahut kuş; onunla **تَفْتَضُّ** etmesi; artık neredeyse bir şeyle **تَفْتَضُّ** etmez ki ölmesin; sonra çıkar, kendisine bir tezek verilir, onunla atar. İbn Müslim dedi ki: Hicazlılara **الافْتِضاض** hakkında sordum; zikrettiler ki iddet bekleyen kadın yıkanmaz, suya dokunmaz, tırnak kesmez, yüzünden kıl yolmaz; sonra yılın ardından en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** eder; onunla ferçini siler ve onu atar; artık neredeyse yaşar. Yani bununla içinde bulunduğu iddeti kırar. Dedi: ve o, **فَضَضْتُ الشَّيْءَ**’dendir; yani onu kırdım; sanki kocasından bir iddette olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar. İbnü’l-Esîr dedi ki: **القاف** ve tek **الباء** ile de rivayet edilir. Ezherî dedi ki: Şâfiî bu hadisi rivayet etmiştir; ancak bu harfi **القاف** ve **الضَّاد** ile rivayet etmiştir; yani **القَبْضِ**’dan; o da parmak uçlarıyla almaktır. " Ve **الفَضْفَضَةُ**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliğidir " denir ki: **ثَوْبٌ فَضْفَاضٌ** ve **عَيْشٌ فَضْفَاضٌ** ve **دِرْع فَضْفَاضَةٌ**; yani geniş. **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Satîh hadîsinde:
" أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّدَاءِ والبَدَنِ أَرادَ : وَاسِعَ الصَّدْرِ والذِّرَاعِ فكَنَى عَنْهُ بالرِّدَاءِ والبَدَنِ وقِيلَ أَرادَ كَثْرَةَ العَطَاءِ
Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **المَفْضُوضُ**: kırılmış olan; **كالفَضِيضِ**; o da ayrılmış olandır:
Ve **الفُضَاضَةُ** **كثُمَامَةٍ**: **الفُضَاضُ**. Ve Zü’l-Kifl hadîsinde: " لا يَحِلُّ لَكَ أَنْ تَفُضُّ الخَاتَمَ " ve o, cimaa kinayedir. Ve **انْفَضَّ الشَّيْءُ**: kırıldı; ve denildi ki: dağıldı. Ve **انْفَضَّ القَوْمُ**: dağıldılar; Cevherî nakletti. Ve hadîste: " لَوْ أَنَّ أَحَداً انْفَضَّ انْفِضَاضاً مِمَّا صُنِعَ بابْن عَفَّانَ لَحَقَّ لَهُ " yani eklemleri koptu yahut üzüntü ve hasretle dağıldı. Zü’r-Rumme dedi ki:
" تَكَادُ تَنْفَضُّ مِنْهُنَّ الحَيَازِيمُ " yani kopar. Ve hadîs **القاف** ile de rivayet edilir. Ve **تَفَضَّضَ القَوْمُ**: **انْفَضُّوا** gibi dağıldılar; ve aynı şekilde **تَفَضَّضَ الشَّيْءُ**: dağıldığı zaman. Ve kemikleri **فِضَاضاً** uçuştu: vurma sırasında saçıldığı zaman. Ve **تَمْرٌ فَضٌّ**: dağınıktır; bir kısmı bir kısmına yapışmaz; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **فَضَضْتُ مَا بَيْنَهُمَا**: kestim. Ve **الفَضِيضُ** çekirdekten: ağızdan atılan şeydir. Ve **مَكَانٌ فَضِيضٌ**: suyu çok olan. Ve **فَضَّ المَاءُ**: aktı. Ve **فَضَّهُ**: onu döktü. Ve **رَجُلٌ فَضْفَاضٌ**: bağışı çok olan. Bol **المَاءِ الفَضْفَاضِ**a benzetildi. Ve **تَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ**: uylukları üzerine yayıldığı zaman. Ve **نَاقَةٌ كَثِيرَةُ فَضِيضِ اللَّبَنِ**. Onu bollukla vasfederler. Ve **رَجُلٌ كَثِيرُ فَضِيضِ الكَلاَمِ**. Onu çoklukla vasfederler. Ve **أَفَضَّ العَطَاءَ**: onu bol verdi. Ve **شَيْءٌ مُفَضَّضٌ**: gümüşle kaplanmış. Ve **لِجَامٌ مُفَضَّضٌ**: gümüşle süslenmiş. Cevherî nakletti. Ve Sîbeveyh hikâye etti: **تَفَضِّيْت** **من الفِضَّة**; **تَفَضَّضْتُ** demek istedi. İbn Sîde dedi ki: onunla neyi kastettiğini bilmiyorum; onu edindim mi yahut onu kullandım mı; ve o, şeddeli fiilin dönüştürülmüşündendir. Ve **دِرْعٌ فُضَافِضَةٌ**: yani geniş. Ve **أَرْضٌ فَضْفَاضٌ**: çok yağmurdan su onu kaplamıştır. Ve **فَضْفَضَ الثَّوْبَ والدِّرْعَ**: ikisini genişletti. Kuseyyir dedi ki:
فنَبَذْتُ ثُمَّ تَحِيَّةً فأَعادَهَا ... غَمْرُ الرِّدَاءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبَالِ
Ve **الفَضْفاضُ**: çok, geniş olandır. Rü’be dedi ki:
" يَسْعُطْنَهُ فَضْفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
Ve **سَحَابَةٌ فَضْفَاضَةٌ**: yağmuru çok olan. Leys dedi ki: filân, babasının çocuklarının **فُضَاضَةُ**’sıdır; yani onların sonuncusudur. Ezherî dedi ki: bilinen: bu mânada **نُضَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ**dir; **النُّون** ile. Ve **فَضَّ المالَ على القَوْمِ**: onu kavim üzerine dağıttı. Ve **فَضَّ اللهُ فاهُ** ve **أَفَضَّهُ**. Cevherî’nin onu inkârı daha önce geçti; İbnü’l-Kattâ‘ onu böyle nakletti. Ve **خَرَزٌ فَضٌّ**: saçılmış; Zemahşerî nakletti. Ve muhaddis olarak: **أَبو الحَسَنِ عَلِيُّ ابنُ أَحْمَدَ بنِ عَلِيٍّ المُفَضِّضُ الشَّرْوَانِيّ**; Ebû Tâhir es-Silefî ondan **مُعْجَمِ السَّفَرِ**’inde yazdı ve onu övdü.
