# فضض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فضض

فَضَضْتُ الشيءَ أَفُضُّه فَضّاً، فهو مَفْضُوضٌ وفَضِيضٌ: كسرتُه وفَرَّقْتُه، وفُضاضُه وفِضاضُه وفُضاضَتُه: ما تكسَّر منه؛ قال النابغة:تَطيِرُ فُضاضاً بَيْنَها كلُّ قَوْنَسٍ،
ويَتْبَعُها مِنْهُم فَراشُ الحَواجِبِ
وفَضَضْت الخاتم عن الكتاب أَي كسرْتُه، وكل شيء كسرْتَه، فقد فضَضْتَه. وفي حديث ذي الكِفْلِ: إِنه لا يَحِلُّ لك أَن تَفُضَّ الخاتَم؛ هو كناية عن الوطْءِ. وفَضَّ الخاتَمَ والخَتْمَ إِذا كَسره وفَتَحه. وفُضاضُ وفِضاضُ الشيء: ما تفرق منه عند كسرك إِياه. وانْفَضَّ الشيءُ: انكسر. وفي حديث الحديبية: ثم جِئْتَ بهم لبَيْضَتِكَ تَفُضُّها أَي تَكْسِرُها؛ ومنه حديث معاذ في عذاب القبر: حتى يفض كل شيءٍ. وفي الدعاء: لا يَفْضُضِ اللّهُ فاكَ أَي لا يَكْسِرْ أَسنانك، والفمُ ههنا الأَسنان كما يقال: سقَط فوه، يعنون الأَسنان، وبعضهم يقول: لا يُفْضِ اللّهُ فاك أَي لا يجعله فَضاء لا أَسنان فيه. قال الجوهري: ولا تقل لا يُفْضِضِ اللّه فاكَ، أَو تقديره لا يكسر اللّه أَسنانَ فِيكَ، فحذف المضاف. يقال: فَضَّه إِذا كسره؛ ومنه حديث النابغة الجعدي لما أَنشده القصيدة الرائية قال: لا يَفْضُضِ اللّه فاك، قال: فعاش مائة وعشرين سنة لم تسقُط له سِنّ. وللإِفْضاءُ: سُقوطُ الأَسنانِ من أَعْلى وأَسفَل، والقولُ الأَول أَكثر. وفي حديث العباس بن عبد المطلب أَنه قال: يا رسول اللّه إِني أُريد أَن أَمْتَدِحَك، فقال: قل لا يَفْضُضِ اللّهُ فاكَ، ثم أَنشده الأَبيات القافيَّة، ومعناه لا يُسْقِطِ اللّهُ أَسنانَكَ، والفم يقوم مقام الأَسنان. وهذا من فَضِّ الخاتَمِ والجمُوع وهو تَفْريقُها.
والمِفَضُّ
(* قوله «والمفض إلخ» كذا هو بالنسخ التي بأيدينا.)
والمِفْضاضُ: ما يُفَضُّ به مَدَرُ الأَرصِ المُثارةِ. والمِفَضَّةُ: ما يُفَضُّ به المَدَرُ.
ويقال: افْتَضَّ فلان جاريَتَه واقْتَضَّها إِذا افْتَرَعَها. والفَضَّةُ: الصخْرُ المَنْثُورُ بعضُه فوق بعض، وجمعه فِضاضٌ. وتَفَضَّضَ القوم وانْفَضُّوا: تَفَرَّقُوا. وفي التنزيل: لانْفَضُّوا من حوْلِك، أَي تفرَّقوا، والاسم الفَضَضُ. وتَفَضَّضَ الشيء: تفرَّقَ. والفَضُّ: تفريقُكَ حَلْقةً من الناس بعد اجتماعهم، يقال: فضَضْتُهم فانْفَضُّوا أَي فرَّقْتهم؛ قال الشاعر:
إِذا اجْتَمَعُوا فضَضْنا حُجرَتَيهِمْ،
ونَجْمَعُهم إِذا كانوا بَدادِ
وكلُّ شيءٍ تفرَّقَ، فهو فَضَضٌ. ويقال: بها فَضٌّ من الناس أَي نفَر متفرِّقُون. وفي حديث خالد بن الوليد أَنه كتب إِلى مروانَ بن فارس: أَما بعد فالحمد للّه الذي فَضَّ خَدَمَتَكُم؛ قال أَبو عبيد: معناه كسَر وفرَّق جمعكم. وكل مُنكسر متفرِّق، فهو مُنْفَضٌّ. وأَصل الخَدَمةِ الخَلْخالُ وجمعها خدامٌ، وقال شمر في قوله: أَنا أَولُ من فَضَّ خَدَمةَ العَجَم، يريد كسرهم وفَرَّق جَمْعَهم. وكلُّ شيءٍ كَسَرْتَه وفرَّقته، فقد فضَضْتَه. وطارَت عِظامُه فُضاضاً وفِضاضاً إِذا تطايَرَتْ عند الضرب، وقال المؤرِّجُ: الفَضُّ الكسْرُ؛ وروى لخِداشِ بن زُهَيْر:
فلا تَحْسَبي أَنِّي تَبَدَّلْتُ ذِلَّةً،
ولا فَضَّني في الكُورِ بَعْدَكِ صائغُ
يقول: يأْبى أَن يُصاغَ ويُراضَ. وتَمْر فَضٌّ: متفرِّق لا يَلْزَقُ بعضه ببعض؛ عن ابن الأَعرابي. وفَضَضْتُ ما بينهما: قَطَعْتُ. وقال تعالى: قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً؛ يسأَل السائلُ فيقول: كيف تكون القَوارِيرُ من فضة وجَوْهرُها غير جوهرها؟ قال الزجاج: معنى قوله قوارير من فضة أَصلُ القَوارِيرِ التي في الدنيا من الرمل، فأَعلم اللّه فَضْلَ تلك القوارِيرِ أَن أَصلها من فِضَّة يُرى من خارجها ما في داخلها؛ قال أَبو منصور: أَي تكون مع صَفاء قواريرها آمِنة من الكسر قابلة للجبر مثل الفضة، قال: وهذا من أَحسن ما قيل فيه. وفي حديث المسيب: فقبض ثلاثة أَصابع من فضة فيها من شعر، وفي رواية: من فضة أَو قُصَّة، والمراد بالفضة شيء مَصُوغٌ منها قد ترك فيه الشعر، فأَمّا بالقاف والصاد المهملة في الخُصْلةُ من الشعر.
وكلُّ ما انْقَطع مع شيءٍ أَو تفرَّق: فَضَضٌ. وفي الحديث عن عائشة، رضي اللّه عنها، قالت لمروان: إِنَّ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، لَعَنَ أَباكَ وأَنتَ في صُلْبه فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه؛ قال ثعلب: معناه أَي خرجت من صُلْبه مُتَفَرِّقاً، يعني ما انْفَضَّ من نُطْفَةِ الرجل وتَرَدَّدَ في صُلْبه، وقيل في قولها فأَنت فَضَضٌ من لعنة اللّه: أَرادت إِنكَ قِطْعة منها وطائفة منها. وقال شمر: الفُضُضُ اسم ما انْفَضَ أَي تفرَّق، والفُضاضُ نحوه. وروى بعضهم هذا الحديث فُظاظةٌ، بظاءين، من الفَظِيظِ وهو ماءُ الكَرِشِ، وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: افْتَظَظْتُ الكَرِشَ اعْتَصَرْتُ ماءَها، كأَنه عُصارةٌ من اللَّعْنَةِ أَو فُعالةٌ من الفَظِيظِ ماء الفحل أَي نُطْفَةٌ من اللَّعنةِ.
والفَضِيضُ من النَّوَى: الذي يُقْذَفُ من الفم. والفَضِيضُ: الماءُ العَذْبُ، وقيل: الماءُ السائل، وقد افْتَضَضْته إِذا أَصبته ساعةَ يخرج. ومكان فَضِيض: كثير الماء. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: أَنه سئل عن رجل قال عن امرأَة خطبها: هي طالق إِن نكَحْتُها حتى آكلَ الفَضِيضَ؛ هو الطَّلْع أَولَ ما يظهر. والفَضِيضُ أَيضاً في غير هذا: الماء يخرج من العين أَو ينزل من السحاب، وفَضَضُ الماء: ما انتشر منه إِذا تُطُهِّرَ به. وفي حديث غَزاةِ هَوازِنَ: فجاء رجل بنُطْفةٍ في إِداوَةٍ فافْتَضَّها أَي صَبَّها، وهو افْتِعالٌ من الفَضِّ، ويروى بالقاف، أَي فتح رأْسها. ويقال: فَضَّ الماءَ وافْتَضَّه أَي صَبَّه، وفَضَّ الماءُ إِذا سالَ. ورجل فَضْفاضٌ: كثير العطاء، شُبِّه بالماء الفَضْفاض.
وتَفَضْفَضَ بولُ الناقةِ إِذا انتشر على فخذيها. والفَضَضُ: المتفرِّق من الماء والعَرَق؛ وقول ابن مَيّادةَ:
تَجْلُو بأَخْضَرَ من فُروعِ أَراكةٍ،
حَسَن المُنَصَّبِ كالفَضِيضِ البارِدِ
قال: الفَضِيضُ المتفرِّقُ من ماءِ المطرِ والبَرَدِ. وفي حديث عمر: أَنه رَمى الجَمْرَةَ بسبع حَصَياتٍ ثم مضَى فلما خرج من فَضَضِ الحَصى أَقبل على سُلَيْم ابن رَبيعةَ فكلَّمه؛ قال أَبو عبيد: يعني ما تفرَّق منه، فَعَلٌ بمعنى مَفْعُول، وكذلك الفَضِيضُ. وناقة كثيرةُ فَضِيضِ اللبن: يَصِفُونها بالغَزارةِ، ورجل كثير فَضِيض الكلام: يصفونه بالكَثارة. وأَفَضَّ العَطاءَ: أَجْزَلَه.
والفِضَّةُ من الجواهر: معروفة، والجمع فِضَضٌ. وشيءٌ مُفَضَّضٌ: مُمَوَّه بالفضة أَو مُرَصَّعٌ بالفضة. وحكى سيبويه: تَفَضَّيْتُ من الفضة، أَراد تَفَضَّضْت؛ قال ابن سيده: ولا أَدري ما عنَى به أَتخذْتُها أَم استعملتُها، وهو من تحويل التضعيف. وفي حديث سعيد بن زيد: لو أَنَّ أَحدَكم انْفَضَّ مما صُنِعَ بابن عَفَّان لَحَقَ له أَن يَنْفَضّ؛ قال شمر: أَي يَنْقَطِعَ ويتفرّق، ويروى يَنْقَضّ، بالقاف، وقد انْفَضَّتْ أَوصالُه إِذا تفرَّقت؛ قال ذو الرمة:
تَكادُ تَنْفَضُّ منهنَّ الحَيازِيمُ
وفَضّاضٌ: اسم رجل، وهو من أسماء العرب. وفي حديث أم سلمة قالت: جاءت امرأَة إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقالت: إِن ابْنتي توُفِّيَ عنها زوجُها وقد اشْتَكَتْ عَيْنَها، أَفَتَكْحُلُها؟ فقال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: لا مرتين أَو ثلاثاً إِنما هي أَربعةَ أَشهر وعَشْراً وقد كانت إِحْداكنَّ في الجاهلية تَرْمي بالبَعَرة على رأْس الحول؛ قالت زينبُ بنتُ أُم سلَمَة: ومعنى الرمي بالبعرة أَنَّ المرأَة كانت إِذا توُفِّيَ عنها زوجها حِفْشاً ولَبِسَتْ شَرَّ ثِيابِها ولم تَمَسَّ طِيباً حتى تَمُرَّ بها سنةٌ، ثم تُؤْتَى بدابّةٍ حمارٍ أَو شاةٍ أَو طائر فَتَفْتَضُّ بها فقَلَّما تَفْتَضُّ بشيءٍ إِلا ماتَ ثم تخرج فتُعْطَى بعرةً فَتَرْمي بها؛ وقال ابن مسلم: سأَلت الحجازيين عن الافْتِضاضِ فذكروا أَن المعتدَّة كانت لا تَغْتَسِل ولا تَمَسُّ ماء ولا تَقْلِمُ ظُفْراً ولا تَنْتِفُ من وجهها شعراً، ثم تخرج بعد الحوْلِ بأَقْبَحِ مَنْظَرٍ، ثم تَفْتَضُّ بطائر وتَمْسَحُ به قُبُلَها وتَنْبِذُه فلا يكاد يَعِيشُ أَي تكسِرُ ما هي فيه من العِدَّة بذلك؛ قال: وهو من فَضَضْتُ الشيءَ إِذا كسَرْتَه كأَنها تكون في عِدَّةٍ من زوجها فتكسر ما كانت فيه وتخرج منه بالدابة؛ قال ابن الأَثير: ويروى بالقاف والباء الموحدة، قال أَبو منصور: وقد روى الشافعي هذا الحديث غير أَنه روى هذا الحرف فَتَقْبِضُ، بالقاف والباء المعجمة بواحدة والصاد المهملة، وهو مذكور في موضعه. وأَمرهم فَيْضُوضَى بينهم وفَيْضُوضاء بينهم وفَيْضِيضَى وفَيْضيضاء وفَوْضُوضَى وفَوْضُوضاء بينهم؛ كلها عن اللحياني.
والفَضْفَضَةُ: سَعةُ الثوبِ والدِّرْعِ والعَيْشِ. ودِرْعٌ فَضْفاضٌ وفَضْفاضةٌ وفُضافِضَةٌ: واسِعةٌ، وكذلك الثوبُ؛ قال عمرو بن مَعْدِ يكَرِب:وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ فضْفاضةً،
كأَنَّ مَطاوِيَها مِبْرَدُ
وقَمِيصٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ؛ وفي حديث سطيح:
أَبْيَضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ
أَراد واسع الصدر والذراع فكنى عنه بالرداء والبدن، وقيل: أَراد كثرة العطاء. ومنه حديث ابن سيرين قال: كنت مع أَنَس في يوم مطر والأَرض فَضْفاضٌ أَي قد عَلاها الماء من كثرة المطر. وقد فَضْفَضَ الثوبَ والدِّرْعَ: وَسَّعَهما؛ قال كثيِّر:
فنَبَذْتُ ثَمَّ تَحِيَّةً، فأَعادَها
غَمْرُ الرِّداءِ مُفَضْفَضُ السِّرْبالِ
والفَضْفاضُ: الكثيرُ الواسعُ؛ قال رؤبة:
يَسْعُطْنَه فَضْفاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
وعَيْشٌ فَضْفاضٌ: واسعٌ. وسَحابةٌ فَضْفاضةٌ: كثيرة الماء. وجارِيةٌ فَضْفاضة: كثيرة اللحم مع الطُّولِ والجسم؛ قال رؤبة:
رَقْراقةٌ في بُدْنِها الفَضْفاضِ
الليث: فلان فُضاضةُ ولد أَبيه أَي آخرهم؛ قال أَبو منصور: والمعروف فلان نُضاضةُ ولدِ أَبيه، بالنون، بهذا المعنى.
الفراء: الفاضّةُ الدّاهِيةُ وهنّ الفواضُّ.

### Türkçe

**فَضَضْتُ** şeyi **أَفُضُّه** **فَضّاً**; o da **مَفْضُوضٌ** ve **فَضِيضٌ**: onu kırdım ve onu dağıttım; ve onun **فُضاضُه**’u ve **فِضاضُه**’u ve **فُضاضَتُه**’u: ondan kırılan şeydir; **النابغة** dedi:

Aralarında her bir miğfer tepesi **فُضاضاً** uçar,

Onları kaşların kelebekleri takip eder.

Ve kitabın üzerinden yüzüğü **فَضَضْتُ**: yani onu kırdım; ve her neyi kırdıysan, onu **فضَضْتَه**. Ve **ذي الكِفْلِ** hadîsinde: “Senin için yüzüğü **تَفُضَّ** helâl olmaz”; o, cimaa dair bir kinayedir. Ve yüzüğü ve mührü **فَضَّ**: onu kırdığı ve açtığı zaman. Ve şeyin **فُضاضُ**’ı ve **فِضاضُ**’ı: onu kırdığında ondan ayrılıp dağılan şeydir. Ve şey **انْفَضَّ**: kırıldı. Ve **الحديبية** hadîsinde: “Sonra onları senin yumurtana getirdin, onu **تَفُضُّها**” yani onu kırarsın; ve ondan, kabir azabında Muâz hadîsi: “ta ki her şeyi **يفض** edinceye kadar.” Ve duada: “Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin” yani dişlerini kırmasın; burada ağız, “**سقَط فوه**” denildiği gibi dişlerdir; dişleri kastederler. Bazıları der ki: “Allah ağzını **يُفْضِ** etmesin” yani onu dişsiz, içinde diş olmayan **فَضاء** kılmasın. **الجوهري** dedi: “Allah ağzını **يُفْضِضِ** etmesin” deme; yahut takdiri: “Allah senin içindeki dişleri kırmasın”; muzafı hazfetti. “Onu **فَضَّه**” denir: onu kırdığı zaman; ve ondan, **النابغة الجعدي** hadîsi: kendisine **الرائية** kasidesini okuduğunda dedi ki: “Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; dedi ki: yüz yirmi yıl yaşadı, ona bir diş düşmedi. Ve **الإِفْضاءُ**: üstten ve alttan dişlerin düşmesidir; birinci söz daha çoktur. Ve **العباس بن عبد المطلب** hadîsinde: dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, seni övmek istiyorum”; dedi ki: “Söyle: Allah ağzını **يَفْضُضِ** etmesin”; sonra ona kafiyeli beyitleri okudu; manası: Allah dişlerini düşürmesin; ağız, dişlerin yerini tutar. Bu, yüzüğü ve toplulukları **فَضِّ** etmektendir; o da onları dağıtmaktır.

Ve **المِفَضُّ**
(* “Ve **المفض** ilh.” sözü: elimizdeki nüshalarda böylece vardır.)

Ve **المِفْضاضُ**: onunla kabartılmış ekin toprağının kesekleri **يُفَضُّ** edilen şeydir. Ve **المِفَضَّةُ**: onunla kesek **يُفَضُّ** edilen şeydir.

Ve denir: falan, cariyesini **افْتَضَّ** etti ve onu **اقْتَضَّ** etti: onu bekâretini bozduğu zaman.

Ve **الفَضَّةُ**: kayaların, bir kısmı bir kısmının üstünde olacak şekilde saçılmış olanıdır; çoğulu **فِضاضٌ**’dır.

Ve kavim **تَفَضَّضَ** etti ve **انْفَضُّوا**: dağıldılar. Ve tenzîlde: **لانْفَضُّوا من حوْلِك**: yani dağılırlardı; isim **الفَضَضُ**’dur. Ve şey **تَفَضَّضَ** etti: dağıldı. Ve **الفَضُّ**: insanların bir halkasını, toplanmalarından sonra senin dağıtmandır; “Onları **فضَضْتُ** da **انْفَضُّوا**” denir: yani onları dağıttım; şair dedi:

Toplandıklarında onların iki odasını **فضَضْنا**,

Dağınık olduklarında onları toplarız.

Ve her şey dağıldıysa, o **فَضَضٌ**’dur. Ve denir: orada insanlardan bir **فَضٌّ** vardır: yani dağınık bir grup. Ve **خالد بن الوليد** hadîsinde: **مروانَ بن فارس**’e yazdı: “Bundan sonra: sizi **خَدَمَتَكُم**’u **فَضَّ** eden Allah’a hamd olsun”; **أَبو عبيد** dedi: manası, topluluğunuzu kırdı ve dağıttı. Ve her kırık dağınık şey, **مُنْفَضٌّ**’dur. Ve **الخَدَمةِ**’nin aslı halhaldır; çoğulu **خدامٌ**’dur. Ve **شمر**, “Ben Acem’in **خَدَمةَ**’sini **فَضَّ** eden ilk kişiyim” sözünde dedi ki: onları kırmayı ve topluluklarını dağıtmayı kasteder. Ve her neyi kırıp dağıttıysan, onu **فضَضْتَه**. Ve kemikleri, vurma sırasında sıçradığında **فُضاضاً** ve **فِضاضاً** uçtu. Ve **المؤرِّجُ** dedi: **الفَضُّ** kırmadır; **خِداشِ بن زُهَيْر**’e rivayet edildi:

Beni zillete dönüştürdüğümü sanma,

Ve senden sonra eyer üzerinde bir kuyumcu beni **فَضَّ** etmedi.

Der ki: dövülmeyi ve yumuşatılmayı reddeder. Ve **تَمْر فَضٌّ**: dağınıktır, bir kısmı bir kısmına yapışmaz; **ابن الأَعرابي**’den. Ve ikisinin arasını **فَضَضْتُ**: kestim.

Ve yüce Allah dedi: **قَوارِيرَ قَوَارِيرَ من فِضَّةٍ قدَّرُوها تقديراً**; soran sorar da der ki: cam kaplar nasıl gümüşten olur, cevheri onun cevheri değilken? **الزجاج** dedi: “**قوارير من فضة**” sözünün manası: dünyadaki cam kapların aslı kumdandır; Allah o cam kapların faziletini bildirdi: asılları gümüştendir; dışından içindekinin görüldüğü. **أَبو منصور** dedi: yani camlarının saflığıyla birlikte kırılmadan emin, gümüş gibi onarılmayı kabul edici olur; dedi: bu konuda söylenenlerin en güzellerindendir. Ve **المسيب** hadîsinde: “Üç parmak gümüş tuttu, içinde saçtan bir şey vardı”; bir rivayette: “gümüşten yahut **قُصَّة**”; gümüşten murad, ondan yapılmış, içinde saç bırakılmış bir mamuldür; ama **القاف** ve **الصاد** (noktasız) ile olan, saçtan tutamdır.

Ve her ne bir şeyle birlikte koparsa yahut dağılırsa: **فَضَضٌ**. Ve hadîste, **عائشة**’den, Allah ondan razı olsun: **مروان**’a dedi ki: “Şüphesiz Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, babanı lanetledi; sen de onun sulbündeyken; sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**’sun.” **ثعلب** dedi: manası: yani onun sulbünden dağınık olarak çıktın; yani erkeğin nutfesinden kopup dağılan ve onun sulbünde gidip gelen şey. Ve “sen Allah’ın lanetinden bir **فَضَضٌ**’sun” sözünde denildi ki: “Sen ondan bir parçasın ve ondan bir taifesin” demek istedi. **شمر** dedi: **الفُضُضُ**, **انْفَضَ** edenin yani dağılanın adıdır; **الفُضاضُ** da onun gibidir. Bazıları bu hadîsi **فُظاظةٌ** diye rivayet etti; iki **الظاء** ile; **الفَظِيظِ**’ten, o da işkembenin suyudur; **الخطابي** bunu reddetti. **الزمخشري** dedi: “İşkembeyi **افْتَظَظْتُ**: suyunu sıktım”; sanki lanetten bir özsu yahut **الفَظِيظِ**’ten bir **فُعالة**; **الفَظِيظِ** ise aygırın suyu, yani lanetten bir nutfe.

Çekirdekten **الفَضِيضُ**: ağızdan atılandır. Ve **الفَضِيضُ**: tatlı sudur; ve denildi ki: akan sudur; ve onu **افْتَضَضْته**: çıktığı anda ona rastladığın zaman. Ve **مكان فَضِيض**: suyu çok olan yer. Ve **عمر بن عبد العزيز** hadîsinde: kendisine, bir kadına talip olup da onun hakkında “Onu nikâhlarsam, **الفَضِيضَ** yiyinceye kadar o boş olsun” diyen adam soruldu; o, ilk göründüğü anda **الطَّلْع**’dır. Ve **الفَضِيضُ** ayrıca bunun dışında: gözden çıkan yahut buluttan inen sudur. Ve suyun **فَضَضُ**’u: onunla temizlik yapıldığında ondan yayılan şeydir.

Ve **غَزاةِ هَوازِنَ** hadîsinde: bir adam bir kapta bir nutfe ile geldi de onu **افْتَضَّها** etti: yani onu döktü; bu, **الفَضِّ**’den **افْتِعالٌ**dır; **القاف** ile de rivayet edilir: yani başını açtı.

Ve denir: suyu **فَضَّ** etti ve onu **افْتَضَّه** etti: yani onu döktü. Ve su **فَضَّ** etti: aktığı zaman.

Ve **رجل فَضْفاضٌ**: çok veren; **الفَضْفاض** suya benzetildi.

Ve devenin idrarı **تَفَضْفَضَ** etti: uyluklarının üzerine yayıldığı zaman. Ve **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağınık olandır; **ابن مَيّادةَ**’nın sözü:

Bir **أَراكةٍ**’nin dallarından yeşil olanla parlatır,

Güzel akışlı, soğuk **الفَضِيض** gibi.

Dedi ki: **الفَضِيضُ**, yağmur suyundan ve doludan dağınık olandır. Ve **عمر** hadîsinde: “Yedi taşla cemreyi attı, sonra yürüdü; **فَضَضِ الحَصى**’dan çıktığında **سُلَيْم ابن رَبيعةَ**’ye yöneldi de onunla konuştu.” **أَبو عبيد** dedi: yani ondan dağılan şey; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعُول** manasında; **الفَضِيضُ** da böyledir. Ve sütü **فَضِيض**’i çok olan deve: onu bollukla vasfederler. Ve sözü **فَضِيض**’i çok olan adam: onu çoklukla vasfederler.

Ve **أَفَضَّ العَطاءَ**: onu bol verdi.

Ve cevherlerden **الفِضَّةُ**: bilinen şeydir; çoğulu **فِضَضٌ**. Ve **شيءٌ مُفَضَّضٌ**: gümüşle kaplanmış yahut gümüşle kakmalı. **سيبويه** nakletti: “Gümüşten **تَفَضَّيْتُ**”; **تَفَضَّضْت** demek istedi. **ابن سيده** dedi: onunla neyi kastettiğini bilmiyorum: onu edindim mi, yoksa onu kullandım mı; bu, şeddeliyi dönüştürmedendir. Ve **سعيد بن زيد** hadîsinde: “Sizden biriniz, **ابن عَفَّان** hakkında yapılan şeyden dolayı **انْفَضَّ** etseydi, onun için **يَنْفَضّ** etmesi gerekirdi.” **شمر** dedi: yani kopup dağılması; **القاف** ile **يَنْقَضّ** diye de rivayet edilir. Ve eklemleri **انْفَضَّتْ**: dağıldığı zaman; **ذو الرمة** dedi:

Neredeyse onlardan kemerler **تَنْفَضُّ** edecek.

Ve **فَضّاضٌ**: bir adam adıdır; Arapların adlarındandır. Ve **أم سلمة** hadîsinde dedi ki: bir kadın Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi de dedi ki: “Kızımın kocası öldü; gözü de rahatsızlandı; ona sürme çekeyim mi?” Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Hayır; iki kere yahut üç kere; o ancak dört ay on gündür. Sizden biri cahiliyede yılın başında deve pisliği atardı.” **زينبُ بنتُ أُم سلَمَة** dedi: pisliği atmanın manası: kadın, kocası öldüğünde bir kulübeye girer, en kötü elbiselerini giyer, bir yıl geçinceye kadar koku sürmezdi; sonra bir hayvan getirilirdi: eşek yahut koyun yahut kuş; onunla **فَتَفْتَضُّ** ederdi; nadiren bir şeyle **تَفْتَضُّ** ederdi de o ölmezdi; sonra çıkar, kendisine bir pislik verilir, onu atardı. **ابن مسلم** dedi: Hicazlılara **الافْتِضاضِ** hakkında sordum; zikrettiler ki: iddet bekleyen kadın yıkanmaz, suya dokunmaz, tırnak kesmez, yüzünden kıl yolmaz; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** eder, onunla ferçini siler ve onu atar; neredeyse yaşamaz; yani bununla iddetten içinde bulunduğu şeyi kırar; dedi ki: bu, “şeyi **فَضَضْتُ**: onu kırdım”dandır; sanki kocasından dolayı bir iddette olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar. **ابن الأَثير** dedi: **القاف** ve tek noktalı **الباء** ile de rivayet edilir. **أَبو منصور** dedi: **الشافعي** bu hadîsi rivayet etmiştir; ancak bu harfi **فَتَقْبِضُ** diye rivayet etmiştir; **القاف** ve tek noktalı **الباء** ve noktasız **الصاد** ile; kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve işleri aralarında **فَيْضُوضَى** ve aralarında **فَيْضُوضاء** ve **فَيْضِيضَى** ve **فَيْضيضاء** ve aralarında **فَوْضُوضَى** ve aralarında **فَوْضُوضاء**; hepsi **اللحياني**’dendir.

Ve **الفَضْفَضَةُ**: elbisenin, zırhın ve geçimin genişliğidir. Ve **دِرْعٌ فَضْفاضٌ** ve **فَضْفاضةٌ** ve **فُضافِضَةٌ**: geniştir; elbise de böyledir; **عمرو بن مَعْدِ يكَرِب** dedi:

Savaş için bir **فضْفاضةً** hazırladım,

Sanki kıvrımları bir törpüdür.

Ve **قَمِيصٌ فَضْفاضٌ**: geniştir. Ve **سطيح** hadîsinde:

Beyaz, **فَضْفاضُ** ridâ ve beden.

Göğsün ve kolun genişliğini kastetti de ridâ ve bedenle kinaye yaptı; ve denildi ki: çok vermeyi kastetti. Ve ondan, **ابن سيرين** hadîsi dedi ki: “Yağmurlu bir günde **أَنَس** ile beraberdim; yer **فَضْفاضٌ** idi”: yani çok yağmurdan su onu kaplamıştı. Ve elbiseyi ve zırhı **فَضْفَضَ** etti: ikisini genişletti; **كثيِّر** dedi:

Orada bir selam attım, o da onu geri çevirdi,

Ridâsı bol, gömleği **مُفَضْفَضُ** olan.

Ve **الفَضْفاضُ**: çok ve geniş olandır; **رؤبة** dedi:

Onu, sabır gibi, idrardan **فَضْفاضَ** olanla burunlarına akıtırlar.

Ve **عَيْشٌ فَضْفاضٌ**: geniş geçim. Ve **سَحابةٌ فَضْفاضةٌ**: suyu çok bulut. Ve **جارِيةٌ فَضْفاضة**: boy ve bedenle birlikte eti çok olan cariye; **رؤبة** dedi:

Bedeninin **الفَضْفاضِ**’ında parlak.

**الليث**: “Falan, babasının çocuklarının **فُضاضةُ**’sıdır” yani onların sonuncusudur; **أَبو منصور** dedi: bilinen “falan, babasının çocuklarının **نُضاضةُ**’sıdır”; bu manada, **النون** ile.

**الفراء**: **الفاضّةُ** musibettir; onlar **الفواضُّ**’dur.
