# فضل (ف-ض-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fadl Deriden yapılan gömlektir

- Harfler: ف - ض - ل
- Kur'an'da: 104 geçiş · 92 ayet · 25 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (25)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَضْلِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun fazlalığı | 26 | 26 | [2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:90.md) |
| [فَضْلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8F.md) | فَعْلُ | Fazlalık | 11 | 10 | [2:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:64.md) |
| [فَضْلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Fazlalık | 10 | 10 | [2:243](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:243.md) |
| [فَضْلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Fazlalık | 9 | 9 | [2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:198.md) |
| [الْفَضْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Fazlalık | 7 | 7 | [2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:105.md) |
| [فَضْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90.md) | فَعْلِ | Fazlalık | 5 | 5 | [12:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/12:38.md) |
| [الْفَضْلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Fazlalık | 4 | 4 | [4:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:70.md) |
| [فَضَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Üstün kıldı | 4 | 4 | [4:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:32.md) |
| [فَضَّلْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Üstün kıldık | 4 | 4 | [2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:253.md) |
| [الْفَضْلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Fazlalık | 3 | 3 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:237.md) |
| [وَفَضْلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8D.md) | وَفَعْلٍ | Ve fazlalık | 3 | 3 | [3:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:171.md) |
| [تَفْضِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Üstün kılmak | 2 | 2 | [17:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:21.md) |
| [فَضَّلْتُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْتُكُمْ | Sizi üstün kıldım | 2 | 2 | [2:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:47.md) |
| [فَضْلَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلَهُ | Onun fazlalığı | 2 | 2 | [11:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/11:3.md) |
| [وَفَضَّلْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَّلْنَاهُمْ | Ve onları üstün kıldık | 2 | 2 | [17:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:70.md) |
| [بِفَضْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90.md) | بِفَعْلِ | Fazlalık ile | 1 | 1 | [10:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/10:58.md) |
| [فَضَّلَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلَكُمْ | Sizi üstün kıldı | 1 | 1 | [7:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/7:140.md) |
| [فَضَّلَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلَنَا | Bizi üstün kıldı | 1 | 1 | [27:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/27:15.md) |
| [فَضْلٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Fazlalık | 1 | 1 | [4:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:73.md) |
| [فُضِّلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فُعِّلُوا | Üstün kılındılar | 1 | 1 | [16:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/16:71.md) |
| [لِفَضْلِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%87%D9%90.md) | لِفَعْلِهِ | Onun fazlalığını | 1 | 1 | [10:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/10:107.md) |
| [وَفَضَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | وَفَعَّلَ | Ve üstün kıldı | 1 | 1 | [4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:95.md) |
| [وَفَضْلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلًا | Ve fazlalık | 1 | 1 | [2:268](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:268.md) |
| [وَنُفَضِّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | وَنُفَعِّلُ | Üstün kılarız | 1 | 1 | [13:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/13:4.md) |
| [يَتَفَضَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلَ | Üstün olur | 1 | 1 | [23:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/23:24.md) |

## Mücavir kökler — 154 mücavir (380 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 18 ortak ayet · G² 67 · Buğa boğa demektir
2. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 62 ortak ayet · G² 55 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
3. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 41 · Sütle dolu memedir
4. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 15 ortak ayet · G² 40 · Büyük
5. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 14 ortak ayet · G² 39 · Sahip
6. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 20 ortak ayet · G² 32 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 24 ortak ayet · G² 29 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
8. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 23 · Davut
9. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 21 ortak ayet · G² 23 · Şey
10. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
11. [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Taze
12. [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Suyu yaranlar
13. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 8 ortak ayet · G² 17 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
14. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 25 ortak ayet · G² 17 · Dağın sivri noktası demektir
15. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · “Sunv’a” tas demektir
16. [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği…
17. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Bahr deniz demektir
18. [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir
19. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Omurga kemiğidir
20. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 11 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
21. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
22. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Ona dokundu
23. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Yaşlı adamdır
24. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Nikah
25. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
26. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Derc : “Derc” tomar demektir
27. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yarısı
28. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Kesr(sin ile) kırık demektir
29. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
30. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
31. [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Akın
32. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
33. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
34. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 20 ortak ayet · G² 8 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
35. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hilye takı demektir
36. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Hayr : At sürüsü demektir
37. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
38. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
39. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
40. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
41. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Affetti
42. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ekin demektir
43. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Et
44. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Zade : Azık demektir
45. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
46. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
47. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
48. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Süleyman
49. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Eveye yuva demektir
50. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 13 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
51. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Gem demektir
52. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
53. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
54. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
55. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
56. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Alet kaldıraç demektir
57. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · İnek yavrusu, dana demektir
58. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
59. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
60. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md), [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, ölçünün veya ihtiyacın sınırını aşan, temel miksardan arta kalan fazlalık ve artık pay |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın kullarına hak ettiklerinin veya zorunlu gereksinimlerinin ötesinde lütfettiği karşılıksız ihsan, rızık ve peygamberlik/derece üstünlüğü |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet asgari dengeyi kurarken, fazl bu dengenin üzerine inşa edilen artı değer, toplumsal dayanışma payı ve ilahi lütuf alanıdır |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ontolojik veya zümresel bir üstünlük gibi algılanıp hak edilmemiş kastlaşmaya gerekçe yapılması veya salt manevi lütuf sayılarak iktisadi artı değer boyutunun dışlanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Bir sınırın dışına taşma, dağılma, açılma ve saçılma; [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) kökünde gizliliğin açılıp saçılması, [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) kökünde bir bütünün parçalanıp dağılması, [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) kökünde ise alanın genişleyip açılması | ل | Taşma ve saçılma hareketini hedefe yönelen, biriken, arta kalan ve başkasına aktarılabilen somut bir fazlalık ve artı değere dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve nefes | İhtiyaç sınırından veya kaynaktan dışarıya doğru açılan ilk çıkışı ve belirmeyi temsil eder |
| ض | İkiz harfi ص (av aracı/kıstırma) üzerinden türetilmiş yan, kaburga ve baskı imgesi | Baskının yanlara doğru genişlemesi, hacmin dar sınırı aşarak yana doğru yayılması ve yarılması payını taşır |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama ve intikal | Taşan ve artan payın hedefe yönelmesini, bir amaç doğrultusunda tahsis edilmesini ve aktarılmasını sağlar |
| فضل | Sınırı aşan gücün yönlendirilmesi | Bir kabın veya ihtiyacın sınırını aşarak dışarı taşan cevherin, başkasına aktarılmak veya üstünlük sağlamak üzere yönlendirilmiş artı değer hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kapta, sofrada veya giyside ihtiyaçtan arta kalan somut fazlalık; kişinin tek bir geniş elbiseyi bedenine dolayıp eteklerini veya ucunu omzuna atarak fazlalığını salması تَفَضُّل ve giysinin arta kalan uzantısı فُضُول |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde evinde rahatça tek bir entariyle dolanan kadının kuşanma biçimini şöyle tasvir eder: وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها / نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaş ganimetleri taksim edildikten sonra arta kalan ve reise ayrılan paya فضول الغنائم denmesi; ayrıca devenin veya atın dizgininin elden sarkan artık ucuna فضل الزمام denilmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça فضل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle artmak, taşmak, arta kalmak ve üstün olmak semantik ekseninde yer alır. İbranicede doğrudan fonetik denklik gösteren p-ṣ-l kökü daha çok yarmak, kabuğunu soymak ve ayırmak çizgisine kayarken, güney Sami ve Arapça sahasında kök, bir sınırın veya dengenin üzerine eklenen somut fazlalık anlamında istikrar kazanmıştır. Süryanice ve Aramicede ihtiyaç fazlası artık ve üstünlük çoğunlukla y-t-r köküyle ifade edilse de, Arapça فضل kökünün fiziksel olarak giysinin sarkması, kabın taşması ve bölüşümden arta kalan pay gibi çöl ve göçebe hayatının doğrudan gözlemlerinden türediği görülür. Bu semantik gelişme, kökün salt soyut bir üstünlük değil, ölçülen ve hesaplanan miktarın üzerindeki her türlü bereketi ve artı değeri kapsayacak şekilde genişlemesini sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض kökünden genişleme | Daralan sınırın kırılıp dışarı taşması ([فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md), [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md)) temelinden bir şeyin ölçüsünden arta kalan paya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortaklığı | Kuzeybatı Sami dillerindeki ayırma/soyma kökleriyle fonetik yakınlık taşısa da anlamca güney kolunda artı değer ve cömertlik ekseninde özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t/p-ṣ morfemleri | Yayılma, saçılma ve dışarıya taşma bildiren ilksel morfemlerle tipolojik benzerlik | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضل | Anlamlı | Artmak, taşmak, üstün olmak | Bir şeyin sınırını ve ihtiyacını aşan fazlalık, lütuf ve derece üstünlüğü | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فلض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ضفل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı veya terk edilmiş dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| ضلف | Anlamlı | Güçlük, kenar, iz sürme | Dağ yolu, sarp kenar veya bir şeyin etrafındaki çetin sınır | Hedef kökle anlam ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| لفض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| لضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضل | Merkez | Fazlalık, lütuf, artı pay | Bir sınırın veya hakkın üzerinde fazladan verilen, arta kalan değer | Hem maddi kazancı hem manevi dereceyi içeren karşılıksız lütuf |
| [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Karşılıksız bağış, nimet verme | Verilen şeyin verenin büyüklüğünü hissettirmesi veya ağır bir lütuf olması | فضل genel artı pay iken [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) veriliş biçimindeki ağırlık ve mutlak ihsandır |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | İyilik, refah, hoşa giden rızık | Alıcıda tatlılık, yumuşaklık ve hayat konforu meydana getiren bağış | فضل miktarca artışı ve hak üstünü, [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) ise sağlanan yaşam kalitesini vurgular |
| [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) | Komşu | Cömertlik, bolca verme | İsteyene veya hak edene bakılmaksızın kendi doğasından taşarak verme | فضل verideki fazlalık ve fark iken [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) failin sınırsız verme ahlakıdır |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme, noksanlık, gedik | Belirlenmiş ölçünün veya hakkın altına düşme durumu | فضل fazlalığı ve artıyı, [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) ise azalmayı ve noksanlığı temsil eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضل | Artı değer, lütuf, derece üstünlüğü | İhtiyaç sınırını aşan pay, hak edilenden fazlası ve mertebe farkı | Kesin |
| Latince | Gratia, superfluum, praestantia | Lütuf, ihtiyaç fazlası artık, üstünlük | Gratia ilahi lütuf boyutunu, superfluum artık payı, praestantia ise üstünlüğü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Grace, surplus, bounty, excellence | Karşılıksız lütuf, artı değer, ihsan | Surplus iktisadi artığı, grace karşılıksız ilahi lütfu, bounty ise bereketi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Gnade, Überschuss, Vorzug | Lütuf, fazlalık/artık, imtiyaz/üstünlük | Überschuss somut fazlalığı ve artığı, Gnade ilahi boyutu, Vorzug üstünlüğü anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Grâce, surplus, mérite, prééminence | Lütuf, artı değer, mertebe üstünlüğü | Surplus maddi fazlalığı, grâce karşılıksız bereketi, prééminence derecelenmeyi verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon ve Wahrig Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَضْلُ اللَّهِ | İlahi lütuf, hidayet ve esirgeme | Azaptan koruma, tövbeyi kabul etme ve hidayete erdirme bağlamları; Bakara [2:64](https://lisan.digital/tr/ayet/2:64.md), Nisâ [4:113](https://lisan.digital/tr/ayet/4:113.md), Nûr [24:14](https://lisan.digital/tr/ayet/24:14.md) |
| فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ | Helal iktisadi kazanç ve ticaret geliri | Hac ibadeti esnasında ticaret yapma ve rızık arama bağlamları; Bakara [2:198](https://lisan.digital/tr/ayet/2:198.md), İsrâ [17:12](https://lisan.digital/tr/ayet/17:12.md), Cum’a [62:10](https://lisan.digital/tr/ayet/62:10.md) |
| فَضَّلْنَا / فَضَّلَ | Peygamberler veya insanlar arası derece üstünlüğü | Risalet mertebeleri, insan türünün üstünlüğü veya rızık dağılımı bağlamları; Bakara [2:253](https://lisan.digital/tr/ayet/2:253.md), İsrâ [17:70](https://lisan.digital/tr/ayet/17:70.md), Nahl [16:71](https://lisan.digital/tr/ayet/16:71.md) |
| ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ | Cennet mükâfatı ve nihai kurtuluş | İman edip salih amel işleyenlere verilecek sınırsız ilahi karşılık; Âl-i İmrân [3:174](https://lisan.digital/tr/ayet/3:174.md), Hadîd [57:21](https://lisan.digital/tr/ayet/57:21.md) |
| لَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ | İnsanlar arası fedakarlık, hak fazlasını bağışlama | Aile hukuku, boşanma ve borç ilişkilerinde adaletin ötesine geçip lütufta bulunma; Bakara [2:237](https://lisan.digital/tr/ayet/2:237.md) |
| أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ | Tahakküm kurma, üstünlük taslama | İnkarcı kavimlerin peygamberleri siyasi veya toplumsal üstünlük arayışıyla suçlaması; Mü'minûn [23:24](https://lisan.digital/tr/ayet/23:24.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller, lütuf ve adalet | Cennete girişin amelin zorunlu karşılığı mı yoksa salt ilahi fazl ile mi olduğu tartışması | Hak edilen zorunlu karşılığın (vücûb alellah) reddi ve karşılıksız ilahi ihsan vurgusu |
| Fıkıh | Aile hukuku ve iktisat | Boşanmada mehir fazlasını bağışlama ve ihtiyaç fazlası malın zekat veya infakı | Adaletin emrettiği asgari çizginin ötesine geçerek gönüllü hak feragatinde bulunma |
| Tefsir | Hiyerarşi ve تفضيل ayetleri | Peygamberlerin veya milletlerin üstün kılınmasının ontolojik mi yoksa işlevsel mi olduğu | Sorumluluk ve kabiliyet artışına dayalı derece farkı |
| Hadis | Rızık, faziletli ameller ve ahlak | İhtiyaç fazlası binek veya suyun yolcuya verilmesi ve amellerin sevap dereceleri | Bencillikten arınarak artan imkânı topluma aktarma yükümlülüğü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi bağış ve kurtuluş | Lütuf ve inayet | İnsanın sınırlı ameliyle ulaşılamayacak cenneti ve rahmeti karşılıksız tamamlama | Kulun kurtuluşu adalet terazisinin denkliğiyle değil ilahi fazlın bereketiyle gerçekleşir | Kesin |
| İlmi | Bilgi dereceleri ve metodoloji | Fikri ve ilmi üstünlük | Hakikati kavrama ve aktarmada yetenek ve çabaya dayalı ehliyet basamakları | İlmin bazı kullara fazladan verilmesi, diğerlerine rehberlik etme sorumluluğu doğurur | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve liderlik | Yetki ve liyakat payı | Toplumun ortak işlerini yürütmek için gereken kabiliyet ve basiret donanımı | Siyasi liderlik ontolojik kast değil, topluma hizmet için emanet edilen işlevsel bir üstünlüktür | Güçlü |
| İktisadi | Artı değer ve bölüşüm | İhtiyaç fazlası sermaye | Temel gereksinimlerden arta kalan sermayenin piyasada dolaşıma sokulması ve infakı | Fazlalık stoklanıp tekel oluşturmak için değil, infak ve ticaretle toplumsal bereketi yaymak içindir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Pozitif diferansiyel ve artı bakiye | Matematiksel bir denklemde temel dengeyi aşan pozitif fark ($+ \Delta$) veya termodinamikte sisteme dışarıdan eklenen serbest enerji | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Artı değer (surplus value) ve sosyal sermaye | İktisatta maliyet ve temel tüketim sınırının üzerinde üretilen artık; sosyolojide güven ilişkilerinden doğan ilave toplumsal dayanışma kapasitesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فضل kökünün yalnızca metafizik bir lütuf veya seçilmiş kişilere bahşedilen doğuştan bir imtiyaz sayılarak iktisadi ve ahlaki eylem alanından koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem meşru ticari kazancı (artı değeri), hem hiyerarşik sorumluluk derecelerini, hem de bireylerin adaletin ötesine geçerek sergilediği cömertlik ve bağış ahlakını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızık ve kabiliyet farklarının ilahi bir adaletsizlik veya değişmez bir kast sistemi gibi görülmesi; infak edilmesi gereken artık değerin meşru bir dokunulmazlık zırhına büründürülmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, ahlak ve iktisat nizamını adalet (denklik) ve fazl (artı ihsan) dengesi üzerine kurduğunu; hayatın yalnızca asgari borç-alacak ilişkisiyle değil, karşılıksız lütuf ve fedakarlıkla ayakta durduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin derecelendirildiği ayetlerde (Bakara [2:253](https://lisan.digital/tr/ayet/2:253.md)), ticaret ve rızık arayışını teşvik eden hükümlerde (Bakara [2:198](https://lisan.digital/tr/ayet/2:198.md), Cum’a [62:10](https://lisan.digital/tr/ayet/62:10.md)) ve boşanma sonrası fedakarlığı emreden aile hukuku ayetlerinde (Bakara [2:237](https://lisan.digital/tr/ayet/2:237.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Üstünlüğün soy veya ırk temelli sabit bir imtiyaz olduğu zannını yıkar; üstün kılınmanın (tafdîl) bir övünç değil, ilahi emanet ve sorumluluk artışı olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kabın, sınırın veya ihtiyacın ötesine taşan artık pay ve giysinin serbestçe sarkan uzantısı.
- Soyut anlam: Adaletin belirlediği hak ve denklik sınırının üzerine eklenen ilahi ihsan, iktisadi artı değer ve liyakate dayalı derece farkı.
- Sistematik karşılık: Asgari hak düzenini temsil eden adalet matrisine ilave edilen, dolaşımı ve dayanışmayı sağlayan pozitif girdi.
- LaTeX modeli: $$S = B + \Delta F \quad (\Delta F > 0)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ ulaşılan toplam durumu, mertebeyi veya nimeti; $B$ adaletin, zorunlu ihtiyacın veya temel hak edişin oluşturduğu asgari taban çizgisini; $\Delta F$ ise temel sınırın üzerine eklenen, hak edilenden veya beklenenden fazla olan pozitif fazlalık ve ilahi lütuf payını ($Fazl$) temsil eder. Eşitlik, fazlın taban değerin yokluğu değil, onun üzerine inşa edilen ilave bir bereket ve üstünlük katmanı olduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (92 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:47.md) — فَضَّلْتُكُمْ

يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ey israiloğulları, size verdiğim nimetimi ve sizi alemlere üstün kıldığımı hatırlayın.

### [Bakara 2:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:64.md) — فَضْلُ

ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Sonra o sözü müteakip yine yüz çevirdiniz. Eğer üstünüzde Allah’ın fazlu rahmeti olmasaydı hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.

### [Bakara 2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:90.md) — فَضْلِهِ

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Nefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

### [Bakara 2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:105.md) — الْفَضْلِ

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

### [Bakara 2:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:122.md) — فَضَّلْتُكُمْ

يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ey İsrailoğulları, size ihsan etmiş olduğum nimetimi ve sizi alemlere üstün kıldığımı hatırlayın.

### [Bakara 2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:198.md) — فَضْلًا

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Rabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:237.md) — الْفَضْلَ

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:243](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:243.md) — فَضْلٍ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Binlerce oldukları halde ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allh onlara; (ölün) dedi. Sonra da onları diriltti. Şüphesiz ki, Allah insanlara karşı lutuf sahibidir. Ama insanların pek çoğu şükretmezler.

### [Bakara 2:251](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:251.md) — فَضْلٍ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Allah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

### [Bakara 2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:253.md) — فَضَّلْنَا

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

Meal (IK): Şu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

### [Bakara 2:268](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/2:268.md) — وَفَضْلًا

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şeytan sizi fakirlik ile korkutarak, çirkin şeyleri emreder. Allah ise size mağfiret ve bolluk vaadeder. Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:73.md) — الْفَضْلَ

وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın. De ki: Doğru yol, Allah’ın yoludur. Derler ki: Size verilen bir benzerinin de birine verildiğini veya Rabbınızın katında size delil gösterecekleri bir şeyi açıklamayın. De ki: Doğrusu lütuf Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:74.md) — الْفَضْلِ

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Dilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:152.md) — فَضْلٍ

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Ali İmran 3:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:170.md) — فَضْلِهِ

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Allah’ın keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinerek arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara; kendilerine korku olmadığını ve üzülmeyeceklerini, müjdelemek isterler.

### [Ali İmran 3:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:171.md) — وَفَضْلٍ

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlar Allah’tan gelen bir nimet ve kerem ile ve Allah’ın mü’minlerin mükafatını zayi etmeyeceği müjdesiyle sevinirler.

### [Ali İmran 3:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:174.md) — وَفَضْلٍ · فَضْلٍ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Sonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.

### [Ali İmran 3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/3:180.md) — فَضْلِهِ

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

### [Nisa 4:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:32.md) — فَضَّلَ · فَضْلِهِ

وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

Meal (IK): Allah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri özlemeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır. Kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah’ın lütfundan isteyin. Muhakkak ki Allah; herşeyi bilici olandır.

### [Nisa 4:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:34.md) — فَضَّلَ

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا

Meal (IK): Allah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.

### [Nisa 4:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:37.md) — فَضْلِهِ

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Onlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.

### [Nisa 4:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:54.md) — فَضْلِهِ

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا

Meal (IK): Yoksa Allah’ın bol nimetinden verdiği insanları mı çekemiyorlar? Doğrusu biz, İbrahim soyuna da kitab ve hikmet verdik. Ve onlara büyük bir nimet bahşettik.

### [Nisa 4:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:70.md) — الْفَضْلُ

ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا

Meal (IK): Bu büyük lütuf, Allah’tandır. Allah; her şeyi bilici olarak kafidir.

### [Nisa 4:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:73.md) — فَضْلٌ

وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا

Meal (IK): Şayet Allah’ın büyük bir nimetine mazhar olursanız; andolsun ki, sizinle bir dostluk ve tanışıklığı yokmuş gibi: Keşki onlarla beraber olsaydım da ben de büyük bir başarıya erişseydim, der.

### [Nisa 4:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:83.md) — فَضْلُ

وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Kendilerine güven ve korkuya dair bir haber geldiğinde; onu yayarlar. Halbuki o haberi peygambere veya mü’min kumandanlara götürselerdi; onlar, ondan ne gibi netice çıkaracaklarını bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah’ın nimet ve rahmeti olmasaydı; pek azınız müstesna, şeytana uymuş gitmiştiniz.

### [Nisa 4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:95.md) — فَضَّلَ · وَفَضَّلَ

لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Mü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.

### [Nisa 4:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:113.md) — فَضْلُ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا

Meal (IK): Eğer Allah’ın lütfu ve rahmeti üzerinde olmasaydı; onlardan bir takımı seni saptırmaya çalışırdı. Halbuki onlar, kendilerinden başkalarını saptıramazlar. Sana da bir zarar veremezler. Allah, sana kitabı ve hikmeti indirmiş, bilmediğini öğretmiştir. Ve Allah’ın senin üzerindeki lütfu çok büyük olmuştur.

### [Nisa 4:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:173.md) — فَضْلِهِ

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlara mükafatlarını ödeyecek ve daha fazlasını da ihsan edecektir. Kulluk etmekten çekinenleri ve büyüklük taslayanları elem verici bir azaba uğratacaktır. Onlar, kendilerine Allah’tan başka bir dost ve yardımcı bulamazlar.

### [Nisa 4:175](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/4:175.md) — وَفَضْلٍ

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا

Meal (IK): Allah’a iman edenleri ve O’na sarılanları; Allah rahmetine ve bol nimetine kavuşturacaktır. Onları, kendisine götüren doğru yola eriştirecektir.

### [Maide 5:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/5:2.md) — فَضْلًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.

### [Maide 5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/5:54.md) — فَضْلُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [En'am 6:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/6:86.md) — فَضَّلْنَا

وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): İsmail’i, el-Yesa’ı, Yunus’u ve Lüt’u da. Her birini alimlerden üstün kıldık.

### [Araf 7:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/7:39.md) — فَضْلٍ

وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ

Meal (IK): Öncekiler de sonrakilere: Sizin bizden bir üstünlüğünüz yoktur. Öyleyse ne kazandıysanız karşılığı olan azabı tadın, derler.

### [Araf 7:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/7:140.md) — فَضَّلَكُمْ

قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Ben, sizin için bir tanrı olarak Allah’tan başkasını mı arayacak mışım? Halbuki O, sizi alemlere üstün kılmıştır.

### [Enfal 8:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/8:29.md) — الْفَضْلِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkarsanız O, size bir furkan verir. Suçlarınızı örter ve sizi bağışlar. Allah, büyük lütuf sahibidir.

### [Tevbe 9:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/9:28.md) — فَضْلِهِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; doğrusu müşrikler ancak necistir. Onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi yakında kendi lütfu ile zenginleştirir. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Tevbe 9:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/9:59.md) — فَضْلِهِ

وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ

Meal (IK): Şayet onlar, Allah’ın ve peygamberinin kendilerine verdiklerinden hoşnud olsalardı da: Bize Allah yeter, yakında bize bol nimetinden verir, Rasulü’ de. Biz, ancak Allah’a rağbet edenleriz, demiş olsalardı.

### [Tevbe 9:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/9:74.md) — فَضْلِهِ

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Meal (IK): And olsun ki, müslüman olduktan sonra inkar edip küfür sözünü söylemişler iken, söylemedik diye Allah’a yemin ettiler, başaramayacakları bir şeye giriştiler; Allah ve peygamberi bol nimetinden onları zenginleştirdi ve öç almaya kalktılar. Eğer tevbe ederlerse iyiliklerine olur; şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünya ve ahirette can yakıcı azaba uğratır. Ve onlar için yeryüzünde bir dost ve yardımcı yoktur.

### [Tevbe 9:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/9:75.md) — فَضْلِهِ

وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): İçlerinden kimi de: Eğer bize lütuf ve kereminden ihsan ederse; andolsun ki, muhakkak tasadduk edeceğiz ve muhakkak salihlerden olacağız, diye Allah’a ahdetmişlerdi.

### [Tevbe 9:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/9:76.md) — فَضْلِهِ

فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Ama Allah onlara lütuf ve kereminden ihsan edince; cimrilik ettiler ve yüz çevirdiler. Onlar zaten dönektirler.

### [Yunus 10:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/10:58.md) — بِفَضْلِ

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): De ki: Bunlar Allah’ın lütfu ve rahmeti iledir. Sadece bunlarla sevinsinler. O, bütün toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.

### [Yunus 10:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/10:60.md) — فَضْلٍ

وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan uyduranlar, kıyamet gününü ne sanıyorlar? Doğrusu Allah, insanlar hakkında lütuf sahibidir. Fakat onların çoğu şükretmezler.

### [Yunus 10:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/10:107.md) — لِفَضْلِهِ

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Allah sana bir sıkıntı verirse; onu yine ancak Allah giderir. Sana biri iyilik dilediği takdirde; onun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine verir. O, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Hud 11:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/11:3.md) — فَضْلٍ · فَضْلَهُ

وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ

Meal (IK): Rabbınızdan mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki, belli bir süreye kadar sizi güzelce geçindirsin. Her lütuf sahibine lütfunu versin. Eğer yüzçevirirseniz; o zaman ben, başınıza gelecek büyük bir günün azabından korkarım.

### [Hud 11:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/11:27.md) — فَضْلٍ

فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ وَمَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine kavminden küfredenlerin elebaşları dediler ki: Biz, senin ancak kendimiz gibi bir insan olduğunu görüyoruz. İçimizde sadece ayak takımının, başlangıçta düşünmeden sana uydukları gözümüzün önündedir. Sizin bize üstün bir meziyyetinizi görmüyoruz. Aksine biz, sizi yalancılar sanıyoruz.

### [Yusuf 12:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/12:38.md) — فَضْلِ

وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Atalarım İbrahim, İshak ve Ya’kub’un dinine uydum. Herhangi bir şeyi Allah’a şirk koşmamız bize yaraşmaz. Bu, Allah’ın bize ve insanlara olan lütfundandır. Fakat insanların çoğu şükretmezler.

### [Rad 13:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/13:4.md) — وَنُفَضِّلُ

وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde birbirine komşu toprak parçaları, üzüm bağları, ekinler ve çatallı çatalsız hurma ağaçları vardır. Hepsi de aynı su ile sulanır. Ama lezzetçe onları birbirinden ayrı kılmışızdır. Şüphesiz ki bunlarda; akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Nahl 16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/16:14.md) — فَضْلِهِ

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Taze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

### [Nahl 16:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/16:71.md) — فَضَّلَ · فُضِّلُوا

وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ

Meal (IK): Allah; rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kıldı. Üstün kılınanlar buyrukları altında bulunanların rızıklarını vermezler. Halbuki bunda hepsi eşittir. Yoksa Allah’ın nimetini bile bile inkar mı ediyorlar?

### [İsra 17:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:12.md) — فَضْلًا

وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا

Meal (IK): Biz, geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık. Rabbınızdan lutuf dileyesiniz ve yılların hesabını, sayısını bilesiniz diye gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlık kıldık. Ve her şeyi uzun uzadıya açıkladık.

### [İsra 17:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:21.md) — فَضَّلْنَا · تَفْضِيلًا

انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

Meal (IK): Bak, nasıl onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Elbetteki ahiret; dereceler bakımından da büyüktür, üstünlük bakımından da.

### [İsra 17:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:55.md) — فَضَّلْنَا

وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا

Meal (IK): Rabbın göklerde ve yerde olanları daha iyi bilendir. Andolsun ki; Biz, peygamberlerden bir kısmını bir kısmına üstün kıldık, Davud’a da Zebur’u verdik.

### [İsra 17:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:66.md) — فَضْلِهِ

رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا

Meal (IK): Rabbınız O’dur ki; lutfundan elde edesiniz diye gemileri sizin için denizde yüzdürür. Muhakkak ki O; sizin için Rahim olandır.

### [İsra 17:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:70.md) — وَفَضَّلْنَاهُمْ · تَفْضِيلًا

وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا

Meal (IK): Andolsun ki Biz, ademoğlunu mükerrem kıldık. Karada ve denizde taşıdık. Ve onları temiz nimetlerden rızıklandırdık. Yaratmış olduklarımızdan çoğuna onları üstün kıldık.

### [İsra 17:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/17:87.md) — فَضْلَهُ

إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا

Meal (IK): Ancak Rabbından bir rahmet iledir. Muhakkak ki O’nun sana olan lutfu, pek büyüktür.

### [Müminun 23:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/23:24.md) — يَتَفَضَّلَ

فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine kavminin önde gelen kafirlerinden bir grup dediler ki: Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir. Sizden üstün olmak istiyor. Şayet Allah dilemiş olsaydı; melekler indirirdi. İlk atalarımızdan da böyle bir şey işitmedik.

### [Nur 24:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:10.md) — فَضْلُ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ya üzerlerinizde Allah’ın fazl-u rahmeti olmasaydı? Ve gerçekten Allah; Tevvab, Hakim olmasaydı?

### [Nur 24:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:14.md) — فَضْلُ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Dünya ve ahirette Allah’ın lutfu ve rahmeti üzerinizde olmasaydı, içine daldığınız yaygaradan dolayı her halde size büyük bir azab dokunurdu.

### [Nur 24:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:20.md) — فَضْلُ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ya Allah’ın üzerinizde lutuf ve rahmeti bulunmasaydı? Ya Allah, gerçekten Rauf ve Rahim olmasaydı?

### [Nur 24:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:21.md) — فَضْلُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; şeytanın adımlarına uymayın. Kim, şeytanın adımlarına uyarsa; bilsin ki o, hayasızlığı ve kötülüğü emreder. Şayet Allah’ın sizin üzerinizde lutuf ve rahmeti bulunmasaydı; hiç biriniz ebediyyen temize çıkamazdı. Ancak Allah, dilediğini temize çıkarır ve Allah Semi’ dir, Alim’dir.

### [Nur 24:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:22.md) — الْفَضْلِ

وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden faziletli ve varlıklı olanlar; yakınlarına, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermekte kusur etmesinler, affetsinler, aldırış etmesinler. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah; Gafur’ dur, Rahim’dir.

### [Nur 24:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:32.md) — فَضْلِهِ

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): İçinizden bekarları ve kölelerinizden, cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Şayet yoksul iseler; Allah onları lutfuyla zenginleştirir. Ve Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [Nur 24:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:33.md) — فَضْلِهِ

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Evlenemeyenler de; kendilerini Allah, lutfuyla zenginleştirinceye kadar iffetli davransınlar. Kölelerinizden hür olmak için bedel vermek isteyenlerin bedel vermelerini kabul edin. Şayet onlarda bir hayır görüyorsanız Ve Allah’ın size verdiği maldan onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatını elde etmek için iffetli olmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa şüphesiz ki Allah, onların zorlamalarından sonra da Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nur 24:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/24:38.md) — فَضْلِهِ

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Allah; onları işledikleri amellerin en güzeliyle mükafatlandıracak, onlara lutfunu fazlasıyla verecektir. Ve Allah; dilediğini hesapsız şekilde rızıklandırır.

### [Neml 27:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/27:15.md) — فَضَّلَنَا

وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Davud’a ve Süleyman’a iıim verdik. İkisi de: Bizi mü’min kullarının çoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun, dediler.

### [Neml 27:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/27:16.md) — الْفَضْلُ

وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ وَقَالَ يَاأَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ

Meal (IK): Süleyman da Davud’a varis oldu ve dedi ki: Ey insanlar; bize, kuş dili öğretildi. Ve bize, her şeyden bolca verildi. Doğrusu bu; apaçık bir lutuftur.

### [Neml 27:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/27:40.md) — فَضْلِ

قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ

Meal (IK): Nezdinde kitabdan bir bilgi bulunan da dedi ki: Gözünü açıp kapamadan ben, onu sana getiririm. Süleyman tahtı yanına yerleşivermiş görünce dedi ki: Bu, Rabbımın lutfundandır. Şükür mü yoksa küfür mü edeceğim diye beni sınamak içindir. Kim şükrederse; ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de küfrederse; muhakkak ki Rabbım; Gani’dir, Kerim’dir.

### [Neml 27:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/27:73.md) — فَضْلٍ

وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbın; insanlara karşı lutuf sahibidir. Ama onların çoğu şükretmezler.

### [Kasas 28:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/28:73.md) — فَضْلِهِ

وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): O’nun rahmetindendir ki; dinlenmeniz için geceyi, lutfedip verdiği rızkı aramanız için gündüzü yaratmıştır. Ta ki şükredesiniz.

### [Rum 30:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/30:23.md) — فَضْلِهِ

وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

Meal (IK): Geceleyin uyumanız, gündüz de lutfundan rızık aramanız O’nun ayetlerindendir. Şüphesiz ki, bunlarda kulak veren bir kavim için ayetler vardır.

### [Rum 30:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/30:45.md) — فَضْلِهِ

لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ki, iman edip salih ameller işleyenleri Allah’ın fazlından mükafatlandırılması içindir bu. Muhakkak ki O; kafirleri sevmez.

### [Rum 30:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/30:46.md) — فَضْلِهِ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rüzgarları müjdeciler olarak göndermesi, rahmetinden size tattırması emri ile gemilerin yüzmesi ve lutfundan rızık istemeniz O’nun ayetlerindendir. Belki şükredersiniz.

### [Ahzab 33:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/33:47.md) — فَضْلًا

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا

Meal (IK): Mü’minlere; kendileri için Allah tarafından büyük bir lütuf olduğunu müjdele.

### [Sebe 34:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/34:10.md) — فَضْلًا

وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ

Meal (IK): Andolsun ki; Davud’a, katımızdan lutuf ihsan ettik. Ey dağlar; onunla birlikte siz de tesbih edin ve kuşlar da. Ona demiri yumuşak kıldık.

### [Fatır 35:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/35:12.md) — فَضْلِهِ

وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): İki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

### [Fatır 35:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/35:30.md) — فَضْلِهِ

لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ

Meal (IK): Mükafatlarını Allah’ın tam vermesi ve onlara lutfundan artırması içindir. Muhakkak kiO; Gafur’dur, Şekur’dur.

### [Fatır 35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/35:32.md) — الْفَضْلُ

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Sonra Biz; kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi de muktesiddir. Kimi ise Allah’ın izni ile hayırlara koşandır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

### [Fatır 35:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/35:35.md) — فَضْلِهِ

الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ

Meal (IK): Ki O; lutfuyla bizi kalınacak diyara yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunacaktır, ne de bıkkınlık gelecektir.

### [Mü'min 40:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/40:61.md) — فَضْلٍ

اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; dinlenesiniz diye size geceyi karanlık, gündüzü aydınlık kılmıştır. Şüphesiz ki Allah; insanlara karşı lutufkardır. Ne var ki insanların çoğu şükretmezler.

### [Şura 42:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/42:22.md) — الْفَضْلُ

تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Göreceksin ki; zalimler yaptıkları şeyler başlarına gelirken korkudan titrerler. İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rabblarının katında onlara diledikleri vardır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

### [Şura 42:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/42:26.md) — فَضْلِهِ

وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlerin duasını kabul buyurur ve onlara lutfundan arttırır. Kafirlere gelince; onlar için şiddetli bir azab vardır.

### [Duhan 44:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/44:57.md) — فَضْلًا

فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Rabbından bir lutuf olarak. İşte bu, büyük kurtuluşun kendisidir.

### [Casiye 45:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/45:12.md) — فَضْلِهِ

اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve lutfedip verdiği rızkı aramanız için denizi size boyun eğdiren Allah’tır. Umulur ki şükredersiniz.

### [Casiye 45:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/45:16.md) — وَفَضَّلْنَاهُمْ

وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, İsrailoğullarına kitabı, hükmü ve nübüvveti vermiştik. Onları temiz şeylerden rızıklandırmış ve dünyalara üstün kılmıştık.

### [Fetih 48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/48:29.md) — فَضْلًا

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Muhammed; Allah’ın Rasulüdür. Beraberinde bulunanlar da; kafirlere karşı zorlu, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rüku’ edenler, secde edenler olarak görürsün. Allah’tan lutuf ve rıza isterler. Onlar; yüzlerindeki izinden tanınırlar. İşte onların Tevrat’taki vasıfları budur. İncil’de de şöyle vasıflandırılmışlardı: Onlat filizini yarıp çıkarmış, gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş bir ekine benzerler ki bu, ekicilerin de hoşuna gider. Allah; böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle, kafirleri öfkelendirir. Allah; iman edip salih amel işleyenlere hem mağfiret, hem de büyük bir mükafat vaadetmiştir.

### [Hucurat 49:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/49:8.md) — فَضْلًا

فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Allah’tan bir lutuf ve nimet olarak. Ve Allah Alim’dir, Hakimdir.

### [Hadid 57:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/57:21.md) — فَضْلُ · الْفَضْلِ

سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Rabbınızdan bir mağfirete, Allah’a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış olup da genişliği yerle göğün genişliği kadar olan cennete koşuşun. İşte bu; Allah’ın lutfudur, onu dilediğine verir. Allah büyük lutuf sahibidir.

### [Hadid 57:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/57:29.md) — فَضْلِ · الْفَضْلَ · الْفَضْلِ

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Böylece kitab ehli, Allah’ın lutfundan hiç bir şey elde edemeyeceklerini bilsinler. Muhakkak ki lutuf, bütünüyle Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Ve Allah; büyük lutuf sahibidir.

### [Haşr 59:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/59:8.md) — فَضْلًا

لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ

Meal (IK): Yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah’tan bir lutuf ve rıza dileyen, Allah’ın dinine ve peygamberine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte bunlar, sadıkların kendileridir.

### [Cuma 62:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/62:4.md) — فَضْلُ · الْفَضْلِ

ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Bu, Allah’ın lutfudur. Onu dilediğine verir. Ve Allah; büyük lutuf sahibidir.

### [Cuma 62:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/62:10.md) — فَضْلِ

فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Namaz bitince; yeryüzüne dağılın. Ve Allah’ın lutfundan isteyin. Allah’ı çok zikredin ki felaha eresiniz.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/ayet/73:20.md) — فَضْلِ

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fadl Deriden yapılan gömlektir. Avcılık döneminde et için avlanan havyanlardan arta kalan deriden elbise yapıldığı için buna “fazlalık, artı” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد واللام والفاء معهما
ف ض ل يستعمل فقط
فضل:
الفَضْلُ معروف. والفاضِلة اسمُ الفَضْل.
والفُضالةُ: ما فَضَل من كل شيءٍ.
والفَضْلةُ: البقيّة من كل شيءٍ.
والفضيلة: الدرجة والرِّفعة في الفضلِ.
والتَفَضُّل: التَطَوّل على غيرك، وقال اللهُ- جَلَّ وعزٌ-: "يُريدُ أن يتفضَّلَ عليكم" معناه: يريد أنْ يكونَ له الفضلُ عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضّل الذي هو بمعنى الإفْضال والتَمَطوُّل.
والتَفَضُّل: التَوَشُح.
ورجلٌ فُضُل ومُتَفَضِّل، وامرأة فُضُلٌ ومُتَفَضِّلةٌ. وعليها ثَوبٌ فُضُل، وهو أن تُخالِفَ بين طَرَفَيْهِ على عاتِقها تَتَوَشَّحُ به، قال: اذا تُغَرِّدُ فيه القَيْنَةُ الفُضُلُ وافضَلَ فُلان على فلانٍ: أنالَه من فضلهِ وأَحْسَنَ إِليه.
وأفضَلَ من الأرضِ والطَّعامِ اذا تَرَكَ منه شيئاً.
ولغة أهل الحجاز فَضِلَ يفضُل ورجلٌ مِفضالٌ: كثير الخَيْر.
والفِضال مصدر كالمُفاضَلة.
والفِضال جمع الفَضْلةِ من الخمر وغيرها.
والفِضال: الثوب الواحد يَتَفَضَّلُ به الرجل، يلبسُه في بيته، وأنشد:
وألقِ فِضال الوَهْن عنكَ بوَثبةٍ		حَواريّةٍ قد طال هذا التفضُّل
ويقال: فَضَلَ فلانٌ على فلانٍ اذا غَلَبَ عليه، وفَضَلْتُ الرجلَ: غَلَبته، وأنشد:
شِمالُك تفضُلُ الأيمانَ إِلاّ		يَمينَ أبيكَ نائِلُها الغَزيرُ

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **اللام** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ف ض ل** yalnızca kullanılır.

**فضل**:
**الفَضْلُ** bilinir. **الفاضِلة** **الفَضْل**’ün adıdır.
**الفُضالةُ**: her şeyden artan şey.
**الفَضْلةُ**: her şeyden geri kalan.
**الفضيلة**: fazilette derece ve yükseklik.
**التَفَضُّل**: başkasına karşı lütufta bulunmak; Allah -yüce ve aziz- dedi: “يُريدُ أن يتفضَّلَ عليكم” mânâsı: kadir ve menzilede sizin üzerinizde faziletin kendisine ait olmasını istiyor; **التفضّل**’den değildir ki o, **الإفْضال** ve **التَمَطوُّل** mânâsınadır.
**التَفَضُّل**: kuşanma.
Bir adam **فُضُل** ve **مُتَفَضِّل**; bir kadın **فُضُلٌ** ve **مُتَفَضِّلةٌ**. Onun üzerinde **فُضُل** bir elbise vardır; o, iki ucunu omzu üzerinde birbirine aykırı kılmasıdır; onunla kuşanır. Dedi ki:
اذا تُغَرِّدُ فيه القَيْنَةُ الفُضُلُ
Ve falan, falana **افضَلَ**: ona fazlından verdi ve ona iyilik etti.
Ve yerden ve yemekten **أفضَلَ**: ondan bir şey bıraktığı zaman.
Hicaz ehlinin dili: **فَضِلَ** **يفضُل**; ve bir adam **مِفضالٌ**: hayrı çok.
**والفِضال** **المُفاضَلة** gibi bir mastardır.
**والفِضال** şarap ve başkasından **الفَضْلةِ**’nin cemidir.
**والفِضال**: erkeğin onunla **يَتَفَضَّلُ** ettiği tek elbise; onu evinde giyer. Ve inşad etti:
وألقِ فِضال الوَهْن عنكَ بوَثبةٍ		حَواريّةٍ قد طال هذا التفضُّل
Ve denir: falan, falana **فَضَلَ**: ona galip geldiği zaman. Ve ben adamı **فَضَلْتُ**: ona galip geldim. Ve inşad etti:
شِمالُك تفضُلُ الأيمانَ إِلاّ		يَمينَ أبيكَ نائِلُها الغَزيرُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَضْلُ والفَضيلَةُ: خلاف النقص والنقيصة. والإفْضالُ: الإحسان. ورجلٌ مِفْضالٌ وامرأةٌ مِفْضالَةٌ على قومها، إذا كانت ذات فضْلٍ سمحةً. وأفْضَلَ عليه وتَفَضَّلَ بمعنًى. والمُتَفَضِّلُ أيضاً: الذي يدَّعي الفَضْلَ على أقرانه. ومنه قوله تعالى: "يُريدُ أن يَتَفَضَّلَ عليكم". وأفْضَلْتُ منه شيئاً واسْتَفْضَلْتُ، بمعنًى. وفَضَّلْتُهُ على غيره تَفْضيلاً، إذا حكمت له بذلك، أي صيَّرته كذلك. وفاضَلْتُهُ فَفَضَلْتُهُ، إذا غلبته بالفَضْلِ. والفَضْلَةُ والفُضالَةُ: ما فَضَلَ من شيء. وفَضَلَ منه شيءٌ يَفْضُلُ، مثل دَخَلَ يَدْخُلُ. وفيه لغة أخرى فَضُلَ يَفْضَلُ، مثل حَذِرَ يَحْذَرُ، حكاها ابن السكيت. وفيه لغة ثالثة مركبَّة منهما: فَضِلَ بالكسر يَفْضُلُ بالضم، وهو شاذٌّ لا نظير له. وتَفَضَّلَتِ المرأةُ في بيتها، إذا كانت في ثوب واحد، كالخَيْعَلِ ونحوه. وذلك الثوب مِفْضَلٌ، والمرأة فُضُلٌ، وكذلك الرجل. وإنَّه لحسنُ الفِضْلَةِ.

##### Türkçe

**الفَضْلُ** ve **الفَضيلَةُ**: eksiklik ve noksanlığın zıddı. Ve **الإفْضالُ**: iyilikte bulunma. Ve bir adam **مِفْضالٌ** ve bir kadın kavmi üzerine **مِفْضالَةٌ**, eğer fazilet sahibi, cömert ise. Ve ona **أفْضَلَ** ve **تَفَضَّلَ**, anlamca (aynıdır). Ve **المُتَفَضِّلُ** de: akranları üzerine **الفَضْلَ** iddia eden kimsedir. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: “Sizin üzerinize **يَتَفَضَّلَ** etmek istiyor.” Ve ondan bir şeyi **أفْضَلْتُ** ve **اسْتَفْضَلْتُ**, anlamca (aynıdır). Ve onu başkası üzerine **تَفْضيلاً** **فَضَّلْتُهُ**, eğer bununla onun lehine hükmettiysen; yani onu öyle kıldın. Ve onunla **فاضَلْتُهُ** de, sonra onu **فَفَضَلْتُهُ**, eğer fazilet ile ona galip geldiysen. Ve **الفَضْلَةُ** ve **الفُضالَةُ**: bir şeyden artıp kalan şey. Ve ondan bir şey **فَضَلَ** **يَفْضُلُ**, **دَخَلَ** **يَدْخُلُ** gibi. Ve onda başka bir dil (kullanım) vardır: **فَضُلَ** **يَفْضَلُ**, **حَذِرَ** **يَحْذَرُ** gibi; bunu İbnü’s-Sikkît nakletmiştir. Ve onda üçüncü bir dil (kullanım) vardır, ikisinden terkib edilmiştir: kesre ile **فَضِلَ**, zamme ile **يَفْضُلُ**; bu şâzdır, onun için bir benzeri yoktur. Ve kadın evinde **تَفَضَّلَتِ**, eğer tek bir elbise içinde ise; **الخَيْعَلِ** ve benzeri gibi. Ve o elbise **مِفْضَلٌ**dür; kadın **فُضُلٌ**dür; erkek de böyledir. Ve şüphesiz o, **الفِضْلَةِ** bakımından güzeldir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ل ف
فضل
استعمل من وجوهه : ( فضل ) .
فضل : قال الليث : الفضلُ معروف . والفاضِلَةُ : الاسم . والفِضَال : اسمٌ للتفاضُل . والفُضالة : ما فَضَل من شيء .
والفَضْلةُ : البقيّةُ من كل شيء .
والفَضِيلةُ : الدرجةُ الرفيعة في الفَضْل .
والتّفَضُّلُ : التطول على غيرِك .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ ) ( المؤمنون : 24 ) ، معناه : يريد أن يكون له الفضلُ عليكم في القَدْر والمَنزِلة ، وليس من التفضُّل الذي هو بمعنى الإفضال والتطوُّل .
وقال الليث : التفضُّل : التَّوَشُّح . و رجلٌ فُضُلٌ ومتفضِّل . وامرأة فُضلٌ ومتفضِّلة . وعليها ثوبٌ فُضل وهي أن تُخالِف بين طرفيه على عاتِقها وتتوشّح به .
أبو عبيد عن أبي زيد : فلانٌ حَسَنُ الفِضْلة ، من التفضّل بالثوب الواحد .
قال الأصمعي : امرأة فُضلٌ في ثوبٍ واحد .
وقال الليث : الفِضالُ : الثوبُ الواحدُ يتفضَّل به الرجُل يَلبَسُه في بيته . وأنشد :
وأَلْقِ فِضَالَ الوَهْنِ عنك بوَثْبَةٍ
حَوارِيةٍ قد طالَ هذا التفضُّلُ
قال : وأفضلَ الرجُل على فلان : أنالَه من فضله وأحسَنَ إليه .
وأفضَل فلانٌ من الطعام وغيره : إذا تركَ منه شيئاً ورجلٌ مِفضالٌ : كثيرُ الخير والمعروف .
ويقال : فَضَلَ فلانٌ على فلان : إذا غَلَب عليه . وفَضَلْتُ الرجَل : غلبتُه . وأنشد :
شِمالُك تَفْضُل الأَيمان إلاّ
يَمينَ أبيكَ نائِلُها الغَزِيرُ
ابن السكيت : فَضِل الشيء يَفضَل ، وفَضَل يَفضُل .
قال : وقال أبو عُبيدة : فضِل منه شيء قليل ؛ فإِذا قالوا يَفضُل ضموا الضاد فأَعادُوها إلى الأصل . قال : وليس في الكلام حَرْفٌ من السالم يُشبه هذا .
قال : وزعم بعض النحويين أنه يقال : حَضِرَ القاضي امرأةٌ ، ثم يقولون : يَحضُر .
وقال غيره : فواضِلُ المال : ما يأتيك من مَرافِقه وغَلّته .
والعرب تقول : إذا عَزَب المال قلّت فَواضِلهُ ، يقول : إذا بعُدت الضَّيْعَةُ قلّت مرافِقُ صاحبها منها ، وكذلك الإبل إذا عَزَبتْ قلَّ انتفاع رَبِّها بدَرِّها .
وقال الشاعر :
سَأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة إِنني
أَرى عازِبَ الأموال قلَّتْ فَواضِلُهْ
والعربُ تسمِّي الخَمر فِضَالاً .
ومنه قولُ الأعشى :
والشارِبون إِذا الذِّوارِعُ أُغْلِبَتْ
صَفْوَ الفِضَال بطارفٍ وتِلادِ
وفُضُولُ الغنائم : ما فَضَل من القَسْم منها . وقال ابن عَنمةَ :
لَكَ المِرْباعُ منها والصَّفايا
وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضولُ
وفَضَلاتُ الماء : بقاياه .
والتفاضُل بين القوم : أن يكون بعضُهم أفضلَ من بعض .
ورجلٌ فاضِلٌ : ذو فُضْلٍ . ورجل مَفْضول : قد فَضَلَه غيرُه .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( شهِدتُ في دار عبدِ الله بن جُدْعانَ حِلْفاً لو دُعِيتُ إلى مِثلِه في الإسلام لأجبْتُ ) يعني حِلْفَ الفُضول .
وسُمِّيَ حِلْفَ الفُضول لأنّه قام به رجالٌ يقال لهم : الفَضلُ بن الحارث ، والفضلُ بنُ وَدَاعة والفُضَيْلُ بن فَضالة ؛ فقيل : حِلْف الفضول جَمْعاً لأسماء هؤلاء .
والفُضُولُ جمعُ فَضْل ، كما يقال : سَعْد وسُعود ، وكان عَقَدهُ المُطَيَّبُون وهم خمس قبائل ، وقد ذكرتُها في باب الحِلْفِ من كتاب الحاء .
أبو عبيد عن أبي زيد : المِفْضَلُ : الثوْبُ الذي تتفضَّل به المرأة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للخياط : القَرَارِيّ والفُضُوليّ ، ويقال : فُضِّل فلانٌ على غيره : إذا غُلِبَ بالفَضْل على غيره . والفَضْلتان : فَضْلَةُ الماءِ في المزاد ، وفَضْلَة الخَمر في الرِّكوة .

##### Türkçe

ض ل ف
**فضل**
Onun vecihlerinden kullanılmıştır: (**فضل**).

**فضل**: Leys dedi: **الفضلُ** bilinir (maruftur). **الفاضِلَةُ**: isimdir. **الفِضَال**: **التفاضُل** için bir isimdir. **الفُضالة**: bir şeyden artan şeydir.
**الفَضْلةُ**: her şeyden kalan (bakiye)dir.
**الفَضِيلةُ**: **الفَضْل** içinde yüksek derecedir.
**التّفَضُّلُ**: başkasına karşı **التطول**dür.
Allah جلّ وعزّ dedi: (**يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ**) (المؤمنون: 24); manası: kadr ve menzilede sizin üzerinizde **الفضلُ**ün kendisine ait olmasını ister; **التفضُّل**den değildir ki o, **الإفضال** ve **التطوُّل** manasındadır.
Leys dedi: **التفضُّل**: **التَّوَشُّح**tur. Ve bir adam **فُضُلٌ** ve **متفضِّل**. Ve bir kadın **فُضلٌ** ve **متفضِّلة**. Ve onun üzerinde **ثوبٌ فُضل** vardır; o, iki ucunu omzu üzerinde birbirine aykırı kılması ve onunla kuşanmasıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Falan **حَسَنُ الفِضْلة**dir; tek elbiseyle **التفضّل**dendir.
Asmaî dedi: tek elbise içinde bir kadın **فُضلٌ**dur.
Leys dedi: **الفِضالُ**: tek elbisedir; adam onunla **يتفضَّل** eder, evinde onu giyer. Ve inşad etti:
وأَلْقِ فِضَالَ الوَهْنِ عنك بوَثْبَةٍ
حَوارِيةٍ قد طالَ هذا التفضُّلُ
Dedi: Adam falana **أفضلَ** etti: kendi fazlından ona verdi ve ona iyilik etti.
Ve falan, yiyecekten ve başkasından **أفضَل** etti: ondan bir şey bıraktığı zaman. Ve bir adam **مِفضالٌ**: hayrı ve marufu çok olandır.
Ve denir: Falan falana **فَضَلَ** etti: ona galip geldiği zaman. Ve ben adamı **فَضَلْتُ**: ona galip geldim. Ve inşad etti:
شِمالُك تَفْضُل الأَيمان إلاّ
يَمينَ أبيكَ نائِلُها الغَزِيرُ
İbnü’s-Sikkît: **فَضِل** şey **يَفضَل**; ve **فَضَل** **يَفضُل**.
Dedi: Ebû Ubeyde dedi: Ondan az bir şey **فضِل**; fakat **يَفضُل** dedikleri zaman **الضاد**’ı dammelediler; onu asla geri döndürdüler. Dedi: Kelamda salimden bir harf yoktur ki buna benzesin.
Dedi: Bazı nahivciler zannetti ki şöyle denir: **حَضِرَ** kadı bir kadın; sonra derler: **يَحضُر**.
Başkası dedi: **فواضِلُ** mal: menafiinden ve gelirinden sana gelen şeydir.
Arap der ki: mal uzaklaştığı zaman onun **فَواضِلهُ** azaldı; der ki: **الضَّيْعَةُ** uzaklaştığı zaman sahibinin ondan menafi’i azaldı; aynı şekilde develer uzaklaştığı zaman sahibinin onların sütünden faydalanması azaldı.
Şair dedi:
سَأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة إِنني
أَرى عازِبَ الأموال قلَّتْ فَواضِلُهْ
Arap, şaraba **فِضَالاً** adını verir.
Ondan A‘şâ’nın sözü:
والشارِبون إِذا الذِّوارِعُ أُغْلِبَتْ
صَفْوَ الفِضَال بطارفٍ وتِلادِ
**فُضُولُ** ganimetler: ondan taksimden artan şeydir. İbn ‘Aneme dedi:
لَكَ المِرْباعُ منها والصَّفايا
وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضولُ
**فَضَلاتُ** su: kalıntılarıdır.
Kavim arasında **التفاضُل**: bazılarının bazılarından daha faziletli olmasıdır.
Ve bir adam **فاضِلٌ**: **فُضْلٍ** sahibi. Ve bir adam **مَفْضول**: başkası ona üstün gelmiştir.
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **شهِدتُ في دار عبدِ الله بن جُدْعانَ حِلْفاً لو دُعِيتُ إلى مِثلِه في الإسلام لأجبْتُ** ) yani **حِلْفَ الفُضول**.
Ve ona **حِلْفَ الفُضول** adı verildi; çünkü onunla, kendilerine şu adlar verilen adamlar ayağa kalktı: **الفَضلُ بن الحارث** ve **الفضلُ بنُ وَدَاعة** ve **الفُضَيْلُ بن فَضالة**; bu yüzden bu kimselerin adlarını toplamak üzere **حِلْف الفضول** denildi.
Ve **الفُضُولُ** **فَضْل**’ün cem‘idir; nitekim denir: **سَعْد** ve **سُعود**. Ve onu **المُطَيَّبُون** akdetmişti; onlar beş kabiledir; onları, **الحاء** kitabının **الحِلْفِ** babında zikrettim.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِفْضَلُ**: kadının onunla **تتفضَّل** ettiği elbisedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: terziye **القَرَارِيّ** ve **الفُضُوليّ** denir. Ve denir: Falan başkasına **فُضِّل** edildi: başkasına karşı **الفَضْل** ile mağlup edildiği zaman. Ve **الفَضْلتان**: kırbada suyun **فَضْلَةُ**si ve **الرِّكوة**de şarabın **فَضْلَة**sidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والضاد وما يثلثهما)
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]. ويقال المتفضِّل: المتوشَّح بثَوبه. ويقولون: الفُضُل: الذي عليه قميصٌ ورداءٌ، وليس عليه إزارٌ ولا سراويل. و[منه] قول امرئِ القيس:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏
(فضي) الفاء والضاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على انفساحٍ في شيء واتِّساع. من ذلك الفَضاء: المكان الواسِع. ويقولون: أفضَى الرّجُل إلى امرأته: باشَرَها. والمعنى فيه عندنا أنّه شُبّه مقدَّمُ جسمه بفَضاء، ومقدَّمُ جسمها بفضاء، فكأنه لاقَى فضاءَها بفضائه. وليس هذا ببعيدٍ في القياس الذي ذكرناه.‏
ومن هذا على طريق التشبيه: أفضَى إلى فلانٍ بسرِّه إِفضاءً، وأفضى بيده إلى الأرض، إذا مَسَّها بباطِنِ راحته في سُجوده. وهو من الذي ذكرناه في قياس الفَضَاء. ويقولون: الفَضَا، مقصور: تمر وزبيبٌ يُخلَطان. وقال بعضهم: الفَضَا مقصور: الشَّيئان يكونان في وعاء مختلطَين لا يُصَرُّ كلُّ واحدٍ منهما على حِدَة. قال:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
وقال:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏
(فضح) الفاء والضاد والحاء كلمتان متقاربتان تدلُّ إحداهما على انكشافِ شيء، ولا يكاد يُقال إلاّ في قبيح، والأخرى على لونٍ غير حسنٍ أيضاً.‏
فالأوَّل قولهم: أفْضَح الصُّبح وفَضَّح، إذا بدا. ثم يقولون في التَّهتُّك: الفُضوح. قالوا: وافْتَضَح الرّجُل*، إذا انكشفتْ مساوِيه.‏
وأمَّا اللَّون فيقولون: إِنَّ الفَضَح: غُبْرَةٌ في طُحْلة؛ وهو لَوْنٌ قبيح(4) . وأفْضحَ البُسر، إذا بدَتْ منه حمرةٌ. ويقولون: الأفْضَح: الأسَد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللَّون.‏
(فضخ) الفاء والضاد والخاء فيه كلمةٌ تدلُّ على الشَّدخ. يقال: فَضَخْت الرُّطَبة: شَدَخْتُها. والفَضِيخ: رُطَبٌ يُشْدَخ ويُنْبَذ.‏
--------------ــــ
(1) البيت من معلقته المشهورة. ويروى: "ويضحي فتيت المسك".‏
(2) في المجمل: "يا عمتي". وفي اللسان (فضا): "يا خالتي"، ونبه على رواية المجمل.‏
(3) البيت للمعذل البكري، كما في اللسان (فضا). وعجزه:‏
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *‏
(4) في الأصل: "ويقولون قبيح"، صوابه في المجمل.
ـ

##### Türkçe

(فâ ve **الضاد** ve ikisini üçlü yapan şeyler bâbı)

(**فضل**) **الفاء** ve **الضاد** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyde artışa delâlet eder. Bundan: **الفَضْل**: artış ve hayırdır. Ve **الإفضال**: ihsandır. Ve **مُفْضِل** adam. Ve denir: **فَضَل** şey **يَفْضُل**; ve bazen derler: **فَضِلَ** **يَفْضُل**; ve o nadirdir. Amma **المتفضِّل** ise, benzerleri ve akranları üzerine **الفَضْل** iddia edendir. Allah Teâlâ, “﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]” diyen kimsenin zikrinde dedi. Ve denir **المتفضِّل**: elbisesiyle kuşanan. Ve derler: **الفُضُل**: üzerinde gömlek ve rida bulunan, üzerinde izar da şalvar da bulunmayan kimsedir. Ve [bundan] İmru’ul-Kays’ın sözü:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏

(**فضي**) **الفاء** ve **الضاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde açılmaya ve genişliğe delâlet eder. Bundan: **الفَضاء**: geniş mekân. Ve derler: **أفضَى** adam karısına: ona temas etti. Ve mânâ onda, bize göre, şudur ki: bedeninin önü bir **فَضاء**’a benzetildi, onun bedeninin önü de bir **فضاء**’a; sanki onun **فضاء**’sını kendi **فضاء**’sıyla karşılamış oldu. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasta uzak değildir.‏
Ve bundan teşbih yolu üzere: **أفضَى** falana sırrıyla **إِفضاءً**; ve **أفضى** eliyle yere, eğer secdesinde avucunun içiyle ona dokunursa. Ve bu, **الفَضَاء** kıyasından zikrettiğimizdendir. Ve derler: **الفَضَا** (kısaltılmış): hurma ve kuru üzüm; ikisi karıştırılır. Ve bazısı dedi: **الفَضَا** (kısaltılmış): bir kapta karışık bulunan iki şey; her birinin ayrı ayrı bağlanmadığı. Dedi:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
Ve dedi:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏

(**فضح**) **الفاء** ve **الضاد** ve **الحاء** iki kelimedir; birbirine yakındır; ikisinden biri bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder; ve neredeyse ancak çirkinde söylenir; diğeri de iyi olmayan bir renge delâlet eder.‏
Birincisi onların sözü: **أفْضَح** sabah ve **فَضَّح**; eğer belirdiyse. Sonra derler, yırtıklıkta: **الفُضوح**. Dediler: **وافْتَضَح** adam*, eğer ayıpları açığa çıktıysa.‏
Amma renk ise, derler: muhakkak **الفَضَح**: esmerlik içinde bir tozluluktur; ve o çirkin bir renktir(4). Ve **أفْضح** **البُسر**; eğer ondan bir kızıllık belirdiyse. Ve derler: **الأفْضَح**: aslandır; ve yine deve; ve bu, rengin **فَضَح**’ındandır.‏

(**فضخ**) **الفاء** ve **الضاد** ve **الخاء**’ta, ezmeye delâlet eden bir kelime vardır. Denir: **فَضَخْت** taze hurmayı: onu ezdim. Ve **الفَضِيخ**: ezilen ve nebiz yapılan taze hurmadır.‏

--------------ــــ
(1) Beyit, onun meşhur muallakasındandır. Ve rivayet olunur: “ويضحي فتيت المسك”.‏
(2) **المجمل**’de: “يا عمتي”. Ve **اللسان** (**فضا**)’da: “يا خالتي”; ve **المجمل** rivayetine dikkat çekti.‏
(3) Beyit, **المعذل البكري**’nindir; **اللسان** (**فضا**)’da olduğu gibi. Ve onun ikinci mısraı:‏
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *‏
(4) Asılda: “ويقولون قبيح”; doğrusu **المجمل**’dedir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفضل: الزيادة عن الاقتصاد، وذلك ضربان: محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه. والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل لزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضرب:
فضل من حيث الجنس، كفضل جنس الحيوان على جنس النبات.
وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من الحيوان، وعلى هذا النحو قوله: ﴿ولقد كرمنا بني آدم﴾ [الإسراء/70]، إلى قوله: ﴿تفضيلا﴾ (الآية: ﴿ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطيبات، وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا﴾ سورة الإسراء: آية 70).
وفضل من حيث الذات، كفضل رجل على آخر. فالأولاد جوهريان لا سبيل للناقص فيهما أن يزيل نقصه وأن يستفيد الفضل، كالفرس والحمار لا يمكنهما أن يكتسبا الفضيلة التي خص بها الإنسان، والفضل الثالث قد يكون عرضيا فيوجد السبيل على اكتسابه، ومن هذا النوع التفضيل المذكور في قوله: ﴿والله فضل بعضكم على بعض في الرزق﴾ [النحل/71]، ﴿لتبتغوا فضلا من ربكم﴾ [الإسراء/12]، يعني: المال وما يكتسب، وقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض﴾ [النساء/34]، فإنه يعني بما خص به الرجل من الفضيلة الذاتية له، والفضل الذي أعطيه من المكنة والمال والجاه والقوة، وقال: ﴿ولقد فضلنا بعض النبيين على بعض﴾ [الإسراء/ 55]، ﴿فضل الله المجاهدين على القاعدين﴾ [النساء/95]، وكل عطية لا تلزم من يعطي يقال لها: فضل. نحو قوله: ﴿واسألوا الله من فضله﴾ [النساء/ 32]، ﴿ذلك فضل الله﴾ [المائدة/54]، ﴿ذو الفضل العظيم﴾ [آل عمران/74]، وعلى هذا قوله: ﴿قل بفضل الله﴾ [يونس/58]، ﴿ولولا فضل الله﴾ [النساء/83].

##### Türkçe

- **الفضل**: iktisattan (ölçülülükten) fazla olan artış; ve bu iki kısımdır: övülen: **فضل** ilim ve hilm gibi; ve yerilen: olması gereken hâl üzere olana göre öfkenin **فضل**i gibi. Ve **الفضل** övülende daha çok kullanımdadır; ve **الفضول** yerilende; ve **الفضل** iki şeyden birinin ötekine göre artışı için kullanıldığı vakit üç kısım üzeredir:
**فضل** cins bakımından; hayvan cinsinin bitki cinsine **فضل**i gibi.
**فضل** tür bakımından; insanın hayvandan başkasına **فضل**i gibi; ve bu tarz üzere onun sözü: ﴿ولقد كرمنا بني آدم﴾ [الإسراء/70], onun sözüne kadar: ﴿تفضيلا﴾ (âyet: ﴿ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطيبات، وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا﴾ İsrâ sûresi: âyet 70).
Ve **فضل** zât bakımından; bir adamın bir başkası üzerine **فضل**i gibi. Şu hâlde ilk ikisi cevherîdir; onlarda noksan olana, noksanını gidermesi ve **الفضل**i elde etmesi için bir yol yoktur; at ile eşek gibi, insanın kendisiyle tahsis edildiği fazileti iktisap etmeleri mümkün değildir. Ve üçüncü **الفضل** arızî olabilir; böylece onu iktisap etmeye yol bulunur. Ve bu türdendir, onun sözü içinde zikredilen **التفضيل**: ﴿والله فضل بعضكم على بعض في الرزق﴾ [النحل/71], ﴿لتبتغوا فضلا من ربكم﴾ [الإسراء/12], yani: mal ve kazanılan şey; ve onun sözü: ﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض﴾ [النساء/34], çünkü o, erkeğin kendisine ait zâtî fazilet ile tahsis edildiği şey ile, ve kendisine verilen imkân, mal, mevki ve kuvvetten olan **الفضل** ile kastediyor. Ve dedi: ﴿ولقد فضلنا بعض النبيين على بعض﴾ [الإسراء/ 55], ﴿فضل الله المجاهدين على القاعدين﴾ [النساء/95]. Ve verenin üzerine vermesi lâzım gelmeyen her عطية’ya **فضل** denir. Şu onun sözü gibi: ﴿واسألوا الله من فضله﴾ [النساء/ 32], ﴿ذلك فضل الله﴾ [المائدة/54], ﴿ذو الفضل العظيم﴾ [آل عمران/74]. Ve bunun üzere onun sözü: ﴿قل بفضل الله﴾ [يونس/58], ﴿ولولا فضل الله﴾ [النساء/83].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ض ل
فلان يتفضل على قومه‏:‏ يدّعي الفضل عليهم‏.‏
وفاضل بين الشيئين والأشياء تتفاضل‏.‏
وفاضلني فلان ففضلته أفضله وهو مفضول‏:‏ مغلوب‏.‏
ومال فلان فاضل‏:‏ كثير يفضل عن القوت‏.‏
وفلان تأتيه فواضل ماله وله مال كثير الفواضل وهي مرافقه وغلّته من ريع ضياعه وأرباح تجاراته وألبان ماشيته وأصوافها وغير ذلك وفي يده فضل الزمام وهو طرفه‏.‏
قال ذو طرحت لها بالأرض فضل زمامها وأعلاه في مثنى الخشاشة معلق وللرئيس فضول الغنائم وهي ما يفضل عن القسمة‏.‏
وله في قومه فضول وفواضل الواحدة‏:‏ فاضلة‏.‏
وهو مفضال‏.‏
وأكل الطعام وأفضل منه إذا ترك منه شيئاً‏.‏
وباع أرضه وأفضل منه لولده‏.‏
وقال ابن مقبل‏:‏ من المعقبات العدو مشياً مواشكاً إذا طيّ نسعيها عن الرحل أفضلا أي زاد لضمورها‏.‏
ورأيت صفّهم قد أفضل على صفّنا أي زاد عليه وكان أكثر منه‏.‏
وأخذ حقّه واستفضل ألفاً إذا أخذه فاضلاً عن حقّه‏.‏
وهذه فضلة الماء وفضالته وفضلات منه وفضالات‏.‏
وقال الأفوه‏:‏ وقد أعارض ظعن الحيّ تحملني والفضلتين وسيفي محنق شسف أراد الزاد والماء‏.‏
وأفضل في الحسب إذا حاز الشرف‏.‏
وتفضّل الرجل أو المرأة إذا توشح بثوب واحد مخالف بين طرفيه على عاتقه‏.‏
ورجل وامرأة فضلٌ‏.‏
وثوب فضلٌ‏.‏
تقول‏:‏ خرجت في فضل أي في ثوب واحد ملحفة أو نحوها‏.‏
وخرجن وعليهن المفاضل والمباذل جمع‏:‏ فضل ومبذل‏.‏
وجاءنا فلان في فضلته أي في حال تفضّله‏.‏
ورأيتهم فضّالى‏.‏
قال معقل بن عوف بن سبيع‏:‏ وأشياخ ببيشة أثكلتهم رماح الخطّ فضالى قعودا

##### Türkçe

ف ض ل
Falanca kavmi üzerine **يتفضل**: onların üzerine fazileti iddia eder.

İki şey arasında **فاضل**; ve şeyler **تتفاضل**.

Falanca benimle **فاضل** etti; ben de onu **فضلته**; onu **أفضله**; o ise **مفضول**dur: yenilmiş.

Falancanın malı **فاضل**: çoktur; azıktan artar.

Falancaya malının **فواضل**i gelir; ve onun çok **الفواضل**ı olan malı vardır; bunlar onun menfaatleri ve geliri: mülklerinin gelirinden ve ticaretlerinin kârlarından ve davarının sütlerinden ve yünlerinden ve bunun dışındandır; ve onun elinde **فضل الزمام** vardır; o, onun ucudur.

Zû dedi ki:
“Onun yularının **فضل زمامها**sını yere bıraktım;
ve onun üst tarafını, **مثنى الخشاشة** içinde asılı.”

Ve reis için ganimetlerin **فضول**ü vardır; o, taksimden artan şeydir.

Ve onun kavmi içinde **فضول** ve **فواضل** vardır; bir tanesi: **فاضلة**.

Ve o **مفضال**dır.

Yemeği yedi ve ondan **أفضل** etti: ondan bir şey bıraktığı zaman.

Ve arazisini sattı ve ondan çocuğu için **أفضل** etti.

İbn Mukbil dedi ki:
“Düşmanı yürüyerek takip edenlerden, yaklaşarak;
onun koşuşu semerden dürüldüğünde **أفضلا**.”
Yani: zayıflığından arttı.

Onların safını bizim safımız üzerine **أفْضل** etmiş gördüm; yani onun üzerine arttı ve ondan daha çoktu.

Hakkını aldı ve bin **استفضل** etti: onu, hakkından fazla olarak aldığı zaman.

Ve bu, suyun **فضلة**sidir; ve onun **فضالته**si; ve ondan **فضلات** ve **فضالات**.

El-Efveh dedi ki:
“Ve ben, kabilenin göçenlerini karşılarım; beni taşır,
iki **الفضلتين** ve kılıcım: **محنق شسف**.”
Azık ve suyu kastetti.

Soyda **أفضل** etti: şerefi elde ettiği zaman.

Erkek veya kadın **تفضّل** etti: omzu üzerinde, uçları arasında aykırılık bulunan tek bir elbiseye büründüğü zaman.

Bir erkek ve bir kadın **فضلٌ**dür.

Bir elbise **فضلٌ**dür.

Dersin ki: **فضل** içinde çıktım; yani tek bir elbise, bir örtü yahut benzeri içinde.

Ve çıktılar; üzerlerinde **المفاضل** ve **المباذل** vardı; cem‘i: **فضل** ve **مبذل**.

Falanca bize **فضلته**si içinde geldi; yani **تفضّله** hâlinde.

Onları **فضّالى** gördüm.

Ma‘kil b. ‘Avf b. Subay‘ dedi ki:
“Ve Bîşe’de ihtiyarlar; onları **رماح الخطّ** yetim bıraktı;
**فضالى** otururlar.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَضْل والفَضِيلة معروف: ضدُّ النَّقْص والنَّقِيصة، والجمع فُضُول؛ وروي بيت أَبي ذؤيب:
وَشِيكُ الفُضُول بعيد الغُفُول
روي: وَشِيك الفُضُول، مكان الفُصُول، وقد تقدم في ترجمة فصل، بالصاد المهملة. وقد فَضَل يَفْضُل
(* قوله «وقد فضل يفضل» عبارة القاموس: وقد فضل
كنصر وعلم، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما) وهو فاضِل. ورجل فَضَّال ومُفَضَّل: كثير الفَضْل. والفَضِيلة: الدَّرَجة الرفيعة في الفَضْل، والفاضِلة الاسم من ذلك. والفِضَال والتَّفاضُل: التَّمازِي في الفَضْل. وفَضَّله: مَزَّاه. والتَّفاضُل بين القوم: أَن يكون بعضهم أَفضَل من بعض. ورجل فاضِل: ذو فَضْل. ورجل مَفْضول: قد فَضَله غيره. ويقال: فَضَل فلان على غيره إِذا غلب بالفَضْل عليهم. وقوله تعالى: وفَضَّلناهم على كثير ممن خلقنا تَفْضِيلاً، قيل: تأْويله أَن الله فضَّلهم بالتمييز، وقال: على كثير ممن خلقنا، ولم يقل على كل لأَن الله تعالى فَضَّل الملائكة فقال: ولا الملائكة المقرَّبون، ولكن ابن آدم مُفَضَّل على سائر الحيوان الذي لا يعقل، وقيل في التفسير: إِن فَضِيلة ابن آدم أَنه يمشي قائماً وأَن الدَّواب والإِبل والحمير وما أَشبهها تمشي منكَبَّة، وابن آدم يتناول الطعام بيديه وسائر الحيوان يتناوله بِفِيه. وفاضَلَني ففَضَلْته أَفْضُلُه فَضْلاً: غلبته بالفَضْل، وكنت أَفضَل منه. وتَفَضَّل عليه: تَمَزَّى. وفي التنزيل العزيز: يريد أَن يتفضَّل عليكم؛ معناه يريد أَن يكون له الفَضْل عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضُّل الذي هو بمعنى الإِفْضال والتطوُّل. الجوهري: المتفضِّل الذي يدَّعي الفَضْل على أَقرانه؛ ومنه قوله تعالى: يريد أَن يتفضَّل عليكم. وفَضَّلته على غيره تَفْضِيلاً إِذا حكَمْتَ له بذلك أَو صيَّرته كذلك. وأَفْضَل عليه: زاد؛ قال ذو الإِصبع: لاه ابنُ عَمِّك، لا أَفْضَلْتَ في حَسَب
عَنِّي، ولا انتَ دَيّاني فتَخْزُوني
الدَّيَّان هنا: الذي يَلي أَمْرَك ويَسُوسُك، وأَراد فتخزُوَني فأَسكن للقافية لأَن القصيدة كلها مُرْدَفة؛ وقال أَوس بن حَجَر يصف قوساً: كَتومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دون مِلْئِها،
ولا عَجْسُها عن مَوضِع الكَفِّ أَفْضَلا
والفَواضِل: الأَيادي الجميلة. وأَفْضَل الرجل على فلان وتفَضَّل بمعنى إِذا أَناله من فضله وأَحسن إِليه. والإِفْضال: الإِحسان. وفي حديث ابن أَبي الزناد: إِذا عَزَب المالُ قلَّت فَواضِلُه أَي إِذا بعُدت الضَّيْعة قلَّ الرِّفْق منها لصاحبها، وكذلك الإِبلُ إِذا عَزبت قلَّ انتفاع ربها بدَرِّها؛ قال الشاعر:
سأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة، إِنَّني
أَرَى عازِب الأَموال قلَّتْ فواضِله
والتَّفَضُّل: التَّطوُّل على غيرك. وتفضَّلْت عليه وأَفْضَلْتُ: تطوَّلت. ورجل مِفْضال: كثير الفَضْل والخير والمعروف. وامرأَة مِفْضالة على قومها إِذا كانت ذات فَضْل سَمْحة. ويقال: فَضَلَ فلان على فلان إِذا غلب عليه. وفَضَلْت الرجل: غلبته؛ وأَنشد:
شِمَالُك تَفْضُل الأَيْمان، إِلاَّ
يمينَ أَبيك، نائلُها الغَزِيرُ
وقوله تعالى: ويُؤْتِ كلَّ ذي فَضْل فَضْلَه؛ قال الزجاج: معناه من كان ذا فَضْل في دينه فضَّله الله في الثواب وفضَّله في المنزلة في الدُّنيا بالدِّين كما فضَّل أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم. والفَضْل والفَضْلة: البقيَّة من الشيء. وأَفْضَل فلان من الطعام وغيره إِذا ترك منه شيئاً. ابن السكيت: فَضِل الشيءُ يَفْضَل وفَضَل يَفْضُل، قال: وقال أَبو عبيدة فَضِل منه شيء قليل، فإِذا قالوا يَفْضُل، ضموا الضاد فأَعادوها إِلى الأَصل، وليس في الكلام حرف من السالم يُشْبه هذا، قال: وزعم بعض النحويين أَنه يقال حَضِرَ القاضيَ امرأَة ثم يقولون تَحْضُر. الجوهري: أَفْضَلْت منه الشيء واسْتَفْضَلْته بمعنى؛ وقوله أَنشده ثعلب للحرث بن وعلة:
فلمَّا أَبَى أَرْسَلْت فَضْلة ثوبِه
إِليه، فلم يَرْجِع بحِلْم ولا عَزْم
معناه أَقلعت عن لَومه وتركتُه كأَنه كان يمسك حينئذ بفَضْلة ثوبه، فلما أَبى أَن يقبل منه أَرسل فضلة ثوبه إِليه فخلاَّه وشأْنه، وقد أَفْضَل فَضْلَة؛ قال:
كِلا قادِمَيْها تُفْضِل الكَفُّ نِصْفَه،
كَجِيدِ الحُبارَى رِيشُهُ قد تَزَلَّعا
وفَضَل الشيءُ يَفْضُل: مثال دخَل يدخُل، وفَضِل يَفْضَل كحذِر يحذَر، وفيه لغة ثالثة مركبة منهما فَضِل، بالكسر، يَفْضُل، بالضم، وهو شاذ لا نظير له، وقال ابن سيده: هو نادر جعلها سيبويه كَمِتَّ تموت؛ قال الجوهري: قال سيبويه هذا عند أَصحابنا إِنما يجيء على لغتين، قال: وكذلك نَعِمَ يَنْعُم ومِتَّ تَموت وكِدْت تَكُود. وقال اللحياني: فَضِل يَفْضَل كحَسِب يَحْسَب نادر كل ذلك بمعنى. وقال ابن بري عند قول الجوهري: كِدْت تَكُود، قال: المعروف كِدْت تَكاد.
والفَضِيلة والفُضَالة: ما فَضَل من الشيء. وفي الحديث: فَضْلُ الإِزار في النار؛ هو ما يجرُّه الإِنسان من إِزاره على الأَرض على معنى الخُيَلاء والكِبْر. وفي الحديث: إِن لله ملائكةً سَيَّارة فُضْلاً أَي زيادة على الملائكة المرتبين مع الخلائق، ويروى بسكون الضاد وضمها، قال بعضهم: والسكون أَكثر وأَصوب، وهما مصدر بمعنى الفَضْلة والزيادة. وفي الحديث: إِن اسْمَ دِرْعه، عليه السلام، كان ذات الفُضُول، وقيل: ذو الفُضُول لفَضْلة كان فيها وسَعة. وفَواضِل المال: ما يأْتيك من مَرافقه وغَلَّته. وفُضُول الغنائم: ما فَضَل منها حين تُقْسَم؛ وقال ابن عَثْمة: لك المِرْباعُ منها والصَّفَايا،
وحُكْمُك والنَّشيطَةُ والفُضُول
وفَضَلات الماء: بقاياه. والعرب تقول لبقيَّة الماء في المَزادة فَضْلة، ولبَقيَّة الشراب في الإِناء فَضْلة، ومنه قول علقمة بن عبدة: والفَضْلَتين. وفي الحديث: لا يمنع فَضْل؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يسقي الرجل أَرضه ثم تبقى من الماء بقيَّة لا يحتاج إِليها فلا يجوز له أَن يبيعها ولا يمنع منها أَحداً ينتفع بها، هذا إِذا لم يكن الماء ملْكه، أَو على قول من يرى أَن الماء لا يملَك، وفي رواية أُخرى: لا يمنع فَضْل الماء ليمنع به الكَلأ؛ هو نَفْع البئر المُباحة، أَي ليس لأَحد أَن يغلب عليه ويمنع الناس منه حتى يحوزه في إِناء ويملكه.
والفَضْلة: الثياب التي تبتذل للنوم لأَنها فَضلت عن ثياب التصرُّف. والتفضُّل: التوشُّح، وأَن يخالف اللابس بين أَطراف ثوبه على عاتِقِه. وثوب فُضُل ورجل فُضُل: متفضِّل في ثوب واحد؛ أَنشد ابن الأَعرابي: يَتْبَعها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل،
إِنْ رَتَعَتْ صَلَّى، وإِلاَّ لم يُصَل
وكذلك الأُنثى فُضُل؛ قال الأَعشى:
ومُسْتَجِيبٍ تَخال الصَّنْجَ يَسْمَعُه،
إِذا تُرَدّدُ فيه القَيْنَةُ الفُضُلُ
وإِنها لحسَنة الفِضْلة من التفضُّل في الثوب الواحد، وفلان حسَن الفِضْلة من ذلك. ورجل فُضُل، بالضم، مثل جنُب ومُتَفَضِّل، وامرأَة فُضُل مثل جُنُب أَيضاً، ومُتَفَضِّلة، وعليها ثوب فُضُل: وهو أَن تخالف بين طرفيه على عاتقها وتتوشَّح به؛ وأَنشد أَبيات الراعي:
يَسُوقها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل
الأَصمعي: امرأَة فُضُل في ثوب واحد. الليث: الفِضَال الثوب الواحد يتفضَّل به لرجل يلبسه في بيته:
وأَلقِ فِضالَ الوَهْن عنه بوَثْبَةٍ
حَواريَّةٍ، قد طال هذا التَّفَضُّل
وإِنه لحسَن الفِضْلة؛ عن أَبي زيد، مثل الجِلْسة والرِّكْبة؛ قال ابن بري: ومنه قول الهذلي:
مَشْيَ الهَلُوكِ عليه الخَيْعَل الفُضُل
الجوهري: تَفَضَّلَت المرأَة في بيتها إِذا كانت في ثوب واحد كالخَيْعَل ونحوه. وفي حديث امرأَة أَبي حذيفة قالت: يا رسول الله إِن سالماً مولى أَبي حذيفة يراني فُضُلاً أَي متبذلة في ثياب مَهْنَتي. يقال: تفضَّلت المرأَة إِذا لبست ثياب مَِهْنَتِها أَو كانت في ثوب واحد، فهي فُضُل والرجُلُ فُضُل أَيضاً. وفي حديث المغيرة في صِفة امرأَة فُضُل: صَبَأَتْ كأَنها بُغاثٌ، وقيل: أَراد أَنها مُختالة تُفْضِل من ذيلها. والمِفْضَل والمِفْضَلة، بكسر الميم: الثوب الذي تتفضَّل فيه المرأَة. والفَضْلة: اسم للخمر؛ ذكره أَبو عبيد في باب أَسماء الخمر، وقال أَبو حنيفة: الفَضْلة ما يلحق من الخَمْر بعد القِدَم؛ قال ابن سيده: وإِنما سميت فَضْلة لأَن صَمِيمها هو الذي بقي وفَضَل؛ قال أَبو ذؤيب: فما فَضْلة من أَذْرِعات هَوَتْ بها
مُذكَّرَة عُنْسٌ، كَهادِية الضَّحْل
والجمع فَضَلات وفِضَال؛ قال الشاعر:
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسامِحٍ،
عند الفِضَال قديمُهم لم يَدْثُرِ
قال الأَزهري: والعرب تسمي الخمر فِضَالاً؛ ومنه قوله:
والشَّارِبُون، إِذا الذَّوارِعُ أُغْلِيَتْ،
صَفْوَ الفِضالِ بِطارِفٍ وتِلادِ
وقوله في الحديث: شهدت في دار عبد الله بن جُدْعان حِلْفاً لو دُعِيت إِلى مثله في الإِسلام لأَجَبْت؛ يعني حِلْف الفُضُول، سمي به تشبيهاً بحلْف كان قديماً بمكة أَيّام جُرْهُم على التناصف والأَخذ للضعيف من القويِّ، والغريب من القاطِن، وسمي حِلْف الفُضُول لأَنه قام به رجال من جُرْهُم كلهم يسمى الفَضْل: الفضل بن الحرث، والفضل بن وَدَاعة، والفضل بن فَضَالة، فقيل حِلْف الفُضُول جمعاً لأَسماء هؤلاء كما يقال سَعْد وسُعود، وكان عقَده المُطَيَّبون وهم خَمْس قبائل، وقد ذكر مستوفى في ترجمة حلف. ابن الأَعرابي: يقال للخيَّاط القَرارِيُّ والفُضُولِيُّ. والفَضْل وفَضِيلة: اسمان. وفُضَيْلة: اسم امرأَة؛ قال:
لا تذْكُرا عندي فُضَيْلة، إِنها
متى ما يراجعْ ذِكْرها القَلْب يَجْهَلِ
وفُضَالة: موضع؛ قال سلمى بن المقعد الهذلي:
عليكَ ذَوِي فضالة فاتَّبِعْهم،
وذَرْني إِن قُرْبي غير مُخْلي

##### Türkçe

**الفَضْل** ve **الفَضِيلة** bilinen (şey)dir: **النَّقْص** ve **النَّقِيصة**’nin zıddıdır; çoğulu **فُضُول**’dür; Ebû Züeyb’in beyti rivayet edilmiştir:

وَشِيكُ **الفُضُول** بعيد الغُفُول

Şöyle rivayet edilmiştir: وَشِيك **الفُضُول**، مكان **الفُصُول**؛ ve **فصل** maddesinin tercümesinde, **الصاد** **المهملة** ile (yani noktasız **الصاد** ile) geçti.

Ve **فَضَل** **يَفْضُل**
(* “وقد فضل يفضل” sözü **القاموس**’un ibaresidir: وقد فضل كنصر وعلم، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما) ve o, **فاضِل**’dir. Ve **فَضَّال** ve **مُفَضَّل** (olan) adam: **الفَضْل**’ü çok olan (kimsedir). Ve **الفَضِيلة**: **الفَضْل**’de yüksek derece; ve **الفاضِلة** bunun ismidir. Ve **الفِضَال** ile **التَّفاضُل**: **الفَضْل**’de övünmedir. Ve **فَضَّله**: onu övdü. Ve kavim arasında **التَّفاضُل**: onların bazısının bazısından daha üstün olmasıdır. Ve **فاضِل** adam: **فَضْل** sahibi. Ve **مَفْضول** adam: başkası onu geçmiştir. Ve denir ki: **فَضَل** falan, başkası üzerine; onlara **الفَضْل** ile galip geldiği zaman. Ve Yüce Allah’ın sözü: وفَضَّلناهم على كثير ممن خلقنا تَفْضِيلاً; denildi ki: te’vili, Allah’ın onları ayırt etme ile üstün kılmasıdır; ve dedi: على كثير ممن خلقنا, “على كل” demedi; çünkü Allah Teâlâ melekleri üstün kılmıştır; şöyle dedi: ولا الملائكة المقرَّبون; fakat Âdemoğlu, akletmeyen diğer bütün hayvan üzerine **مُفَضَّل**’dir. Ve tefsirde denildi ki: Âdemoğlunun **فَضِيلة**’si, onun dik yürüməsidir; ve **الدَّواب** ile develer ve eşekler ve benzerleri eğik yürür; Âdemoğlu yemeği iki eliyle alır, diğer hayvan ise onu ağzıyla alır. Ve **فاضَلَني** de ben onu geçtim: **ففَضَلْته أَفْضُلُه فَضْلاً**; yani **الفَضْل** ile ona galip geldim ve ondan daha üstün oldum. Ve ona karşı **تَفَضَّل** etti: övündü.

Ve aziz tenzilde: يريد أَن يتفضَّل عليكم; manası: kadir ve menzilede sizin üzerinizde **الفَضْل**’ün kendisine ait olmasını istiyor; **الإِفْضال** ve **التطوُّل** manasındaki **التفضُّل**’den değildir. Cevherî: **المتفضِّل** akranları üzerine **الفَضْل** iddia eden kimsedir; bunun içindendir Yüce Allah’ın sözü: يريد أَن يتفضَّل عليكم. Ve **فَضَّلته** onu başkasına karşı **تَفْضِيلاً** (üstün kıldım): ona bununla hükmettiğin yahut onu öyle kıldığın zaman. Ve **أَفْضَل** ona: arttı; Zû’l-İsba‘ dedi ki:

لاه ابنُ عَمِّك، لا أَفْضَلْتَ في حَسَب
عَنِّي، ولا انتَ دَيّاني فتَخْزُوني

Burada **الدَّيَّان**: işini üstlenen ve seni idare eden kimsedir; ve “فتخزُوَني”yi kastetti, kafiye için sükûn verdi; çünkü kasidenin tamamı **مُرْدَفة**’dir. Ve Evs b. Hacer bir yayı vasfederek dedi ki:

كَتومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دون مِلْئِها،
ولا عَجْسُها عن مَوضِع الكَفِّ أَفْضَلا

Ve **الفَواضِل**: güzel iyiliklerdir. Ve **أَفْضَل** adam falan üzerine ve **تفَضَّل** şu manadadır: kendi fazlından ona verdiği ve ona iyilik ettiği zaman. Ve **الإِفْضال**: iyilik etmektir. Ve İbn Ebî’z-Zinâd hadîsinde: إِذا عَزَب المالُ قلَّت فَواضِلُه; yani mal uzaklaştığı zaman, sahibine ondan olan yumuşaklık/kolaylık azaldı; ve develer de uzaklaştığı zaman, sahibinin sütünden faydalanması azaldı; şair dedi ki:

سأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة، إِنَّني
أَرَى عازِب الأَموال قلَّتْ فواضِله

Ve **التَّفَضُّل**: başkasına karşı lütufkârlık etmektir. Ve ona **تفضَّلْت** ve ben **أَفْضَلْتُ**: lütufkârlık ettim. Ve **مِفْضال** adam: **الفَضْل** ve hayır ve iyiliği çok olan. Ve kavmi üzerine **مِفْضالة** kadın: **فَضْل** sahibi, cömert olduğu zaman. Ve denir ki: **فَضَل** falan falan üzerine; ona galip geldiği zaman. Ve **فَضَلْت** adamı: ona galip geldim; ve şu beyit okunmuştur:

شِمَالُك تَفْضُل الأَيْمان، إِلاَّ
يمينَ أَبيك، نائلُها الغَزِيرُ

Ve Yüce Allah’ın sözü: ويُؤْتِ كلَّ ذي فَضْل فَضْلَه; Zeccâc dedi ki: manası, dininde **فَضْل** sahibi olan kimseyi Allah sevapta üstün kılar ve dünyada menzilede onu din ile üstün kılar; nitekim Efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, ashabını üstün kıldığı gibi.

Ve **الفَضْل** ile **الفَضْلة**: şeyden arta kalan kısımdır. Ve falan, yiyecekten ve başkasından **أَفْضَل** etti: ondan bir şey bıraktığı zaman. İbnü’s-Sikkît: **فَضِل** şey **يَفْضَل** ve **فَضَل** **يَفْضُل**; dedi ki: Ebû Ubeyde de dedi: ondan az bir şey **فَضِل**; fakat “**يَفْضُل**” dedikleri zaman **الضاد**’ı dammelediler; onu asla döndürdüler; ve sözde bunun benzeri olan sağlam (harfli) bir harf yoktur; dedi ki: bazı nahivciler, “**حَضِرَ** القاضيَ امرأة” denir, sonra “**تَحْضُر**” derler, diye iddia etti. Cevherî: **أَفْضَلْت** ondan şeyi ve **اسْتَفْضَلْته** aynı manadadır; ve Sa‘leb’in Hâris b. Va‘le için okuduğu şu sözü:

فلمَّا أَبَى أَرْسَلْت فَضْلة ثوبِه
إِليه، فلم يَرْجِع بحِلْم ولا عَزْم

Manası: onu kınamaktan vazgeçtim ve onu bıraktım; sanki o sırada elbisesinin **فَضْلة**’sini tutuyordu; kabul etmeyi reddedince, elbisesinin **فضلة**’sini ona salıverdi; onu kendi hâline bıraktı. Ve **أَفْضَل** etti: **فَضْلَة** bıraktı; (şu beyit):

كِلا قادِمَيْها تُفْضِل الكَفُّ نِصْفَه،
كَجِيدِ الحُبارَى رِيشُهُ قد تَزَلَّعا

Ve **فَضَل** şey **يَفْضُل**: **دخَل يدخُل** misali; ve **فَضِل** **يَفْضَل**: **حذِر يحذَر** gibi; ve onda bunlardan terkib edilmiş üçüncü bir dil vardır: **فَضِل** (kesre ile) **يَفْضُل** (damme ile); o şâzdır, benzeri yoktur. İbn Sîde dedi ki: nadirdir; Sîbeveyh onu **كَمِتَّ تَموت** gibi yaptı. Cevherî dedi ki: Sîbeveyh dedi: bu, bizim ashabımız katında ancak iki dil üzere gelir; dedi ki: bunun gibi **نَعِمَ يَنْعُم** ve **مِتَّ تَموت** ve **كِدْت تَكُود**. Lihyânî dedi ki: **فَضِل يَفْضَل** **حَسِب يَحْسَب** gibi; bütün bunlar nadirdir, manaca birdir. İbn Berrî, Cevherî’nin “**كِدْت تَكُود**” sözü yanında dedi ki: bilinen **كِدْت تَكاد**’dır.

Ve **الفَضِيلة** ile **الفُضَالة**: şeyden artan (kısım)dır. Hadiste: **فَضْلُ الإِزار** ateştedir; o, insanın kibir ve büyüklük manasıyla izarından yerde sürüklediği şeydir. Ve hadiste: Allah’ın **ملائكةً سَيَّارة فُضْلاً**’sı vardır; yani mahlûkatla birlikte tertip edilmiş meleklere ziyade (olarak). **الضاد**’ın sükûnu ile de, dammesi ile de rivayet edilir; bazıları dedi ki: sükûn daha çok ve daha doğrudur; ikisi de **الفَضْلة** ve ziyade manasında masdardır. Ve hadiste: onun, عليه السلام, zırhının adı **ذات الفُضُول** idi; ve denildi ki: **ذو الفُضُول**; onda bulunan bir **فَضْلة** ve genişlik sebebiyle. Ve **فَواضِل المال**: menfaatlerinden ve gelirinden sana gelen şeylerdir. Ve **فُضُول الغنائم**: taksim edildiği zaman ondan artan şeylerdir; İbn A‘seme dedi ki:

لك المِرْباعُ منها والصَّفَايا،
وحُكْمُك والنَّشيطَةُ والفُضُول

Ve **فَضَلات الماء**: kalıntılarıdır. Ve Araplar, kırbada suyun bakiyesine **فَضْلة** derler; ve kapta içeceğin bakiyesine **فَضْلة** derler; bunun içindendir Alkame b. Abede’nin sözü: **والفَضْلَتين**. Hadiste: **لا يمنع فَضْل**; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, kişinin arazisini sulaması, sonra sudan ihtiyaç duymadığı bir bakiyenin kalmasıdır; onu satması caiz değildir ve ondan faydalanacak birini men etmez; bu, su onun mülkü değilse; yahut suyun mülk edinilmeyeceğini görenin görüşüne göre. Başka bir rivayette: **لا يمنع فَضْل الماء ليمنع به الكَلأ**; o, mübah kuyunun faydasıdır; yani hiç kimse ona galip gelip insanları ondan men edemez; ta ki onu bir kapta toplayıp mülk edinsin.

Ve **الفَضْلة**: uyumak için hor kullanılan elbiselerdir; çünkü onlar, dolaşma elbiselerinden artmıştır. Ve **التفضُّل**: kuşanmadır; ve giyenin elbisesinin uçları arasında omzu üzerinde aykırılık yapmasıdır. Ve **ثوب فُضُل** ve **رجل فُضُل**: tek elbisede **متفضِّل**; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

يَتْبَعها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل،
إِنْ رَتَعَتْ صَلَّى، وإِلاَّ لم يُصَل

Dişi de böyledir: **فُضُل**; A‘şâ dedi ki:

ومُسْتَجِيبٍ تَخال الصَّنْجَ يَسْمَعُه،
إِذا تُرَدّدُ فيه القَيْنَةُ الفُضُلُ

Ve o, tek elbisede **التفضُّل**’den **الفِضْلة**’si güzel olandır; ve falan, bunun **الفِضْلة**’si güzel (kimsedir). Ve **فُضُل** adam, damme ile, **جنُب** gibi; ve **مُتَفَضِّل**; ve **فُضُل** kadın, yine **جُنُب** gibi; ve **مُتَفَضِّلة**. Ve onun üzerinde **ثوب فُضُل**: o, iki ucu arasında omzu üzerinde aykırılık yapması ve onunla kuşanmasıdır; Râ‘î’nin beyitleri okunmuştur:

يَسُوقها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل

Asma‘î: tek elbisede **فُضُل** kadın. Leys: **الفِضَال** tek elbisedir; adamın evinde giydiği, onunla **يتفضَّل** ettiği:

وأَلقِ فِضالَ الوَهْن عنه بوَثْبَةٍ
حَواريَّةٍ، قد طال هذا التَّفَضُّل

Ve o, **الفِضْلة**’si güzel (kimsedir); Ebû Zeyd’den; **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi. İbn Berrî dedi ki: bunun içindendir Hüzeylî’nin sözü:

مَشْيَ الهَلُوكِ عليه الخَيْعَل الفُضُل

Cevherî: kadın evinde **تَفَضَّلَت**; **الخَيْعَل** ve benzeri gibi tek elbisede olduğu zaman. Ebû Huzeyfe’nin karısının hadîsinde dedi ki: “Ya Resûlallah, Ebû Huzeyfe’nin mevlâsı Sâlim beni **فُضُلاً** görüyor”; yani iş elbiselerimde **متبذلة**. Denir ki: kadın **تفضَّلت**; iş elbiselerini giydiği yahut tek elbisede olduğu zaman; o hâlde o **فُضُل**’dür; erkek de **فُضُل**’dür. Muğîre hadîsinde, **فُضُل** kadının sıfatında: صَبَأَتْ كأَنها بُغاثٌ; ve denildi ki: kastı, onun salınarak yürüyen bir kadın olmasıdır; eteğinden **تُفْضِل** eder.

Ve **المِفْضَل** ile **المِفْضَلة**, mîm’in kesresiyle: kadının içinde **تتفضَّل** ettiği elbisedir. Ve **الفَضْلة**: şarabın adıdır; Ebû Ubeyd onu şarap adları babında zikretti. Ebû Hanîfe dedi ki: **الفَضْلة** eskilikten sonra şaraba ilişen şeydir. İbn Sîde dedi ki: ona **فَضْلة** denmesi ancak şundandır: onun özü, kalan ve artan şeydir. Ebû Züeyb dedi ki:

فما فَضْلة من أَذْرِعات هَوَتْ بها
مُذكَّرَة عُنْسٌ، كَهادِية الضَّحْل

Çoğulu **فَضَلات** ve **فِضَال**’dır; şair dedi ki:

في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسامِحٍ،
عند الفِضَال قديمُهم لم يَدْثُرِ

Ezherî dedi ki: Araplar şaraba **فِضَالاً** derler; bunun içindendir şu sözü:

والشَّارِبُون، إِذا الذَّوارِعُ أُغْلِيَتْ،
صَفْوَ الفِضالِ بِطارِفٍ وتِلادِ

Ve hadisteki sözü: “Abdullah b. Cüd‘ân’ın evinde bir **حِلْف**’e şahit oldum; İslâm’da onun benzerine çağrılsaydım elbette icabet ederdim”; yani **حِلْف الفُضُول**. Ona bu ad verildi; Mekke’de Cürhüm günlerinde, zayıfın hakkını güçlüden alma ve yabancının hakkını yerleşikten alma üzere eski bir **حِلْف**’e benzetilerek. Ve **حِلْف الفُضُول** diye adlandırıldı; çünkü onu Cürhüm’den, hepsinin adı **الفَضْل** olan adamlar yürüttü: **الفضل بن الحرث** ve **الفضل بن وَدَاعة** ve **الفضل بن فَضَالة**; bu yüzden bu adların toplamı olarak **حِلْف الفُضُول** denildi; nitekim **سَعْد** ve **سُعود** denildiği gibi. Onu akdedenler **المُطَيَّبون** idi; onlar beş kabiledir; ve **حلف** maddesinde tamamlanmış olarak zikredilmiştir. İbnü’l-A‘râbî: terziye **القَرارِيُّ** ve **الفُضُولِيُّ** denir.

Ve **الفَضْل** ve **فَضِيلة**: iki isimdir. Ve **فُضَيْلة**: bir kadının adıdır; (şu beyit):

لا تذْكُرا عندي فُضَيْلة، إِنها
متى ما يراجعْ ذِكْرها القَلْب يَجْهَلِ

Ve **فُضَالة**: bir yerdir; Selmâ b. el-Mukaddı‘ el-Hüzelî dedi ki:

عليكَ ذَوِي فضالة فاتَّبِعْهم،
وذَرْني إِن قُرْبي غير مُخْلي

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ض ل * * الفَضْلُ * و * الفَضيلةُ * ضد النقص والنقيصة و * الإفْضَالُ * الإحسان ورجل * مِِفْضَاللٌ * وامرأة * مِفْضالَةٌ * على قومها إذا كانت ذات فضل سمحة و * أفْضَلَ * عليه و * تَفَضَّلَ * بمعنى و * المُتَفَضِّلُ * الذي يدعي الفضل على أقرانه ومنه قوله تعالى ﴿يريد أن يتفضل عليكم﴾ و * فَضَّلَهُ * على غيره * تَفضِيلا * أي حكم له بذلك أو صيره كذلك و * فَاضَلَهُ * * فَفَضَلَهُ * من باب نصر أي غلبه بالفضل و * الفَضْلةُ * و * الفُضَالةُ * ما فضل من الشيء و * فَضَلَ * منه شيء من باب نصر وفيه لغة ثانية من باب فهم وفيه لغة ثالثة مركبة منهما فَضِل بالكسر يفضل بالضم وهو شاذ لا نظير له

##### Türkçe

* ف ض ل * * **الفَضْلُ** * ve * **الفَضيلةُ** * eksiklik ve noksanlığın zıddıdır; ve * **الإفْضَالُ** * iyilik etmektir. Ve bir erkek * **مِِفْضَاللٌ** * ve bir kadın * **مِفْضالَةٌ** * kavmi üzerine, eğer fazilet sahibi, cömert ise. Ve * **أفْضَلَ** * ona ve * **تَفَضَّلَ** * mânâca (aynıdır). Ve * **المُتَفَضِّلُ** * akranları üzerine fazileti iddia eden kimsedir; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿يريد أن يتفضل عليكم﴾. Ve * **فَضَّلَهُ** * onu başkası üzerine * **تَفضِيلا** * (üstün kıldı); yani ona bununla hükmetti yahut onu öyle yaptı. Ve * **فَاضَلَهُ** *; * **فَفَضَلَهُ** * “نصر” bâbından; yani onu fazilet ile yendi. Ve * **الفَضْلةُ** * ve * **الفُضَالةُ** * şeyden artan (kalan)dır. Ve * **فَضَلَ** * ondan bir şey arttı “نصر” bâbından; ve onda ikinci bir lugat “فهم” bâbından; ve onda üçüncü bir lugat ikisinden mürekkep: **فَضِل** kesre ile, **يَفْضُل** zamme ile; ve o şâzdır, onun için bir benzeri yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفضل، معروف، وهو ضد النقص، ج: فضول وفي التوقيف للمناوي: الفضل: ابتداء إحسان بلا علة، وفي المفردات للراغب: الفضل: الزيادة على الاقتصاد، وذلك ضربان، محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه، والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل بزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضراب: فضل من حيث الجنس، وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من الحيوان، وفضل من حيث الذات، كفضل رجل على آخر، فالأولان جوهريان لا سبيل للناقص منهما أن يزيل نقصه، وأن يستفيد الفضل كالفرس والحمار، لا يمكنهما اكتساب فضيلة الإنسان، والثالث قد يكون عرضيا فيوجد السبيل إلى اكتسابه، ومن هذا النحو التفضيل المذكور في قوله تعالى:  والله فضل بعضكم على بعض  أي في المكنة والمال والجاه والقوة، وكل عطية لا يلزم إعطاؤها لمن تعطى له يقال لها فضل، نحو:  واسألوا الله من فضله  وقوله تعالى:  ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء  متناول للأنواع الثلاثة من الفضائل. انتهى. وقد فضل، كنصر وعلم، الأخيرة حكاها ابن السكيت، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما، أي من البابين شاذة لا نظير لها، قال سيبويه: هذا عند أصحابنا إنما يجيء على لغتين، قال: وكذلك نعم ينعم، ومت تموت، ودمت تدوم، وكدت تكود، كما في الصحاح، قال شيخنا: والذي في كتاب الفرق لابن السيد: أن هذه اللغات الثلاث إنما هي في الفضل الذي يراد به الزيادة، فأما الفضل الذي هو بمعنى الشرف فليس فيه إلا لغة واحدة، وهي فضل يفضل كقعد يقعد، ومن روى قول الشاعر:
  وجدنا نهشلا فضلت فقيما

  بكسر الضاد فقد غلط، ولم يفرق بين المعنيين، وقال الصيمري في كتاب التبصرة له: فضل يفضل كنصر ينصر من الفضل الذي هو السؤدد، وفضل يفضل بكسرهما في الماضي وضمها في المضارع من الفضلة وهي بقية الشيء، انتهى، وقال ابن السكيت عن أبي عبيدة: فضل منه شيء قليل، فإذا قالوا يفضل ضموا الضاد، فأعادوها إلى الأصل، وليس في الكلام حرف من السالم يشبه هذا، قال: وزعم بعض النحويين أنه يقال: حضر القاضي امرأة ثم يقولون يحضر، وتحقيقه في بغية الآمال لأبي جعفر اللبلي. ورجل فاضل: ذو فضل. وفضال، كشداد، ومنبر، ومحراب، ومعظم: كثير الفضل والمعروف والخير والسماح. وهي مفضالة ومفضلة: ذات فضل سمحة. والفضيلة: خلاف النقيصة، وهي الدرجة الرفيعة في الفضل، والاسم من ذلك الفاضلة، والجمع الفواضل. وفضله على غيره تفضيلا: مزاه أي أثبت له مزية، أي خصلة تميزه عن غيره، أو فضله: حكم له بالتفضيل، أو صيره كذلك، وقوله تعالى:  وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا  قيل في التفسير: إن فضيلة ابن آدم أنه يمشي قائما وأن الدواب والإبل والحمير وما أشبهها تمشي منكبة، وابن آدم يتناول الطعام بيديه وسائر الحيوان يتناوله بفيه. والفضال ككتاب، والتفاضل: التمازي في الفضل، وهو التفاعل من المزية، والتفاضل بين القوم: أن يكون بعضهم أفضل من بعض. وفاضلني ففضلته أفضله فضلا: غالبني في الفضل فغلبته به، وكنت أفضل منه. وتفضل عليه: تمزى، ومنه قوله تعالى:  يريد أن يتفضل عليكم  أي يكون له الفضل عليكم في القدر والمنزلة. أو تفضل عليه: إذا تطول وأحسن وأناله من فضله، قال الشاعر:
  متى زدت تقصيرا تزدني تفضلا                      كأني بالتقصير أستوجب الفضلا كأفضل عليه إفضالا، قال حسان رضي الله تعالى عنه:
  أولاد جفنة حول قبر أبـيهـم                      قبر ابن مارية الكريم المفضل أو تفضل الرجل: ادعى الفضل على أقرانه، وبه فسر قوله تعالى:  يريد أن يتفضل عليكم  ، كما في الصحاح. وأفضل عليه في الحسب: حاز الشرف، قال ذو الإصبع:
  لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب                      عني ولا أنت دياني فتخـزونـي الديان هنا: الذي يلي أمرك ويسوسك، وأراد فتخزوني فأسكن للقافية؛ لأن القصيدة كلها مردوفة. أفضل عنه: إذا زاد، قال أوس يصف قوسا:
  كتوم طلاع الكف لا دون مـلـئهـا                      ولا عجسها هم موضع الكف أفضلا والفواضل: الأيادي الجسيمة أو الجميلة وهذه عن ابن دريد، يقال: فلان كثير الفواضل. وفواضل المال: ما يأتيك من غلته ومرافقه من ريع ضياعه، وأرباح تجاراته، وألبان ماشيته وأصوافها، ولهذا قالوا: إذا عزب المال قلت مرافق صاحبها منها، وكذلك الإبل إذا عزبت قل انتفاع ربها بدرها، قال الشاعر:
  سأبغيك مالا بـالـمـدينة إنـنـي                      أرى عازب الأموال قلت فواضله

  والفضلة: البقية من الشيء كالطعام وغيره إذا ترك منه شيء، ومنه قولهم لبقية الماء في الماء في المزادة، ولبقية الشراب في الإناء: فضلة، ومنه قول العامة: الفضلة للفضيل، كالفضل، بالفتح، والفضالة، بالضم، وفي الحديث:  فضل الإزار في النار  ، هو ما يجره على الأرض تكبرا، وفي آخر:  لا يمنع فضل الماء ليمنع به الكلأ  ، أي ليس لأحد أن يغلب على البئر المباحة ويمنع الناس منه، حتى يحوزه في إناء ويملكه. وقد فضل منه شيء، كنصر وسمع. قال اللحياني في نوادره: فضل مثل حسب نادر. الفضلة: الثياب التي تبتذل للنوم، لأنها فضلت عن ثياب التصرف. الفضلة: الخمر، ذكره أبو عبيد في باب أسماء الخمر، وقال أبو حنيفة: ما يلحق من الخمر بعد القدم، قال ابن سيده: وإنما سميت فضلة لأن صميمها هو الذي بقي، وفضل، قال أبو ذؤيب:
  فما فضلة من أذرعات هوت بها                      مذكرة عنس كهادية الضحـل كالفضال، ككتاب، وأنشد الأزهري:
  والشاربون إذا الذوارع أغليت                      صفو الفضال بطارف وتلاد ج: فضلات، محركة، وفضال، بالكسر، قال الشاعر:
  في فتية بسط الأكف مسامح                      عند الفضال قديمهم لم يدثر

  والفضل: جبل لهذيل، نقله الصاغاني. الفضل بن عباس بن عبد المطلب: ابن عم النبي صلى الله عليه وسلم، ورديفه بعرفة: صحابي رضي الله تعالى عنه، روى عنه أخوه، وأبو هريرة، وأرسل عنه طائفة، مات بطاعون عمواس. وفاته: الفضل بن ظالم بن خزيمة، قال ابن الكلبي: له وفادة. واسم جماعة محدثين، منهم: سميه وسمي أبيه الفضل بن العباس الحلبي، من شيوخ النسائي، ثقة، والفضل بن دكين، والفضل بن جعفر، والفضل بن الحسن الضمري، والفضل بن دلهم القصاب، والفضل بن سهل الأعرج، والفضل بن الصباح البغدادي، والفضل بن عبيد الله بن أبي رافع، والفضل بن عنبسة الواسطي، والفضل بن عيسى بن أبان، والفضل بن الفضل المدني، والفضل بن مبشر الأنصاري، والفضل بن مساور البصري، والفضل بن موسى السيناني، والفضل بن الموفق، والفضل بن يزيد، والفضل بن يعقوب البصري، وغير هؤلاء. وكزبير: فضيل بن عياض بن مسعود، أبو علي التميمي الخراساني الزاهد، شيخ الحرم روى عن منصور وحصين وصفوان بن سليم، وخلق، وعنه القطان وابن مهدي، ولوين وخلق، وروى له الجماعة سوى ابن ماجة، مات بالحرم في المحرم سنة 187 وقد جاوز الثمانين. الفضيل بن عياض التابعي الضعيف، هو خولاني مجهول. الفضيل بن عياض الصدفي الثقة، مصري مقبول، مات قبل سنة عشرين ومائة. الفضيل: جماعة من المحدثين، كفضيل بن حسين الجحدري، وفضيل بن سليمان النميري، وابن أبي عبد الله المدني، وابن عبد الوهاب السكري، وابن عمرو الفقيمي، وابن غزوان الضبي، وابن فضالة الهوزني، وابن مرزوق الكوفي، وابن ميسرة العقيلي، وغيرهم. فضالة، كسحابة، ويضم، جماعة من المحدثين، منهم: فضالة بن خالد الجهني، عن علقمة المزني، وفضالة بن إبراهيم النسوي، عن الليث، وفضالة بن الفضل الطهوي، عن أبي بكر بن عياش، وفضالة بن أبي فضالة الأنصاري، عن علي، وعنه عبد الرحمن بن محمد بن عقيل، وفضالة بن مفضل بن فضالة ابن أبي أمية البصري، وعمه المبارك بن فضالة محدثون، وفضالة بن عبيد بن نافذ بن قيس الأنصاري الأوسي أبو محمد: شهد بدرا والحديبية وولي قضاء دمشق، روى عنه أبو علي الجنبي، وحنش الصنعاني، ومحمد بن كعب، وعدة، مات سنة 53، فضالة بن هلال المزني، له حديث، ذكره أبو عمر بن عبد البر في الاستيعاب، فضالة بن هند الأسلمي، روى عنه عبد الرحمن بن حرملة، فضالة بن عبد الله، لم أجد له ذكرا في معاجم الصحابة فلينظر ذلك: صحابيون رضي الله تعالى عنهم. وفاته فضالة بن عمر بن الملوح، ذكره ابن هشام، وفضالة بن دينار الخزاعي له إدراك، روى له الترمذي، وفضالة الظفري، له حديث عند بنيه، وفضالة بن حارثة، أخو أسماء، روى له النسائي، وفضالة بن شريك الأسدي الشاعر، أدرك الجاهلية، وفضالة بن النعمان بن قيس الأنصاري، أخو سماك، شهد أحدا، قاله ابن سعد، فضالة: رجل آخر غير منسوب من موالي رسول الله صلى الله عليه وسلم يقال: إنه مات بالشام. فضيلة كجهينة: امرأة، قال:
  فلا تذكرا عندي فـضـيلة إنـهـا                      متى ما يراجع ذكرها القلب يجهل فضالة، كثمامة، ع، قال سلمى بن المقعد الهذلي:
  عليك ذوي فضالة فاتبعهـم                      وذرني إن قربي غير مخلي

  المفضل، كمنبر ومكنسة وعنق وهذه عن الفراء: الثوب تتفضل فيه المرأة ببيتها. والتفضل: التوشح وأن يخالف اللابس بين أطراف ثوبيه على عاتقيه، هكذا في النسخ، والصواب: على عاتقه. ورجل فضل وامرأة فضل بضمتين، كجنب، كذلك متفضل؛ أي في ثوب واحد، أنشد ابن الأعرابي:
  يتبعها ترعية جاف فضل
  إن رتعت صلى وإلا لم يصل وشاهد الأنثى قول الأعشى:
  ومستجيب تخال الصنج يسمعه                      إذا تردد فيه القينة الفضـل وقال الجوهري: تفضلت المرأة في بيتها: إذا كانت في ثوب واحد كالخيعل ونحوه، وقال غيره: تفضلت المرأة: لبست ثياب مهنتها، وقال امرؤ القيس:
  فجئت وقد نضت لنوم ثيابهـا                      لدى الستر إلا لبسة المتفضل وقال أيضا:
  وتضحي فتيت المسك فوق فراشها                      نؤوم الضحى لم تنتطق عن تفضل أي ليست بخادم تنتطق، وهي فضل تجيء وتذهب. وإنه لحسن الفضلة، بالكسر، من التفضل في الثوب الواحد عن أبي زيد، مثل الجلسة والركبة. وفضال، كشداد، ابن جبير التابعي. وفضلان: اسم رجل. والفاضلة هي الفاصلة الكبرى، هكذا يسميه بعضهم، لفضل حرف فيها، وقد ذكرت في ف-ص-ل. والفضولي، بالضم: المشتغل بما لا يعنيه، وقال الراغب: الفضول: جمع الفضل، وقد استعمل الجمع استعمال المفرد فيما لا خير فيه، ولهذا نسب إليه على لفظه، فقيل: فضولي، لمن يشتغل بما لا يعنيه؛ لأنه جعل علما على نوع من الكلام فنزل منزلة المفرد، والفضولي في عرف الفقهاء: من ليس بمالك ولا وكيل ولا ولي، زاد الصاغاني: وفتح الفاء منه خطأ. قال ابن الأعرابي: الفضولي: الخياط، وكذا القراري. والفضالى، كسمانى: المتفضلون أي المتطولون. ورجل مفضال على قومه، وهي بهاء، ذو فضل ومعروف سمح، وهي كذلك ذات فضل سمحة، وقد تقدم آنفا: المفضال بمعنى كثير الفضل في صيغ المبالغة. وأفضلت منه الشيء واستفضلت بمعنى واحد، أي تركت منه وأبقيته، والاسم منهما الفضلة، قال الشاعر:
  كلا قادميها تفضل الكف نصفه                      كجيد الحبارى ريشه قد تزلعا في الحديث:  شهدت في دار عبد الله بن جدعان حلفا لو دعيت إلى مثله في الإسلام لأجبت  ، يعني حلف الفضول، وهو أن هاشما وزهرة وتيما دخلوا على عبد الله بن جدعان فتحالفوا بينهم على دفع الظلم، وأخذ الحق من الظالم، سمي بذلك لأنهم تحالفوا أن لا يتركوا عند أحد فضلا يظلمه أحدا إلا أخذوه له منه. وقيل: سمي به تشبيها بحلف كان قديما بمكة أيام جرهم على التناصف والأخذ للضعيف من القوي، والغريب من القاطن، وسمي حلف الفضول لأنه قام به رجال من جرهم كلهم يسمى الفضل: الفضل بن الحارث، والفضل بن وداعة، والفضل بن فضالة، فقيل: حلف الفضول جمعا لأسماء هؤلاء، كما يقال: سعد وسعود، وهذا الحلف كان عقده المطيبون، وهم خمس قبائل، وقد ذكر في ح-ل-ف، وقد أوسع الكلام فيه السهيلي في الروض، والثعالبي في المضاف والمنسوب، وابن قتيبة في المعارف، وغيرهم. ومما يستدرك عليه: رجل مفضول: مغلوب، قد فضله غيره، ومنه قولهم: قد يوجد في المفضول ما لا يوجد في الفاضل، وقال الشاعر:
  شمالك تفضل الأيمان إلا                      يمين أبيك نائلها الغزير

  أي تغلب. والفضل، بالضم وبضمتين: مصدران بمعنى الزيادة، وبهما يروى الحديث:  إن لله ملائكة سيارة فضلا  أي زيادة على الملائكة المرتبين مع الخلائق. وذات الفضول، بالضم ويفتح: اسم درعه صلى الله تعالى عليه وسلم، سميت لفضلة كانت فيها وسعة. وفضول الغنائم: ما فضل منها حين تقسم، قال ابن عنمة:
  لك المرباع منها والصفـايا                      وحكمك والنشيطة والفضول وقال الليث: الفضال، بالكسر، الثوب الواحد يتفضل به الرجل يلبسه في بيته، وأنشد:
  فألق فضال الوهن منه بوثبة                      حوارية قد طال هذا التفضل وامرأة فضل، بضمتين: مختالة تفضل من ذيلها. وقد سموا مفضلا، كمعظم، وفضلون، ومنية فضالة: قرية بمصر. وفي شرح المفتاح للقطب الشيرازي: اعلم أن فضلا يستعمل في موضع يستبعد فيه الأدنى ويراد به استحالة ما فوقه، ولهذا يقع بين كلامين متغايري المعنى، وأكثر استعماله ومجيئه بعد نفي، انتهى. وفاضل بين الشيئين. والأشياء تتفاضل. ومال فلان فاضل: أي كثير: يفضل عن القوت. وفي يده فضل الزمام: أي طرفه. واستفضل ألفا: أخذه فاضلا عن حقه. والفضلى، كبشرى: تأنيث الأفضل. والقاضي الفاضل عرف به أبو علي عبد الرحيم بن علي بن الحسين بن أحمد بن الفرج بن أحمد اللخمي العسقلاني البيساني صاحب دواوين الإنشاء، ووزير السلطان صلاح الدين يوسف بن أيوب، ولد سنة 529، سمع من السلفي وابن عساكر، وتوفي سنة 596، ودفن هو والشاطبي في قبر واحد بالقرافة. والملك المفضل قطب الدين بن العادل أبي بكر محمد بن أيوب، له ذرية بمصر يقال لهم: القطبية.

##### Türkçe

**الفضل**: mâruf (iyilik); ve o, **النقص**’un zıddıdır. Çoğulu: **فضول**. **التوقيف**’te (el-Menâvî’nin): **الفضل**: bir illet olmaksızın ihsanı başlatmaktır. **المفردات**’ta (er-Râgıb’ın): **الفضل**: iktisat (ölçülülük) üzerine ziyadeliktir; ve bu iki kısımdır: övülen: **فضل** ilim ve hilm gibi; ve yerilen: olması gerekenin üzerine gazabın **فضل**’i gibi. Ve **الفضل** övülende daha çok kullanımdadır; ve **الفضول** yerilende. Ve **الفضل** iki şeyden birinin ötekine ziyadesiyle kullanıldığı vakit, üç kısım üzeredir: cins bakımından **فضل**; ve tür bakımından **فضل**; insanın diğer hayvanlara **فضل**’i gibi; ve zat bakımından **فضل**; bir adamın diğerine **فضل**’i gibi. İlk ikisi cevherîdir; onlardan noksan olanın noksanını gidermesine ve **الفضل**’i elde etmesine yol yoktur; at ve eşek gibi: insanın faziletini kazanmaları mümkün değildir. Üçüncüsü ise arazî olabilir; böylece onu kazanmanın yolu bulunur. Ve bu nev‘den, Yüce Allah’ın şu kavlinde zikredilen **التفضيل**dir: **والله فضل بعضكم على بعض**; yani imkân, mal, câh ve kuvvet hususunda. Ve verilmesi, kendisine verilecek olana zorunlu olmayan her عطية’ya **فضل** denir; şu gibi: **واسألوا الله من فضله**; ve Yüce Allah’ın kavli: **ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء**; faziletlerin üç nev‘ini de içine alıcıdır. Bitti. Ve **فضل** etti; **نصر** ve **علم** gibi; sonuncusunu İbnü’s-Sikkît hikâye etti. Amma **فضل** ( **علم** gibi) **يفضل** ( **ينصر** gibi) ise, ikisinden mürekkebdir; yani iki bâbdan (iki kalıptan) şâzdır, ona benzer yoktur. Sîbeveyh dedi: Bu, bizim ashabımız katında ancak iki lügat üzere gelir. Dedi: Ve yine **نعم** **ينعم**; ve **مت** **تموت**; ve **دمت** **تدوم**; ve **كدت** **تكود**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: İbnü’s-Seyyid’in **الفرق** kitabında olan: bu üç lügat ancak ziyade kastedilen **الفضل**dedir; amma şeref mânâsında olan **الفضل**de ancak bir lügat vardır; o da **فضل** **يفضل** ( **قعد** **يقعد** gibi). Ve şairin sözünü rivayet eden:
  وجدنا نهشلا فضلت فقيما

  **الضاد**’ı kesre ile (kırarak) rivayet etmişse, hata etmiştir; iki mânâ arasında فرق yapmamıştır. Ve es-Saymerî, **التبصرة** kitabında dedi: **فضل** **يفضل** ( **نصر** **ينصر** gibi), **الفضل** ki o **السؤدد**’dür; ve **فضل** **يفضل**: mâzîde ikisini kesre ile, muzârîde onu damme ile; **الفضلة**’den, o da şeyin bakiyyesidir. Bitti. Ve İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyde’den: Ondan az bir şey **فضل** etti; fakat **يفضل** dedikleri vakit **الضاد**’ı damme ederler; böylece onu asla iade ettiler. Ve kelâmda sâlimden (sağlamdan) buna benzeyen bir harf yoktur. Dedi: Bazı nahivciler zannetmiştir ki: **حضر** **القاضي** bir kadın; sonra **يحضر** derler. Bunun tahkiki Ebû Ca‘fer el-Lebleî’nin **بغية الآمال**’ındadır.

Ve **رجل فاضل**: **فضل** sahibi. Ve **فضال**; **شداد** gibi; ve **منبر** ve **محراب** ve **معظم**: **الفضل** ve mâruf ve hayır ve semâhatça çok. Ve o, **مفضالة** ve **مفضلة**: **فضل** sahibi, semih (cömert). Ve **الفضيلة**: **النقيصة**’nin hilâfıdır; ve o, **الفضل**de yüksek derecedir. Ve bunun ismi: **الفاضلة**; çoğulu: **الفواضل**.

Ve onu başkasına **تفضيلا** ile **فضله**: onu üstün kıldı; yani ona bir meziyet ispat etti; yani onu başkasından ayıran bir haslet; yahut onu **فضله**: ona **التفضيل** ile hükmetti; yahut onu öyle yaptı. Ve Yüce Allah’ın kavli: **وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا**. Tefsirde denildi: Âdemoğlunun fazileti, dik yürümektir; ve davarlar, develer, eşekler ve benzerleri eğilerek yürür; Âdemoğlu yemeği iki eliyle alır; diğer hayvan ise onu ağzıyla alır.

Ve **الفضال**; **كتاب** gibi. Ve **التفاضل**: **الفضل**de birbirine meziyet göstermektir; ve o, **المزية**’den **التفاعل**dir. Ve kavim arasında **التفاضل**: bazılarının bazılarından daha faziletli olmasıdır.

Ve **فاضلني**; sonra onu **فضلته**; onu **أفضله** **فضلا**: beni **الفضل**de yendi, ben de onu onunla yendim; ve ben ondan daha faziletli oldum.

Ve ona **تفضل** etti: meziyet gösterdi. Ondandır Yüce Allah’ın kavli: **يريد أن يتفضل عليكم**; yani kadr ve menzilede onun size karşı **الفضل**i olsun. Yahut ona **تفضل** etti: **تطول** edip ihsan ettiği ve ona **فضله**nden verdiği vakit. Şair dedi:
  متى زدت تقصيرا تزدني تفضلا                      كأني بالتقصير أستوجب الفضلا

**كأفضل عليه إفضالا** gibi. Hassân (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  أولاد جفنة حول قبر أبـيهـم                      قبر ابن مارية الكريم المفضل

Yahut adam **تفضل** etti: akranları üzerine **الفضل** iddia etti. Ve bununla Yüce Allah’ın kavli tefsir edildi: **يريد أن يتفضل عليكم**; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve nesepte ona **أفضل** oldu: şerefi elde etti. Zû’l-İsba‘ dedi:
  لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب                      عني ولا أنت دياني فتخـزونـي

Burada **الديان**: işini üstlenen ve seni idare eden kimsedir. Ve **فتخزونـي** istedi de kafiye için sükûn verdi; çünkü kasidenin tamamı **مردوفة**’dir.

Ondan **أفضل** oldu: ziyade ettiği vakit. Evs, bir yayı vasfederken dedi:
  كتوم طلاع الكف لا دون مـلـئهـا                      ولا عجسها هم موضع الكف أفضلا

Ve **الفواضل**: büyük yahut güzel iyilikler; bu, İbn Düreyd’dendir. Denir: falan, **الفواضل**i çoktur.

Ve **فواضل المال**: sana, gelirinin ve menfaatlerinin, mülklerinin rî‘inden, ticaretlerinin kârlarından, hayvanlarının sütlerinden ve yünlerinden gelen şeydir. Bunun için dediler: mal uzaklaştığı vakit, sahibinin ondan menfaatleri azaldı; ve yine develer uzaklaştığı vakit, sahibinin onların sütünden faydalanması azaldı. Şair dedi:
  سأبغيك مالا بـالـمـدينة إنـنـي                      أرى عازب الأموال قلت فواضله

Ve **الفضلة**: yemekten ve başkasından bir şey bırakıldığı vakit şeyden kalan bakiye. Ondandır: su kırbasında sudan kalan bakiye için; ve kapta içkiden kalan bakiye için: **فضلة**. Ondandır avamın sözü: **الفضلة للفضيل**; **الفضل** gibi. Ve **الفضل** fetha ile; ve **الفضالة** damme ile. Hadiste: **فضل الإزار في النار**; o, kibirlenerek onu yerde sürüklediği şeydir. Ve diğerinde: **لا يمنع فضل الماء ليمنع به الكلأ**; yani kimse, mubah kuyuyu ele geçirip insanları ondan men etmesin; ta ki onu bir kapta toplayıp mülk edinsin.

Ve ondan bir şey **فضل** etti; **نصر** ve **سمع** gibi. el-Lihyânî, **نوادر**’inde dedi: **فضل**; **حسب** gibi; nâdirdir.

**الفضلة**: uyku için hor kullanılan elbiseler; çünkü onlar, dolaşma elbiselerinden artmıştır. **الفضلة**: şarap; Ebû Ubeyd onu şarap isimleri bâbında zikretti. Ebû Hanîfe dedi: şaraptan, eskilikten sonra yetişen şey. İbn Sîde dedi: Ona **فضلة** denmesi ancak şundandır: onun özü, kalan şeydir. Ve **فضل**. Ebû Züeyb dedi:
  فما فضلة من أذرعات هوت بها                      مذكرة عنس كهادية الضحـل

**كالفضال**; **كتاب** gibi. el-Ezherî inşâd etti:
  والشاربون إذا الذوارع أغليت                      صفو الفضال بطارف وتلاد

Çoğulu: **فضلات**; harekeli. Ve **فضال** kesre ile. Şair dedi:
  في فتية بسط الأكف مسامح                      عند الفضال قديمهم لم يدثر

Ve **الفضل**: Hüzeyl’e ait bir dağ; es-Sâgânî nakletti.

**الفضل بن عباس بن عبد المطلب**: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) amcaoğlu; Arafat’ta terkisine aldığı: sahâbî (Allah Teâlâ ondan razı olsun). Ondan kardeşi ve Ebû Hureyre rivayet etti; bir taife de ondan mürsel rivayet etti. **طاعون عمواس**’ta öldü. Ve onun vefatı: **الفضل بن ظالم بن خزيمة**; İbnü’l-Kelbî dedi: onun elçiliği vardır.

Ve muhaddislerden bir cemaatin ismidir; onlardan: onun adaşı ve babasının adaşı **الفضل بن العباس الحلبي**; Nesâî’nin şeyhlerindendir; sika. Ve **الفضل بن دكين**; ve **الفضل بن جعفر**; ve **الفضل بن الحسن الضمري**; ve **الفضل بن دلهم القصاب**; ve **الفضل بن سهل الأعرج**; ve **الفضل بن الصباح البغدادي**; ve **الفضل بن عبيد الله بن أبي رافع**; ve **الفضل بن عنبسة الواسطي**; ve **الفضل بن عيسى بن أبان**; ve **الفضل بن الفضل المدني**; ve **الفضل بن مبشر الأنصاري**; ve **الفضل بن مساور البصري**; ve **الفضل بن موسى السيناني**; ve **الفضل بن الموفق**; ve **الفضل بن يزيد**; ve **الفضل بن يعقوب البصري**; ve bunlardan başkaları.

Ve **زبير** gibi: **فضيل بن عياض بن مسعود**; Ebû Ali et-Temîmî el-Horasânî ez-zâhid; Harem şeyhi. Mansûr’dan, Husayn’dan, Safvân b. Süleym’den ve bir topluluktan rivayet etti. Ondan el-Kattân, İbn Mehdî, Luveyn ve bir topluluk rivayet etti. Cemaat (Kütüb-i Sitte) ondan rivayet etti; İbn Mâce hariç. Harem’de, 187 senesi Muharrem’inde öldü; sekseni aşmıştı.

**الفضيل بن عياض**; zayıf tâbiî: o, meçhul bir Hûlânî’dir. **الفضيل بن عياض الصدفي**; sika: Mısırlı, makbûl; yüz yirminci seneden önce öldü.

**فضيل**: muhaddislerden bir cemaat; **فضيل بن حسين الجحدري** gibi; ve **فضيل بن سليمان النميري**; ve **ابن أبي عبد الله المدني**; ve **ابن عبد الوهاب السكري**; ve **ابن عمرو الفقيمي**; ve **ابن غزوان الضبي**; ve **ابن فضالة الهوزني**; ve **ابن مرزوق الكوفي**; ve **ابن ميسرة العقيلي**; ve başkaları.

**فضالة**; **سحابة** gibi; ve damme de edilir: muhaddislerden bir cemaat; onlardan: **فضالة بن خالد الجهني**; Alkame el-Müzenî’den. Ve **فضالة بن إبراهيم النسوي**; Leys’ten. Ve **فضالة بن الفضل الطهوي**; Ebû Bekr b. Ayyâş’tan. Ve **فضالة بن أبي فضالة الأنصاري**; Ali’den; ve ondan Abdurrahman b. Muhammed b. Akîl rivayet etti. Ve **فضالة بن مفضل بن فضالة ابن أبي أمية البصري**; ve amcası **المبارك بن فضالة**: muhaddislerdir. Ve **فضالة بن عبيد بن نافذ بن قيس الأنصاري الأوسي** Ebû Muhammed: Bedir’e ve Hudeybiye’ye şahit oldu; Dımaşk kadılığını üstlendi. Ondan Ebû Ali el-Cünebî, Haneş es-San‘ânî, Muhammed b. Ka‘b ve bir sayı rivayet etti. 53 senesinde öldü. **فضالة بن هلال المزني**: onun hadisi vardır; Ebû Ömer b. Abdilberr onu **الاستيعاب**’da zikretti. **فضالة بن هند الأسلمي**: ondan Abdurrahman b. Hurmela rivayet etti. **فضالة بن عبد الله**: sahâbe mu‘cemlerinde ona dair bir zikr bulmadım; o bakılsın: sahâbîlerdir (Allah Teâlâ onlardan razı olsun).

Ve onun vefatı: **فضالة بن عمر بن الملوح**; İbn Hişâm onu zikretti. Ve **فضالة بن دينار الخزاعي**: idrâki vardır; Tirmizî ona rivayet etti. Ve **فضالة الظفري**: oğulları yanında bir hadisi vardır. Ve **فضالة بن حارثة**: Esmâ’nın kardeşi; Nesâî ona rivayet etti. Ve **فضالة بن شريك الأسدي الشاعر**: câhiliyeyi idrak etti. Ve **فضالة بن النعمان بن قيس الأنصاري**: Simâk’ın kardeşi; Uhud’a şahit oldu; İbn Sa‘d söyledi. **فضالة**: nisbesiz başka bir adam; Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) mevlâlarından; denir ki Şam’da öldü.

**فضيلة**; **جهينة** gibi: bir kadın. Dedi:
  فلا تذكرا عندي فـضـيلة إنـهـا                      متى ما يراجع ذكرها القلب يجهل

**فضالة**; **ثمامة** gibi; ‘ayn (yer adı). Selmâ b. el-Mukaddı‘ el-Hüzelî dedi:
  عليك ذوي فضالة فاتبعهـم                      وذرني إن قربي غير مخلي

**المفضل**; **منبر** ve **مكنسة** ve **عنق** gibi; bu, Ferrâ’dan: kadın evinde onunla **تتفضل** ettiği elbise.

Ve **التفضل**: kuşanmak; ve giyenin iki elbisesinin uçları arasında iki omzu üzerinde muhalefet etmesidir. Nüshalarda böyle; doğrusu: omzu üzerinde.

Ve **رجل فضل** ve **امرأة فضل** iki damme ile; **جنب** gibi; yine **متفضل**: yani tek elbise içinde. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  يتبعها ترعية جاف فضل
  إن رتعت صلى وإلا لم يصل

Dişil için şahit, el-A‘şâ’nın sözü:
  ومستجيب تخال الصنج يسمعه                      إذا تردد فيه القينة الفضـل

Ve el-Cevherî dedi: kadın evinde **تفضلت**: tek elbise içinde olduğu vakit; **كالخيعل** ve benzeri gibi. Başkası dedi: kadın **تفضلت**: meslek (hizmet) elbiselerini giydi. İmru’ul-Kays dedi:
  فجئت وقد نضت لنوم ثيابهـا                      لدى الستر إلا لبسة المتفضل

Ve yine dedi:
  وتضحي فتيت المسك فوق فراشها                      نؤوم الضحى لم تنتطق عن تفضل

Yani hizmetçi değildir ki kuşansın; ve o, **فضل**’dür: gelir gider.

Ve o, **حسن الفضلة**’dir; kesre ile; Ebû Zeyd’den: tek elbise ile **التفضل**den; **الجلسة** ve **الركبة** gibi.

Ve **فضال**; **شداد** gibi: İbn Cübeyr et-tâbiî. Ve **فضلان**: bir adamın adı.

Ve **الفاضلة**: **الفاصلة الكبرى**’dır; bazıları onu böyle isimlendirir; onda bir harfin **فضل**’i için. Onu **ف-ص-ل**’de zikrettim.

Ve **الفضولي** damme ile: kendisini ilgilendirmeyenle meşgul olan. Râgıb dedi: **الفضول**: **الفضل**’in çoğuludur; ve çoğul, hayır olmayan şeyde müfred kullanımıyla kullanılmıştır; bunun için ona lafzı üzere nisbet edildi; böylece kendisini ilgilendirmeyenle meşgul olana **فضولي** denildi; çünkü o, bir söz nev‘ine alem kılındı; böylece müfred menzilesine indirildi. Ve fukahâ örfünde **الفضولي**: malik olmayan, vekil olmayan, veli olmayan kimsedir. es-Sâgânî ekledi: ondan **الفاء**’ı fetha etmek hatadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفضولي**: terzi; ve yine **القراري**.

Ve **الفضالى**; **سمانى** gibi: **المتفضلون**; yani **المتطولون**.

Ve kavmi üzerine **رجل مفضال**; ve o, **بهاء**’dır: **فضل** ve mâruf sahibi, semih. Ve o da böyledir: **فضل** sahibi, semih bir kadın. Ve az önce geçti: **المفضال** mânâsı, mübalağa sigalarında **كثير الفضل**.

Ve ondan şeyi **أفضَلت** ve **استفضلت**: bir mânâdadır; yani ondan bıraktın ve onu baki kıldın. İkisinin ismi: **الفضلة**. Şair dedi:
  كلا قادميها تفضل الكف نصفه                      كجيد الحبارى ريشه قد تزلعا

Hadiste: **شهدت في دار عبد الله بن جدعان حلفا لو دعيت إلى مثله في الإسلام لأجبت**; yani **حلف الفضول**. O, Hâşim, Zühre ve Teym’in Abdullah b. Cüd‘ân’ın yanına girmesi ve aralarında zulmü defetmek, zalimden hakkı almak üzere yeminleşmeleridir. Böyle isimlendirildi; çünkü onlar, birinin yanında bir kimseye zulmedilecek bir **فضل** bırakmamaya, illa onu ondan onun için almaya yeminleştiler. Ve denildi: Mekke’de Cürhüm günlerinde, zayıftan güçlüye, garipten yerleşiğe insaf üzere olan eski bir yemine benzetilerek onunla isimlendirildi. Ve **حلف الفضول** diye isimlendirildi; çünkü onu Cürhüm’den, hepsinin adı **الفضل** olan adamlar ayakta tuttu: **الفضل بن الحارث**; ve **الفضل بن وداعة**; ve **الفضل بن فضالة**. Böylece bu isimlerin cem‘i olarak **حلف الفضول** denildi; **سعد** ve **سعود** denildiği gibi. Ve bu yemin, **المطيبون**’un akdettiğidir; onlar beş kabiledir. **ح-ل-ف**’te zikredildi. Ve es-Süheylî **الروض**’da, es-Seâlibî **المضاف والمنسوب**’da, İbn Kuteybe **المعارف**’te ve başkaları onda sözü genişletti.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **رجل مفضول**: mağlup; başkası onu **فضله** etmiştir. Ondandır onların sözü: **قد يوجد في المفضول ما لا يوجد في الفاضل**. Şair dedi:
  شمالك تفضل الأيمان إلا                      يمين أبيك نائلها الغزير

Yani galip gelir.

Ve **الفضل** damme ile ve iki damme ile: ziyade mânâsında iki masdardır. Ve onlarla hadis rivayet edilir: **إن لله ملائكة سيارة فضلا**; yani mahlûkatla beraber tertiplenmiş melekler üzerine ziyade.

Ve **ذات الفضول** damme ile ve fetha da edilir: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) zırhının adıdır; onda bir **فضلة** ve genişlik bulunduğu için isimlendirildi.

Ve **فضول الغنائم**: taksim olunduğu vakit ondan artan şey. İbn ‘Aneme dedi:
  لك المرباع منها والصفـايا                      وحكمك والنشيطة والفضول

Leys dedi: **الفضال** kesre ile: adamın evinde giydiği, onunla **يتفضل** ettiği tek elbise. Ve inşâd etti:
  فألق فضال الوهن منه بوثبة                      حوارية قد طال هذا التفضل

Ve **امرأة فضل** iki damme ile: muhtâle; eteğinden **تفضل** eder.

Ve onları **مفضلا** diye isimlendirdiler; **معظم** gibi; ve **فضلون**. Ve **منية فضالة**: Mısır’da bir köy.

Ve Kutb eş-Şîrâzî’nin **شرح المفتاح**’ında: Bil ki **فضلا**, daha aşağı olanın uzak görüldüğü bir yerde kullanılır ve onunla üstte olanın imkânsızlığı kastedilir; bunun için iki mânâca farklı iki söz arasında vâki olur; ve onun en çok kullanımı ve gelişi, nefiyden sonra olur. Bitti.

Ve iki şey arasında **فاضل** etti. Ve şeyler **تتفاضل** eder. Ve falanın malı **فاضل**: yani çoktur; **القوت**’tan artar. Ve elinde **فضل الزمام**: yani onun ucu. Ve bin’i **استفضل** etti: onu, hakkından artan olarak aldı.

Ve **الفضلى**; **بشرى** gibi: **الأفضل**’in müennesi.

Ve **القاضي الفاضل**: onunla tanındı: Ebû Ali Abdurrahîm b. Ali b. el-Hüseyn b. Ahmed b. el-Ferec b. Ahmed el-Lahmî el-Askalânî el-Beysânî; inşâ divanlarının sahibi; Sultan Salâhaddîn Yûsuf b. Eyyûb’un veziri. 529 senesinde doğdu; es-Silefî’den ve İbn Asâkir’den semâ etti. 596 senesinde vefat etti; ve o ve eş-Şâtıbî, Karâfe’de bir kabirde defnedildi.

Ve **الملك المفضل**: el-Âdil Ebû Bekr Muhammed b. Eyyûb’un oğlu Kutbuddîn; Mısır’da onlara **القطبية** denilen bir zürriyeti vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَضَلَ
1 فَضَلَ ذ , aor. فَضُلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضِلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضُلَ ; three syn. dial. vars.; (S, O, Msb, K;) the second mentioned by ISk; and the third [said to be] anomalous and unparalleled; (S, O;) [but] it is a compound of two thereof, (S, O, Msb, K,) accord. to the companions of Sb, (S, O,) i. e. a compound of the second and the third, (K,) like نَعِمَ having for its aor. يَنْعُمُ, (Sb, S, O, Msb,) and نَكِلَ, aor. يَنْكُلُ, [but this I do not find in its proper art.,] and حَضِرَ, aor. يَحْضُرُ, [but this is disallowed by some,] and فَرِغَ, aor. يَفْرُغُ, among perfect verbs, (Msb,) and مِتَّ, aor. تَمُوتُ, and دِمْتَ, aor. تَدُومُ, (Sb, S, O, Msb,) and كِدْتَ, aor. تَكُودُ; (Sb, S;) inf. n. فَضْلٌ: (S, * O, * Msb, K: *) all signify It exceeded; or was, or became, redundant, or superfluous; [syn. زَادَ;] being used in relation to الفَضْلُ (K, MF, TA) meaning الزِّيَادَةُ, as Ibn-Es-Seed says, (MF, TA,) [i. e.] as meaning the contr. of النَّقْصُ: (K, TA:) or the first of the three, i. e. فضَلَ, aor. فَضُلَ , inf. n. فَضْلٌ, signifies thus, i. q. زَادَ, (Msb,) and فُضْلٌ and فُضُلٌ are also inf. ns. [of the same, i. e.] signifying زِيَادَةٌ, as in the saying, in a trad., accord. to different relaters, اـِنَّ لِلّٰهِ مَلَائِكَةً سَيَّارَةً فُضْلًا عَلَى المَلَائِكَةِ المُرَتَّبِينَ مَعَ الخَلَائِقِ and فُضُلًا [i. e. Verily to God belong angels who occupy themselves in ranging about, in addition to the angels who are stationed among the created, or human and other, beings]: (TA:) and all the three dial. vars. mentioned above signify it remained [of a greater quantity or number]; syn. بَقِىَ; (S, * O, * Msb;) you say, فَضَلَ مِنْهُ شَىْءٌ, aor. فَضُلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضَلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضُلَ ; somewhat remained thereof: (S, O:) or from الفَضْلُ as meaning البَقِيَّةُ, you say فَضَلَ like نَصَرَ, [i. e. aor. فَضُلَ ,] and فَضِلَ like حَسِبَ, [implying that the aor. is فَضَلَ and فَضِلَ ,] (K,) [accord. to the TK meaning it had somewhat remaining, but accord. to SM,] using these verbs [which are said by him to be like نَصَرَ and سَمِعَ and حَسِبَ, the last as mentioned by Lh,] in the phrase فَضَلَ مِنْهُ شَىْءٌ [expl. above]. (TA.) ― -b2- [فَضَلَ is trans. as well as intrans.] One says, فَضَلَهُ and فَضَلَ عَلَيْهِ, [aor. فَضُلَ ,] inf. ns. فَضْلٌ and فُضُولٌ, [but see a distinction made between these two words voce فَضْلٌ, below,] meaning He, or it, exceeded, or excelled, him, or it. (MA.) See also 4. [And see فَضْلٌ below, last signification.] الفَضْلُ as meaning The overcoming, or surpassing, in highness, elevation, or eminence, of rank, condition, or estimation, has but one form of verb, فَضَلَ, aor. فَضُلَ , like قَعَدَ, aor. يَقْعُدُ: he who relates the saying of the poet,
وَجَدْنَا نَهْشَلًا فَضَلَتْ فُقَيْمَا
[We found, or have found, that Nahshal (the tribe so called) overcame &c., or have overcome &c., Fukeym (another tribe)], pronouncing the ض [in فضلت] with kesr, errs; not distinguishing between the two meanings: so says Ibn-Es-Seed, in the book entitled “ Kitلb el-Fark: ” and Es- Seymuree says, in his book entitled “ Kitلb etTebsireh, ” فَضَلَ, aor. فَضُلَ , like نَصَرَ, aor. يَنْصُرُ, is from الفَضْلُ meaning the ruling [others] as a chief, lord, or master. (TA.) And فَضَلَهُ signifies also [simply] He overcame him; surpassed him; or gained ascendency, or the mastery, over him. (TA.) See also 3.

فضّلهُ
2 فضّلهُ ذ (K, TA) عَلَى غَيْرِهِ, (TA,) inf. n. تَفْضِيلٌ, i. q. مَزَّاهُ, (K, TA,) i. e. He attributed to him an excellence distinguishing him from [or above] another, or others: (TA:) or فَضَّلْتُهُ عَلَى غَيْرِهِ, inf. n. as above, I judged him (S, O, Msb, * TA) to be more excellent than another, or others: (S, * O, * Msb, TA: *) or I made him (S, O, Msb, * TA) to be so. (S, * O, * Msb, TA.) وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا, in the Kur [xvii. 72, i. e. And we have made them to excel many of those that we have created], has been expl. as meaning that the excellence of the son of Adam consists in his walking erect, whereas the beasts, the camels and the asses and the like, walk pronely; and the son of Adam takes food with his hands, whereas the other animals take it with the mouth. (TA.) And وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ, in the Kur [xvi. 73, i. e. And God hath made some of you to excel some others], means, in ability, and wealth, and rank or station, and power; which are excellences that may be acquired. (Er-Rلghib, TA.) And you say, فضّلهُ بِهِ, meaning خَصَّهُ [i. e. He distinguished him particularly, peculiarly, or specially, by it, namely, a thing]. (A and K in art. خص.) And فضّل فِى العَطَآءِ He gave to some more than to others. (S in art. افق.) ― -b2- [An explanation of فضّل given by Golius, as on the authority of the K, (“ i. q. وسخ, Sordibus infecit, vel pro sordida habuit, quotidianam vestem, ”) is a strange mistake; app. caused by his finding in a copy of the K التَّفْضِيلُ التَّوْسِيخُ instead of التَّفَضُّلُ التَّوَشُّحُ: see 5. ― -b3- اِسْمُ التَّفْضِيلِ The noun of the attribution of excess or excellence is a term applied to the comparative and superlative noun or epithet; also called أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ, because it is regularly of the measure أَفْعَلُ: see exs. voce خَيْرٌ.]

الفِضَالُ
3 الفِضَالُ ذ [and المُفَاضَلَةُ inf. ns. of فَاضَلَ] and ↓ التَّفَاضُلُ [inf. n. of 6 (of which see an ex. in art. سوى, conj. 6,)] signify التَّمَازِى فِى الفَضْلِ [i. e. The contending for superiority in excellence]; (K, * TA;) التَّمَازِى being of the measure تَفَاعُل from المَزِيَّةُ. (TA.) And you say, ↓ فَاضَلْتُهُ فَفَضَلْتُهُ, (S, O, K, * in the last فَاضَلَنِى,) aor. of the latter فَضُلَ , (TA,) inf. n. فَضْلٌ, (O, TA,) I contended with him for superiority, or vied with him, in excel-lence, (O, TA,) and I surpassed him, or outvied him, therein. (S, O, K, TA.) ― -b2- And فاضل بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ [app. He made the relation between the two things to be unequal in respect of excellence; i. e. he made the two things to be unequal, or unlike each other, in excellence; contr. of سَاوَى بَيْنَهُمَا: see also 6]. (TA.)

افضل فِى تِجَارَتِهِ
4 افضل فِى تِجَارَتِهِ ذ He gained; or made gain, or profit; in his traffic; syn. رَبِحَ. (Az and Msb in art. ربح.) ― -b2- عَنْهُ [and عَنْهُ ↓ فَضَلَ, aor. فَضُلَ , inf. n. فَضْلٌ, (see فَضْلٌ below, last signification, and see also فَاضِلٌ,)] It exceeded it. (K, TA. [See also 1, latter half.]) Ows says, describing a bow,
كَقَوْسٍ طِلَاعِ الكَفِّ لَا دُونَ مِلْئِهَا
وَلَا عَجْسُهَا عَنْ مَوْضِعِ الكَفِّ أَفْضَلَا

 [Like a bow of which the part that is grasped is sufficient in size for the filling of the hand, not less than suffices to fill it, nor does the part that is grasped thereof extend beyond the place of the hand: the pret. being here used for the aor. to suit the metre]. (TA. [But my original has كَقَوْمٍ, an evident mistranscription.]) ― -b3- افضل عَلَيْهِ: see 5, in two places. -A2- أَفْضَلْتُ مِنْهُ الشَّىْءَ and ↓ اِسْتَفْضَلْتُ signify the same, (S, O, K, TA,) i. e. I left of it the thing remaining, or redundant. (O, TA.)

تفضّل عَلَيْهِ
5 تفضّل عَلَيْهِ ذ [in the CK (erroneously) فَضَّلَ] i. q. تَمَزَّى, (K, TA,) both of which signify He thought himself to be superior to him in excellence; (TA in art. مزو;) whence the saying in the Kur [xxiii. 24], يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ, meaning He desireth that he may have superiority over you in rank and station: (TA in the present art.) or i. q. عليه ↓ افضل, (S, O, Msb, K, TA,) inf. n. اـِفْضَالٌ, (Msb, TA,) i. e. he bestowed, or conferred, a benefit, or benefits, upon him, syn. أَحْسَنَ, (S, TA,) or تَطَوَّلَ, (K, TA,) and gave him of his bounty: (TA:) [and each, followed by بِشَىْءٍ, he presented him, or favoured him, with a thing:] or تفضّل signifies, (K,) or signifies also, (S,) he laid claim to superiority of excellence over his equals, or fellows; (S, K;) whence [accord. to some] the saying in the Kur quoted above: (S:) and [you say] عَلَيْهِ فِى الحَسَبِ ↓ افضل, (K, TA,) meaning he became possessed of eminence. [or superiority, over him, in the grounds of pretension to respect or honour,] as in a verse of Dhu-l-Isba' cited voce عَنْ, [q. v., p. 2164,] ending with فَتَخْزُوْنِى for فَتَخْزُوَنِى, [which latter reading I have there given,] because the rhyme of the whole ode requires the former. (TA.) -A2- التَّفَضُّلُ also signifies التَّوَشُّحُ [generally meaning The throwing a portion of one's garment over his left shoulder, and drawing its extremity under his right arm, and tying the two extremities together in a knot upon his bosom]: and the putting, or disposing, the extremities of his two garments, or pieces of cloth, contrariwise, or in contrary directions, upon his عَاتِق [or part between the shoulder and the neck]. (K, TA: but in the former, عَلَى عَاتِقَيْهِ is erroneously put for على عَاتِقِهِ. TA.) ― -b2- And تَفَضَّلَتْ said of a woman in her tent or chamber or house, She was in a single garment; (S, O, TA;) [she wore a single garment;] such as is termed مِفْضَلٌ [q. v.]: (S, TA:) or she (a woman) wore the garments of her service. (TA.)

6 تَفَاْضَلَ see 3. ― -b2- التَّفَاضُلُ بَيْنَ القَوْمِ means The differing in superiority, or excellence, of some over others, among the people, or party. (TA.) And one says, الأَشْيَآءُ تَتَفَاضَلُ [meaning The things are unequal, or unlike, one to another, in respect of excellence; contr. of تَتَسَاوَى: see also 3]. (TA.)

استفضل أَلْفًا
10 استفضل أَلْفًا ذ He took a thousand [dirhems] in excess of his right, or due. (TA.) ― -b2- See also 4.

فَضْلٌ
فَضْلٌ ذ [an inf. n.: (see 1, throughout:) and also a simple subst., signifying] An exceeding, a redundant, or a superfluous, quantum [of anything, good or evil]; an excess, a redundance, or a superfluity; syn. زِيَادَةٌ; (Mgh, Msb;) contr. of نَقْصٌ: (S, O, K:) [and often meaning superabundance, or exuberance; and surpassingness, superiority, or excellence. عَلَى غَيْرِهِ over another, or others, than him, or it: and preponderance:] the pl. is فُضُولٌ (Mgh, Msb, K:) and this is sometimes used as a sing.; (Er-Rلghib, Msb;) and [thus used] relates to a thing [or quality] in which is no good; (Er-Rلghib, Mgh, Msb;) by a predominant application; whence the saying فُضُولٌ بِلَا فَضْلٍ [excess without excellence]; (Mgh;) and hence the rel. n. ↓ فُضُولِىٌّ is formed from it: (Er-Rلghib, Msb, TA;) [see this last word, one of the explanations of which shows that a particular meaning of فُضُولٌ is the quality of busying oneself with that which does not concern him:] accord. to Er-Rلghib, فَضْلٌ signifies an excess [in respect of a property or quality, or of an acquisition,] above moderateness; and this is of two sorts; such as is commended, as the فضل of knowledge, or science ; and such as is discommended, as the فصل of anger at that whereat it is not necessary: but فَضَلٌ is more used in relation to that which is commended; and [the pl.] فُضُولٌ, in relation to that which is discommended. when the former is used of an excess [in respect of some attribute, of our of two things above the other, it is of three sorts; فضل of kind, as of the animal kind above the vegetable kind; and of species, as of man above other animals; and of the individual, as of one man above another; the first and second of which three are essential attributes, such that he who is deficient in [either of] them cannot do away with his deficiency and acquire فضل, as, for instance, the horse, and the ass, which cannot acquire the excellence (فَضِيلَة) of the human being; but the third may be accidental, such that the way may be found to acquire it, and of this sort are ability, wealth, rank or station, and power: and it signifies also any gift whereof the giving to the recipient thereof is not obligatory: [i. e. a free gift, or gratuity; and an act of bounty or grace; a favour; a benefit; and bounty as an abstract term;] as in the saying [in the Kur iv. 36], وَاسْأَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ [And ask ye God of his free gift, or of his bounty, or (as expl. in the Ksh and by Bd) of his exhaustless treasures]; and in the saying in the Kur [v. 59 and lvii. 21 and lxii. 4], ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَآءُ [That is the free gift of God; He giveth it to whom He willeth]; which comprises the three sorts of excellences (فَضَائِل) [mentioned above]: thus says Er-Rلghib: El-Munل- wee says, [explaining one of its meanings,] in the “ Towkeef, ” that it is the commencing, or originating, of an act of beneficence without an efficient cause [i. e., app., not by reason of any obligation]. (TA.) ― -b2- Also A portion remaining, (K, TA,) of a thing, such as food &c., and of water in the leathern water-bag, and of wine or beverage in the vessel; (TA;) and ↓ فَضْلَةٌ and ↓ فُضَالَةٌ signify the same, (K, TA,) or a redundant portion (S and O and Msb in explanation of these two words) of a thing: (S, O:) whence the saying of the vulgar, ↓ لِلْفَضِيلِ ↓ الفَضْلَةُ i. e. The remaining portion of the wine or beverage [is for the excel-lent]. (TA.) It is said in a trad., لَا يُمْنَعُ فَضْلُ المَآءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الكَلَأُ [The redundance of water shall not be denied that the herbage be thereby denied]: (TA, in the present art.:) meaning that when there is a well in the desert, with herbage near it, and a person prevents others from drawing water, he thereby prevents the latter from availing themselves of the herbage; for when a man comes with his camels, and pastures them upon that herbage, and does not then water them, thirst kills them. (TA in art كلأ,) And it is said in another trad., فَضْلُ الاـِزَارِ فِى النَّارِ [The redundant portion of the waist-wrapper is in the fire of Hell]; meaning what one drags [thereof] upon the around, by reason of pride. (TA;) And one says, فِى يَدِهِ فَضْلُ الزِّمَامِ, meaning [In his hand is] the end of the زمام [or nose-rein of the camel]. (TA.) ذَاتُ الفُضُولِ and ↓ الفضُولِ, with damm and with fet-h, [The thing having redundant portions] is the name of the coat of mail of the Prophet, which was thus called because having redundance and ampleness. (TA.) فُضُولُ الغَنَائِمِ means The remains of the spoils when they are divided (TA;) such as a single horse, or a single camel (KL.) And by the فُضُول of women are meant The remains of the menstrual discharge (Ham p. 107: see, there, explanations of a verse in which this occurs.) )??( [The confederacy, or covenant, of the فضول, a word which is here of uncertain meaning,] is thus explained: Hلshim and Zuhrah and Teym [accord. to the CK Teymà] went in to 'Abd-Allah Ibn-Jud'لn, and united in a confederacy to repel wrongdoing, and to exact the due from the wrongdoer; and it was thus called because they bound themselves by their confederacy not to leave in the possession of any one aught remaining [of property] whereof he aught despond any one, without their taking it for him [i. e. the latter] from him [i. e. the former] (O, K, TA: [in the CK, يَظْلِمُهُ أَحَدٌ is a mistake for يظلمه أَحَدًا:]) or it was thus called as being likened to a confederacy, or covenant, which was made of old, at Mekkeh, in the days of Jurhum, to act with mutual equity, and to take for the weak from the strong, and for the stranger from the resident, and in which three men, every one of whom was named El-Fadl, joined: and it was also called that of the مَطَيَّبُون. (TA. [See art. طيب.]) ― -b3- The saying لَا يَمْلِكُ دِرْهَمًا فَضْلًا عَنْ دِينَارٍ, and the like may be said of other sayings similar to it, means He does not possess a dirhem nor a deenلr [or rather much less a deenلr]: it is as though one said, he does not possess a dirhem: how then should he possess a deenلr? for the negation of that which is much is a necessary consequence of the negation of that which is little: فَضْلًا is here in the accus case as an inf. n.; the implied meaning being فَقَدَ مِلْكَ دِرْهَمٍ فَقْدًا يَفْضُلُ عَنْ فَقْدِ مِلْكِ دينَارٍ [or rather يَفْقِدُ &c., i. e. he lacks the possession of a dirhem with a lacking exceeding the lacking of the possession of a deenلr]: (Msb:) Kutb-ed-Deen Esh-Sheerلzee says, (Msb, TA,) in the Expos. of the “ Miftلh, ” (TA,) فَضْلًا is used in a case in which the inferior [of two things] is deemed a thing of which the existence is improbable, and the impossibility of the existence of a thing that is above it is meant thereby; wherefore it occurs between two phrases differing in meaning; and it is mostly used after a particle of negation: (Msb, TA:) AHei says that he had not found any authority for it in the [classical] language of the Arabs. (Msb. [See also بَلْهَ, which is used in a somewhat similar manner.])

فُضُلٌ
فُضُلٌ ذ Wearing a single garment, such as is termed مِفْضَلٌ; an epithet applied to a woman; (S, Mgh, * O, K;) and also to a man; (S, O, K;) like ↓ مُتَفَضِّلٌ: (O, K:) it is of the dial. of Nejd; like فُرُجٌ in the dial. of El-Yemen. (L in art. فرج.) ― -b2- And A woman proud, or self-conceited, or so in her gait; who makes a portion of her skirt to be redundant [so that it drags upon the ground when she walks]. (TA.) ― -b3- See also مِفْضَلٌ, in three places.

فَضْلَةٌ
فَضْلَةٌ ذ : see فَضْلٌ, former half, in two places. ― -b2- [Hence, as used by grammarians,] A dispensable member of a proposition; such as the objective complement of a verb, when the suppression thereof is not detrimental [to the meaning]; contr. of عُمْدَةٌ. (I'Ak, p. 143) [The pl. is فَضَلَاتٌ.] ― -b3- And The clothes that are used for sleeping [therein]: (K, TA:) [so called] because they are an addition over and above the clothes that are used on various [other] occasions. (TA.) ― -b4- And Wine; and so ↓ فِضَالٌ [which see also in what here follows]: (O, K:) الفَضْلَةُ is mentioned by A'Obeyd as a name for wine: (O:) or it signifies, accord. to AHn, the wine that alters [or has become altered] in colour after oldness; and ISd says that it is so called because the choice, or best, or most excellent, part thereof [for لأنّ حميمها in my original (an obvious mistranscription) I read لِأَنَّ صَمِيمَهَا ] is what remains: (TA:) the pl. is فَضَلَاتٌ and فِضَالٌ [the latter word mentioned above as a syn. of فَضْلَةٌ]. (K.)

فِضْلَةٌ
فِضْلَةٌ ذ is a n. of the same kind as جِلْسَةٌ and رِكْبَةٌ: (AZ, S, O, TA:) one says, اـِنَّهُ لَحَسَنُ الفِضْلَةِ, meaning [Verily he is comely in respect of] the manner of wearing a single garment. (S, * O, * K, * TA.)

فِضَالٌ
فِضَالٌ ذ : see فَضْلَةٌ: ― -b2- and see also مِفْضَلٌ.

فَضُولٌ
فَضُولٌ ذ : see فَضْلٌ, latter half.

فَضِيلٌ
فَضِيلٌ ذ ; pl. فُضَلَآءُ: see فَاضِلٌ; and see an ex. voce فَضْلٌ, former half.

فُضَالَةٌ
فُضَالَةٌ ذ : see فَضْلٌ, former half.

فَضِيلَةٌ
فَضِيلَةٌ ذ An excellence, or excellent quality; contr. of نَقِيصَةٌ; (S, O, Msb;) and contr. of رَذِيلَةٌ: (M and K in art. رذل:) or a high degree in [or of] excellence: (K:) [differing from فَاضِلَةٌ, q. v.:] pl. فَضَائِلُ. (MA.)

فُضَالَى
فُضَالَى ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] i. q. ↓ مُتَفَضِّلُونَ, (O, K, TA,) i. e. [Men] who bestow, or confer, benefits. (TA.)

فُضُولِىٌّ
فُضُولِىٌّ ذ a rel. n. formed from فُضُولٌ as pl. of فَضْلٌ but used as a sing.: (Er-Rلghib, Msb, TA:) see فَضْلٌ, near the beginning: One who busies himself with that which does not concern him. (Er-Rلghib, Mgh, O, Msb, TA.) In the conventional language of the lawyers, One who is not a commissioned agent, (Mgh, O, KT, TA,) nor a guardian (وَلِىّ), (KT, TA,) nor a proprietor, (TA,) nor a person of firm judgment (أَصِيلٌ), in a contract. (KT.) The pronunciation with fet-h to the ف is a mistake. (Mgh, O.) ― -b2- Also A tailor. (IAar, O, K.)

فَضَّالٌ
فَضَّالٌ ذ : see مِفْضَالٌ.

فَاضِلٌ
فَاضِلٌ ذ [act. part. n. of فَضَلَ: as such signifying Exceeding; &c.]. One says, مَالُ فُلَانٍ فَاضِلٌ i. e. [The wealth, or property, of such a one is superfluous; or] abundant, or much in quantity, such as has exceeded the supply of food sufficient to sustain life (فَضَلَ عَنِ القُوتِ). (TA.) ― -b2- And [Excelling; or excellent, as also ↓ فَضِيلٌ, of which the pl. is فُضَلَآءُ, but which is probably postclassical: or it is] applied to a man as [a possessive epithet] meaning possessing فَضْل [i. e. excel-lence]. (TA.) [And conventionally, Erudite; or excellent in learning.] ― -b3- See also مَفْضُولٌ.

فَاضِلَةٌ
فَاضِلَةٌ ذ is a subst. from فَضِيلَةٌ [app. as a concrete term, signifying An excellent thing, or an excel-lent action; each as distinguished from an excel-lent quality]; (K, TA;) pl. فَوَاضِلُ: (TA:) [but generally] it signifies a gift, or thing that is given: (Ham p. 431, and Har p. 184:) or a benefit, or benefaction: or such as is continual, or uninterrupted: (MA:) pl. as above: (Ham and Har, ubi suprà; and MA:) [or] فَوَاضِلُ signifies benefits, or benefactions, that are goodly, or pleasing, (IDrd, O, K,) or such as are great, or large. (K.) And فَوَاضِلُ المَالِ signifies What accrues to one of the proceeds and profits of property, (O, K, TA,) of the increase of lands and palm-trees and the like, and the gains of commercial transactions, and the milk and wool of cattle and sheep. (TA.) The Arabs say, اـِذَا عَزَبَ المَالُ قَلَّتْ فَوَاضِلُهُ (O, K,) meaning When the estate is distant, the profits of its owner, accruing therefrom, are small in quantity. (O.)

أَفْضَلُ
أَفْضَلُ ذ [More, and most excellent, &c.]; fem. فُضْلَى: (TA:) pl. masc. أَفَاضِلُ; and pl. fem. فُضَلٌ and فُضْلَيَاتٌ. (Msb in art. اخر.)

مِفْضَلٌ
مِفْضَلٌ ذ : see مِفْضَالٌ. -A2- Also A single garment that is worn [without any other] by a woman (S, O, K, KL) in her tent or house or chamber, such as is called خَيْعَلٌ [a garment variously described], or the like of this, (S,) and by a man; (KL;) also called ↓ مِفْضَلَةٌ, (K,) and ↓ فُضُلٌ; (Fr, O, K;) or ↓ ثَوْبٌ فُضُلٌ signifies a single garment, a مِلْحَفَة [q. v.], or the like thereof, with which a woman wraps herself (تَتَوَشَّحُ بِهِ); (Mgh;) and accord. to Lth, ↓ فِضَالٌ signifies a single garment that is worn by a man in his tent or house or chamber: (TA:) and مِفْضَلٌ signifies [also] an every-daygarment: (MA:) ↓ فِى ثِيَابٍ فُضُلٍ occurring in a trad. of 'ءïsheh requires consideration [as being questionable]. (Mgh.)

مِفْضَلَةٌ
مِفْضَلَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُفَضَّلٌ
مُفَضَّلٌ ذ : see what next follows.

رَجُلٌ مِفْضَالٌ
رَجُلٌ مِفْضَالٌ ذ and ↓ مِفْضَلٌ and ↓ مُفَضَّلٌ and ↓ فَضَّالٌ A man possessing much excellence, or superiority, (K, TA,) and beneficence, and goodness, and liberality, or bounty. (TA.) And (K) رَجُلٌ مِفْضَالٌ (S, O, K) عَلَى قَوْمِهِ, (K,) and اِمْرَأَةٌ مِفْضَالَةٌ عَلَى قَوْمِهَا, A man, and a woman, possessing excellence, or superiority, [or much thereof, agreeably with the former explanation, over his, and her, people,] and liberal or bountiful [or very liberal or bountiful]. (S, O, K.)

مَفْضُولٌ
مَفْضُولٌ ذ [pass. part. n. of فَضَلَ: as such signifying Exceeded; &c.: and excelled: and overcome, or surpassed, in highness, elevation, or eminence, of rank, &c.: and simply] overcome, or surpassed: whence the saying, قَدْ يُوجَدُ فِى المَفْضُولِ مَا لَا ↓ يُوجَدُفِى الفَاضِلِ [Sometimes, or often, what is not found in the overcomer is found in the overcome]. (TA.)

مُتَفَضِّلٌ
مُتَفَضِّلٌ ذ One who lays claim to superiority of excellence over his equals, or fellows. (S.) [See also its verb: and] see فُضَالَى. -A2- See also فُضُلٌ.

##### Türkçe

فَضَلَ
1 **فَضَلَ** ذ, muzâri‘i **فَضُلَ**; ve **فَضِلَ**, muzâri‘i **فَضِلَ**; ve **فَضِلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**; üç eşanlamlı lehçe varyantı; (S, O, Msb, K;) ikincisi ISk tarafından zikredilmiştir; ve üçüncüsü [denilir ki] şâzdır ve benzeri yoktur; (S, O;) [fakat] ikisinin bir bileşiğidir, (S, O, Msb, K,) Sb’nin ashabına göre, (S, O,) yani ikincinin ve üçüncünün bir bileşiği, (K,) tıpkı **نَعِمَ**’in muzâri‘i **يَنْعُمُ** olması gibi, (Sb, S, O, Msb,) ve **نَكِلَ**, muzâri‘i **يَنْكُلُ**, [fakat bunu kendi yerinde bulmuyorum,] ve **حَضِرَ**, muzâri‘i **يَحْضُرُ**, [fakat bu bazılarınca menedilmiştir,] ve **فَرِغَ**, muzâri‘i **يَفْرُغُ**, tam fiiller arasında, (Msb,) ve **مِتَّ**, muzâri‘i **تَمُوتُ**, ve **دِمْتَ**, muzâri‘i **تَدُومُ**, (Sb, S, O, Msb,) ve **كِدْتَ**, muzâri‘i **تَكُودُ**; (Sb, S;) mastarı **فَضْلٌ**: (S, * O, * Msb, K: *) hepsi “aştı; yahut fazla oldu; yahut fazla hâle geldi; yahut artakalan/ziyade oldu” mânâsınadır; [eşanlamlısı **زَادَ**;] **الفَضْلُ**’e nispetle kullanılır (K, MF, TA) ki **الزِّيَادَةُ** mânâsınadır, İbn-Es-Seed’in dediği gibi, (MF, TA,) [yani] **النَّقْصُ**’un zıddı mânâsında: (K, TA:) yahut üçünün birincisi, yani **فضَلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**, mastarı **فَضْلٌ**, böyle mânâsınadır, **زَادَ** ile aynı mânâda, (Msb,) ve **فُضْلٌ** ve **فُضُلٌ** da mastarlardır [aynısının, yani] **زِيَادَةٌ** mânâsında; farklı râvilere göre bir hadisteki şu sözde olduğu gibi: **اـِنَّ لِلّٰهِ مَلَائِكَةً سَيَّارَةً فُضْلًا عَلَى المَلَائِكَةِ المُرَتَّبِينَ مَعَ الخَلَائِقِ** ve **فُضُلًا** [yani: Şüphesiz Allah’a, yaratılmışlarla birlikte tertiplenmiş meleklerin dışında, onlara ilâve olarak dolaşan melekler vardır]: (TA:) ve yukarıda zikredilen üç lehçe varyantının hepsi “(daha çok bir miktar veya sayıdan) geriye kaldı” mânâsınadır; eşanlamlısı **بَقِىَ**; (S, * O, * Msb;) şöyle dersin: **فَضَلَ مِنْهُ شَىْءٌ**, muzâri‘i **فَضُلَ**; ve **فَضِلَ**, muzâri‘i **فَضَلَ**; ve **فَضِلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**; ondan bir şey kaldı: (S, O:) yahut **الفَضْلُ** “**البَقِيَّةُ**” mânâsında olduğundan, **فَضَلَ** dersin, **نَصَرَ** gibi, [yani muzâri‘i **فَضُلَ**,] ve **فَضِلَ**, **حَسِبَ** gibi, [muzâri‘in **فَضَلَ** ve **فَضِلَ** olmasını gerektirir,] (K,) [TK’ye göre mânâ: onda bir şey kalmış olmasıdır; fakat SM’ye göre,] bu fiilleri [onun dediğine göre **نَصَرَ** ve **سَمِعَ** ve **حَسِبَ** gibidir; sonuncusu Lh tarafından zikredilmiştir] **فَضَلَ مِنْهُ شَىْءٌ** terkibinde [yukarıda açıklanan] kullanarak. (TA.) ― -b2- [**فَضَلَ** hem müteaddîdir hem lâzım.] Şöyle denir: **فَضَلَهُ** ve **فَضَلَ عَلَيْهِ**, [muzâri‘i **فَضُلَ**,] mastarları **فَضْلٌ** ve **فُضُولٌ**, [fakat aşağıda **فَضْلٌ** maddesinde bu iki kelime arasında yapılan ayırıma bak,] mânâsı: O, onu aştı; yahut ona üstün geldi. (MA.) 4’e de bak. [Ve aşağıda **فَضْلٌ**’e de bak, son mânâ.] **الفَضْلُ** “rütbe, hâl veya itibar bakımından yükseklikte/ululukta galebe ve geçme” mânâsında olunca, fiilin yalnız bir şekli vardır: **فَضَلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**, tıpkı **قَعَدَ**, muzâri‘i **يَقْعُدُ** gibi: şairin şu sözünü rivayet eden kimse,
وَجَدْنَا نَهْشَلًا فَضَلَتْ فُقَيْمَا
[Biz Nahşal’ı (bu adla anılan kabileyi) Fukeym’e (başka bir kabileye) galip gelmiş vb. bulduk], **ض**’yi [**فضلت**’te] kesre ile telaffuz ederek hata eder; iki mânâyı birbirinden ayırmamıştır: İbn-Es-Seed “Kitâb el-Fark” adlı kitapta böyle der: ve Es-Seymuree “Kitâb etTebsireh” adlı kitabında der ki: **فَضَلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**, **نَصَرَ**, muzâri‘i **يَنْصُرُ** gibi, **الفَضْلُ**’den olup “reis/efendi olarak hükmetme” mânâsındadır. (TA.) Ve **فَضَلَهُ** ayrıca [sadece] “ona galip geldi; onu geçti; ona karşı üstünlük/egemenlik elde etti” mânâsınadır. (TA.) 3’e de bak.

فضّلهُ
2 **فضّلهُ** ذ (K, TA) **عَلَى غَيْرِهِ**, (TA,) mastarı **تَفْضِيلٌ**, **مَزَّاهُ** ile aynı mânâda, (K, TA,) yani ona, onu başkasından [yahut başkalarının üstünde] ayıran bir fazilet nispet etti: (TA:) yahut **فَضَّلْتُهُ عَلَى غَيْرِهِ**, mastarı yukarıdaki gibi, onu (S, O, Msb, * TA) başkasından yahut başkalarından daha faziletli gördüm: (S, * O, * Msb, TA: *) yahut onu (S, O, Msb, * TA) öyle kıldım. (S, * O, * Msb, TA.) **وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا**, Kur’ân’da [xvii. 72, yani: Ve onları yarattıklarımızın birçoğuna üstün kıldık], Âdemoğlunun faziletinin, dimdik yürümesinde olduğu; hâlbuki hayvanların, develerin ve eşeklerin ve benzerlerinin yüzükoyun yürüdüğü; ve Âdemoğlunun yemeği eliyle aldığı, hâlbuki diğer hayvanların ağızla aldığı şeklinde açıklanmıştır. (TA.) Ve **وَاللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ**, Kur’ân’da [xvi. 73, yani: Ve Allah bazınızı bazınıza üstün kıldı], mânâsı: kudrette, malda, rütbe/makamda ve güçte; bunlar kazanılabilen faziletlerdir. (Er-Râghib, TA.) Ve şöyle dersin: **فضّلهُ بِهِ**, mânâsı **خَصَّهُ** [yani: onu onunla, yani bir şeyle, özellikle/has kıldı]. (A ve K, **خص** maddesinde.) Ve **فضّل فِى العَطَآءِ**: Bazılarına diğerlerinden daha çok verdi. (S, **افق** maddesinde.) ― -b2- [Golius’un, K’ye dayandırarak verdiği **فضّل** açıklaması (“**i. q. وسخ**, Sordibus infecit, vel pro sordida habuit, quotidianam vestem,”) garip bir hatadır; görünüşe göre K’nin bir nüshasında **التَّفْضِيلُ التَّوْسِيخُ**’i, **التَّفَضُّلُ التَّوَشُّحُ** yerine bulmasından kaynaklanmıştır: 5’e bak. ― -b3- **اِسْمُ التَّفْضِيلِ** Fazlalık veya fazilet nispetinin ismi, ism-i tafdîl ve ism-i tafdîl sıfatına verilen bir terimdir; ayrıca **أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ** de denir; çünkü düzenli olarak **أَفْعَلُ** veznindedir: örnekler için **خَيْرٌ** maddesine bak.]

الفِضَالُ
3 **الفِضَالُ** ذ [ve **المُفَاضَلَةُ** **فَاضَلَ**’ın mastarlarıdır] ve ↓ **التَّفَاضُلُ** [6’nın mastarıdır (bunun bir örneği için **سوى**, 6. bâb maddesine bak)] **التَّمَازِى فِى الفَضْلِ** mânâsınadır [yani: fazilette üstünlük için çekişme]; (K, * TA;) **التَّمَازِى**, **المَزِيَّةُ**’den **تَفَاعُل** veznindedir. (TA.) Ve şöyle dersin: ↓ **فَاضَلْتُهُ فَفَضَلْتُهُ**, (S, O, K, * sonuncusunda **فَاضَلَنِى**, ) ikincisinin muzâri‘i **فَضُلَ**, (TA,) mastarı **فَضْلٌ**, (O, TA,) onunla fazilette üstünlük için çekiştim, yahut fazilette onunla yarıştım, (O, TA,) ve onda onu geçtim, yahut onda onu geride bıraktım. (S, O, K, TA.) ― -b2- Ve **فاضل بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ** [görünüşe göre: iki şey arasındaki ilişkiyi fazilet bakımından eşitsiz kıldı; yani iki şeyi fazilette eşitsiz kıldı, yahut fazilette birbirine benzetmedi; **سَاوَى بَيْنَهُمَا**’nın zıddı: 6’ya da bak]. (TA.)

افضل فِى تِجَارَتِهِ
4 **افضل فِى تِجَارَتِهِ** ذ Ticaretinde kazandı; yahut kazanç/kar elde etti; eşanlamlısı **رَبِحَ**. (Az ve Msb, **ربح** maddesinde.) ― -b2- **عَنْهُ** [ve **عَنْهُ** ↓ **فَضَلَ**, muzâri‘i **فَضُلَ**, mastarı **فَضْلٌ**, (aşağıda **فَضْلٌ**’ün son mânâsına bak, ve ayrıca **فَاضِلٌ**’e de bak,)] onu aştı. (K, TA. [1’in ikinci yarısına da bak.]) Ows, bir yayı tasvir ederek der ki,
كَقَوْسٍ طِلَاعِ الكَفِّ لَا دُونَ مِلْئِهَا
وَلَا عَجْسُهَا عَنْ مَوْضِعِ الكَفِّ أَفْضَلَا

[Ele yayılan kısmı elin doldurulmasına yetecek ölçüde olan, elin doldurulmasına yetecek olandan daha az olmayan ve ele yayılan kısmı elin yerinin ötesine taşmayan bir yay gibi: burada geçmiş zaman, vezne uyması için geniş zaman yerine kullanılmıştır]. (TA. [Fakat benim aslî nüshamda كَقَوْمٍ vardır; apaçık bir yanlış yazımdır.]) ― -b3- **افضل عَلَيْهِ**: 5’e bak, iki yerde. -A2- **أَفْضَلْتُ مِنْهُ الشَّىْءَ** ve ↓ **اِسْتَفْضَلْتُ** aynı mânaya gelir, (S, O, K, TA,) yani ondan kalan şeyi, yahut fazla olanı bıraktım. (O, TA.)

**تفضّل عَلَيْهِ**
5 **تفضّل عَلَيْهِ** ذ [CK’de (yanlış olarak) **فَضَّلَ**] **تَمَزَّى** ile aynı mânadadır, (K, TA,) ikisi de “o, faziletçe ona üstün olduğunu sandı” mânasına gelir; (TA, **مزو** maddesinde;) buradan Kur’ân’daki [xxiii. 24] söz: **يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ**, mânası: mertebe ve makamda size üstünlük sahibi olmayı ister: (TA, bu maddede.) yahut **تفضّل** , (S, O, Msb, K, TA,) masdarı **اـِفْضَالٌ**, (Msb, TA,) yani ona bir fayda yahut faydalar ihsan etti; eş anlamlısı **أَحْسَنَ**, (S, TA,) yahut **تَطَوَّلَ**, (K, TA,) ve ona lütfundan verdi: (TA:) [ve her biri, **بِشَىْءٍ** ile gelince, ona bir şey sundu, yahut onu bir şey ile kayırdı:] yahut **تفضّل** mânasına gelir, (K,) yahut ayrıca mânasına gelir, (S,) “emsalleri yahut arkadaşları üzerinde fazilet üstünlüğü iddia etti”; (S, K;) buradan [bazılarına göre] yukarıda nakledilen Kur’ân sözü: (S:) ve [dersin ki] **عَلَيْهِ فِى الحَسَبِ** ↓ **افضل**, (K, TA,) mânası: şeref sahibi oldu. [yahut saygı yahut ikram iddiasının dayanaklarında ona üstünlük,] **عَنْ** maddesinde zikredilen Zû-l-İsba‘ın bir beytinde olduğu gibi, [bk. s. 2164,] kasidenin bütününün kafiyesi birincisini gerektirdiği için, **فَتَخْزُوْنِى** ile **فَتَخْزُوَنِى** yerine biten. (TA.) -A2- **التَّفَضُّلُ** ayrıca **التَّوَشُّحُ** mânasına gelir [genellikle: elbisenin bir kısmını sol omzunun üzerine atmak, ucunu sağ koltuğunun altından geçirmek ve iki ucu göğsü üzerinde bir düğümle bağlamak]: ve iki elbisesinin yahut iki bez parçasının uçlarını, tersine yahut zıt yönlerde, **عَاتِق**i üzerine [yahut omuz ile boyun arasındaki kısım üzerine] koymak yahut yerleştirmek. (K, TA: fakat birincisinde, **عَلَى عَاتِقَيْهِ** yanlışlıkla **على عَاتِقِهِ** yerine konmuştur. TA.) ― -b2- Ve **تَفَضَّلَتْ**, çadırında yahut odasında yahut evinde bulunan bir kadın hakkında söylenir: tek bir elbise içinde idi; (S, O, TA;) [tek bir elbise giydi;] **مِفْضَلٌ** diye adlandırılan türden: (S, TA:) yahut o (kadın) hizmet elbiselerini giydi. (TA.)

6 **تَفَاْضَلَ**: 3’e bak. ― -b2- **التَّفَاضُلُ بَيْنَ القَوْمِ** mânası: kavim yahut topluluk içinde bazılarının diğerlerine üstünlük yahut faziletçe farklı oluşu. (TA.) Ve denir: **الأَشْيَآءُ تَتَفَاضَلُ** [mânası: şeyler fazilet bakımından birbirine eşit değildir yahut birbirine benzemez; **تَتَسَاوَى**nın zıddı: ayrıca 3’e bak]. (TA.)

**استفضل أَلْفًا**
10 **استفضل أَلْفًا** ذ Hakkı yahut alacağı üzerinde bin [dirhem] fazla aldı. (TA.) ― -b2- Ayrıca 4’e de bak.

**فَضْلٌ**
**فَضْلٌ** ذ [bir masdar: (1’e, baştan sona, bak:) ve ayrıca basit bir isim olup mânası] herhangi bir şeyin (iyi yahut kötü) aşan, fazla yahut artan miktarı; bir fazlalık, artıklık yahut gereksizlik; eş anlamlısı **زِيَادَةٌ**; (Mgh, Msb;) **نَقْصٌ**un zıddı: (S, O, K:) [ve çoğu kez “çokluk, taşkınlık; ve aşma, üstünlük yahut fazilet” mânasına gelir. **عَلَى غَيْرِهِ**: ondan yahut ondan başkaları üzerine: ve ağır basma:] çoğulu **فُضُولٌ**dur (Mgh, Msb, K:) ve bu bazen tekil olarak kullanılır; (Er-Râghib, Msb;) ve [bu şekilde kullanıldığında] içinde hayır bulunmayan bir şeye [yahut vasfa] ilişir; (Er-Râghib, Mgh, Msb;) galip bir kullanım ile; buradan söz: **فُضُولٌ بِلَا فَضْلٍ**; (Mgh;) ve buradan nisbet ismi ↓ **فُضُولِىٌّ** ondan türetilir: (Er-Râghib, Msb, TA;) [bu son kelimeye bak; açıklamalarından biri, **فُضُولٌ**un özel bir mânasının, kendisini ilgilendirmeyen şeyle meşgul olma vasfı olduğunu gösterir:] Er-Râghib’e göre **فَضْلٌ**, itidalin üstünde bir fazlalık mânasına gelir [bir mülkiyet yahut vasıf yahut bir kazanım bakımından]; ve bu iki kısımdır; övülen olan, bilginin yahut ilmin **فضل**i gibi; ve yerilen olan, gerekli olmadığı yerde öfkenin **فصل**i gibi: fakat **فَضَلٌ**, övülen olana nisbetle daha çok kullanılır; ve [çoğul] **فُضُولٌ**, yerilen olana nisbetle. birincisi, iki şeyden birinin diğerine göre bir fazlalığı [bir sıfat bakımından] için kullanıldığında, üç kısımdır; cinsin **فضل**i, hayvan cinsinin bitki cinsi üzerindeki gibi; türün **فضل**i, insanın diğer hayvanlar üzerindeki gibi; ve ferdin **فضل**i, bir insanın diğerine üstünlüğü gibi; bu üçten birinci ve ikincisi zâtî sıfatlardır; öyle ki [ikisi]nden birinde eksik olan kimse eksikliğini gideremez ve **فضل** kazanamaz; meselâ at ve eşek, insanın faziletini (**فَضِيلَة**) kazanamaz; fakat üçüncüsü ârızî olabilir; öyle ki onu kazanmanın yolu bulunabilir; ve bu türdendir: kabiliyet, servet, makam yahut mevki, ve kudret: ve ayrıca, verilmesi alana vacip olmayan her türlü bağış mânasına gelir: [yani karşılıksız bağış yahut ihsan; ve lütuf yahut inayet fiili; bir iyilik; bir fayda; ve soyut olarak cömertlik;] Kur’ân’daki [iv. 36] sözde olduğu gibi: **وَاسْأَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ** [ve Allah’tan onun karşılıksız bağışını yahut lütfunu yahut (Kş ve Bd’de açıklandığı üzere) tükenmez hazinelerini isteyin]; ve Kur’ân’daki [v. 59 ve lvii. 21 ve lxii. 4] sözde: **ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَآءُ** [bu Allah’ın karşılıksız bağışıdır; onu dilediğine verir]; ki bu, yukarıda zikredilen üç çeşit faziletleri (**فَضَائِل**) kapsar: Er-Râghib böyle der: El-Munâvî der ki, (“Towkeef”te) [mânalarından birini açıklayarak] o, etkin bir sebep olmaksızın bir iyilik fiiline başlama yahut onu ortaya koymadır [yani görünüşe göre, herhangi bir yükümlülük sebebiyle değil]. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir şeyin kalan kısmı, (K, TA,) yiyecek vb. gibi, ve deri su tulumundaki sudan, ve kaptaki şaraptan yahut içecekten; (TA;) ve ↓ **فَضْلَةٌ** ve ↓ **فُضَالَةٌ** aynı mânaya gelir, (K, TA,) yahut bir şeyin fazla kısmı (S ve O ve Msb bu iki kelimenin açıklamasında): (S, O:) buradan avamın sözü: ↓ **لِلْفَضِيلِ** ↓ **الفَضْلَةُ** yani şarabın yahut içeceğin kalan kısmı [faziletli olana aittir]. (TA.) Bir hadiste denir: **لَا يُمْنَعُ فَضْلُ المَآءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الكَلَأُ** [ot bundan men edilsin diye suyun fazlası men edilmez]: (TA, bu maddede:) mânası: çölde bir kuyu olup yanında ot bulunduğunda, bir kimse başkalarını su çekmekten men ederse, bununla onları ottan yararlanmaktan men etmiş olur; çünkü bir adam develeriyle gelir, onları o ot üzerinde otlatır da sonra sulamazsa, susuzluk onları öldürür. (TA, **كلأ** maddesinde.) Ve başka bir hadiste denir: **فَضْلُ الاـِزَارِ فِى النَّارِ** [bel sargısının fazla kısmı cehennem ateşindedir]; mânası: kibir sebebiyle yerde sürüklediği kısmı. (TA;) Ve denir: **فِى يَدِهِ فَضْلُ الزِّمَامِ**, mânası: **الزِّمَامِ**ın [yahut devenin burun yularının] ucu [onun elindedir]. (TA.) **ذَاتُ الفُضُولِ** ve ↓ **الفضُولِ**, damme ile ve fetha ile, [fazla kısımları olan şey] Peygamber’in zırhının adıdır; fazlalık ve genişlik sahibi olduğu için böyle adlandırılmıştır. (TA.) **فُضُولُ الغَنَائِمِ** mânası: ganimetler bölüştürüldüğünde kalan artıklardır; (TA;) tek bir at yahut tek bir deve gibi. (KL.) Ve kadınların **فُضُول**ü ile, hayız akıntısının kalıntıları kastedilir (Ham s. 107: orada, bunun geçtiği bir beytin açıklamalarına bak.) )??( [**الفضول**un ittifakı yahut ahdi, burada mânası belirsiz bir kelime,] şöyle açıklanır: Hâşim ve Zühre ve Teym [CK’ye göre Teymâ] ‘Abd-Allah İbn-Cud‘ân’ın yanına girdiler ve zulmü defetmek ve zalimden hakkı almak üzere bir ittifakta birleştiler; ve böyle adlandırıldı; çünkü ittifaklarıyla, herhangi bir kimsenin elinde, bir kimsenin bir başkasına zulmettiği bir maldan kalan bir şey bırakmamaya, onu ondan onun için almadan [yani ikincisi için] bırakmamaya bağlandılar (O, K, TA: [CK’de **يَظْلِمُهُ أَحَدٌ** ifadesi, **يظلمه أَحَدًا** yerine bir hatadır:]) yahut Mekke’de, Cürhüm günlerinde, karşılıklı adaletle davranmak ve zayıf için güçlüden, yabancı için yerleşikten almak üzere yapılan eski bir ittifaka yahut ahde benzetildiği için böyle adlandırıldı; ve bunda, her biri El-Fadl adlı üç adam katılmıştı: ve ayrıca **مَطَيَّبُون**un ittifakı da denilirdi. (TA. [**طيب** maddesine bak.]) ― -b3- **لَا يَمْلِكُ دِرْهَمًا فَضْلًا عَنْ دِينَارٍ** sözü ve benzeri, benzeri sözler hakkında söylenebilir; mânası: bir dirheme sahip değildir, bir dinara ise hiç [yahut daha doğrusu bir dinara sahip olması daha da uzak]: sanki şöyle denmiştir: bir dirheme sahip değildir: öyleyse nasıl bir dinara sahip olsun? çünkü çok olanın nefyedilmesi, az olanın nefyedilmesinin zorunlu sonucudur: **فَضْلًا** burada masdar olarak mansuptur; takdir edilen mânası: **فَقَدَ مِلْكَ دِرْهَمٍ فَقْدًا يَفْضُلُ عَنْ فَقْدِ مِلْكِ دينَارٍ** [yahut daha doğrusu **يَفْقِدُ** vb., yani bir dirhemin mülkiyetini, bir dinarın mülkiyetini yitirmekten daha fazla bir yitirişle yitirir]: (Msb:) Kutb-ed-Dîn Eş-Şîrâzî der ki, (Msb, TA,) “Miftâh”ın şerhinde, (TA,) **فَضْلًا**, iki şeyden aşağı olanın varlığı imkânsız görülen bir şey sayıldığı ve onun üstünde olanın varlığının imkânsızlığı bununla kastedildiği bir yerde kullanılır; bu sebeple mânaca farklı iki ibare arasında vâki olur; ve çoğunlukla bir nefy edatıdan sonra kullanılır: (Msb, TA:) AHei, Arapların [klasik] dilinde bunun için hiçbir delil bulmadığını söyler. (Msb. [Ayrıca **بَلْهَ**ya bak; o da buna benzer bir tarzda kullanılır.])

**فُضُلٌ**
**فُضُلٌ** ذ **مِفْضَلٌ** diye adlandırılan türden tek bir elbise giymek; bir kadına sıfat olarak kullanılır; (S, Mgh, * O, K;) ve ayrıca bir erkeğe de; (S, O, K;) ↓ **مُتَفَضِّلٌ** gibi: (O, K:) Necd lehçesindendir; Yemen lehçesinde **فُرُجٌ** gibi. (L, **فرج** maddesinde.) ― -b2- Ve yürüyüşünde mağrur yahut kendini beğenmiş olan bir kadın; eteğinin bir kısmını fazla bırakır [öyle ki yürüdüğünde yerde sürünür]. (TA.) ― -b3- Ayrıca **مِفْضَلٌ**e bak, üç yerde.

**فَضْلَةٌ**
**فَضْلَةٌ** ذ: **فَضْلٌ**e bak, ilk yarı, iki yerde. ― -b2- [Buradan, nahivcilerin kullanımında,] bir cümlenin vazgeçilebilir unsuru; meselâ bir fiilin mef‘ûlü, onun hazfi [mânaya] zarar vermediğinde; **عُمْدَةٌ**nın zıddı. (I’Ak, s. 143) [Çoğulu **فَضَلَاتٌ**tur.] ― -b3- Ve içinde uyunan elbiseler: (K, TA:) [böyle adlandırılır] çünkü çeşitli [diğer] hâllerde kullanılan elbiselerin üstüne bir ziyadedir. (TA.) ― -b4- Ve şarap; ve aynı şekilde ↓ **فِضَالٌ** [aşağıda da bak]: (O, K:) **الفَضْلَةُ**, A‘Obeyd tarafından şarabın bir adı olarak zikredilmiştir: (O:) yahut AHn’a göre, eskilikten sonra rengi değişen [yahut değişmiş olan] şarap mânasına gelir; ve ISd, bunun böyle adlandırıldığını söyler; çünkü onun seçkin yahut en iyi yahut en faziletli kısmı [aslî nüshamda **لأنّ حميمها** (apaçık bir yanlış yazım) yerine **لِأَنَّ صَمِيمَهَا** okurum] kalan kısımdır: (TA:) çoğulu **فَضَلَاتٌ** ve **فِضَالٌ**dur [ikincisi, yukarıda **فَضْلَةٌ**nın eş anlamlısı olarak zikredilen kelime]. (K.)

**فِضْلَةٌ**
**فِضْلَةٌ** ذ **جِلْسَةٌ** ve **رِكْبَةٌ** türünden bir isimdir: (AZ, S, O, TA:) denir: **اـِنَّهُ لَحَسَنُ الفِضْلَةِ**, mânası: tek elbise giyme tarzı bakımından gerçekten güzeldir. (S, * O, * K, * TA.)

**فِضَالٌ**
**فِضَالٌ** ذ: **فَضْلَةٌ**ye bak: ― -b2- ve ayrıca **مِفْضَلٌ**e de bak.

**فَضُولٌ**
**فَضُولٌ** ذ: **فَضْلٌ**e bak, ikinci yarı.

**فَضِيلٌ**
**فَضِيلٌ** ذ; çoğulu **فُضَلَآءُ**: **فَاضِلٌ**e bak; ve **فَضْلٌ** maddesinde, ilk yarıda, bir örneğe bak.

**فُضَالَةٌ**
**فُضَالَةٌ** ذ: **فَضْلٌ**e bak, ilk yarı.

**فَضِيلَةٌ**
**فَضِيلَةٌ** ذ Bir fazilet, yahut faziletli bir vasıf; **نَقِيصَةٌ**nın zıddı; (S, O, Msb;) ve **رَذِيلَةٌ**nin zıddı: (M ve K, **رذل** maddesinde:) yahut fazilette yüksek bir derece: (K:) [**فَاضِلَةٌ**dan farklıdır, ona bak:] çoğulu **فَضَائِلُ**. (MA.)

**فُضَالَى**
**فُضَالَى** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul] ↓ **مُتَفَضِّلُونَ** ile aynı mânadadır, (O, K, TA,) yani [erkekler] faydalar ihsan edenler. (TA.)

**فُضُولِىٌّ**
**فُضُولِىٌّ** ذ **فُضُولٌ**dan, **فَضْلٌ**ün çoğulu olmakla beraber tekil olarak kullanılan bir kelimeden türetilmiş nisbet ismidir: (Er-Râghib, Msb, TA:) başlangıca yakın, **فَضْلٌ**e bak: kendisini ilgilendirmeyen şeyle meşgul olan kimse. (Er-Râghib, Mgh, O, Msb, TA.) Fukahanın örfî dilinde: bir akitte ne vekil kılınmış kimse, (Mgh, O, KT, TA,) ne veli (**وَلِىّ**), (KT, TA,) ne malik, (TA,) ne de sağlam görüş sahibi (**أَصِيلٌ**) olan kimse. (KT.) **ف** harfine fetha ile telaffuz etmek hatadır. (Mgh, O.) ― -b2- Ayrıca: bir terzi. (IAar, O, K.)

**فَضَّالٌ**
**فَضَّالٌ** ذ: **مِفْضَالٌ**a bak.

**فَاضِلٌ**
**فَاضِلٌ** ذ [**فَضَلَ**ın ism-i fâili: bu olarak mânası “aşan” vb.]. Denir: **مَالُ فُلَانٍ فَاضِلٌ** yani falanın malı [fazladır; yahut] bol yahut miktarca çoktur; hayatı sürdürmeye yetecek yiyecek miktarını aşmış olandır (**فَضَلَ عَنِ القُوتِ**). (TA.) ― -b2- Ve [üstün; yahut faziletli; ve ayrıca ↓ **فَضِيلٌ**, çoğulu **فُضَلَآءُ** olan; fakat muhtemelen müteahhir: yahut] bir adama, **فَضْل** [yani fazilet] sahibi mânasında [sahiplik sıfatı olarak] uygulanır. (TA.) [Ve örfî olarak: âlim; yahut ilimde mükemmel.] ― -b3- Ayrıca **مَفْضُولٌ**a bak.

**فَاضِلَةٌ**
**فَاضِلَةٌ** ذ **فَضِيلَةٌ**den bir isimdir [görünüşe göre somut bir terim olarak, “faziletli bir şey” yahut “faziletli bir fiil” mânasında; her biri “faziletli vasıf”tan ayrı olarak]; (K, TA;) çoğulu **فَوَاضِلُ**: (TA:) [fakat genellikle] verilen bir bağış yahut verilen bir şey mânasına gelir: (Ham s. 431, ve Har s. 184:) yahut bir fayda yahut ihsan: yahut sürekli yahut kesintisiz olan: (MA:) çoğulu yukarıdaki gibidir: (Ham ve Har, adı geçen yerlerde; ve MA:) [yahut] **فَوَاضِلُ** mânası: güzel yahut hoş faydalar yahut ihsanlar, (IDrd, O, K,) yahut büyük yahut çok olanlar. (K.) Ve **فَوَاضِلُ المَالِ** mânası: mala ait gelir ve kârlardan kişiye biriken şey, (O, K, TA,) arazilerin ve hurmalıkların ve benzerlerinin artışından, ticaret muamelelerinin kazançlarından, ve sığır ve koyunların süt ve yününden. (TA.) Araplar der ki: **اـِذَا عَزَبَ المَالُ قَلَّتْ فَوَاضِلُهُ** (O, K,) mânası: mal uzak olunca, sahibinin ondan biriken kârları miktarca az olur. (O.)

**أَفْضَلُ**
**أَفْضَلُ** ذ [daha, ve en faziletli vb.]; müennesi **فُضْلَى**: (TA:) müzekker çoğulu **أَفَاضِلُ**; ve müennes çoğulu **فُضَلٌ** ve **فُضْلَيَاتٌ**. (Msb, **اخر** maddesinde.)

**مِفْضَلٌ**
**مِفْضَلٌ** ذ: **مِفْضَالٌ**a bak. -A2- Ve ayrıca: çadırında yahut evinde yahut odasında bir kadının [başka bir şey olmaksızın] giydiği tek bir elbise (S, O, K, KL), **خَيْعَلٌ** diye adlandırılan türden [çeşitli biçimde tarif edilen bir elbise], yahut bunun benzeri, (S,) ve bir erkeğin de; (KL;) ayrıca ↓ **مِفْضَلَةٌ** diye adlandırılır, (K,) ve ↓ **فُضُلٌ**; (Fr, O, K;) yahut ↓ **ثَوْبٌ فُضُلٌ** mânası: bir kadının kendisiyle kuşandığı (**تَتَوَشَّحُ بِهِ**) tek bir elbise, bir **مِلْحَفَة** yahut benzeri: (Mgh;) ve Lth’a göre, ↓ **فِضَالٌ** mânası: bir erkeğin çadırında yahut evinde yahut odasında giydiği tek bir elbise: (TA:) ve **مِفْضَلٌ** ayrıca günlük elbise mânasına gelir: (MA:) ‘Âişe’nin bir hadisinde geçen ↓ **فِى ثِيَابٍ فُضُلٍ** üzerinde düşünmeyi gerektirir [şüpheli olmak bakımından]. (Mgh.)

**مِفْضَلَةٌ**
**مِفْضَلَةٌ** ذ: bir önceki paragraf’a bak.

**مُفَضَّلٌ**
**مُفَضَّلٌ** ذ: aşağıda gelen şeye bak.

**رَجُلٌ مِفْضَالٌ**
**رَجُلٌ مِفْضَالٌ** ذ ve ↓ **مِفْضَلٌ** ve ↓ **مُفَضَّلٌ** ve ↓ **فَضَّالٌ** Fazileti yahut üstünlüğü çok olan, (K, TA,) ve iyilik ve hayır ve cömertlik yahut ihsan sahibi bir adam. (TA.) Ve (K) **رَجُلٌ مِفْضَالٌ** (S, O, K) **عَلَى قَوْمِهِ**, (K,) ve **اِمْرَأَةٌ مِفْضَالَةٌ عَلَى قَوْمِهَا**, kavmi üzerinde fazilet yahut üstünlük sahibi [yahut önceki açıklamaya göre çokça sahibi] bir erkek ve bir kadın, ve cömert yahut ihsan sahibi [yahut çok cömert yahut çok ihsan sahibi]. (S, O, K.)

**مَفْضُولٌ**
**مَفْضُولٌ** ذ [**فَضَلَ**ın ism-i mef‘ûlü: bu olarak mânası “aşılmış” vb.: ve üstün gelinmiş: ve rütbe vb. bakımından yükseklikte, yücelikte, şerefte yenilmiş yahut geçilmiş: ve sadece] yenilmiş yahut geçilmiş: buradan söz: **قَدْ يُوجَدُ فِى المَفْضُولِ مَا لَا** ↓ **يُوجَدُفِى الفَاضِلِ** [bazen yahut çoğu kez, üstün gelende bulunmayan şey, üstün gelinende bulunur]. (TA.)

**مُتَفَضِّلٌ**
**مُتَفَضِّلٌ** ذ Emsalleri yahut arkadaşları üzerinde fazilet üstünlüğü iddia eden kimse. (S.) [Fiiline de bak: ve] **فُضَالَى**ya bak. -A2- Ayrıca **فُضُلٌ**e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَضَلَ
فَضَلَ U ( n. ac. فَضْل 1 ),
a.  Was superfluous, superabundant, in excess.

b.  [ Min ], Remained, was left over from; survived.

c.  [ acc. or 'An or 'Ala ], Exceeded, excelled, surpassed, was superior to.

فَضِلَ
فَضِلَ A ( n. ac. فَضَل 4 ),
a.  see supra (a) .

فَضَّلَ
فَضَّلَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Made to excel, exceed; regarded as superior, preferred to.

b.  [ acc. &  Bi ],   Distinguished by.

c.  [ Fī ], Was partial in ( giving ).

فَاْضَلَ
فَاْضَلَ III ,
a.  Vied with in excellence.

أَفْضَلَ
أَفْضَلَ IV
a.  [ Fī ], Excelled, was distinguished, pre-eminent in.

b.  [ 'Ala &  Fī ], Surpassed, excelled in.

c.  [ 'Ala ], Was generous, kind to; deserved well of.

d.  [ Min ], Left a remainder of.

e.  [ Fī ], Gained in ( traffic ).

f.  [ 'An ],  see I (c) .

تَفَضَّلَ
تَفَضَّلَ V
a.  [ 'Ala ], Thought himself superior to.

b.  [ 'Ala ], Honoured, favoured, distinguished.

c.  Wore a single garment; was in everyday dress.

تَفَاْضَلَ
تَفَاْضَلَ VI ,
a.  Vied, contended together for superiority.

اِسْتَفْضَلَ
اِسْتَفْضَلَ X ,
a.  see IV (d) .

b.  Took too much.

c.  [ coll. ], Had enough & to spare.

فَضْل
فَضْل 1 , ( pl. فُضُوْل 27 ,  أَفْضَاْل 38 ),
a.  Excess; superabundance, superfluity, redundancy; overplus; rest, remainder; balance.

b.  Merit, excellence; superiority, pre-eminence.

c.  Benefit, favour, grace, service; obligation; gift; bounty.

فَضْلَة
فَضْلَة 1t , ( pl. فِضَاْل 23 &
a.  فَضَلَات ),  see 1 (a) .

b.  Single garment, every-day dress; night-dress; undress.

فُضْلَى
فُضْلَى 3ya , ( pl. فُضَل 9 &
a.  فُضْلَيَات ),  fem. of أَفْضَلُ 14 .

فُضُل
فُضُل 10 ,
a.  see 1t (b) .

أَفْضَلُ
أَفْضَلُ 14 , ( pl. أَفَاْضِلُ 37 &  reg. ),
a.  Superior; better; more distinguished &c.

b.  [ art. ], Most distinguished; best.

مِفْضَل
مِفْضَل 20 , ( pl. مَفَاْضِلُ 44 ),
a.  see 1t (b) .

b.  Distinguished, eminent.

c.  see 28 .

مِفْضَلَة
مِفْضَلَة 20t ,
a.  see 1t (b) .

فَاْضِل
فَاْضِل 21 , ( pl. فُضَلَآءُ 43 ),
a.  Exceeding; in excess; excessive; superfluous, superabundant; much, abundant, plentiful.

b.  Superior, excellent; meritorious, deserving; virtuous, good.

c.  Eminent, distinguished.

فَاْضِلَة
فَاْضِلَة 21t , ( pl. فَوَاْضِلُ 41 &  reg. ),
a.  fem. of فَاْضِل 21 .

b.  Excess, overplus, increase; addition; gain, profit.

c.  see 1 (c) .

فُضَاْلَة
فُضَاْلَة 24t , ( pl. reg. ),
a.  Surplus; rest, remainder, remnant, residue.

فَضِيْل
فَضِيْل 25 , ( pl. فُضَلَآءُ 43 ),
a.  see 21 (b) , ( c ).

فَضِيْلَة
فَضِيْلَة 25t , ( pl. فَضَاْئِلُ 46 ),
a.  Excellency, good quality, merit; virtue.

فَضُوْل
فَضُوْل 26 ,
a.  Excessive; exaggerated; beyond due bounds.

b.  Impertinent, arrogant, pretentious; encroaching.

فُضُوْل
فُضُوْل 27 ,
a.  Excess.

b.  Superfluity, useless thing; excretion.

c.  Curiosity; interference; encroachment.

فُضُوْلِيّ
فُضُوْلِيّ 27yi ,
a.  Curious, interfering, prying; busy-body.

b.  Cutter-out, tailor.

فَضَّاْل
فَضَّاْل 28 ,
a.  Generous, liberal, bountiful.

مِفْضَاْل
مِفْضَاْل 45 ,
a.  see 28 .

فَضَّلَ
N. P. فَضَّلَ II ,
a.  Superior, excellent.

b.  see 28 .

فَضَّلَ
N. Ac. فَضَّلَ II ,
a.  Superiority, preeminence.

b.  Comparative, superlative ( gram. ).

تَفَضَّل
تَفَضَّل
a.  [ coll. ], Be so kind as to, please to, oblige by; pray take a seat; help yourself.

فَضْلًا عَن
فَضْلًا عَن
a.  Besides; furthermore, moreover.

بِفَضْل اللّٰهِ
بِفَضْل اللّٰهِ
a.  By the grace of God.

##### Türkçe

**فَضَلَ**
**فَضَلَ** U ( n. ac. **فَضْل** 1 ),
a. Fazlalık oldu, fazla ve taşkın oldu, ziyade oldu.

b. [ Min ], -den arta kaldı, -den geriye kaldı; sağ kaldı.

c. [ acc. veya 'An veya 'Ala ], aştı, üstün geldi, geçti; -e üstün oldu.

**فَضِلَ**
**فَضِلَ** A ( n. ac. **فَضَل** 4 ),
a. yukarıya bak (a).

**فَضَّلَ**
**فَضَّلَ** II
a. [ acc. &  'Ala ], üstün kıldı, aştırdı; üstün saydı, -e tercih etti.

b. [ acc. &  Bi ], ile temyiz etti.

c. [ Fī ], (vermeye) meyletti, (vermeye) taraf tuttu.

**فَاْضَلَ**
**فَاْضَلَ** III ,
a. fazilette onunla yarıştı.

**أَفْضَلَ**
**أَفْضَلَ** IV
a. [ Fī ], -de üstün oldu, temyiz edildi, -de öne geçti.

b. [ 'Ala &  Fī ], -de aştı, -de üstün geldi.

c. [ 'Ala ], -e cömert davrandı, -e iyilik etti; ondan iyi karşılık görmeyi hak etti.

d. [ Min ], bir artığı bıraktı.

e. [ Fī ], (ticarette) kazanç sağladı.

f. [ 'An ], I (c)’ye bak.

**تَفَضَّلَ**
**تَفَضَّلَ** V
a. [ 'Ala ], kendini -den üstün gördü.

b. [ 'Ala ], ikram etti, lütufta bulundu, temyiz etti.

c. tek bir elbise giydi; gündelik kıyafette oldu.

**تَفَاْضَلَ**
**تَفَاْضَلَ** VI ,
a. üstünlük için birlikte yarıştılar, çekiştiler.

**اِسْتَفْضَلَ**
**اِسْتَفْضَلَ** X ,
a. IV (d)’ye bak.

b. gereğinden fazla aldı.

c. [ coll. ], yetecek kadar ve fazlasıyla sahip oldu.

**فَضْل**
**فَضْل** 1 , ( pl. **فُضُوْل** 27 ,  **أَفْضَاْل** 38 ),
a. fazlalık; bolluk, lüzumsuz fazlalık, tekrar; artı; artık, kalan; bakiye.

b. liyakat, üstünlük; üstün gelme, öne geçme.

c. fayda, lütuf, inayet, hizmet; yükümlülük; bağış; ihsan.

**فَضْلَة**
**فَضْلَة** 1t , ( pl. **فِضَاْل** 23 &
a. **فَضَلَات** ),  1 (a)’ya bak.

b. tek elbise, gündelik kıyafet; gece elbisesi; soyunukluk.

**فُضْلَى**
**فُضْلَى** 3ya , ( pl. **فُضَل** 9 &
a. **فُضْلَيَات** ),  **أَفْضَلُ** 14’ün müennesi.

**فُضُل**
**فُضُل** 10 ,
a. 1t (b)’ye bak.

**أَفْضَلُ**
**أَفْضَلُ** 14 , ( pl. **أَفَاْضِلُ** 37 &  reg. ),
a. üstün; daha iyi; daha temyiz edilmiş vb.

b. [ art. ], en temyiz edilmiş; en iyi.

**مِفْضَل**
**مِفْضَل** 20 , ( pl. **مَفَاْضِلُ** 44 ),
a. 1t (b)’ye bak.

b. temyiz edilmiş, seçkin.

c. 28’e bak.

**مِفْضَلَة**
**مِفْضَلَة** 20t ,
a. 1t (b)’ye bak.

**فَاْضِل**
**فَاْضِل** 21 , ( pl. **فُضَلَآءُ** 43 ),
a. aşan; fazla; aşırı; fazla, taşkın; çok, bol, bereketli.

b. üstün, mükemmel; liyakatli, müstahak; erdemli, iyi.

c. seçkin, temyiz edilmiş.

**فَاْضِلَة**
**فَاْضِلَة** 21t , ( pl. **فَوَاْضِلُ** 41 &  reg. ),
a. **فَاْضِل** 21’in müennesi.

b. fazlalık, artı, artış; ilave; kazanç, kâr.

c. 1 (c)’ye bak.

**فُضَاْلَة**
**فُضَاْلَة** 24t , ( pl. reg. ),
a. artık; kalan, geriye kalan, kalıntı, tortu.

**فَضِيْل**
**فَضِيْل** 25 , ( pl. **فُضَلَآءُ** 43 ),
a. 21 (b), (c)’ye bak.

**فَضِيْلَة**
**فَضِيْلَة** 25t , ( pl. **فَضَاْئِلُ** 46 ),
a. mükemmellik, iyi nitelik, liyakat; erdem.

**فَضُوْل**
**فَضُوْل** 26 ,
a. aşırı; mübalağalı; layık olan sınırların ötesinde.

b. küstah, kibirli, kendini beğenmiş; müdahaleci.

**فُضُوْل**
**فُضُوْل** 27 ,
a. fazlalık.

b. lüzumsuz fazlalık, faydasız şey; dışkı.

c. merak; müdahale; tecavüz.

**فُضُوْلِيّ**
**فُضُوْلِيّ** 27yi ,
a. meraklı, müdahaleci, kurcalayıcı; işgüzar.

b. kesip biçen, terzi.

**فَضَّاْل**
**فَضَّاْل** 28 ,
a. cömert, eli açık, ihsan sahibi.

**مِفْضَاْل**
**مِفْضَاْل** 45 ,
a. 28’e bak.

**فَضَّلَ**
N. P. **فَضَّلَ** II ,
a. üstün, mükemmel.

b. 28’e bak.

**فَضَّلَ**
N. Ac. **فَضَّلَ** II ,
a. üstünlük, öne geçme.

b. karşılaştırma, üstünlük derecesi (gram.).

**تَفَضَّل**
**تَفَضَّل**
a. [ coll. ], lütfedip ... et; lütfen ... et; zahmet buyurup ... et; buyurun oturun; buyurun alın.

**فَضْلًا عَن**
**فَضْلًا عَن**
a. -den başka; ayrıca, dahası.

**بِفَضْل اللّٰهِ**
**بِفَضْل اللّٰهِ**
a. Allah’ın lütfuyla.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فضل
فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ) - فَضْل - فَضَّل - يُفَضِّلُ - تَفْضِيْل - تَفَضَّل - يَتَفَضَّل
فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ)+ كائن + كائناً أو على كائن: يزيد عليه بشيء حسن فيه: من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة
فَضْل: اسم فعل " فَضَلَ - يَفْضُلُ ": الزيادة في مقدار شيء حسن، من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة، وذلك مقارنة بمقداره في شيء آخر
فَضَّل - يُفَضِّلُ: على وزن " فَعَّل" من " فَضَلَ - يَفْضُلُ ": جعله " يَفْضُلُ " آخر على وجه التكرار والشدة: يختص إنسان دون آخر" بالفضل " أي بالمزايا والإكرام والعطاء فيؤتيه كمية من الأشياء أو المزايا بشكل يزيد على ما يؤتيه لآخر (وذلك كتعبير عن فوقية وشرف المعطي وإكرام المعطى)
تَفْضِيْل: اسم فعل " فَضَّل - يُفَضِّلُ "
تَفَضَّل - يَتَفَضَّلُ: على وزن " تَفَعَّل " من " فَضَلَ - يَفْضُلُ ": يقوم بفعل " فَضَّل - يُفَضِّلُ " بشكل ذاتي: " يُفَضِّلُ " نفسه بنفسه على آخرين: يعتبر نفسه ذا منزلة فوقية وشرف زائد عما عند سواه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفضيل والتمييز والاختيار لأمر دون آخر، باعتباره الأحسن والأكثر فضلاً وخيراً"، وهي:
خَارَ - يَخِيْرُ، خَصَّ- يَخُصُّ، جَبى - يَجْبي (جَبَى - يَجْبَى)، فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ)، أَثِرَ - يَأْثَرُ، جَدِرَ- يَجْدَرُ
فضل - فضل الله على الناس
1 - خير الدنيا:
لتبتغوا من فضله - يبتغون من فضل الله
 	﴿ألم تر إلى الذين خرجوا من ديارهم وهم ألوف حذر الموت فقال لهم الله موتوا ثم أحياهم إن الله لذو فضل على الناس ولكن أكثر الناس لا يشكرون (243)﴾ البقرة ﴿الله الذي جعل لكم الليل لتسكنوا فيه والنهار مبصرا إن الله لذو فضل على الناس ولكن أكثر الناس لا يشكرون (61)﴾ غافر
 	﴿ومن آياته منامكم بالليل والنهار وابتغاؤكم من فضله إن في ذلك لآيات لقوم يسمعون (23)﴾ الروم
في النهار	﴿وجعلنا الليل والنهار آيتين فمحونا آية الليل وجعلنا آية النهار مبصرة لتبتغوا فضلا من ربكم ولتعلموا عدد السنين والحساب وكل شيء فصلناه تفصيلا(12)﴾ الإسراء ﴿ومن رحمته جعل لكم الليل والنهار لتسكنوا فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (73)﴾ القصص
في البحر	﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية ﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ النحل
بالفلك	﴿الله الذي سخر لكم البحر لتجري الفلك فيه بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (12)﴾ الجاثية ﴿ومن آياته أن يرسل الرياح مبشرات وليذيقكم من رحمته ولتجري الفلك بأمره ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون (46)﴾ الروم
 	﴿وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(12)﴾ فاطر ﴿ربكم الذي يزجي لكم الفلك في البحر لتبتغوا من فضله إنه كان بكم رحيما(66)﴾ الإسراء
في الأرض	﴿فإذا قضيت الصلاة فانتشروا في الأرض وابتغوا من فضل الله واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(10)﴾ الجمعة ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20)﴾ المزمل
في مواسم العبادة	﴿فإذا قضيت الصلاة فانتشروا في الأرض وابتغوا من فضل الله واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(10)﴾ الجمعة ﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم وإن كنتم من قبله لمن الضالين(198)﴾ البقرة
الله يؤتي من فضله
 ﴿ومنهم من عاهد الله لئن آتانا من فضله لنصدقن ولنكونن من الصالحين (75)﴾ التوبة ﴿فلما آتاهم من فضله بخلوا به وتولوا وهم معرضون (76)﴾ التوبة
 	﴿ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة ولله ميراث السماوات والأرض والله بما تعملون خبير(180)﴾ آل عمران ﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضلهوأعتدنا للكافرين عذابا مهينا(37)﴾ النساء
 	﴿فرحين بما آتاهم الله من فضله ويستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون(170)﴾ آل عمران ﴿أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله فقد آتينا آل إبراهيم الكتاب والحكمة وآتيناهم ملكا عظيما(54)﴾ النساء
 	﴿ولا تتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض للرجال نصيب مما اكتسبوا وللنساء نصيب مما اكتسبن واسألوا الله من فضله إن الله كان بكل شيء عليما(32)﴾ النساء ﴿ولو أنهم رضوا ما آتاهم الله ورسوله وقالوا حسبنا الله سيؤتينا الله من فضله ورسوله إنا إلى الله راغبون(59)﴾ التوبة
 	﴿ولئن أصابكم فضل من الله ليقولن كأن لم تكن بينكم وبينه مودة ياليتني كنت معهم فأفوز فوزا عظيما (73)﴾ النساء
 	﴿وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو وإن يردك بخير فلا راد لفضله يصيب به من يشاء من عباده وهو الغفور الرحيم(107)﴾ يونس
فضل الله على سليمان	﴿قال الذي عنده علم من الكتاب أنا آتيك به قبل أن يرتد إليك طرفك فلما رآه مستقرا عنده قال هذا من فضل ربيليبلوني أأشكر أم أكفر ومن شكر فإنما يشكر لنفسه ومن كفر فإن ربي غني كريم(40)﴾ النمل ﴿وورث سليمان داوود وقال ياأيها الناس علمنا منطق الطير وأوتينا من كل شيء إن هذا لهو الفضل المبين (16)﴾ النمل
على داوود	﴿ولقد آتينا داوود منا فضلا ياجبال أوبي معه والطير وألنا له الحديد(10)﴾ سبأ
الله يغني من فضله
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إنما المشركون نجس فلا يقربوا المسجد الحرام بعد عامهم هذا وإن خفتم عيلة فسوف يغنيكم الله من فضله إن شاء إن الله عليم حكيم(28)﴾ التوبة ﴿وليستعفف الذين لا يجدون نكاحا حتى يغنيهم الله من فضله والذين يبتغون الكتاب مما ملكت أيمانكم فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا وآتوهم من مال الله الذي آتاكم ولا تكرهوا فتياتكم على البغاء إن أردن تحصنا لتبتغوا عرض الحياة الدنيا ومن يكرهن فإن الله من بعد إكراههن غفور رحيم(33)﴾ النور
 	﴿وأنكحوا الأيامى منكم والصالحين من عبادكم وإمائكم إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله والله واسع عليم(32)﴾ النور
 	﴿يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمة الكفر وكفروا بعد إسلامهم وهموا بما لم ينالوا وما نقموا إلا أن أغناهم الله ورسوله من فضله فإن يتوبوا يكن خيرا لهم وإن يتولوا يعذبهم الله عذابا أليما في الدنيا والآخرة وما لهم في الأرض من ولي ولا نصير(74)﴾التوبة
فضل الله في الهداية للدين الحق والقرآن
 ﴿لألا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله وأن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم (29)﴾ الحديد ﴿بئسما اشتروا به أنفسهم أن يكفروا بما أنزل الله بغيا أن ينزل الله من فضله على من يشاء من عباده فباءوا بغضب على غضب وللكافرين عذاب مهين(90)﴾ البقرة
 	﴿ما يود الذين كفروا من أهل الكتاب ولا المشركين أن ينزل عليكم من خير من ربكم والله يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم (105)﴾ البقرة ﴿يختص برحمته من يشاء والله ذو الفضل العظيم(74)﴾ آل عمران
 	﴿أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله فقد آتينا آل إبراهيم الكتاب والحكمة وآتيناهم ملكا عظيما(54)﴾ النساء
 	﴿ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير (32)﴾ فاطر
 	﴿فانقلبوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء واتبعوا رضوان الله والله ذو فضل عظيم (174)﴾ آل عمران ﴿واعلموا أن فيكم رسول الله لو يطيعكم في كثير من الأمر لعنتم ولكن الله حبب إليكم الإيمان وزينه في قلوبكم وكره إليكم الكفر والفسوق والعصيان أولئك هم الراشدون(7) فضلا من الله ونعمة والله عليم حكيم (8)﴾ الحجرات
 	﴿واتبعت ملة آبائي إبراهيم وإسحاق ويعقوب ما كان لنا أن نشرك بالله من شيء ذلك من فضل الله علينا وعلى الناس ولكن أكثر الناس لا يشكرون (38)﴾ يوسف
 	﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
 	﴿لألا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله وأن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم(29)﴾ الحديد { ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم قل إن الهدى هدى الله أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو يحاجوكم عند ربكم قل إن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(73) ؤ آل عمران
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتبعوا خطوات الشيطان ومن يتبع خطوات الشيطان فإنه يأمر بالفحشاء والمنكر ولولا فضل الله عليكم ورحمته ما زكا منكم من أحد أبدا ولكن الله يزكي من يشاء والله سميع عليم(21)﴾ النور ﴿وإذا جاءهم أمر من الأمن أو الخوف أذاعوا به ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولي الأمر منهم لعلمه الذين يستنبطونه منهم ولولا فضل الله عليكم ورحمته لاتبعتم الشيطان إلا قليلا (83)﴾ النساء
 	﴿ولولا فضل الله عليك ورحمته لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم وما يضرونك من شيء وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة وعلمك ما لم تكن تعلم وكان فضل الله عليك عظيما (113)﴾ النساء ﴿إلا رحمة من ربك إن فضله كان عليك كبيرا (87)﴾ الإسراء
 	﴿ثم توليتم من بعد ذلك فلولا فضل الله عليكم ورحمته لكنتم من الخاسرين(64)﴾ البقرة
 	﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته في الدنيا والآخرة لمسكم في ما أفضتم فيه عذاب عظيم (14)﴾ النور
 	﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته وأن الله تواب حكيم (10)﴾ النور ﴿ولولا فضل الله عليكم ورحمته وأن الله رءوف رحيم (20)﴾ النور
فضل الله في بقاء الأرض رغم الفساد
 ﴿فهزموهم بإذن الله وقتل داوود جالوت وآتاه الله الملك والحكمة وعلمه مما يشاء ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض ولكن الله ذو فضل على العالمين (251)﴾ البقرة ﴿ولقد صدقكم الله وعده إذ تحسونهم بإذنه حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين (152)﴾ آل عمران
فضل الله في تأجيل العقوبة والحساب إلى الآخرة
 ﴿وما ظن الذين يفترون على الله الكذب يوم القيامة إن الله لذو فضل على الناس ولكن أكثرهم لا يشكرون (60)﴾ يونس ﴿ويقولون متى هذا الوعد إن كنتم صادقين(71)قل عسى أن يكون ردف لكم بعض الذي تستعجلون(72) وإن ربك لذو فضل على الناس ولكن أكثرهم لا يشكرون (73)﴾ النمل
2 - ثواب الآخرة  :
يبتغون فضلا من الله ورضوانا
 ﴿للفقراء المهاجرين الذين أخرجوا من ديارهم وأموالهم يبتغون فضلا من الله ورضوانا وينصرون الله ورسوله أولئك هم الصادقون(8)﴾ الحشر ﴿فانقلبوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء واتبعوا رضوان الله والله ذو فضل عظيم (174)﴾ آل عمران
 	﴿محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله ورضواناسيماهم في وجوههم من أثر السجود ذلك مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كزرع أخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزراع ليغيظ بهم الكفار وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة وأجرا عظيما(29)﴾ الفتح ﴿ياءيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادوا ولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقاب(2)﴾ المائدة
رحمة منه وفضل	﴿فأما الذين آمنوا بالله واعتصموا به فسيدخلهم في رحمة منه وفضل ويهديهم إليه صراطا مستقيما(175)﴾ النساء ﴿قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون(58)﴾ يونس
 	﴿ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير (32)﴾ فاطر ﴿ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا وهو واقع بهم والذين آمنوا وعملوا الصالحات في روضات الجنات لهم ما يشاءون عند ربهم ذلك هو الفضل الكبير(22)﴾ الشورى
 	﴿وبشر المؤمنين بأن لهم من الله فضلا كبيرا (47)﴾ الأحزاب ﴿ترى الظالمين مشفقين مما كسبوا وهو واقع بهم والذين آمنوا وعملوا الصالحات في روضات الجنات لهم ما يشاءون عند ربهم ذلك هو الفضل الكبير(22)﴾ الشورى
 	﴿ومن يطع الله والرسول فأولئك مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين والصديقين والشهداء والصالحين وحسن أولئك رفيقا(69) ذلك الفضل من الله وكفى بالله عليما (70)﴾ النساء
 	﴿ويستجيب الذين آمنوا وعملوا الصالحات ويزيدهم من فضله والكافرون لهم عذاب شديد(26)﴾ الشورى
 	﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات من فضله إنه لا يحب الكافرين(45)﴾ الروم ﴿ليجزيهم الله أحسن ما عملوا ويزيدهم من فضله والله يرزق من يشاء بغير حساب (38)﴾ النور
 	﴿ليوفيهم أجورهم ويزيدهم من فضله إنه غفور شكور(30)﴾ فاطر ﴿فأما الذين آمنوا وعملوا الصالحات فيوفيهم أجورهم ويزيدهم من فضلهوأما الذين استنكفوا واستكبروا فيعذبهم عذابا أليما ولا يجدون لهم من دون الله وليا ولا نصيرا (173)﴾ النساء
 	﴿الذي أحلنا دار المقامة من فضله لا يمسنا فيها نصب ولا يمسنا فيها لغوب(35)﴾ فاطر ﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء والله يعدكم مغفرة منه وفضلا والله واسع عليم (268)﴾ البقرة ﴿لا يذوقون فيها الموت إلا الموتة الأولى ووقاهم عذاب الجحيم(56) فضلا من ربك ذلك هو الفوز العظيم (57)﴾ الدخان
بنعمة من الله وفضل	﴿يستبشرون بنعمة من الله وفضل وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين(171)﴾ آل عمران ﴿فانقلبوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء واتبعوا رضوان الله والله ذو فضل عظيم(174)﴾ آل عمران
 	﴿فانقلبوا بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء واتبعوا رضوان الله والله ذو فضل عظيم (174)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا إن تتقوا الله يجعل لكم فرقانا ويكفر عنكم سيئاتكم ويغفر لكم والله ذو الفضل العظيم(29)﴾ الأنفال
 	﴿سابقوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم (21)﴾ الحديد ﴿ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم (4)﴾ الجمعة
فضل الناس على بعضهم بعضاَ
 ﴿ولا يأتل أولوا الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله وليعفوا وليصفحوا ألا تحبون أن يغفر الله لكم والله غفور رحيم(22)﴾ النور ﴿وأن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يمتعكم متاعا حسنا إلى أجل مسمى ويؤت كل ذي فضل فضله وإن تولوا فإني أخاف عليكم عذاب يوم كبير(3)﴾ هود
 	﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة
 	﴿وقالت أولاهم لأخراهم فما كان لكم علينا من فضل فذوقوا العذاب بما كنتم تكسبون (39)﴾ الأعراف ﴿فقال الملأ الذين كفروا من قومه ما نراك إلا بشرا مثلنا وما نراك اتبعك إلا الذين هم أراذلنا بادي الرأي وما نرى لكم علينا من فضل بل نظنكم كاذبين(27)﴾ هود
فَضَّل
نبات على نبات﴿وفي الأرض قطع متجاورات وجنات من أعناب وزرع ونخيل صنوان وغير صنوان يسقى بماء واحد ونفضل بعضها على بعض في الأكل إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون(4)﴾ الرعد
خلق على خلق	﴿ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطيبات وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا (70)﴾ الإسراء
الرجال على النساء	﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض وبما أنفقوا من أموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ الله واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن في المضاجع واضربوهن فإن أطعنكم فلا تبغوا عليهن سبيلا إن الله كان عليا كبيرا(34)﴾ النساء
بعضكم على بعض بالرزق	﴿ولا تتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض للرجال نصيب مما اكتسبوا وللنساء نصيب مما اكتسبن واسألوا الله من فضله إن الله كان بكل شيء عليما(32)﴾ النساء ﴿والله فضل بعضكم على بعض في الرزق فما الذين فضلوا برادي رزقهم على ما ملكت أيمانهم فهم فيه سواء أفبنعمة الله يجحدون(71)﴾ النحل
بعضهم على بعض بالنبوة والمكانة	﴿انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض وللآخرة أكبر درجات وأكبر تفضيلا (21)﴾ الإسراء ﴿ولقد آتينا داوود وسليمان علما وقالا الحمد لله الذي فضلنا على كثير من عباده المؤمنين (15)﴾ النمل
بعض النبيين على بعض	﴿تلك الرسل فضلنا بعضهم على بعض منهم من كلم الله ورفع بعضهم درجات وآتينا عيسى ابن مريم البينات وأيدناه بروح القدس ولو شاء الله ما اقتتل الذين من بعدهم من بعد ما جاءتهم البينات ولكن اختلفوا فمنهم من آمن ومنهم من كفر ولو شاء الله ما اقتتلوا ولكن الله يفعل ما يريد(253)﴾ البقرة ﴿وربك أعلم بمن في السماوات والأرض ولقد فضلنا بعض النبيين على بعضوآتينا داوود زبورا(55)﴾ الإسراء
 	﴿وإسماعيل واليسع ويونس ولوطا وكلا فضلنا على العالمين (86)﴾ الأنعام
بعض شعوب الأرض على بعضها في نفس الحقبة	﴿يابني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم وأني فضلتكم على العالمين (47)﴾ البقرة ﴿يابني إسرائيل اذكروا نعمتي التي أنعمت عليكم وأني فضلتكم على العالمين(122)﴾ البقرة
 	﴿ولقد آتينا بني إسرائيل الكتاب والحكم والنبوة ورزقناهم من الطيبات وفضلناهم على العالمين (16)﴾ الجاثية ﴿قال أغير الله أبغيكم إلها وهو فضلكم على العالمين (140)﴾ الأعراف
المجاهدين على القاعدين	﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما (95)﴾ النساء
يَتَفَضَّل
 ﴿فقال الملأ الذين كفروا من قومه ما هذا إلا بشر مثلكم يريد أن يتفضل عليكم ولو شاء الله لأنزل ملائكة ما سمعنا بهذا في آبائنا الأولين(24)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [فضل] ف ض ل: الفَضْلُ و الفَضيلةُ ضد النقص والنقيصة و الإفْضَالُ الإحسان ورجل مِِفْضَاللٌ وامرأة مِفْضالَةٌ على قومها إذا كانت ذات فضل سمحة و أفْضَلَ عليه و تَفَضَّلَ بمعنى و المُتَفَضِّلُ الذي يدعي الفضل على أقرانه ومنه قوله تعالى ﴿يريد أن يتفضل عليكم﴾ و فَضَّلَهُ على غيره تَفضِيلا أي حكم له بذلك أو صيره كذلك و فَاضَلَهُ فَفَضَلَهُ من باب نصر أي غلبه بالفضل و الفَضْلةُ و الفُضَالةُ ما فضل من الشيء و فَضَلَ منه شيء من باب نصر وفيه لغة ثانية من باب فهم وفيه لغة ثالثة مركبة منهما فَضِل بالكسر يفضل بالضم وهو شاذ لا نظير له
الراغب
فضل
- الفضل: الزيادة عن الاقتصاد، وذلك ضربان: محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه. والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل لزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضرب:
فضل من حيث الجنس، كفضل جنس الحيوان على جنس النبات.
وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من الحيوان، وعلى هذا النحو قوله: }ولقد كرمنا بني آدم﴿[الإسراء/70]، إلى قوله:﴾تفضيلا﴿(الآية:﴾ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطيبات، وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا{ سورة الإسراء: آية 70).
وفضل من حيث الذات، كفضل رجل على آخر. فالأولاد جوهريان لا سبيل للناقص فيهما أن يزيل نقصه وأن يستفيد الفضل، كالفرس والحمار لا يمكنهما أن يكتسبا الفضيلة التي خص بها الإنسان، والفضل الثالث قد يكون عرضيا فيوجد السبيل على اكتسابه، ومن هذا النوع التفضيل المذكور في قوله: }والله فضل بعضكم على بعض في الرزق﴿[النحل/71]،﴾لتبتغوا فضلا من ربكم﴿[الإسراء/12]، يعني: المال وما يكتسب، وقوله:﴾الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض﴿[النساء/34]، فإنه يعني بما خص به الرجل من الفضيلة الذاتية له، والفضل الذي أعطيه من المكنة والمال والجاه والقوة، وقال:﴾ولقد فضلنا بعض النبيين على بعض﴿[الإسراء/ 55]،﴾فضل الله المجاهدين على القاعدين﴿[النساء/95]، وكل عطية لا تلزم من يعطي يقال لها: فضل. نحو قوله:﴾واسألوا الله من فضله﴿[النساء/ 32]،﴾ذلك فضل الله﴿[المائدة/54]،﴾ذو الفضل العظيم﴿[آل عمران/74]، وعلى هذا قوله:﴾قل بفضل الله﴿[يونس/58]،﴾ولولا فضل الله{ [النساء/83].
ملخص اللسان:
1.     فَضَل يَفْضُل الفَضْل والفَضِيلة وفَضِل يَفْضَل معروف: ضدُّ النَّقْص والنَّقِيصة
2.     والفَضِيلة والفُضَالة: ما فَضَل من الشيء. وفي الحديث: فَضْلُ الإِزار في النار؛ هو ما يجرُّه الإِنسان من إِزاره على الأَرض على معنى الخُيَلاء والكِبْر
3.     وفُضُول الغنائم: ما فَضَل منها حين تُقْسَم؛
4.     وفَضَلات الماء: بقاياه. والعرب تقول لبقيَّة الماء في المَزادة فَضْلة،ولبَقيَّة الشراب في الإِناء فَضْلة،
5.     والفَضْل والفَضْلة: البقيَّة من الشيء. وأَفْضَل فلان من الطعام وغيره     إِذا ترك منه شيئاً
6.     وفَضَّله: مَزَّاه. والتَّفاضُل بين القوم: أَن يكون بعضهم أَفضَل من بعض.
7.     ورجل فاضِل: ذو فَضْل.
8.     ورجل مَفْضول: قد فَضَله غيره
9.     وتَفَضَّل عليه: تَمَزَّى.     وفي التنزيل العزيز: يريد أَن يتفضَّل عليكم؛ معناه يريد أَن يكون له الفَضْل عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضُّل الذي هو بمعنى     الإِفْضال والتطوُّل.
10.                        ورجل مِفْضال: كثير الفَضْل والخير والمعروف.
لسان العرب
● - فضل: الفَضْل والفَضِيلة معروف: ضدُّ النَّقْص والنَّقِيصة، والجمع     فُضُول؛ وروي بيت أَبي ذؤيب:     وَشِيكُ الفُضُول بعيد الغُفُول     روي: وَشِيك الفُضُول، مكان الفُصُول، وقد تقدم في ترجمة فصل، بالصاد     المهملة. وقد فَضَل يَفْضُل     (* قوله «وقد فضل يفضل» عبارة القاموس: وقد فضل     كنصر وعلم، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما) وهو فاضِل. ورجل     فَضَّال ومُفَضَّل: كثير الفَضْل. والفَضِيلة: الدَّرَجة الرفيعة في     الفَضْل، والفاضِلة الاسم من ذلك. والفِضَال والتَّفاضُل: التَّمازِي في     الفَضْل. وفَضَّله: مَزَّاه. والتَّفاضُل بين القوم: أَن يكون بعضهم أَفضَل من     بعض. ورجل فاضِل: ذو فَضْل. ورجل مَفْضول: قد فَضَله غيره. ويقال: فَضَل     فلان على غيره إِذا غلب بالفَضْل عليهم. وقوله تعالى: وفَضَّلناهم على     كثير ممن خلقنا تَفْضِيلاً، قيل: تأْويله أَن الله فضَّلهم بالتمييز، وقال:     على كثير ممن خلقنا، ولم يقل على كل لأَن الله تعالى فَضَّل الملائكة     فقال: ولا الملائكة المقرَّبون، ولكن ابن آدم مُفَضَّل على سائر الحيوان     الذي لا يعقل، وقيل في التفسير: إِن فَضِيلة ابن آدم أَنه يمشي قائماً وأَن     الدَّواب والإِبل والحمير وما أَشبهها تمشي منكَبَّة، وابن آدم يتناول     الطعام بيديه وسائر الحيوان يتناوله بِفِيه. وفاضَلَني ففَضَلْته أَفْضُلُه     فَضْلاً: غلبته بالفَضْل، وكنت أَفضَل منه. وتَفَضَّل عليه: تَمَزَّى.     وفي التنزيل العزيز: يريد أَن يتفضَّل عليكم؛ معناه يريد أَن يكون له     الفَضْل عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضُّل الذي هو بمعنى     الإِفْضال والتطوُّل. الجوهري: المتفضِّل الذي يدَّعي الفَضْل على أَقرانه؛ ومنه     قوله تعالى: يريد أَن يتفضَّل عليكم. وفَضَّلته على غيره تَفْضِيلاً إِذا     حكَمْتَ له بذلك أَو صيَّرته كذلك. وأَفْضَل عليه: زاد؛ قال ذو الإِصبع:     لاه ابنُ عَمِّك، لا أَفْضَلْتَ في حَسَب     عَنِّي، ولا انتَ دَيّاني فتَخْزُوني     الدَّيَّان هنا: الذي يَلي أَمْرَك ويَسُوسُك، وأَراد فتخزُوَني فأَسكن     للقافية لأَن القصيدة كلها مُرْدَفة؛ وقال أَوس بن حَجَر يصف قوساً:     كَتومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دون مِلْئِها،     ولا عَجْسُها عن مَوضِع الكَفِّ أَفْضَلا     والفَواضِل: الأَيادي الجميلة. وأَفْضَل الرجل على فلان وتفَضَّل بمعنى     إِذا أَناله من فضله وأَحسن إِليه. والإِفْضال: الإِحسان. وفي حديث ابن     أَبي الزناد: إِذا عَزَب المالُ قلَّت فَواضِلُه أَي إِذا بعُدت الضَّيْعة     قلَّ الرِّفْق منها لصاحبها، وكذلك الإِبلُ إِذا عَزبت قلَّ انتفاع ربها     بدَرِّها؛ قال الشاعر:     سأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة، إِنَّني     أَرَى عازِب الأَموال قلَّتْ فواضِله     والتَّفَضُّل: التَّطوُّل على غيرك. وتفضَّلْت عليه وأَفْضَلْتُ:     تطوَّلت. ورجل مِفْضال: كثير الفَضْل والخير والمعروف. وامرأَة مِفْضالة على     قومها إِذا كانت ذات فَضْل سَمْحة. ويقال: فَضَلَ فلان على فلان إِذا غلب     عليه. وفَضَلْت الرجل: غلبته؛ وأَنشد:     شِمَالُك تَفْضُل الأَيْمان، إِلاَّ     يمينَ أَبيك، نائلُها الغَزِيرُ     وقوله تعالى: ويُؤْتِ كلَّ ذي فَضْل فَضْلَه؛ قال الزجاج: معناه من كان     ذا فَضْل في دينه فضَّله الله في الثواب وفضَّله في المنزلة في الدُّنيا     بالدِّين كما فضَّل أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم.     والفَضْل والفَضْلة: البقيَّة من الشيء. وأَفْضَل فلان من الطعام وغيره     إِذا ترك منه شيئاً. ابن السكيت: فَضِل الشيءُ يَفْضَل وفَضَل يَفْضُل،     قال: وقال أَبو عبيدة فَضِل منه شيء قليل، فإِذا قالوا يَفْضُل، ضموا     الضاد فأَعادوها إِلى الأَصل، وليس في الكلام حرف من السالم يُشْبه هذا، قال:     وزعم بعض النحويين أَنه يقال حَضِرَ القاضيَ امرأَة ثم يقولون تَحْضُر.     الجوهري: أَفْضَلْت منه الشيء واسْتَفْضَلْته بمعنى؛ وقوله أَنشده ثعلب     للحرث بن وعلة:     فلمَّا أَبَى أَرْسَلْت فَضْلة ثوبِه     إِليه، فلم يَرْجِع بحِلْم ولا عَزْم     معناه أَقلعت عن لَومه وتركتُه كأَنه كان يمسك حينئذ بفَضْلة ثوبه، فلما     أَبى أَن يقبل منه أَرسل فضلة ثوبه إِليه فخلاَّه وشأْنه، وقد أَفْضَل     فَضْلَة؛ قال:     كِلا قادِمَيْها تُفْضِل الكَفُّ نِصْفَه،     كَجِيدِ الحُبارَى رِيشُهُ قد تَزَلَّعا     وفَضَل الشيءُ يَفْضُل: مثال دخَل يدخُل، وفَضِل يَفْضَل كحذِر يحذَر،     وفيه لغة ثالثة مركبة منهما فَضِل، بالكسر، يَفْضُل، بالضم، وهو شاذ لا     نظير له، وقال ابن سيده: هو نادر جعلها سيبويه كَمِتَّ تموت؛ قال الجوهري:     قال سيبويه هذا عند أَصحابنا إِنما يجيء على لغتين، قال: وكذلك نَعِمَ     يَنْعُم ومِتَّ تَموت وكِدْت تَكُود. وقال اللحياني: فَضِل يَفْضَل كحَسِب     يَحْسَب نادر كل ذلك بمعنى. وقال ابن بري عند قول الجوهري: كِدْت تَكُود،     قال: المعروف كِدْت تَكاد.     والفَضِيلة والفُضَالة: ما فَضَل من الشيء. وفي الحديث: فَضْلُ الإِزار     في النار؛ هو ما يجرُّه الإِنسان من إِزاره على الأَرض على معنى     الخُيَلاء والكِبْر. وفي الحديث: إِن لله ملائكةً سَيَّارة فُضْلاً أَي زيادة على     الملائكة المرتبين مع الخلائق، ويروى بسكون الضاد وضمها، قال بعضهم:     والسكون أَكثر وأَصوب، وهما مصدر بمعنى الفَضْلة والزيادة. وفي الحديث: إِن     اسْمَ دِرْعه، عليه السلام، كان ذات الفُضُول، وقيل: ذو الفُضُول لفَضْلة     كان فيها وسَعة. وفَواضِل المال: ما يأْتيك من مَرافقه وغَلَّته.     وفُضُول الغنائم: ما فَضَل منها حين تُقْسَم؛ وقال ابن عَثْمة:     لك المِرْباعُ منها والصَّفَايا،     وحُكْمُك والنَّشيطَةُ والفُضُول     وفَضَلات الماء: بقاياه. والعرب تقول لبقيَّة الماء في المَزادة فَضْلة،     ولبَقيَّة الشراب في الإِناء فَضْلة، ومنه قول علقمة بن عبدة:     والفَضْلَتين. وفي الحديث: لا يمنع فَضْل؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يسقي الرجل     أَرضه ثم تبقى من الماء بقيَّة لا يحتاج إِليها فلا يجوز له أَن يبيعها ولا     يمنع منها أَحداً ينتفع بها، هذا إِذا لم يكن الماء ملْكه، أَو على قول     من يرى أَن الماء لا يملَك، وفي رواية أُخرى: لا يمنع فَضْل الماء ليمنع     به الكَلأ؛ هو نَفْع البئر المُباحة، أَي ليس لأَحد أَن يغلب عليه ويمنع     الناس منه حتى يحوزه في إِناء ويملكه.     والفَضْلة: الثياب التي تبتذل للنوم لأَنها فَضلت عن ثياب التصرُّف.     والتفضُّل: التوشُّح، وأَن يخالف اللابس بين أَطراف ثوبه على عاتِقِه.     وثوب فُضُل ورجل فُضُل: متفضِّل في ثوب واحد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:     يَتْبَعها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل،     إِنْ رَتَعَتْ صَلَّى، وإِلاَّ لم يُصَل     وكذلك الأُنثى فُضُل؛ قال الأَعشى:     ومُسْتَجِيبٍ تَخال الصَّنْجَ يَسْمَعُه،     إِذا تُرَدّدُ فيه القَيْنَةُ الفُضُلُ     وإِنها لحسَنة الفِضْلة من التفضُّل في الثوب الواحد، وفلان حسَن     الفِضْلة من ذلك. ورجل فُضُل، بالضم، مثل جنُب ومُتَفَضِّل، وامرأَة فُضُل مثل     جُنُب أَيضاً، ومُتَفَضِّلة، وعليها ثوب فُضُل: وهو أَن تخالف بين طرفيه     على عاتقها وتتوشَّح به؛ وأَنشد أَبيات الراعي:     يَسُوقها تِرْعِيَّة جافٍ فُضُل     الأَصمعي: امرأَة فُضُل في ثوب واحد. الليث: الفِضَال الثوب الواحد     يتفضَّل به لرجل يلبسه في بيته:     وأَلقِ فِضالَ الوَهْن عنه بوَثْبَةٍ     حَواريَّةٍ، قد طال هذا التَّفَضُّل     وإِنه لحسَن الفِضْلة؛ عن أَبي زيد، مثل الجِلْسة والرِّكْبة؛ قال ابن     بري: ومنه قول الهذلي:     مَشْيَ الهَلُوكِ عليه الخَيْعَل الفُضُل     الجوهري: تَفَضَّلَت المرأَة في بيتها إِذا كانت في ثوب واحد كالخَيْعَل     ونحوه. وفي حديث امرأَة أَبي حذيفة قالت: يا رسول الله إِن سالماً مولى     أَبي حذيفة يراني فُضُلاً أَي متبذلة في ثياب مَهْنَتي. يقال: تفضَّلت     المرأَة إِذا لبست ثياب مَِهْنَتِها أَو كانت في ثوب واحد، فهي فُضُل     والرجُلُ فُضُل أَيضاً. وفي حديث المغيرة في صِفة امرأَة فُضُل: صَبَأَتْ     كأَنها بُغاثٌ، وقيل: أَراد أَنها مُختالة تُفْضِل من ذيلها.     والمِفْضَل والمِفْضَلة، بكسر الميم: الثوب الذي تتفضَّل فيه المرأَة.     والفَضْلة: اسم للخمر؛ ذكره أَبو عبيد في باب أَسماء الخمر، وقال أَبو     حنيفة: الفَضْلة ما يلحق من الخَمْر بعد القِدَم؛ قال ابن سيده: وإِنما     سميت فَضْلة لأَن صَمِيمها هو الذي بقي وفَضَل؛ قال أَبو ذؤيب:     فما فَضْلة من أَذْرِعات هَوَتْ بها     مُذكَّرَة عُنْسٌ، كَهادِية الضَّحْل     والجمع فَضَلات وفِضَال؛ قال الشاعر:     في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسامِحٍ،     عند الفِضَال قديمُهم لم يَدْثُرِ     قال الأَزهري: والعرب تسمي الخمر فِضَالاً؛ ومنه قوله:     والشَّارِبُون، إِذا الذَّوارِعُ أُغْلِيَتْ،     صَفْوَ الفِضالِ بِطارِفٍ وتِلادِ     وقوله في الحديث: شهدت في دار عبد الله بن جُدْعان حِلْفاً لو دُعِيت     إِلى مثله في الإِسلام لأَجَبْت؛ يعني حِلْف الفُضُول، سمي به تشبيهاً     بحلْف كان قديماً بمكة أَيّام جُرْهُم على التناصف والأَخذ للضعيف من     القويِّ، والغريب من القاطِن، وسمي حِلْف الفُضُول لأَنه قام به رجال من جُرْهُم     كلهم يسمى الفَضْل: الفضل بن الحرث، والفضل بن وَدَاعة، والفضل بن     فَضَالة، فقيل حِلْف الفُضُول جمعاً لأَسماء هؤلاء كما يقال سَعْد وسُعود،     وكان عقَده المُطَيَّبون وهم خَمْس قبائل، وقد ذكر مستوفى في ترجمة حلف.     ابن الأَعرابي: يقال للخيَّاط القَرارِيُّ والفُضُولِيُّ.     والفَضْل وفَضِيلة: اسمان. وفُضَيْلة: اسم امرأَة؛ قال:     لا تذْكُرا عندي فُضَيْلة، إِنها     متى ما يراجعْ ذِكْرها القَلْب يَجْهَلِ     وفُضَالة: موضع؛ قال سلمى بن المقعد الهذلي:     عليكَ ذَوِي فضالة فاتَّبِعْهم،     وذَرْني إِن قُرْبي غير مُخْلي
مقاييس اللغة:
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]. ويقال المتفضِّل: المتوشَّح بثَوبه. ويقولون: الفُضُل: الذي عليه قميصٌ ورداءٌ، وليس عليه إزارٌ ولا سراويل. و[منه] قول امرئِ القيس:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏
القاموس المحيط:
الفَضْلُ ضِدُّ النَّقْصِ ج فُضولٌ، وقد فَضَلَ كنَصَرَ وعَلِمَ. وأما فَضِلَ، كعَلِمَ، يَفْضُلُ، كيَنْصُرُ، فَمُرَكَّبَةٌ منهما. ورجلٌ فَضَّالٌ، كشدَّادٍ ومِنْبَرٍ ومِحرابٍ ومُعَظَّمٍ كثيرُ الفَضْلِ. والفَضيلَةُ الدَّرَجَةُ الرَّفيعَةُ في الفَضْلِ، والاسمُ الفاضِلَةُ. وفَضَّلَهُ تَفْضيلاً مَزَّاهُ. والفِضالُ، ككِتابٍ، والتَفاضُلُ التَّمازي. وفاضَلَني فَفَضَلْتُه كنتُ أفْضَلَ منه. وتَفَضَّلَ تَمَزَّى، أو تَطَوَّلَ، كأَفْضَلَ عليه، أو ادَّعى الفَضْلَ على أقرانِهِ، وأفْضَلَ عليه في الحَسَبِ، و عنه زادَ. والفواضِلُ الْأَيادي الجَسيمَةُ، أو الجَميلَةُ. وفَواضِلُ المالِ ما يأتيكَ من غَلَّتِه ومَرافِقِه، ولهذا قالوا " إذا عَزَبَ المالُ، قَلَّتْ فَواضَِلُه " . والفَضْلَةُ البَقِيَّةُ، كالفَضْلِ، والفُضالَةِ، بالضم، وقد فَضَلَ، كنَصَرَ وحَسِبَ، والثيابُ التي تُبْتَذَلُ للنَّوْمِ، والخَمْرُ، كالفِضالِ، ككِتابٍ ج فَضَلاتٌ وفِضالٌ. والفَضْلُ جَبلٌ لهُذَيْلٍ، وابنُ عباسٍ صحابيٌّ، واسمُ جماعةٍ محدِّثينَ. وكزُبيرٍ ابنُ عِياضٍ الزاهِدُ شيخُ الحَرَمِ، وابنُ عِياضٍ التابعيُّ الضعيفُ، وابنُ عِياضٍ الصَّدَفِيُّ الثِّقَةُ، وجماعةٌ. وكسحابةٍ ويُضَمُّ جَماعَةٌ.
وفَضالَةُ بنُ أبي فَضالَةَ، وفَضالَةُ بنُ مُفَضَّلِ بنِ فَضالَةَ: محدِّثونَ، وابنُ عُبَيْدٍ، وابنُ هِلالٍ، وابنُ هِنْدٍ، وابنُ عبدِ اللهِ: صحابيونَ، وآخَرُ غيرُ مَنْسوبٍ من مَوالي رسول الله، صلى الله عليه وسلم. وكجُهَيْنَةَ: امرأةٌ. وكثُمامةَ: ع. وكمنْبَرٍ ومِكْنَسَةٍ وعُنُقٍ: الثَّوبُ تَتَفَضَّلُ فيه المرأةُ.
والتَّفَضُّلُ: التَّوَشُّحُ، وأن يُخالِفَ بين أطْرافِ ثَوْبَيْهِ على عاتِقَيْهِ، ورجُلٌ وامرأةٌ فُضُلٌ، بضمتين: مُتَفَضِّلٌ في ثَوبٍ واحدٍ، وإنه لَحسنُ الفِضْلَةِ، بالكسر. وفَضَّالٌ، كشَدَّادٍ: ابنُ جُبَيْرٍ التابعيُّ.
وفَضْلانُ: اسمٌ. والفاضِلَةُ: هي الفاصِلَةُ الكُبْرَى. والفُضولِيُّ، بالضم: المُشْتَغِلُ بما لا يَعْنيهِ، والخَيَّاطُ. والفُضالَى، كسُمانَى: المُتَفَضِّلونَ. ورجُلٌ مِفْضالٌ على قَوْمِه، وهي بهاءٍ: ذو فَضْلٍ سَمْحٌ. وأفْضَلْتُ منه الشيءَ، واسْتَفْضَلْتُ بمعنًى. وحِلْفُ الفُضُولِ: هو أنَّ هاشِماً وزُهْرَةَ وتَيْماً دَخَلوا على عبدِ اللهِ بنِ جُدْعانَ، فَتَحالَفوا بينهم على دَفْعِ الظُّلْمِ، وأخْذِ الحَقِّ من الظالمِ، سُمِّي بذلك لأنَّهم تَحالَفوا أن لا يَتْرُكوا عند أحدٍ فَضْلاً يَظْلِمُه أحداً، إلا أخذوه له منه.
تاج العروس:
فضل
الفضل معروف وهو ضد النقص ج : فضول وفي التوقيف للمناوي : الفضل : ابتداء إحسان بلا علة وفي المفردات للراغب : الفضل : الزيادة على الاقتصاد وذلك ضربان محمود : كفضل العلم والحلم ومذموم : كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه والفضل في المحمود أكثر استعمالا والفضول في المذموم والفضل إذا استعمل بزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضراب : فضل من حيث الجنس وفضل من حيث النوع كفضل الإنسان على غيره من الحيوان وفضل من حيث الذات كفضل رجل على آخر فالأولان جوهريان لا سبيل للناقص منهما أن يزيل نقصه وأن يستفيد الفضل كالفرس والحمار لا يمكنهما اكتساب فضيلة الإنسان والثالث قد يكون عرضيا فيوجد السبيل إلى اكتسابه ومن هذا النحو التفضيل المذكور في قوله تعالى : " والله فضل بعضكم على بعض " أي في المكنة والمال والجاه والقوة وكل عطية لا يلزم إعطاؤها لمن تعطى له يقال لها فضل نحو : " واسألوا الله من فضله " وقوله تعالى : " ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء " متناول للأنواع الثلاثة من الفضائل . انتهى . وقد فضل كنصر وعلم الأخيرة حكاها ابن السكيت وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما أي من البابين شاذة لا نظير لها قال سيبويه : هذا عند أصحابنا إنما يجيء على لغتين قال : وكذلك نعم ينعم ومت تموت ودمت تدوم وكدت تكود كما في الصحاح قال شيخنا : والذي في كتاب الفرق لابن السيد : أن هذه اللغات الثلاث إنما هي في الفضل الذي يراد به الزيادة فأما الفضل الذي هو بمعنى الشرف فليس فيه إلا لغة واحدة وهي فضل يفضل كقعد يقعد ومن روى قول الشاعر :
" وجدنا نهشلا فضلت فقيما
بكسر الضاد فقد غلط ولم يفرق بين المعنيين وقال الصيمري في كتاب التبصرة له : فضل يفضل كنصر ينصر من الفضل الذي هو السؤدد وفضل يفضل بكسرهما في الماضي وضمها في المضارع من الفضلة وهي بقية الشيء انتهى وقال ابن السكيت عن أبي عبيدة : فضل منه شيء قليل فإذا قالوا يفضل ضموا الضاد فأعادوها إلى الأصل وليس في الكلام حرف من السالم يشبه هذا قال : وزعم بعض النحويين أنه يقال : حضر القاضي امرأة ثم يقولون يحضر وتحقيقه في بغية الآمال لأبي جعفر اللبلي . ورجل فاضل : ذو فضل . وفضال كشداد ومنبر ومحراب ومعظم : كثير الفضل والمعروف والخير والسماح . وهي مفضالة ومفضلة : ذات فضل سمحة . والفضيلة : خلاف النقيصة وهي الدرجة الرفيعة في الفضل والاسم من ذلك الفاضلة والجمع الفواضل . وفضله على غيره تفضيلا : مزاه أي أثبت له مزية أي خصلة تميزه عن غيره أو فضله : حكم له بالتفضيل أو صيره كذلك وقوله تعالى : " وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا " قيل في التفسير : إن فضيلة ابن آدم أنه يمشي قائما وأن الدواب والإبل والحمير وما أشبهها تمشي منكبة وابن آدم يتناول الطعام بيديه وسائر الحيوان يتناوله بفيه . والفضال ككتاب والتفاضل : التمازي في الفضل وهو التفاعل من المزية والتفاضل بين القوم : أن يكون بعضهم أفضل من بعض . وفاضلني ففضلته أفضله فضلا : غالبني في الفضل فغلبته به وكنت أفضل منه . وتفضل عليه : تمزى ومنه قوله تعالى : " يريد أن يتفضل عليكم " أي يكون له الفضل عليكم في القدر والمنزلة . أو تفضل عليه : إذا تطول وأحسن وأناله من فضله قال الشاعر :
متى زدت تقصيرا تزدني تفضلا ... كأني بالتقصير أستوجب الفضلا كأفضل عليه إفضالا قال حسان رضي الله تعالى عنه :
أولاد جفنة حول قبر أبيهم ... قبر ابن مارية الكريم المفضل أو تفضل الرجل : ادعى الفضل على أقرانه وبه فسر قوله تعالى : " يريد أن يتفضل عليكم " كما في الصحاح . وأفضل عليه في الحسب : حاز الشرف قال ذو الإصبع :
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب ... عني ولا أنت دياني فتخزوني الديان هنا : الذي يلي أمرك ويسوسك وأراد فتخزوني فأسكن للقافية ؛ لأن القصيدة كلها مردوفة . أفضل عنه : إذا زاد قال أوس يصف قوسا :
كتوم طلاع الكف لا دون ملئها ... ولا عجسها هم موضع الكف أفضلا والفواضل : الأيادي الجسيمة أو الجميلة وهذه عن ابن دريد يقال : فلان كثير الفواضل . وفواضل المال : ما يأتيك من غلته ومرافقه من ريع ضياعه وأرباح تجاراته وألبان ماشيته وأصوافها ولهذا قالوا : إذا عزب المال قلت مرافق صاحبها منها وكذلك الإبل إذا عزبت قل انتفاع ربها بدرها قال الشاعر :
سأبغيك مالا بالمدينة إنني ... أرى عازب الأموال قلت فواضله
والفضلة : البقية من الشيء كالطعام وغيره إذا ترك منه شيء ومنه قولهم لبقية الماء في الماء في المزادة ولبقية الشراب في الإناء : فضلة ومنه قول العامة : الفضلة للفضيل كالفضل بالفتح والفضالة بالضم وفي الحديث : " فضل الإزار في النار " هو ما يجره على الأرض تكبرا وفي آخر : " لا يمنع فضل الماء ليمنع به الكلأ " أي ليس لأحد أن يغلب على البئر المباحة ويمنع الناس منه حتى يحوزه في إناء ويملكه . وقد فضل منه شيء كنصر وسمع . قال اللحياني في نوادره : فضل مثل حسب نادر . الفضلة : الثياب التي تبتذل للنوم لأنها فضلت عن ثياب التصرف . الفضلة : الخمر ذكره أبو عبيد في باب أسماء الخمر وقال أبو حنيفة : ما يلحق من الخمر بعد القدم قال ابن سيده : وإنما سميت فضلة لأن صميمها هو الذي بقي وفضل قال أبو ذؤيب :
فما فضلة من أذرعات هوت بها ... مذكرة عنس كهادية الضحل كالفضال ككتاب وأنشد الأزهري :
والشاربون إذا الذوارع أغليت ... صفو الفضال بطارف وتلاد ج : فضلات محركة وفضال بالكسر قال الشاعر :
في فتية بسط الأكف مسامح ... عند الفضال قديمهم لم يدثر
والفضل : جبل لهذيل نقله الصاغاني . الفضل بن عباس بن عبد المطلب : ابن عم النبي صلى الله عليه وسلم ورديفه بعرفة : صحابي رضي الله تعالى عنه روى عنه أخوه وأبو هريرة وأرسل عنه طائفة مات بطاعون عمواس . وفاته : الفضل بن ظالم بن خزيمة قال ابن الكلبي : له وفادة . واسم جماعة محدثين منهم : سميه وسمي أبيه الفضل بن العباس الحلبي من شيوخ النسائي ثقة والفضل بن دكين والفضل بن جعفر والفضل بن الحسن الضمري والفضل بن دلهم القصاب والفضل بن سهل الأعرج والفضل بن الصباح البغدادي والفضل بن عبيد الله بن أبي رافع والفضل بن عنبسة الواسطي والفضل بن عيسى بن أبان والفضل بن الفضل المدني والفضل بن مبشر الأنصاري والفضل بن مساور البصري والفضل بن موسى السيناني والفضل بن الموفق والفضل بن يزيد والفضل بن يعقوب البصري وغير هؤلاء . وكزبير : فضيل بن عياض بن مسعود أبو علي التميمي الخراساني الزاهد شيخ الحرم روى عن منصور وحصين وصفوان بن سليم وخلق وعنه القطان وابن مهدي ولوين وخلق وروى له الجماعة سوى ابن ماجة مات بالحرم في المحرم سنة 187 وقد جاوز الثمانين . الفضيل بن عياض التابعي الضعيف هو خولاني مجهول . الفضيل بن عياض الصدفي الثقة مصري مقبول مات قبل سنة عشرين ومائة . الفضيل : جماعة من المحدثين كفضيل بن حسين الجحدري وفضيل بن سليمان النميري وابن أبي عبد الله المدني وابن عبد الوهاب السكري وابن عمرو الفقيمي وابن غزوان الضبي وابن فضالة الهوزني وابن مرزوق الكوفي وابن ميسرة العقيلي وغيرهم . فضالة كسحابة ويضم جماعة من المحدثين منهم : فضالة بن خالد الجهني عن علقمة المزني وفضالة بن إبراهيم النسوي عن الليث وفضالة بن الفضل الطهوي عن أبي بكر بن عياش وفضالة بن أبي فضالة الأنصاري عن علي وعنه عبد الرحمن بن محمد بن عقيل وفضالة بن مفضل بن فضالة ابن أبي أمية البصري وعمه المبارك بن فضالة محدثون وفضالة بن عبيد بن نافذ بن قيس الأنصاري الأوسي أبو محمد : شهد بدرا والحديبية وولي قضاء دمشق روى عنه أبو علي الجنبي وحنش الصنعاني ومحمد بن كعب وعدة مات سنة 53 ، فضالة بن هلال المزني له حديث ذكره أبو عمر بن عبد البر في الاستيعاب فضالة بن هند الأسلمي روى عنه عبد الرحمن بن حرملة فضالة بن عبد الله لم أجد له ذكرا في معاجم الصحابة فلينظر ذلك : صحابيون رضي الله تعالى عنهم . وفاته فضالة بن عمر بن الملوح ذكره ابن هشام وفضالة بن دينار الخزاعي له إدراك روى له الترمذي وفضالة الظفري له حديث عند بنيه وفضالة بن حارثة أخو أسماء روى له النسائي وفضالة بن شريك الأسدي الشاعر أدرك الجاهلية وفضالة بن النعمان بن قيس الأنصاري أخو سماك شهد أحدا قاله ابن سعد فضالة : رجل آخر غير منسوب من موالي رسول الله صلى الله عليه وسلم يقال : إنه مات بالشام . فضيلة كجهينة : امرأة قال :
فلا تذكرا عندي فضيلة إنها ... متى ما يراجع ذكرها القلب يجهل فضالة كثمامة ع قال سلمى بن المقعد الهذلي :
عليك ذوي فضالة فاتبعهم ... وذرني إن قربي غير مخلي
المفضل كمنبر ومكنسة وعنق وهذه عن الفراء : الثوب تتفضل فيه المرأة ببيتها . والتفضل : التوشح وأن يخالف اللابس بين أطراف ثوبيه على عاتقيه هكذا في النسخ والصواب : على عاتقه . ورجل فضل وامرأة فضل بضمتين كجنب كذلك متفضل ؛ أي في ثوب واحد أنشد ابن الأعرابي :
" يتبعها ترعية جاف فضل
" إن رتعت صلى وإلا لم يصل وشاهد الأنثى قول الأعشى :
ومستجيب تخال الصنج يسمعه ... إذا تردد فيه القينة الفضل وقال الجوهري : تفضلت المرأة في بيتها : إذا كانت في ثوب واحد كالخيعل ونحوه وقال غيره : تفضلت المرأة : لبست ثياب مهنتها وقال امرؤ القيس :
فجئت وقد نضت لنوم ثيابها ... لدى الستر إلا لبسة المتفضل وقال أيضا :
وتضحي فتيت المسك فوق فراشها ... نؤوم الضحى لم تنتطق عن تفضل أي ليست بخادم تنتطق وهي فضل تجيء وتذهب . وإنه لحسن الفضلة بالكسر من التفضل في الثوب الواحد عن أبي زيد مثل الجلسة والركبة . وفضال كشداد ابن جبير التابعي . وفضلان : اسم رجل . والفاضلة هي الفاصلة الكبرى هكذا يسميه بعضهم لفضل حرف فيها وقد ذكرت في فصل . والفضولي بالضم : المشتغل بما لا يعنيه وقال الراغب : الفضول : جمع الفضل وقد استعمل الجمع استعمال المفرد فيما لا خير فيه ولهذا نسب إليه على لفظه فقيل : فضولي لمن يشتغل بما لا يعنيه ؛ لأنه جعل علما على نوع من الكلام فنزل منزلة المفرد والفضولي في عرف الفقهاء : من ليس بمالك ولا وكيل ولا ولي زاد الصاغاني : وفتح الفاء منه خطأ . قال ابن الأعرابي : الفضولي : الخياط وكذا القراري . والفضالى كسمانى : المتفضلون أي المتطولون . ورجل مفضال على قومه وهي بهاء ذو فضل ومعروف سمح وهي كذلك ذات فضل سمحة وقد تقدم آنفا : المفضال بمعنى كثير الفضل في صيغ المبالغة . وأفضلت منه الشيء واستفضلت بمعنى واحد أي تركت منه وأبقيته والاسم منهما الفضلة قال الشاعر :
كلا قادميها تفضل الكف نصفه ... كجيد الحبارى ريشه قد تزلعا في الحديث : " شهدت في دار عبد الله بن جدعان حلفا لو دعيت إلى مثله في الإسلام لأجبت " يعني حلف الفضول وهو أن هاشما وزهرة وتيما دخلوا على عبد الله بن جدعان فتحالفوا بينهم على دفع الظلم وأخذ الحق من الظالم سمي بذلك لأنهم تحالفوا أن لا يتركوا عند أحد فضلا يظلمه أحدا إلا أخذوه له منه . وقيل : سمي به تشبيها بحلف كان قديما بمكة أيام جرهم على التناصف والأخذ للضعيف من القوي والغريب من القاطن وسمي حلف الفضول لأنه قام به رجال من جرهم كلهم يسمى الفضل : الفضل بن الحارث والفضل بن وداعة والفضل بن فضالة فقيل : حلف الفضول جمعا لأسماء هؤلاء كما يقال : سعد وسعود وهذا الحلف كان عقده المطيبون وهم خمس قبائل وقد ذكر في حلف وقد أوسع الكلام فيه السهيلي في الروض والثعالبي في المضاف والمنسوب وابن قتيبة في المعارف وغيرهم . ومما يستدرك عليه : رجل مفضول : مغلوب قد فضله غيره ومنه قولهم : قد يوجد في المفضول ما لا يوجد في الفاضل وقال الشاعر :
شمالك تفضل الأيمان إلا ... يمين أبيك نائلها الغزير
أي تغلب . والفضل بالضم وبضمتين : مصدران بمعنى الزيادة وبهما يروى الحديث : " إن لله ملائكة سيارة فضلا " أي زيادة على الملائكة المرتبين مع الخلائق . وذات الفضول بالضم ويفتح : اسم درعه صلى الله تعالى عليه وسلم سميت لفضلة كانت فيها وسعة . وفضول الغنائم : ما فضل منها حين تقسم قال ابن عنمة :
لك المرباع منها والصفايا ... وحكمك والنشيطة والفضول وقال الليث : الفضال بالكسر الثوب الواحد يتفضل به الرجل يلبسه في بيته وأنشد :
فألق فضال الوهن منه بوثبة ... حوارية قد طال هذا التفضل وامرأة فضل بضمتين : مختالة تفضل من ذيلها . وقد سموا مفضلا كمعظم وفضلون ومنية فضالة : قرية بمصر . وفي شرح المفتاح للقطب الشيرازي : اعلم أن فضلا يستعمل في موضع يستبعد فيه الأدنى ويراد به استحالة ما فوقه ولهذا يقع بين كلامين متغايري المعنى وأكثر استعماله ومجيئه بعد نفي انتهى . وفاضل بين الشيئين . والأشياء تتفاضل . ومال فلان فاضل : أي كثير : يفضل عن القوت . وفي يده فضل الزمام : أي طرفه . واستفضل ألفا : أخذه فاضلا عن حقه . والفضلى كبشرى : تأنيث الأفضل . والقاضي الفاضل عرف به أبو علي عبد الرحيم بن علي بن الحسين بن أحمد بن الفرج بن أحمد اللخمي العسقلاني البيساني صاحب دواوين الإنشاء ووزير السلطان صلاح الدين يوسف بن أيوب ولد سنة 529 ، سمع من السلفي وابن عساكر وتوفي سنة 596 ، ودفن هو والشاطبي في قبر واحد بالقرافة . والملك المفضل قطب الدين بن العادل أبي بكر محمد بن أيوب له ذرية بمصر يقال لهم : القطبية

##### Türkçe

**فضل**
**فَضَلَ - يَفْضُلُ** (**فَضِلَ - يَفْضَلُ**) - **فَضْل** - **فَضَّل** - **يُفَضِّلُ** - **تَفْضِيْل** - **تَفَضَّل** - **يَتَفَضَّل**
**فَضَلَ - يَفْضُلُ** (**فَضِلَ - يَفْضَلُ**)+ bir varlık + bir varlığa yahut bir varlık üzerine: onda bulunan güzel bir şeyle ona ziyade olur: boydan yahut hacimden yahut ağırlıktan yahut güzellikten yahut yücelikten.
**فَضْل**: “**فَضَلَ - يَفْضُلُ**” fiilinin isim (masdar)ı: güzel bir şeyin miktarında artış; boydan yahut hacimden yahut ağırlıktan yahut güzellikten yahut yücelikten; ve bu, başka bir şeydeki miktarıyla mukayese edilerek.
**فَضَّل - يُفَضِّلُ**: “**فَعَّل**” vezninde, “**فَضَلَ - يَفْضُلُ**”den: onu, tekrar ve şiddet vechiyle, bir başkasından “**يَفْضُلُ**” kıldı: bir insanı diğerinden “**بالفضل**” ile, yani meziyetler ve ikram ve bağış ile tahsis eder; böylece ona, bir başkasına verdiğinden fazla olacak şekilde, şeylerden yahut meziyetlerden bir miktar verir (ve bu, verenin üstünlüğü ve şerefi ve verilenin ikramı olarak bir ifade olmak üzere).
**تَفْضِيْل**: “**فَضَّل - يُفَضِّلُ**” fiilinin isim (masdar)ı.
**تَفَضَّل - يَتَفَضَّلُ**: “**تَفَعَّل**” vezninde, “**فَضَلَ - يَفْضُلُ**”den: “**فَضَّل - يُفَضِّلُ**” fiilini özsel bir şekilde yapar: kendisini, kendisiyle, başkalarına karşı “**يُفَضِّلُ**”: kendisini, başkasında olanın üstünde bir mertebe ve ziyade bir şeref sahibi sayar.

Ve lafız, “başka bir şeye karşı bir şeyi tercih etme ve ayırt etme ve seçme; onu daha iyi ve daha çok fazilet ve hayır sahibi sayarak” olan “**التفضيل والتمييز والاختيار لأمر دون آخر، باعتباره الأحسن والأكثر فضلاً وخيراً**” lafızlar grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**خَارَ - يَخِيْرُ**، **خَصَّ- يَخُصُّ**، **جَبى - يَجْبي** (**جَبَى - يَجْبَى**)، **فَضَلَ - يَفْضُلُ** (**فَضِلَ - يَفْضَلُ**)، **أَثِرَ - يَأْثَرُ**، **جَدِرَ- يَجْدَرُ**

**فضل** - Allah’ın insanlar üzerindeki **فضل**ü
1 - dünya hayrı:
**لتبتغوا من فضله** - **يبتغون من فضل الله**
	﴿“Görmedin mi: yurtlarından çıkanlara; onlar binlerdi; ölüm korkusuyla; Allah onlara dedi: ‘Ölün’; sonra onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlar üzerinde **ذو فضل**dür; fakat insanların çoğu şükretmez.” (243)﴾ Bakara ﴿“Allah, size geceyi onda sükûn bulasınız diye, gündüzü de aydınlık kılan O’dur. Şüphesiz Allah, insanlar üzerinde **ذو فضل**dür; fakat insanların çoğu şükretmez.” (61)﴾ Gâfir
	﴿“Ve âyetlerindendir: gece ve gündüz uyumanız ve O’nun **فضله**ünden aramanız. Şüphesiz bunda, işiten bir kavim için âyetler vardır.” (23)﴾ Rûm
gündüzde	﴿“Ve geceyi ve gündüzü iki âyet kıldık; gecenin âyetini sildik; gündüzün âyetini aydınlatıcı kıldık ki Rabbinizden bir **فضلا** arayasınız ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz; ve her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık.”(12)﴾ İsrâ ﴿“Ve rahmetindendir: size geceyi ve gündüzü kıldı; onda sükûn bulasınız ve O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.” (73)﴾ Kasas
denizde	﴿“Allah, denizi size boyun eğdiren O’dur; gemiler onda O’nun emriyle yürüsün diye ve O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.” (12)﴾ Câsiye ﴿“Ve O, denizi boyun eğdiren O’dur; ondan taze et yemeniz ve ondan takındığınız bir süs çıkarmanız için; ve gemileri onda yararak gider görürsün; ve O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.”(14)﴾ Nahl
gemilerle	﴿“Allah, denizi size boyun eğdiren O’dur; gemiler onda O’nun emriyle yürüsün diye ve O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.” (12)﴾ Câsiye ﴿“Ve âyetlerindendir: rüzgârları müjdeleyiciler olarak göndermesi; size rahmetinden tattırması için; ve gemiler O’nun emriyle yürüsün diye; ve O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.” (46)﴾ Rûm
	﴿“İki deniz bir olmaz: şu tatlıdır, susuzluğu giderir, içimi kolaydır; şu tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve takındığınız bir süs çıkarırsınız; ve gemileri onda yararak gider görürsün; O’nun **فضله**ünden arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz.”(12)﴾ Fâtır ﴿“Rabbiniz, gemileri denizde sizin için sevk eden O’dur; O’nun **فضله**ünden arayasınız diye. Şüphesiz O, size karşı merhametli olmuştur.”(66)﴾ İsrâ
yeryüzünde	﴿“Namaz kılınınca yeryüzüne yayılın ve Allah’ın **فضل**ünden arayın; ve Allah’ı çokça anın; umulur ki felâh bulursunuz.”(10)﴾ Cuma ﴿“Şüphesiz Rabbin bilir: sen gecenin üçte ikisine yakınını, yarısını ve üçte birini kalkarsın; seninle beraber olanlardan bir taife de (öyle). Allah geceyi ve gündüzü takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildi; böylece size tevbe ile döndü. Öyleyse Kur’an’dan kolay geleni okuyun. Sizden hastalar olacağını bildi; ve başkaları yeryüzünde dolaşır, Allah’ın **فضل**ünden ararlar; ve başkaları Allah yolunda savaşırlar. Öyleyse ondan kolay geleni okuyun; namazı ikame edin; zekâtı verin; ve Allah’a güzel bir borç verin. Kendiniz için hayırdan ne öne gönderirseniz onu Allah katında bulursunuz; o daha hayırlı ve ecirce daha büyüktür. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”(20)﴾ Müzzemmil
ibadet mevsimlerinde	﴿“Namaz kılınınca yeryüzüne yayılın ve Allah’ın **فضل**ünden arayın; ve Allah’ı çokça anın; umulur ki felâh bulursunuz.”(10)﴾ Cuma ﴿“Rabbinizden bir **فضلا** aramanızda üzerinize bir günah yoktur. Arafat’tan akın ettiğinizde Meş’ar-i Haram yanında Allah’ı anın; ve sizi hidayet ettiği gibi O’nu anın; siz bundan önce elbette sapıklardan idiniz.”(198)﴾ Bakara

Allah, **فضله**ünden verir
 ﴿“Onlardan kimi Allah’a ahdetti: ‘Eğer bize **فضله**ünden verirse elbette sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız.’ ” (75)﴾ Tevbe ﴿“Onlara **فضله**ünden verince onunla cimrilik ettiler ve yüz çevirdiler; onlar yüz çevirenlerdir.” (76)﴾ Tevbe
	﴿“Allah’ın kendilerine **فضله**ünden verdiği şeyde cimrilik edenler, onu kendileri için hayır sanmasınlar; bilakis o, kendileri için şerdir. Cimrilik ettikleri şey, kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.”(180)﴾ Âl-i İmrân ﴿“Onlar cimrilik ederler ve insanlara cimriliği emrederler ve Allah’ın kendilerine **فضله**ünden verdiğini gizlerler; ve kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.”(37)﴾ Nisâ
	﴿“Allah’ın kendilerine **فضله**ünden verdiğiyle sevinçli olarak; ve arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlara müjde verirler: ‘Onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmayacaklardır.’ ”(170)﴾ Âl-i İmrân ﴿“Yoksa Allah’ın insanlara **فضله**ünden verdiği şeye mi haset ederler? Biz, İbrahim âline kitabı ve hikmeti verdik; ve onlara büyük bir mülk verdik.”(54)﴾ Nisâ
	﴿“Allah’ın, bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyi temenni etmeyin. Erkekler için kazandıklarından bir nasip vardır; kadınlar için de kazandıklarından bir nasip vardır. Allah’tan, O’nun **فضله**ünden isteyin. Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir.”(32)﴾ Nisâ ﴿“Eğer onlar, Allah’ın ve Resulünün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve ‘Bize Allah yeter; Allah bize **فضله**ünden ve Resulü de (verecek); şüphesiz biz Allah’a rağbet edenleriz’ deselerdi (ne olurdu).”(59)﴾ Tevbe
	﴿“Eğer size Allah’tan bir **فضل** isabet ederse elbette derler ki: ‘Sanki sizinle onun arasında bir sevgi yokmuş gibi: keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir kurtuluşla kurtulsaydım.’ ” (73)﴾ Nisâ
	﴿“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa onu O’ndan başka giderecek yoktur; ve eğer sana bir hayır dilerse O’nun **فضله**ünü geri çevirecek yoktur; onu kullarından dilediğine isabet ettirir; ve O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”(107)﴾ Yûnus

Süleyman üzerindeki Allah’ın **فضل**ü	﴿“Kitaptan bir ilmi olan dedi: ‘Gözün sana dönmeden önce onu sana getiririm.’ Onu yanında yerleşmiş görünce dedi: ‘Bu, Rabbimin **فضل**ündendir; beni denemek için: şükür mü edeceğim yoksa küfür mü edeceğim? Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim küfrederse, şüphesiz Rabbim ganiyy, kerimdir.’ ”(40)﴾ Neml ﴿“Süleyman, Davud’a varis oldu ve dedi: ‘Ey insanlar! Bize kuşların mantığı öğretildi ve bize her şeyden verildi. Şüphesiz bu, elbette apaçık **الفضل**dür.’ ” (16)﴾ Neml
Davud üzerine	﴿“Andolsun Davud’a bizden bir **فضلا** verdik: ‘Ey dağlar! Onunla beraber tesbih edin; ve kuşlar da (edin).’ Ve ona demiri yumuşattık.”(10)﴾ Sebe’

Allah, **فضله**ünden zengin kılar
 ﴿“Ey iman edenler! Müşrikler ancak pistir; bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi **فضله**ünden zengin kılacaktır. Şüphesiz Allah, bilendir, hikmet sahibidir.”(28)﴾ Tevbe ﴿“Nikâh bulamayanlar, Allah onları **فضله**ünden zengin kılıncaya kadar iffetli davransınlar. Sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden yazışma (mükâtebe) isteyenler, eğer onlarda bir hayır bilirseniz onlarla yazışın; ve Allah’ın size verdiği maldan onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatini arayasınız diye, eğer iffetli kalmak isterlerse, cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”(33)﴾ Nûr

﴿Ve içinizden **الأيامى** olanları ve **عبادكم**’dan ve **إمائكم**’dan **الصالحين** olanları evlendirin; eğer fakir olurlarsa Allah onları **فضله**’inden zengin kılar; Allah **واسع**’tır, **عليم**’dir(32)﴾ **النور**
 	﴿Allah’a yemin ederler: söylemedik; hâlbuki **كلمة الكفر**’ü söylediler ve İslâmlarından sonra küfre girdiler; erişemedikleri şeye yeltendiler; Allah’ın ve Resûlü’nün onları **فضله**’inden zengin kılmış olmasından başka bir şeyden ötürü öç almadılar; eğer tevbe ederlerse onlar için hayırlı olur; eğer yüz çevirirlerse Allah onları dünyada ve âhirette elem verici bir azapla azaplandırır; yeryüzünde onlar için ne bir **ولي** vardır ne de bir **نصير**(74)﴾ **التوبة**
**فضل الله**’ın hak din ve Kur’ân’a hidayette oluşu
 ﴿Kitap ehli bilsin diye: Allah’ın **فضل الله**’ından hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini; ve **الفضل**’ün Allah’ın elinde olduğunu, onu dilediğine verdiğini; Allah **ذو الفضل العظيم**’dir (29)﴾ **الحديد** ﴿Kendileriyle nefislerini sattıkları şey ne kötüdür: Allah’ın indirdiğine küfretmeleri; Allah’ın **فضله**’inden kullarından dilediği kimse üzerine indirmesini kıskançlıkla istemeleri; böylece gazap üstüne gazapla döndüler; kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır(90)﴾ **البقرة**
 	﴿Kitap ehlinden kâfir olanlar da müşrikler de, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler; Allah rahmetiyle dilediğini tahsis eder; Allah **ذو الفضل العظيم**’dir (105)﴾ **البقرة** ﴿Rahmetiyle dilediğini tahsis eder; Allah **ذو الفضل العظيم**’dir(74)﴾ **آل عمران**
 	﴿Yoksa insanları, Allah’ın onlara **فضله**’inden verdiği şey üzerine mi kıskanıyorlar? Nitekim İbrâhim âline kitabı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir mülk verdik(54)﴾ **النساء**
 	﴿Sonra kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık; onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi orta yolludur, kimi de Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçendir; işte bu, **الفضل الكبير**’dür (32)﴾ **فاطر**
 	﴿Böylece Allah’tan bir nimet ve **فضل** ile döndüler; onlara bir kötülük dokunmadı; Allah’ın rızasına uydular; Allah **ذو فضل عظيم**’dir (174)﴾ **آل عمران** ﴿Ve bilin ki içinizde Allah’ın Resûlü vardır; işin çoğunda size itaat etseydi elbette sıkıntıya düşerdiniz; fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; size küfrü, fıskı ve isyanı çirkin gösterdi; işte onlar, doğru yolda olanlardır(7) Allah’tan bir **فضلا** ve bir nimet olarak; Allah **عليم**’dir, **حكيم**’dir (8)﴾ **الحجرات**
 	﴿Ve babalarımın milleti olan İbrâhim, İshâk ve Ya‘kûb’un milletine uydum; Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamız bize yaraşmaz; bu, Allah’ın bize ve insanlara **فضل الله**’ındandır; fakat insanların çoğu şükretmezler (38)﴾ **يوسف**
 	﴿Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah yakında bir kavim getirir: onları sever, onlar da O’nu sever; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler; Allah yolunda cihad ederler ve kınayanın kınamasından korkmazlar; bu, Allah’ın **فضل الله**’ıdır, onu dilediğine verir; Allah **واسع**’tır, **عليم**’dir(54)﴾ **المائدة**
 	﴿Kitap ehli bilsin diye: Allah’ın **فضل الله**’ından hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini; ve **الفضل**’ün Allah’ın elinde olduğunu, onu dilediğine verdiğini; Allah **ذو الفضل العظيم**’dir(29)﴾ **الحديد** ﴿Kendi dininize uyan kimseden başkasına inanmayın; de ki: Hidayet, Allah’ın hidayetidir; size verilene benzeri bir şeyin birine verilmesi yahut Rabbinizin katında sizinle tartışmaları için; de ki: **الفضل** Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir; Allah **واسع**’tır, **عليم**’dir(73) ؤ﴾ **آل عمران**
 	﴿Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın; kim şeytanın adımlarına uyarsa, şüphesiz o, çirkinliği ve münkeri emreder; eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbir kimse ebediyen temizlenmezdi; fakat Allah dilediğini temizler; Allah **سميع**’dir, **عليم**’dir(21)﴾ **النور** ﴿Onlara güvenlikten veya korkudan bir iş geldiğinde onu yaydılar; eğer onu Resûl’e ve onlardan olan emir sahiplerine döndürselerdi, onlardan onu istinbat edenler elbette onu bilirdi; eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı, az bir kısmınız hariç şeytana uyardınız (83)﴾ **النساء**
 	﴿Eğer Allah’ın senin üzerindeki **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir taife seni saptırmaya yeltenmişti; onlar ancak kendilerini saptırırlar; sana hiçbir şeyle zarar veremezler; Allah sana kitabı ve hikmeti indirdi ve sana bilmediğin şeyi öğretti; Allah’ın senin üzerindeki **فضل الله**’ı büyük oldu (113)﴾ **النساء** ﴿Ancak Rabbin’den bir rahmet; şüphesiz O’nun **فضله**’i senin üzerinde büyük oldu (87)﴾ **الإسراء**
 	﴿Sonra bunun ardından yüz çevirdiniz; eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı, elbette ziyan edenlerden olurdunuz(64)﴾ **البقرة**
 	﴿Eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti dünyada ve âhirette olmasaydı, içine daldığınız şeyde size büyük bir azap dokunurdu (14)﴾ **النور**
 	﴿Eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı; ve şüphesiz Allah **تواب**’dır, **حكيم**’dir (10)﴾ **النور** ﴿Eğer üzerinizde Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmeti olmasaydı; ve şüphesiz Allah **رءوف**’tur, **رحيم**’dir (20)﴾ **النور**
Yeryüzünün fesada rağmen kalışında **فضل الله**
 ﴿Onları Allah’ın izniyle bozguna uğrattılar; Dâvûd Câlût’u öldürdü; Allah ona mülkü ve hikmeti verdi ve ona dilediğinden öğretti; eğer Allah’ın insanları birbirleriyle defetmesi olmasaydı, yeryüzü bozulurdu; fakat Allah âlemler üzerine **ذو فضل**’dür (251)﴾ **البقرة** ﴿Andolsun Allah size vaadini doğruladı: O’nun izniyle onları biçiyordunuz; nihayet gevşediniz, işte çekiştiniz ve size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra isyan ettiniz; sizden kimi dünyayı ister, sizden kimi âhireti ister; sonra sizi denemek için onları sizden çevirdi; andolsun sizi affetti; Allah müminler üzerine **ذو فضل**’dür (152)﴾ **آل عمران**
Âhirete ceza ve hesabı ertelemede **فضل الله**
 ﴿Allah’a karşı yalanı uyduranlar kıyamet gününü ne sandılar? Şüphesiz Allah insanlar üzerine **ذو فضل**’dür; fakat onların çoğu şükretmez (60)﴾ **يونس** ﴿Ve derler: Eğer doğru iseniz bu vaat ne zaman?(71) De ki: Belki acele ettiğiniz şeyin bir kısmı size yaklaştı(72) Ve şüphesiz Rabbin insanlar üzerine **ذو فضل**’dür; fakat onların çoğu şükretmez (73)﴾ **النمل**
2 - Âhiret sevabı  :
Allah’tan bir **فضلا** ve bir rıza isterler
 ﴿Yurtlarından ve mallarından çıkarılmış muhacir fakirler içindir; Allah’tan bir **فضلا** ve bir rıza isterler; Allah’a ve Resûlü’ne yardım ederler; işte onlar, doğru olanlardır(8)﴾ **الحشر** ﴿Böylece Allah’tan bir nimet ve **فضل** ile döndüler; onlara bir kötülük dokunmadı; Allah’ın rızasına uydular; Allah **ذو فضل عظيم**’dir (174)﴾ **آل عمران**
 	﴿Muhammed Allah’ın Resûlüdür; onunla beraber olanlar kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler; onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah’tan bir **فضلا** ve bir rıza isterler; yüzlerindeki nişan, secdenin eserindendir; bu, onların Tevrat’taki misalidir; İncil’deki misalleri de: filizini çıkaran bir ekin gibidir; onu kuvvetlendirdi, kalınlaştı, sapları üzerinde doğruldu; ekincileri hayran bırakır; onlarla kâfirleri öfkelendirmek için; Allah onlardan iman edenlere ve salih ameller işleyenlere bir mağfiret ve büyük bir ecir vaat etti(29)﴾ **الفتح** ﴿Ey iman edenler! Allah’ın şeâirini, haram ayı, kurbanlığı, gerdanlıkları ve Rablerinden bir **فضلا** ve bir rıza isteyerek Beyt-i Harâm’a gelenleri helâl saymayın; ihramdan çıktığınızda avlanın; sizi Mescid-i Harâm’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz sakın sizi saldırmaya sevk etmesin; iyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın; Allah’tan sakının; şüphesiz Allah cezası şiddetli olandır(2)﴾ **المائدة**
O’ndan bir rahmet ve **فضل**	﴿Allah’a iman eden ve O’na sarılanlara gelince: onları kendisinden bir rahmete ve **فضل**e sokacaktır; onları kendisine dosdoğru bir yola hidayet edecektir(175)﴾ **النساء** ﴿De ki: Allah’ın **فضل الله**’ı ve rahmetiyle; işte bununla sevinsinler; o, topladıklarından daha hayırlıdır(58)﴾ **يونس**
 	﴿Sonra kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık; onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi orta yolludur, kimi de Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçendir; işte bu, **الفضل الكبير**’dür (32)﴾ **فاطر** ﴿Zalimleri kazandıkları şeyden ürperir görürsün; o, onların başına gelecektir; iman edenler ve salih ameller işleyenler cennetlerin bahçelerindedir; Rablerinin katında diledikleri onlarındır; işte bu, **الفضل الكبير**’dür(22)﴾ **الشورى**
 	﴿Müminleri müjdele: şüphesiz onlar için Allah’tan büyük bir **فضلا** vardır (47)﴾ **الأحزاب** ﴿Zalimleri kazandıkları şeyden ürperir görürsün; o, onların başına gelecektir; iman edenler ve salih ameller işleyenler cennetlerin bahçelerindedir; Rablerinin katında diledikleri onlarındır; işte bu, **الفضل الكبير**’dür(22)﴾ **الشورى**

﴿Ve kim Allah’a ve Resûl’e itaat ederse, işte onlar, Allah’ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdir: peygamberlerden, sıddîklardan, şehitlerden ve sâlihlerden; ve işte onlar ne güzel refîktir (69). Bu, Allah’tan olan **الفضل**dür; ve Allah olarak bilici olmak yeter (70).﴾ النساء
 	﴿Ve iman edenler ve sâlih ameller işleyenler icabet eder; ve onlara **فضله**nden artırır; kâfirler ise, onlar için şiddetli bir azap vardır (26).﴾ الشورى
 	﴿İman edenleri ve sâlih ameller işleyenleri **فضله**nden mükâfatlandırması için; şüphesiz O, kâfirleri sevmez (45).﴾ الروم ﴿Allah’ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması ve onlara **فضله**nden artırması için; ve Allah dilediğine hesapsız rızık verir (38).﴾ النور
 	﴿Onlara ecirlerini tastamam vermesi ve onlara **فضله**nden artırması için; şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok şükredicidir (30).﴾ فاطر ﴿Artık iman edenler ve sâlih ameller işleyenler: ecirlerini onlara tastamam verir ve onlara **فضله**nden artırır; ama yüz çevirenler ve büyüklük taslayanlar: onları elem verici bir azapla azaplandırır; ve Allah’tan başka kendileri için ne bir veli ne de bir yardımcı bulurlar (173).﴾ النساء
 	﴿Bizi, **فضله**nden ikamet yurduna yerleştiren; orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bitkinlik dokunur (35).﴾ فاطر ﴿Şeytan size fakirliği vaat eder ve size çirkinliği emreder; Allah ise size, kendisinden bir mağfiret ve **فضلا** vaat eder; ve Allah vâsidir, bilicidir (268).﴾ البقرة ﴿Orada ölümü tatmazlar; ancak ilk ölüm (müstesna); ve onları cehîmin azabından korudu (56); Rabbin’den bir **فضلا** olarak; işte bu, büyük kurtuluştur (57).﴾ الدخان
بنعمة من الله وفضل	﴿Allah’tan bir nimet ve **فضل** ile müjdelenirler; ve Allah, müminlerin ecrini zayi etmez (171).﴾ آل عمران ﴿Allah’tan bir nimet ve **فضل** ile geri döndüler; onlara bir kötülük dokunmadı; ve Allah’ın rızasına tâbi oldular; ve Allah, büyük **فضل** sahibidir (174).﴾ آل عمران
 	﴿Allah’tan bir nimet ve **فضل** ile geri döndüler; onlara bir kötülük dokunmadı; ve Allah’ın rızasına tâbi oldular; ve Allah, büyük **فضل** sahibidir (174).﴾ آل عمران ﴿Ey iman edenler! Eğer Allah’tan sakınırsanız, sizin için bir furkân kılar; ve sizden kötülüklerinizi örter; ve sizi bağışlar; ve Allah, büyük **الفضل** sahibidir (29).﴾ الأنفال
 	﴿Rabbinizden bir mağfirete ve eni gök ve yerin eni gibi olan bir cennete koşuşun; Allah’a ve resullerine iman edenler için hazırlanmıştır; işte bu, Allah’ın **فضل**üdür; onu dilediğine verir; ve Allah, büyük **الفضل** sahibidir (21).﴾ الحديد ﴿İşte bu, Allah’ın **فضل**üdür; onu dilediğine verir; ve Allah, büyük **الفضل** sahibidir (4).﴾ الجمعة
فضل الناس على بعضهم بعضاَ
 ﴿Sizden **الفضل** ve genişlik sahipleri, yakınlara, miskinlere ve Allah yolunda hicret edenlere vermekten yemin edip geri durmasınlar; affetsinler ve hoş görsünler; Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (22).﴾ النور ﴿Ve Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki sizi belirlenmiş bir ecele kadar güzel bir faydalandırma ile faydalandırsın; ve her **فضل** sahibine **فضله**ni versin; eğer yüz çevirirseniz, ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkarım (3).﴾ هود
 	﴿Ve eğer onlara dokunmadan önce onları boşarsanız, hâlbuki onlar için bir farîza takdir etmişseniz, takdir ettiğinizin yarısı (vardır); ancak onların affetmesi yahut nikâh düğümü elinde olanın affetmesi müstesna; ve affetmeniz takvaya daha yakındır; ve aranızdaki **الفضل**ü unutmayın; şüphesiz Allah, yaptıklarınızı görendir (237).﴾ البقرة
 	﴿Ve onların öncekileri sonrakilerine dedi ki: “Artık sizin için bizim üzerimizde bir **فضل** yoktur; öyleyse kazandıklarınız sebebiyle azabı tadın” (39).﴾ الأعراف ﴿Bunun üzerine kavminden küfreden ileri gelenler dedi ki: “Seni ancak bizim gibi bir beşer görüyoruz; ve sana tâbi olanları da ancak bizim en aşağılarımız, ilk görüşte (tâbi olmuş) görüyoruz; ve sizin için bizim üzerimizde bir **فضل** görmüyoruz; bilakis sizi yalancılar sanıyoruz” (27).﴾ هود
فَضَّل
نبات على نبات﴿Ve yerde bitişik parçalar vardır; ve üzüm bağları, ekin ve hurma ağaçları: ikiz gövdeli ve ikiz gövdeli olmayan; tek bir su ile sulanır; ve yemede onların bir kısmını bir kısmına **نفضل** ederiz; şüphesiz bunda akleden bir kavim için elbette âyetler vardır (4).﴾ الرعد
خلق على خلق	﴿Andolsun, Âdemoğullarını keremli kıldık; ve onları karada ve denizde taşıdık; ve onları temiz şeylerden rızıklandırdık; ve onları, yarattıklarımızın birçoğu üzerine **فضلناهم**; bir **تفضيلا** ile (70).﴾ الإسراء
الرجال على النساء	﴿Erkekler, kadınlar üzerine kavvâmdırlar; Allah’ın onların bir kısmını bir kısmı üzerine **فضل** kılması sebebiyle ve mallarından infak etmeleri sebebiyle; artık sâliha kadınlar, itaatkârdırlar, Allah’ın koruması sebebiyle gaybı koruyucudurlar; ve nüşûzlarından korktuğunuz kadınlar: onlara öğüt verin, yataklarda onları terk edin ve onları dövün; eğer size itaat ederlerse, artık onların aleyhine bir yol aramayın; şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür (34).﴾ النساء
بعضكم على بعض بالرزق	﴿Allah’ın onunla sizin bir kısmınızı bir kısmınız üzerine **فضل** kıldığı şeyi temenni etmeyin; erkekler için kazandıklarından bir nasip vardır, kadınlar için de kazandıklarından bir nasip vardır; ve Allah’tan **فضله**ni isteyin; şüphesiz Allah, her şeyi bilicidir (32).﴾ النساء ﴿Ve Allah, rızıkta sizin bir kısmınızı bir kısmınız üzerine **فضل** kıldı; artık **فضلوا** kılınanlar, rızıklarını sağ ellerinin malik olduklarına geri çevirici değildirler ki onda eşit olsunlar; öyleyse Allah’ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? (71).﴾ النحل
بعضهم على بعض بالنبوة والمكانة	﴿Bak, onların bir kısmını bir kısmı üzerine nasıl **فضلنا** ettik; ve elbette âhiret, dereceler bakımından daha büyüktür ve **تفضيلا** bakımından daha büyüktür (21).﴾ الإسراء ﴿Ve andolsun, Dâvûd’a ve Süleyman’a bir ilim verdik; ve ikisi dedi ki: “Hamd, Allah’a mahsustur; O ki bizi, mümin kullarının birçoğu üzerine **فضلنا** etti” (15).﴾ النمل
بعض النبيين على بعض	﴿İşte o resuller: onların bir kısmını bir kısmı üzerine **فضلنا** ettik; onlardan Allah’ın konuştuğu vardır; ve onların bir kısmını derecelerle yükseltti; ve Meryem oğlu Îsâ’ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu’l-Kudüs ile destekledik; ve eğer Allah dileseydi, onlardan sonrakiler, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirleriyle savaşmazlardı; fakat ihtilafa düştüler; onlardan iman eden de vardır, onlardan kâfir olan da vardır; ve eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar (253).﴾ البقرة ﴿Ve Rabbin, göklerde ve yerde olanı daha iyi bilendir; ve andolsun, peygamberlerin bir kısmını bir kısmı üzerine **فضلنا** ettik; ve Dâvûd’a bir Zebûr verdik (55).﴾ الإسراء
 	﴿Ve İsmâîl’i, Elyesa‘ı, Yûnus’u ve Lût’u; ve her birini âlemler üzerine **فضلنا** ettik (86).﴾ الأنعام
بعض شعوب الأرض على بعضها في نفس الحقبة	﴿Ey İsrâîloğulları! Size nimet verdiğim nimetimi hatırlayın; ve sizi âlemler üzerine **فضلتكم** ettiğimi (47).﴾ البقرة ﴿Ey İsrâîloğulları! Size nimet verdiğim nimetimi hatırlayın; ve sizi âlemler üzerine **فضلتكم** ettiğimi (122).﴾ البقرة
 	﴿Ve andolsun, İsrâîloğullarına kitabı, hükmü ve nübüvveti verdik; ve onları temiz şeylerden rızıklandırdık; ve onları âlemler üzerine **فضلناهم** ettik (16).﴾ الجاثية ﴿Dedi ki: “Allah’tan başkasını mı size ilâh olarak arayayım; hâlbuki O, sizi âlemler üzerine **فضلكم** etti” (140).﴾ الأعراف
المجاهدين على القاعدين	﴿Müminlerden oturanlar—zarar sahipleri olmayanlar—ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler eşit olmaz; Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri, oturanlar üzerine bir derece ile **فضل** kıldı; ve her birine Allah güzeli vaat etti; ve Allah, cihad edenleri oturanlar üzerine büyük bir ecir ile **فضل** kıldı (95).﴾ النساء
يَتَفَضَّل
 ﴿Bunun üzerine kavminden küfreden ileri gelenler dedi ki: “Bu, ancak sizin gibi bir beşerdir; sizin üzerinize **يتفضل** etmek istiyor; ve eğer Allah dileseydi elbette melekler indirirdi; biz bunu önceki atalarımızda işitmedik” (24).﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [فضل] ف ض ل: **الفَضْلُ** ve **الفَضيلةُ**, eksiklik ve ayıbın zıddıdır; ve **الإفْضَالُ**, ihsandır; ve bir erkek **مِِفْضَاللٌ**, bir kadın da kavmi üzerine **مِفْضالَةٌ** (olur), eğer **فضل** sahibi, cömert ise; ve ona **أفْضَلَ** etti ve **تَفَضَّلَ**, anlamca (böyledir); ve **المُتَفَضِّلُ**, akranları üzerine **الفضل** iddia eden kimsedir; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Sizin üzerinize **يتفضل** etmek istiyor”﴾; ve onu başkasına **فَضَّلَهُ** etti, bir **تَفضِيلا** ile; yani ona bununla hükmetti yahut onu öyle kıldı; ve onunla **فَاضَلَهُ** da yaptı, derken o ona **فَفَضَلَهُ**; **نصر** bâbından; yani onu **الفضل** ile yendi; ve **الفَضْلةُ** ve **الفُضَالةُ**, şeyden artıp kalan şeydir; ve ondan bir şey **فَضَلَ** etti; **نصر** bâbından; ve onda ikinci bir dil vardır: **فهم** bâbından; ve onda, ikisinden mürekkep üçüncü bir dil vardır: **فَضِل** (kesre ile), **يفضل** (damme ile); ve o şâzdır, onun için bir benzeri yoktur.
الراغب
فضل
- **الفضل**: iktisat (ölçülülük) üzere olandan artıştır; ve bu iki kısımdır: övülen: ilmin ve hilm’in **فضل**ü gibi; ve yerilen: olması gerekenin üzerinde öfkenin **فضل**ü gibi. Ve **الفضل**, övülende daha çok kullanımdadır; ve **الفضول**, yerilende; ve **الفضل**, iki şeyden birinin diğerine artışı için kullanıldığında, üç kısım üzeredir:
**فضل**: cins bakımından; hayvan cinsinin bitki cinsi üzerine **فضل**ü gibi.

Ve **فضل** tür bakımından (olan), insanın diğer hayvanlara üstünlüğü gibi; ve bu tarz üzere O’nun sözü: **ولقد كرمنا بني آدم** [الإسراء/70], **تفضيلا** sözüne kadar (âyet: **ولقد كرمنا بني آدم وحملناهم في البر والبحر ورزقناهم من الطيبات، وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا**; Sûre **الإسراء**: âyet 70).

Ve **فضل** zât bakımından (olan), bir adamın bir başkasına üstünlüğü gibi. Şu hâlde ilk ikisi cevherîdir; eksik olan için, onlarda eksikliğini gidermeye ve **فضل**i elde etmeye bir yol yoktur; at ile eşek gibi, insana tahsis edilmiş olan fazileti kazanmaları mümkün değildir. Üçüncü **فضل** ise arazî olabilir; böylece onu kazanmaya yol bulunur. Bu türdendir, O’nun sözü: **والله فضل بعضكم على بعض في الرزق** [النحل/71], **لتبتغوا فضلا من ربكم** [الإسراء/12] içinde zikredilen **تفضيل**; yani: mal ve kazanılan şey. Ve O’nun sözü: **الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض** [النساء/34]; çünkü o, erkeğe, kendisine ait zâtî faziletten ve kendisine verilmiş olan imkân, mal, mevki ve güçten tahsis edilen şey sebebiyle (olduğunu) ifade eder. Ve dedi: **ولقد فضلنا بعض النبيين على بعض** [الإسراء/ 55], **فضل الله المجاهدين على القاعدين** [النساء/95]. Ve veren kimseye (vermesi) lâzım gelmeyen her عطية için ona **فضل** denir. Şu söz gibi: **واسألوا الله من فضله** [النساء/ 32], **ذلك فضل الله** [المائدة/54], **ذو الفضل العظيم** [آل عمران/74]. Ve bu üzere O’nun sözü: **قل بفضل الله** [يونس/58], **ولولا فضل الله** [النساء/83].

**ملخص اللسان**:
1. **فَضَل يَفْضُل**: **الفَضْل** ve **الفَضِيلة**; ve **فَضِل يَفْضَل**: **معروف**; **النَّقْص** ve **النَّقِيصة**’nin zıddı.
2. Ve **الفَضِيلة** ve **الفُضَالة**: şeyden artıp kalan. Hadiste: **فَضْلُ الإِزار في النار**; o, kibirlenme ve büyüklük taslama mânâsı üzere insanın izârından yerde sürüklediği şeydir.
3. Ve **فُضُول الغنائم**: taksim olunduğu vakit ondan artıp kalan.
4. Ve **فَضَلات الماء**: kalıntıları. Araplar, kırbada kalan su artığına **فَضْلة** derler; kapta kalan içecek artığına da **فَضْلة** (derler).
5. Ve **الفَضْل** ve **الفَضْلة**: şeyden kalan bakiye. **أَفْضَل** falan, yemekten ve başkasından; ondan bir şey bıraktığı zaman.
6. Ve **فَضَّله**: onu üstün kıldı. Kavim arasında **التَّفاضُل**: onların bazısının bazısından daha üstün olması.
7. Ve **رجل فاضِل**: **فَضْل** sahibi.
8. Ve **رجل مَفْضول**: başkası onu üstün kılmış (olan).
9. Ve **تَفَضَّل عليه**: üstünlük tasladı. Aziz tenzilde: **يريد أَن يتفضَّل عليكم**; mânâsı: ölçü ve mertebede sizin üzerinizde **الفَضْل**in kendisine ait olmasını ister; **التفضُّل**den değildir ki o, **الإِفْضال** ve **التطوُّل** mânâsınadır.
10. Ve **رجل مِفْضال**: **الفَضْل** ve hayır ve **معروف**u çok olan.

**لسان العرب**

● - فضل: **الفَضْل** ve **الفَضِيلة** bilinen(şey)dir: **النَّقْص** ve **النَّقِيصة**’nin zıddı; çoğulu **فُضُول**; ve Ebû Züeyb’in beyti rivayet edilmiştir:
وَشِيكُ الفُضُول بعيد الغُفُول
Şöyle rivayet edilmiştir: وَشِيك الفُضُول، مكان الفُصُول، ve **فصل** maddesinin tercümesinde, ihmal edilmiş **الصاد** ile, daha önce geçti. Ve **فَضَل** **يَفْضُل**
(* “وقد فضل يفضل” sözü: kâmusun ibaresidir: وقد فضل كنصر وعلم، ama **فضل**’in **كعلم** olarak **يفضل**’i **كينصر** şeklinde olması ikisinden mürekkeptir) ve o, **فاضِل**’dir. Ve **فَضَّال** ve **مُفَضَّل** (olan) adam: **الفَضْل**’ü çok olan. Ve **الفَضِيلة**: **الفَضْل** içinde yüksek derece; ve **الفاضِلة** bunun ismidir. Ve **الفِضَال** ve **التَّفاضُل**: **الفَضْل**’de **التَّمازِي**’dir. Ve **فَضَّله**: onu **مَزَّاه**. Ve kavim arasında **التَّفاضُل**: onların bazısının bazısından daha **أَفضَل** olmasıdır. Ve **فاضِل** adam: **فَضْل** sahibi. Ve **مَفْضول** adam: başkası onu **فَضَله** (üstün kılmış)tır. Ve denir: **فَضَل** falan, başkasına karşı, eğer **الفَضْل** ile onlara galip gelirse. Ve Yüce’nin sözü: وفَضَّلناهم على كثير ممن خلقنا تَفْضِيلاً, denildi: onun te’vili, Allah’ın onları ayırt etme ile **فضَّل** kılmasıdır; ve dedi: على كثير ممن خلقنا, ve “على كل” demedi; çünkü Allah Teâlâ melekleri **فَضَّل** kıldı; şöyle dedi: ولا الملائكة المقرَّبون; fakat Âdemoğlu, akletmeyen sair hayvan üzerine **مُفَضَّل**’dir; ve tefsirde denildi: Âdemoğlunun **فَضِيلة**’si, onun dik yürümüş olmasıdır; ve **الدَّواب** ve develer ve eşekler ve benzerleri eğik yürür; Âdemoğlu yemeği iki eliyle alır, sair hayvan onu ağzıyla alır. Ve **فاضَلَني** de ben onu **فَضَلْته**; onu **أَفْضُلُه** **فَضْلاً**: **الفَضْل** ile ona galip geldim ve ondan daha **أَفضَل** oldum. Ve ona karşı **تَفَضَّل** etti: **تَمَزَّى**. Ve aziz tenzilde: يريد أَن يتفضَّل عليكم; manası: **القَدْر** ve menzilede sizin üzerinizde **الفَضْل**’ün kendisine ait olmasını ister; ve bu, **الإِفْضال** ve **التطوُّل** manasındaki **التفضُّل**’den değildir. Cevherî: **المتفضِّل** o kimsedir ki akranları üzerine **الفَضْل** iddia eder; ve ondandır Yüce’nin sözü: يريد أَن يتفضَّل عليكم. Ve onu başkasına karşı **تَفْضِيلاً** ile **فَضَّلته**: eğer buna onun lehine hükmettiysen yahut onu öyle kıldıysan. Ve ona **أَفْضَل** etti: arttırdı; Zû’l-İsba‘ dedi:
لاه ابنُ عَمِّك، لا أَفْضَلْتَ في حَسَب
عَنِّي، ولا انتَ دَيّاني فتَخْزُوني
Burada **الدَّيَّان**: işini üstlenen ve seni idare eden kimsedir; ve “فتخزُوَني”yi murad etti, kafiye için sükûn verdi; çünkü kasidenin tamamı **مُرْدَفة**’dir. Ve Evs b. Hacer bir yayı vasfederek dedi:
كَتومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دون مِلْئِها،
ولا عَجْسُها عن مَوضِع الكَفِّ أَفْضَلا
Ve **الفَواضِل**: güzel iyiliklerdir. Ve adamın falana karşı **أَفْضَل** etmesi ve **تفَضَّل** etmesi, şu manadadır: eğer ona kendi fazlından ulaştırdı ve ona iyilik ettiyse. Ve **الإِفْضال**: iyilik etmektir. Ve İbn Ebî’z-Zinâd hadîsinde: إِذا عَزَب المالُ قلَّت فَواضِلُه yani: eğer **الضَّيْعة** uzaklaştıysa, sahibine ondan olan **الرِّفْق** azaldı; ve develer de böyledir: eğer **عَزبت** olursa, sahibinin onların sütünden faydalanması az olur; şair dedi:
سأَبْغِيكَ مالاً بالمدينة، إِنَّني
أَرَى عازِب الأَموال قلَّتْ فواضِله
Ve **التَّفَضُّل**: başkası üzerine **التَّطوُّل**’dür. Ve ona karşı **تفضَّلْت** ve **أَفْضَلْتُ**: **تطوَّلت**. Ve **مِفْضال** adam: **الفَضْل** ve hayır ve marufça çok olan. Ve kavmi üzerine **مِفْضالة** kadın: eğer **فَضْل** sahibi, cömert ise. Ve denir: **فَضَلَ** falan falana karşı, eğer ona galip geldiyse. Ve **فَضَلْت** adamı: ona galip geldim; ve şu beyit okunmuştur:
شِمَالُك تَفْضُل الأَيْمان، إِلاَّ
يمينَ أَبيك، نائلُها الغَزِيرُ
Ve Yüce’nin sözü: ويُؤْتِ كلَّ ذي فَضْل فَضْلَه; Zeccâc dedi: manası, dininde **فَضْل** sahibi olan kimseyi Allah sevapta **فضَّله** kılar ve dünyada menzilede onu din ile **فضَّله** kılar; nitekim Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabını **فضَّل** kıldığı gibi.

Ve **الفَضْل** ve **الفَضْلة**: şeyden arta kalan. Ve falan, yemekten ve başkasından **أَفْضَل** etti: eğer ondan bir şey bıraktıysa. İbnü’s-Sikkît: **فَضِل** şey **يَفْضَل** ve **فَضَل** **يَفْضُل**; dedi: ve Ebû Ubeyde dedi: ondan az bir şey **فَضِل**; fakat “**يَفْضُل**” dediklerinde **الضاد**’ı dammelediler de onu asla döndürdüler; ve kelamda sağlamdan bunun benzeri bir harf yoktur; dedi: ve bazı nahivciler, “**حَضِرَ** kadıya bir kadın” denir, sonra “**تَحْضُر**” derler, diye zannetmiştir. Cevherî: **أَفْضَلْت** ondan şeyi ve **اسْتَفْضَلْته** aynı manadadır; ve Sa‘leb’in Hâris b. Va‘le için okuduğu sözü:
فلمَّا أَبَى أَرْسَلْت فَضْلة ثوبِه
إِليه، فلم يَرْجِع بحِلْم ولا عَزْم
Manası: onu ayıplamaktan vazgeçtim ve onu bıraktım; sanki o sırada elbisesinin **فَضْلة**’sini tutuyordu; kabul etmeyi reddedince, elbisesinin **فضلة**’sini ona saldı; onu kendi hâline bıraktı. Ve **أَفْضَل** etti: **فَضْلَة** (bıraktı); dedi:
كِلا قادِمَيْها تُفْضِل الكَفُّ نِصْفَه،
كَجِيدِ الحُبارَى رِيشُهُ قد تَزَلَّعا
Ve **فَضَل** şey **يَفْضُل**: **دخَل** **يدخُل** misali; ve **فَضِل** **يَفْضَل**: **حذِر** **يحذَر** gibi; ve onda üçüncü bir dil vardır, ikisinden mürekkep: **فَضِل** (kesre ile) **يَفْضُل** (damme ile); ve o şâzdır, onun benzeri yoktur. İbn Sîde dedi: o nadirdir; Sîbeveyh onu **كَمِتَّ تَموت** gibi yaptı. Cevherî dedi: Sîbeveyh dedi ki bu, bizim ashabımız katında ancak iki lugat üzere gelir; dedi: ve bunun gibi **نَعِمَ يَنْعُم** ve **مِتَّ تَموت** ve **كِدْت تَكُود**. Lihyânî dedi: **فَضِل يَفْضَل** **حَسِب يَحْسَب** gibi, nadirdir; bunların hepsi mana bakımından böyledir. İbn Berrî, Cevherî’nin “**كِدْت تَكُود**” sözü yanında dedi: bilinen **كِدْت تَكاد**’dır.

Ve **الفَضِيلة** ve **الفُضَالة**: şeyden artan. Ve hadiste: فَضْلُ الإِزار في النار; o, insanın **الخُيَلاء** ve **الكِبْر** manası üzere izarından yere sürüdüğü şeydir. Ve hadiste: إِن لله ملائكةً سَيَّارة فُضْلاً yani: mahlûkatla birlikte tertiplenmiş melekler üzerine bir ziyade; ve **الضاد**’ın sükûnu ve dammesiyle rivayet edilir; bazıları dedi: sükûn daha çok ve daha doğrudur; ve ikisi, **الفَضْلة** ve ziyade manasında masdardır. Ve hadiste: onun, aleyhisselâm, zırhının adı **ذات الفُضُول** idi; ve denildi: **ذو الفُضُول**; onda bulunan bir **فَضْلة** ve genişlik sebebiyle. Ve **فَواضِل** mal: onun menfaatlerinden ve gelirinden sana gelen şey.

Ve **فُضُول** ganimetler: taksim edildiğinde ondan artan. İbn A‘seme dedi:
لك المِرْباعُ منها والصَّفَايا،
وحُكْمُك والنَّشيطَةُ والفُضُول
Ve **فَضَلات** su: kalıntıları. Ve Araplar, kırbada suyun bakiyesine **فَضْلة** derler; ve kapta içeceğin bakiyesine **فَضْلة** derler; ve ondandır Alkame b. Abede’nin sözü:
والفَضْلَتين. Ve hadiste: لا يمنع فَضْل; İbnü’l-Esîr dedi: o, adamın arazisini sulaması, sonra sudan bir bakiyenin kalmasıdır; ona ihtiyaç duymaz; onu satması caiz değildir ve ondan faydalanan birini men etmez; bu, su onun mülkü değilse; yahut suyun mülk edinilmeyeceğini görenin sözüne göre. Ve başka bir rivayette: لا يمنع فَضْل الماء ليمنع به الكَلأ; o, mubah kuyunun faydasıdır; yani hiç kimse ona galip gelip insanları ondan men edemez; ta ki onu bir kapta toplayıp mülk edinsin.

Ve **الفَضْلة**: uyumak için hor kullanılan elbiselerdir; çünkü onlar, giyinip dolaşma elbiselerinden artmıştır. Ve **التفضُّل**: kuşanmadır; ve giyenin elbisesinin uçları arasında omzu üzerinde muhalefet etmesidir.

Ve **فُضُل** elbise ve **فُضُل** adam: tek bir elbisede **متفضِّل** (yani tek elbiseyle yetinen/tek elbiseyle bulunan); İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
    Onu, kaba **فُضُل** bir çoban sürer;
    Eğer otlarsa namaz kılar, yoksa namaz kılmaz
Ve dişisi de böyledir: **فُضُل**; el-A‘şâ dedi:
    Ve bir cevap veren ki, **الصَّنْجَ** onu işitiyor sanırsın,
    İçinde **القَيْنَةُ الفُضُلُ** tekrar edip durduğunda
Ve o, tek elbisede **التفضُّل**den (tek elbiseyle bulunmaktan) **الفِضْلة** bakımından elbette güzeldir; ve falan kimse bunun **الفِضْلة**si bakımından güzeldir. Ve **فُضُل** adam, (فُضُل’un) dammesiyle, **جنُب** gibi ve **مُتَفَضِّل**; ve **فُضُل** kadın, yine **جُنُب** gibi, ve **مُتَفَضِّلة**; ve onun üzerinde **فُضُل** elbise: o da iki ucunu omzu üzerinde birbirine aykırı kılması ve onunla kuşanmasıdır; ve râ‘înin beyitlerini inşâd etti:
    Onu, kaba **فُضُل** bir çoban sürer
el-Asma‘î: tek bir elbisede **فُضُل** kadın. el-Leys: **الفِضَال** tek elbisedir; bir adam için, onu evinde giydiği hâlde onunla **يتفضَّل** (tek elbiseyle bulunur):
    Ve ondan gevşekliğin **فِضال**ını bir sıçrayışla at,
    Beyaz tenli bir (kadın) sıçrayışıyla; bu **التَّفَضُّل** uzadı
Ve o, elbette **الفِضْلة** bakımından güzeldir; Ebû Zeyd’den, **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi; İbn Berî dedi: ve ondan Hüzellî’nin sözü:
    Üzerinde **الخَيْعَل الفُضُل**un, helûkun yürüyüşü gibi yürüyüş
el-Cevherî: kadın evinde **تَفَضَّلَت** (tek elbiseyle bulundu) denir; eğer **كالخَيْعَل** ve benzeri gibi tek bir elbisede ise. Ve Ebû Huzeyfe’nin karısının hadîsinde dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, Ebû Huzeyfe’nin mevlası Sâlim beni **فُضُلاً** görüyor”; yani meslek/iş elbiselerimde **متبذلة** (sade/özensiz hâlde). Denir: kadın **تفضَّلت**; eğer iş elbiselerini giydi yahut tek bir elbisede olduysa; o hâlde o **فُضُل**dür; ve erkek de **فُضُل**dür, yine. Ve Muğîre’nin hadîsinde, **فُضُل** bir kadının sıfatında: “**صَبَأَتْ** sanki o **بُغاثٌ**”; ve denildi ki: muradı, onun **مُختالة** (salınarak yürüyen) olmasıdır; eteğinin ucundan **تُفْضِل** (sarkıtır/uzatır).
Ve **المِفْضَل** ve **المِفْضَلة**, mimin kesresiyle: kadının içinde **تتفضَّل** ettiği (tek elbiseyle bulunduğu) elbisedir.
Ve **الفَضْلة**: şarap için bir isimdir; Ebû Ubeyd onu şarap adları bâbında zikretti; ve Ebû Hanîfe dedi: **الفَضْلة** şaraptan, eskilikten sonra ilişen (kalan) şeydir; İbn Sîde dedi: ancak **فَضْلة** diye adlandırıldı; çünkü onun özü (**صَمِيمها**) kalan ve artan (**فَضَل**) şeydir; Ebû Züeyb dedi:
    Artık **فَضْلة** değildir; **أَذْرِعات**tan, onunla düşüp gittiği,
    Yaşlı bir dişi deve; sığ suyun kılavuzu gibi
Çoğulu **فَضَلات** ve **فِضَال**dır; şair dedi:
    Eli açık, cömert gençler içinde,
    **الفِضَال** yanında; onların eskisi eskimedi
el-Ezherî dedi: Araplar şaraba **فِضَالاً** derler; ve ondan onun sözü:
    Ve içenler, **الذَّوارِعُ** kaynatıldığında,
    **الفِضالِ**in safını, yeni ve eski (şarap)la
Ve hadîste onun sözü: “Abdullah b. Cüd‘ân’ın evinde bir antlaşmaya şahit oldum; İslâm’da onun benzerine çağrılsaydım elbette icabet ederdim”; yani **حِلْف الفُضُول**; onunla adlandırıldı, Mekke’de Cürhüm günlerinde, hakça paylaşma ve zayıf için güçlüden, yerli olmayan için yerleşikten alma üzerine, eskiden olan bir antlaşmaya benzetilerek; ve **حِلْف الفُضُول** diye adlandırıldı; çünkü onu Cürhüm’den, hepsi **الفَضْل** diye adlandırılan adamlar üstlendi: el-Fadl b. el-Hâris, el-Fadl b. Vedâ‘a, el-Fadl b. Fedâle; böylece bu adların toplamı olarak **حِلْف الفُضُول** denildi; nitekim **سَعْد** ve **سُعود** denir; ve onu akdeden **المُطَيَّبون** idi; onlar beş kabiledir; ve antlaşma tercümesinde (maddesinde) tam olarak zikredilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî: terziye **القَرارِيُّ** ve **الفُضُولِيُّ** denir.
Ve **الفَضْل** ve **فَضِيلة**: iki isimdir. Ve **فُضَيْلة**: bir kadının adıdır; dedi ki:
    Yanımda **فُضَيْلة**yi anmayın; çünkü o,
    Ne zaman onun zikri kalbe dönse, (kalp) şaşırır
Ve **فُضَالة**: bir yerdir; Hüzellî Selmâ b. el-Mak‘ad dedi:
    Üzerine, **ذَوِي فضالة**ya (mensup olanlara) (yönel) de onları izle,
    Ve beni bırak; eğer yakınlığım (sana) boşluk bırakmayan değilse

مقاييس اللغة:
(**فضل**) **الفاء** ve **الضاد** ve **اللام**, bir şeyde artışa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **الفَضْل**: artış ve hayır. Ve **الإفضال**: iyilik etme. Ve **مُفْضِل** adam. Ve denir: **فَضَل** şey **يَفْضُل**; ve bazen derler: **فَضِلَ يَفْضُل**; ve o nadirdir. Amma **المتفضِّل** ise, benzerleri ve akranları üzerine **الفَضْل** iddia edendir. Allah Teâlâ, “dedi” kimsenin zikrinde şöyle dedi: ﴿**مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ**﴾ [المؤمنون 24]. Ve denir **المتفضِّل**: elbisesiyle kuşanan. Ve derler: **الفُضُل**: üzerinde gömlek ve rida bulunan, üzerinde izar da şalvar da bulunmayan kimsedir. Ve [ondan] İmru’ul-Kays’ın sözü:
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏

القاموس المحيط:
**الفَضْلُ** noksanın zıddıdır; çoğulu **فُضولٌ**. Ve **فَضَلَ** oldu, **نَصَرَ** ve **عَلِمَ** gibi. Amma **فَضِلَ** ise, **عَلِمَ** gibi, **يَفْضُلُ** ( **يَنْصُرُ** gibi), ikisinden mürekkebdir. Ve **فَضَّالٌ** adam, **شدَّادٍ** ve **مِنْبَرٍ** ve **مِحرابٍ** ve **مُعَظَّمٍ** gibi: çok **الفَضْل** sahibi. Ve **الفَضيلَةُ**: **الفَضْل**de yüksek derece; isim ise **الفاضِلَةُ**. Ve **فَضَّلَهُ تَفْضيلاً**: ona meziyet verdi. Ve **الفِضالُ**, **كِتابٍ** gibi; ve **التَفاضُلُ**: karşılıklı meziyetleşme. Ve **فاضَلَني فَفَضَلْتُه**: ondan daha faziletli oldum; ondan daha faziletli idim. Ve **تَفَضَّلَ**: meziyetlendi; yahut lütufta bulundu; **أَفْضَلَ عليه** gibi; yahut akranları üzerine **الفَضْل** iddia etti. Ve **أفْضَلَ عليه في الحَسَبِ**: nesepte üstün oldu. Ve **أفْضَلَ عنه**: arttı. Ve **الفواضِلُ**: iri eller; yahut güzel (iyilik)ler. Ve **فَواضِلُ المالِ**: onun gelirinden ve menfaatlerinden sana gelen şeylerdir; bunun için “**إذا عَزَبَ المالُ، قَلَّتْ فَواضَِلُه**” dediler. Ve **الفَضْلَةُ**: artakalan; **الفَضْل** gibi; ve **الفُضالَةِ** (ضم ile). Ve **فَضَلَ** oldu, **نَصَرَ** ve **حَسِبَ** gibi. Ve uyku için hor görülen elbiseler; ve şarap; **الفِضالِ** gibi, **كِتابٍ** gibi; çoğulu **فَضَلاتٌ** ve **فِضالٌ**. Ve **الفَضْلُ**: Hüzeyl’e ait bir dağdır. Ve İbn Abbas: sahabîdir; ve bir cemaat muhaddisin adıdır. Ve **زُبيرٍ** gibi: **ابنُ عِياضٍ** zâhid, Harem şeyhi; ve **ابنُ عِياضٍ** tâbiî, zayıf; ve **ابنُ عِياضٍ** **الصَّدَفِيُّ** sika; ve bir cemaat. Ve **سحابةٍ** gibi; ve (baş harfi) zamme edilir: bir cemaat.

Ve **فَضالَةُ بنُ أبي فَضالَةَ**, ve **فَضالَةُ بنُ مُفَضَّلِ بنِ فَضالَةَ**: muhaddislerdir. Ve **ابنُ عُبَيْدٍ**, ve **ابنُ هِلالٍ**, ve **ابنُ هِنْدٍ**, ve **ابنُ عبدِ اللهِ**: sahabîlerdir. Ve bir başkası, nisbesiz, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) mevlâlarından. Ve **جُهَيْنَةَ** gibi: bir kadındır. Ve **ثُمامةَ** gibi: (bir) isimdir. Ve **مِنْبَرٍ** ve **مِكْنَسَةٍ** ve **عُنُقٍ** gibi: elbise; kadın onunla **تَتَفَضَّلُ** eder.

Ve **التَّفَضُّلُ**: kuşanmadır; ve iki elbisesinin uçları arasında iki omzu üzerinde aykırılık yapmasıdır. Ve **فُضُلٌ** (iki zamme ile) erkek ve kadın: tek bir elbisede **مُتَفَضِّلٌ**. Ve o, **الفِضْلَةِ** (kesre ile) güzeldir. Ve **فَضَّالٌ**, **شَدَّادٍ** gibi: **ابنُ جُبَيْرٍ** tâbiîdir.

Ve **فَضْلانُ**: bir addır. Ve **الفاضِلَةُ**: o, büyük fasıladır. Ve **الفُضولِيُّ** (ضم ile): kendisini ilgilendirmeyenle meşgul olan; ve terzi. Ve **الفُضالَى**, **سُمانَى** gibi: **المُتَفَضِّلونَ**. Ve kavmi üzerine **مِفْضالٌ** adam; ve o, **بهاءٍ**dır: fazilet sahibi, cömert. Ve **أفْضَلْتُ منه الشيءَ**; ve **اسْتَفْضَلْتُ** aynı mânâda. Ve **حِلْفُ الفُضُولِ**: Hâşim’in ve Zühre’nin ve Teym’in, Abdullah b. Cüd‘ân’ın yanına girmesi; sonra aralarında zulmü defetmek ve zalimden hakkı almak üzere antlaşmalarıdır. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar, birinin yanında bir kimsenin zulmettiği bir **فَضْل** bırakmamaya; ancak onu ondan onun için almaya antlaştılar.

تاج العروس:
**فضل**
**الفضل** mâlûmdur; ve o, noksanın zıddıdır; çoğulu: **فضول**. Ve Münâvî’nin **التوقيف**’inde: **الفضل**: bir illet olmaksızın ihsanı başlatmaktır. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **الفضل**: iktisadın üzerine ziyadedir; ve o iki kısımdır: övülen: ilmin ve hilm’in fazlası gibi; ve yerilen: öfkenin, olması gerekenin üzerine fazlası gibi. Ve **الفضل**, övülende daha çok kullanımdır; ve **الفضول** yerilende. Ve **الفضل**, iki şeyden birinin diğerine ziyadesiyle kullanılırsa, üç kısım üzeredir: cins bakımından fazl; ve tür bakımından fazl, insanın hayvanın başkasına fazlı gibi; ve zat bakımından fazl, bir adamın diğerine fazlı gibi. Birinciler ikisi cevherîdir; eksik olanın, eksikliğini gidermesine ve fazlı elde etmesine yol yoktur; at ve eşek gibi: insanın faziletini kazanamazlar. Üçüncüsü ise arazî olabilir; böylece onu kazanmaya yol bulunur. Ve bu nev‘dendir, Allah Teâlâ’nın şu sözünde zikredilen **التفضيل**: “**والله فضل بعضكم على بعض**” yani imkân, mal, mevki, kuvvet bakımından. Ve verildiği kimseye verilmesi lâzım gelmeyen her عطية’ya **فضل** denir; “**واسألوا الله من فضله**” gibi; ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء**” faziletlerin üç nev‘ini de kapsayıcıdır. Bitti. Ve **فضل** oldu, **نصر** ve **علم** gibi; sonuncusunu İbnü’s-Sikkît nakletti. Amma **فضل** ( **علم** gibi) **يفضل** ( **ينصر** gibi) ise, ikisinden, yani iki bâbdan mürekkebdir; şâzdır, ona benzer yoktur. Sîbeveyh dedi: bu, ashabımız yanında ancak iki lügat üzere gelir. Dedi: ve bunun gibi **نعم ينعم** ve **مت تموت** ve **دمت تدوم** ve **كدت تكود**, **الصحاح**’ta olduğu üzere. Şeyhimiz dedi: İbnü’s-Seyyid’in **الفرق** kitabında olan: bu üç lügat ancak, onunla ziyade kastedilen **الفضل**dedir; amma şeref mânâsında olan **الفضل**de, onda ancak bir lügat vardır; o da **فضل يفضل** ( **قعد يقعد** gibi). Ve şairin sözünü rivayet eden:
" وجدنا نهشلا فضلت فقيما
**الضاد**’ı kesre ile (okuyarak) hata etmiştir; ve iki mânâ arasında ayırmamıştır. Ve Saymerî, **التبصرة** kitabında dedi: **فضل يفضل** ( **نصر ينصر** gibi), se’ûded olan **الفضل**dendir; ve **فضل يفضل** (ikisinde de kesre, geçmişte; ve muzârîde zamme) **الفضلة**dendir; o, şeyin bakiyyesidir; bitti. Ve İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyde’den: ondan az bir şey **فضل** etti; fakat **يفضل** dedikleri zaman **الضاد**’ı zamme ederler; böylece onu asla iade ettiler; ve الكلام’da, سالمden, buna benzeyen bir harf yoktur. Dedi: ve bazı nahivciler, “kadı bir kadın **حضر** etti” denir, sonra “**يحضر**” derler, diye zannetti. Ve onun tahkiki, Ebû Ca‘fer el-Leblî’nin **بغية الآمال**’ındadır. Ve **فاضل** adam: fazilet sahibi. Ve **فضال** ( **شداد** ve **منبر** ve **محراب** ve **معظم** gibi): çok fazilet, mâruf, hayır ve cömertlik sahibi. Ve o, **مفضالة** ve **مفضلة**dir: fazilet sahibi, cömert. Ve **الفضيلة**: **النقيصة**’nin hilâfıdır; ve o, fazilette yüksek derecedir; bunun ismi **الفاضلة**dir; ve çoğulu **الفواضل**. Ve onu başkasına **فضله** **تفضيلا**: ona meziyet verdi; yani ona, onu başkasından ayıran bir haslet sabit kıldı. Yahut **فضله**: ona üstünlük hükmü verdi; yahut onu öyle kıldı. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**وفضلناهم على كثير ممن خلقنا تفضيلا**”; tefsirde denildi: Âdemoğlunun fazileti, dik yürümeleridir; ve davarlar, develer, eşekler ve benzerleri eğilerek yürür; Âdemoğlu ise yiyeceği elleriyle alır; diğer hayvan ise onu ağzıyla alır. Ve **الفضال** ( **كتاب** gibi); ve **التفاضل**: fazilette karşılıklı meziyetleşmedir; ve o, meziyetten türeyen tefâ‘uldür. Ve kavim arasında **التفاضل**: bazılarının bazılarından daha faziletli olmasıdır. Ve **فاضلني ففضلته أفضله فضلا**: fazilette benimle yarıştı, ben de onu onunla yendim; ve ondan daha faziletli oldum. Ve **تفضل عليه**: meziyetlendi; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “**يريد أن يتفضل عليكم**” yani kadr ve menzile bakımından onun sizin üzerinizde fazileti olsun. Yahut **تفضل عليه**: lütufta bulundu ve iyilik etti ve ona fazlından verdi. Şair dedi:
متى زدت تقصيرا تزدني تفضلا ... كأني بالتقصير أستوجب الفضلا
**كأفضل عليه إفضالا** gibi. Hassân (radıyallahu teâlâ عنه) dedi:
أولاد جفنة حول قبر أبيهم ... قبر ابن مارية الكريم المفضل
Yahut **تفضل الرجل**: akranları üzerine fazilet iddia etti; ve bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**يريد أن يتفضل عليكم**”, **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **أفضل عليه في الحسب**: şerefi elde etti. Zû’l-İsba‘ dedi:
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب ... عني ولا أنت دياني فتخزوني
Burada **الديان**: işini üzerine alan ve seni idare eden kimsedir. Ve “**فتخزوني**” istedi; fakat kafiye için sükûn verdi; çünkü kasidenin tamamı rediflidir. **أفضل عنه**: arttığı zaman. Evs, bir yayı vasfederken dedi:
كتوم طلاع الكف لا دون ملئها ... ولا عجسها هم موضع الكف أفضلا
Ve **الفواضل**: iri eller yahut güzel (iyilik)ler; bu, İbn Düreyd’dendir. Denir: falan, çok **الفواضل** sahibidir. Ve **فواضل المال**: onun gelirinden ve menfaatlerinden sana gelen şeylerdir; onun arazilerinin rî‘inden, ticaretlerinin kârlarından, hayvanlarının sütlerinden ve yünlerinden. Bunun için dediler: mal uzaklaşınca, sahibinin ondan menfaatleri azaldı; ve bunun gibi develer uzaklaşınca, sahibinin onların sütünden faydalanması azaldı. Şair dedi:
سأبغيك مالا بالمدينة إنني ... أرى عازب الأموال قلت فواضله

Ve **الفضلة**: şeyden artakalan; yemek ve başkası gibi, ondan bir şey bırakıldığı zaman. Ondan (olarak) onların, kırbada sudaki suyun bakiyesine ve kapta içeceğin bakiyesine: **فضلة** demeleri (vardır). Ve ondan, avamın sözü: **الفضلة** **للفضيل** gibi; **الفضل** (fetha ile) ve **الفضالة** (damme ile). Ve hadiste: " **فضل الإزار في النار** " (vardır); o, kibirlenerek onu yerde sürüdüğü şeydir. Ve diğerinde: " **لا يمنع فضل الماء ليمنع به الكلأ** " yani hiç kimse, mubah kuyuya galip olup insanları ondan men etmesin; ta ki onu bir kapta toplayıp ona malik olsun. Ve ondan bir şey arttı: **نصر** ve **سمع** gibi. **اللحياني** نوادر’inde dedi: **فضل** **حسب** gibi; nadirdir.

**الفضلة**: uyumak için hor kullanılan elbiseler; çünkü onlar, tasarruf elbiselerinden artmıştır.

**الفضلة**: şarap; onu **أبو عبيد** şarap adları babında zikretti. Ve **أبو حنيفة** dedi: şaraptan, eskilikten sonra yetişen (şey). **ابن سيده** dedi: ancak **فضلة** diye adlandırıldı; çünkü onun özü, kalan ve artan şeydir. **أبو ذؤيب** dedi:
فما **فضلة** من أذرعات هوت بها ... مذكرة عنس كهادية الضحل

**الفضال** ( **كتاب** vezninde). Ve **الأزهري** inşad etti:
والشاربون إذا الذوارع أغليت ... صفو **الفضال** بطارف وتلاد

Cem‘i: **فضلات** (harekeli) ve **فضال** (kesra ile). Şair dedi:
في فتية بسط الأكف مسامح ... عند **الفضال** قديمهم لم يدثر

Ve **الفضل**: Hüzeyl’e ait bir dağ; onu **الصاغاني** nakletti.

**الفضل بن عباس بن عبد المطلب**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم amcaoğlu ve Arafat’ta terkisine binen; sahabî, Allah تعالى ondan razı olsun. Ondan kardeşi ve **أبو هريرة** rivayet etti; ondan bir taife mürsel rivayet etti. **طاعون عمواس**’ta öldü.

Vefatı: **الفضل بن ظالم بن خزيمة**. **ابن الكلبي** dedi: onun bir elçiliği vardır.

Ve muhaddislerden bir cemaatin adı; onlardan: onun adaşı ve babasının adaşı **الفضل بن العباس الحلبي**; **النسائي**’nin şeyhlerindendir, sika. Ve **الفضل بن دكين** ve **الفضل بن جعفر** ve **الفضل بن الحسن الضمري** ve **الفضل بن دلهم القصاب** ve **الفضل بن سهل الأعرج** ve **الفضل بن الصباح البغدادي** ve **الفضل بن عبيد الله بن أبي رافع** ve **الفضل بن عنبسة الواسطي** ve **الفضل بن عيسى بن أبان** ve **الفضل بن الفضل المدني** ve **الفضل بن مبشر الأنصاري** ve **الفضل بن مساور البصري** ve **الفضل بن موسى السيناني** ve **الفضل بن الموفق** ve **الفضل بن يزيد** ve **الفضل بن يعقوب البصري** ve bunlardan başkaları.

Ve **زبير** gibi: **فضيل بن عياض بن مسعود أبو علي التميمي الخراساني**; zâhid, Harem şeyhi. **منصور**’dan ve **حصين**’den ve **صفوان بن سليم**’den ve bir halktan rivayet etti; ondan **القطان** ve **ابن مهدي** ve **لوين** ve bir halk rivayet etti. Cemaat, **ابن ماجة** hariç, ondan rivayet etti. Harem’de, 187 senesi Muharrem’inde öldü; sekseni aşmıştı.

**الفضيل بن عياض**; zayıf tâbiîdir; o, meçhul bir **خولاني**’dir.

**الفضيل بن عياض الصدفي**; sika, Mısırlı, makbuldür; yüz yirminci seneden önce öldü.

**الفضيل**: muhaddislerden bir cemaat; **فضيل بن حسين الجحدري** ve **فضيل بن سليمان النميري** ve **ابن أبي عبد الله المدني** ve **ابن عبد الوهاب السكري** ve **ابن عمرو الفقيمي** ve **ابن غزوان الضبي** ve **ابن فضالة الهوزني** ve **ابن مرزوق الكوفي** ve **ابن ميسرة العقيلي** ve başkaları gibi.

**فضالة** ( **سحابة** gibi) ve ( **فضالة**’da) bir cemaat muhaddis toplanır; onlardan: **فضالة بن خالد الجهني**; **علقمة المزني**’den. Ve **فضالة بن إبراهيم النسوي**; **الليث**’ten. Ve **فضالة بن الفضل الطهوي**; **أبي بكر بن عياش**’tan. Ve **فضالة بن أبي فضالة الأنصاري**; **علي**’den; ondan **عبد الرحمن بن محمد بن عقيل** rivayet etti. Ve **فضالة بن مفضل بن فضالة ابن أبي أمية البصري**; ve amcası **المبارك بن فضالة**; muhaddislerdir. Ve **فضالة بن عبيد بن نافذ بن قيس الأنصاري الأوسي أبو محمد**: Bedir’e ve Hudeybiye’ye katıldı; Dımaşk kadılığını üstlendi. Ondan **أبو علي الجنبي** ve **حنش الصنعاني** ve **محمد بن كعب** ve bir sayı rivayet etti. 53 senesinde öldü.

**فضالة بن هلال المزني**: onun bir hadisi vardır; onu **أبو عمر بن عبد البر** **الاستيعاب**’da zikretti.

**فضالة بن هند الأسلمي**: ondan **عبد الرحمن بن حرملة** rivayet etti.

**فضالة بن عبد الله**: sahabe mu‘cemlerinde onun için bir zikir bulmadım; o bakılsın: sahabîlerdir, Allah تعالى onlardan razı olsun.

Vefatı: **فضالة بن عمر بن الملوح**; onu **ابن هشام** zikretti. Ve **فضالة بن دينار الخزاعي**: onun idraki vardır; **الترمذي** ona rivayet etti. Ve **فضالة الظفري**: onun bir hadisi, oğullarının yanında vardır. Ve **فضالة بن حارثة**: **أسماء**’nın kardeşi; **النسائي** ona rivayet etti. Ve **فضالة بن شريك الأسدي** şair: cahiliyeyi idrak etti. Ve **فضالة بن النعمان بن قيس الأنصاري**: **سماك**’ın kardeşi; Uhud’a katıldı; bunu **ابن سعد** söyledi.

**فضالة**: nisbesiz başka bir adam; Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in mevlâlarından; denilir ki Şam’da öldü.

**فضيلة** ( **جهينة** gibi): bir kadın. Dedi:
فلا تذكرا عندي **فضيلة** إنها ... متى ما يراجع ذكرها القلب يجهل

**فضالة** ( **ثمامة** gibi). **سلمى بن المقعد الهذلي** dedi:
عليك ذوي **فضالة** فاتبعهم ... وذرني إن قربي غير مخلي

**المفضل** ( **منبر** ve **مكنسة** ve **عنق** gibi); ve bu, **الفراء**’dan: kadın, evinde onunla **تتفضل** ettiği elbise.

Ve **التفضل**: kuşanmak; ve giyenin, iki elbisesinin uçları arasında, omuzlarının üzerinde aykırılık yapması. Nüshalarda böyle; doğrusu: omzunun üzerinde.

Ve bir erkek **فضل** ve bir kadın **فضل** (iki damme ile), **جنب** gibi; aynı şekilde **متفضل**; yani tek elbise içinde. **ابن الأعرابي** inşad etti:
" يتبعها ترعية جاف **فضل**
" إن رتعت صلى وإلا لم يصل

Dişil için şahit, **الأعشى**’nın sözü:
ومستجيب تخال الصنج يسمعه ... إذا تردد فيه القينة **الفضل**

Ve **الجوهري** dedi: kadın evinde **تفضلت**: tek elbise içinde olduğu zaman; **الخيعل** ve benzeri gibi. Başkası dedi: kadın **تفضلت**: meslek elbiselerini giydi. **امرؤ القيس** dedi:
فجئت وقد نضت لنوم ثيابها ... لدى الستر إلا لبسة **المتفضل**

Ve yine dedi:
وتضحي فتيت المسك فوق فراشها ... نؤوم الضحى لم تنتطق عن **تفضل**

Yani o, hizmetçi değildir; kuşaklanır; o ise **فضل**’dür; gelir gider.

Ve o, **الفضلة** (kesra ile) güzeldir; tek elbise içinde **التفضل**’dendir; **أبو زيد**’den; **الجلسة** ve **الركبة** gibi.

Ve **فضال**; **شداد ابن جبير** tâbiîdir.

Ve **فضلان**: bir adamın adıdır.

Ve **الفاضلة**: büyük fasıladır; bazıları onu böyle adlandırır; onda bir harfin fazlalığı sebebiyle; onu bir fasıl içinde zikrettim.

Ve **الفضولي** (damme ile): kendisini ilgilendirmeyenle meşgul olan. **الراغب** dedi: **الفضول**: **الفضل**’in cem‘idir; hayır olmayan şeyde cem‘, müfred kullanımıyla kullanılmıştır; bunun için ona, lafzı üzere nisbet edildi; böylece, kendisini ilgilendirmeyenle meşgul olana **فضولي** denildi; çünkü bir söz türü üzerine alem kılındı; müfred menzilesine indirildi.

Ve fukahanın örfünde **الفضولي**: malik olmayan, vekil olmayan, veli olmayan (kimsedir). **الصاغاني** artırdı: ondaki **الفاء**’yı fetha ile okumak hatadır.

**ابن الأعرابي** dedi: **الفضولي**: terzi; **القراري** de böyledir.

Ve **الفضالى** ( **سمانى** gibi): **المتفضلون**; yani **المتطولون**.

Ve bir adam **مفضال** kavmi üzerine; o, fazilet ve maruf sahibi, cömerttir. Ve o (kadın) da böyledir: fazilet sahibi, cömert. Az önce geçti: **المفضال**; mübalağa sigalarında çok fazilet sahibi manasında.

Ve ondan şeyi **أفضلت** ve **استفضلت**; bir manadadır: yani ondan bıraktın ve onu baki kıldın. İkisinin adı: **الفضلة**. Şair dedi:
كلا قادميها تفضل الكف نصفه ... كجيد الحبارى ريشه قد تزلعا

Hadiste: " **شهدت في دار عبد الله بن جدعان حلفا لو دعيت إلى مثله في الإسلام لأجبت** " yani **حلف الفضول**’u kastediyor. O, Hâşim ve Zühre ve Teym’in, **عبد الله بن جدعان**’ın yanına girmesi ve aralarında, zulmü defetmek ve zalimden hakkı almak üzere antlaşmalarıdır. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar, hiç kimsenin yanında, bir kimsenin birini zulmettiği bir **فضلا** bırakmamaya; ancak onu ondan onun için almaya antlaştılar.

Ve denildi ki: onunla adlandırıldı; Mekke’de Cürhüm günlerinde, insaflaşma ve zayıf için güçlüden ve garip için mukimden alma üzerine olan eski bir antlaşmaya benzetme olarak. Ve **حلف الفضول** diye adlandırıldı; çünkü onu, Cürhüm’den, hepsi **الفضل** diye adlandırılan adamlar üstlendi: **الفضل بن الحارث** ve **الفضل بن وداعة** ve **الفضل بن فضالة**. Böylece, bunların adlarını cem‘ ederek **حلف الفضول** denildi; **سعد** ve **سعود** denildiği gibi. Ve bu antlaşma, **المطيبون**’un akdettiği idi; onlar beş kabiledir. Ve **حلف**’ta zikredildi. Ve onda sözü genişleten: **السهيلي** **الروض**’da, ve **الثعالبي** **المضاف والمنسوب**’da, ve **ابن قتيبة** **المعارف**’te ve başkalarıdır.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **مفضول** adam: mağlup; başkası ona **فضله** (üstün geldi). Ondan onların sözü: **المفضول**’da, **الفاضل**’da bulunmayan şey bulunabilir. Şair dedi:
شمالك تفضل الأيمان إلا ... يمين أبيك نائلها الغزير

Yani galip gelmek. Ve **الفضل** (ḍamme ile) ve iki ḍamme ile: artma mânâsında iki mastardır; ve hadis bunlarla rivayet olunur: “Şüphesiz Allah’ın seyyar melekleri vardır, **فضلا**”; yani mahlûkatla birlikte tertip edilmiş melekler üzerine bir ziyade. Ve **ذات الفضول** (ḍamme ile; fetha ile de okunur): Allah Teâlâ’nın salâtı üzerine olsun, onun zırhının adıdır; içinde bulunan bir artık ve genişlik sebebiyle adlandırılmıştır. Ve **فضول الغنائم**: taksim olunduğu vakit ondan artan şey. İbn **عنمة** dedi ki:
Senin içindir ondan **المرباع** ve **الصفايا** ... ve hükmün, ve **النشيطة** ve **الفضول**

Ve el-Leys dedi: **الفضال** (kesra ile), erkeğin onunla fazlalıklandığı tek elbisedir; evinde onu giyer. Ve şu beyit okunmuştur:
Onun üzerinden gevşekliğin **فضال**ını bir sıçrayışla at ... beyazımsı bir deve yavrusu; bu **التفضل** uzadı

Ve iki ḍamme ile **فضل** bir kadın: kibirli; eteğinin ucundan fazlalık yapar. Ve **مفضلا** ( **معظم** gibi) ve **فضلون** diye adlandırmışlardır. Ve **منية فضالة**: Mısır’da bir köydür. Ve Kutb Şîrâzî’nin **شرح المفتاح**’ında: Bil ki **فضلا**, daha aşağı olanın uzak görüldüğü bir yerde kullanılır ve onunla üstte olanın imkânsızlığı kastedilir; bunun için iki mânâca farklı söz arasında vâki olur; onun en çok kullanımı ve gelişi nefyden sonra olur; bitti. Ve iki şey arasında **فاضل**. Ve şeyler **تتفاضل**. Ve falanın malı **فاضل**: yani çok; azıktan artar. Ve onun elinde **فضل الزمام**: yani onun ucu. Ve **استفضل** bin: onu, hakkından fazla olarak aldı. Ve **الفضلى** ( **بشرى** gibi): **الأفضل**’in müennesi. Ve **القاضي الفاضل** diye bilinen: Ebû Ali Abdürrahîm b. Ali b. el-Hüseyn b. Ahmed b. el-Ferec b. Ahmed el-Lahmî el-Askalânî el-Beysânî’dir; inşâ divanlarının sahibi ve sultan Selâhaddîn Yûsuf b. Eyyûb’un veziri; 529 yılında doğdu; es-Silefî ve İbn Asâkir’den işitti; 596 yılında vefat etti; ve o ve eş-Şâtıbî, el-Karâfe’de tek bir kabre defnedildi. Ve **الملك المفضل**: el-Âdil Ebû Bekr Muhammed b. Eyyûb’un oğlu Kutbüddîn’dir; Mısır’da ona bir zürriyet vardır; onlara: **القطبية** denir.
