# فضو (ف-ض-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Abandı

- Harfler: ف - ض - و
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 6 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَفْضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلَ | Abandı | 1 | 1 | [4:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/ayet/4:21.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
2. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Anlaşma
3. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
4. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md), [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md), [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırların kalkması, açıklığa çıkma, engelsiz biçimde birbirine dahil olma ve geniş alana yayılma |
| Çekirdek Özet 2 | Karı koca arasındaki en mahrem, aracısız ve engelsiz bedensel ile ruhsal kaynaşma |
| Çekirdek Özet 3 | Mahremiyet perdesinin tamamen kalktığı, geri dönüşü ve inkarı imkânsız hukuki ve ahlaki bağ |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kaba bir cinsel temas veya fiziksel abanma olarak daraltıp taşıdığı derin mahremiyet, açıklık ve hukuki koruma boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Sınırları ve engelleri kırıp açığa çıkarma, yayma ve dağıtma; [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) kökünde bir bütünü parçalayıp dağıtma ve mührü açma, [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) kökünde sınırını aşarak fazlalaşma ve yayılma, [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) kökünde ise örtüyü kaldırıp açığa dökme anlamı taşır | و | Çekirdeğin taşıdığı açma ve yayma hareketini sert bir parçalanmadan çıkarıp mekânsal bir açıklığa, engelsiz bir genişliğe, mahrem sınırların kalkarak iki tarafın tek bir alanda buluşmasına yöneltmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışarı verme | Bir sınırın veya muhafazanın aralanmasını, içte olanın dışarıya doğru açılmasını simgeler |
| ض | Bitki / olta; yan, baskı, yoğunlaşma (imgenin türetme olduğunu belirtir) | Yoğunlaşmış bir basıncın veya sınır duvarının temas noktasını, gövdenin baskısını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme | İki ayrı unsuru birbirine raptetme, kesintisiz bir bağ ve süreklilik kurma hareketidir |
| فضو | Ağız açıklığından doğan geçişin yoğun bir temasla birleşip aradaki bağı kesintisiz kılması | Sınırların ve örtülerin kalkmasıyla iki mahrem alanın birbirine engelsizce raptolması, açıklık ve mutlak yakınlık hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağlar veya engeller arasında kalan geniş ve boş düzlük; bir kabın içindekilerin engelsizce birbirine karışması; ayakkabının genişleyip ayağa bol gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde geniş ve engelsiz vadiye çıkan ceylan tasvirinde bu kökü kullanmıştır: برّاقة الجيد واللبّات واضحة كأنها ظبية أفضى بها لبب |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc recezinde ferah ve geniş mekânı nitelemek için فاضٍ kalıbını kullanmıştır: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça فضو kökü, Sami dil ailesinde genişlik, açıklık, yayılma ve sınırların kalkması matrisiyle bağlantılıdır. Kökün ilk iki konsonantı olan فض ikilisi, Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede kırmak, açmak, ayırmak (karşılaştırınız: İbranice p-ṣ-ṣ / פצץ kökündeki kırma, parçalayıp açma hareketi) ve aralamak kökleriyle fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada son harfin zayıf harfe (و) dönüşmesiyle birlikte fiilsel hareket, mekanik bir kırma eyleminden uzamsal bir genişlemeye ve aradaki perdenin kalkarak açıklığa (el-fadâ') çıkılmasına evrilmiştir. Süryanice ve Aramicede de benzer bir açıklık ve ferahlık çağrışımı izlenmekle birlikte, kavramın karı-koca arasındaki aracısız mahremiyet ve örtüsüz temas anlamına yönelik özelleşmesi Klasik Arapçanın semantik derinleşmesinin bir sonucudur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض çekirdeğinden türeyen nâkıs yapı | Sınırın açılması, kapalılığın giderilip açıklığa çıkılması ve aradaki mesafenin sıfırlanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice parçalama, açma ve serbest bırakma kökleri | Kök konsonantlarının sınırları aralama ve mührü açma matrisiyle paralellik taşıması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayılma ve açıklık kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضو | Anlamlı | Genişlik, engelsiz ulaşma | Sınırların kalkması, boşluk, aradaki engellerin kalkarak temasın gerçekleşmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [فوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6.md) | Anlamlı | İşi başkasına bırakma, dağılma | Bir işin tasarrufunu aradaki kaydı kaldırarak birine devretme veya insanların başsızca dağılması | Kur'an'da geçer; ortak çekirdek serbest bırakma ve yayma |
| [ضفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Bollaşma, örtme | Elbisenin veya nimetin bedeni aşacak şekilde bol ve uzun olması | Kur'an'da geçmez; genişlik ve yayılma yönüyle ortak |
| [ضوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Yanaşma, sığınma | Bir şeye yaklaşma, yönelme ve yanına katılma | Kur'an'da geçmez; [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) ile yakınlık taşır |
| [وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md) | Anlamlı | Acele etme, dikili taş | Hızlıca koşup yönelme; putların dikildiği mahal veya ok torbası | Kur'an'da geçer; yönelme ve hareket bağı |
| [وضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel sayılmıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضو | Merkez | Engelsiz temas ve mahremiyet | Aradaki her türlü örtü, engel ve mesafenin kalkarak doğrudan birbirinin alanına dahil olma | Mekânsal genişlik ve mutlak aracısızlık esastır |
| [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Komşu | Birbirine karışma | Ayrı unsurların bir araya gelip ayırt edilemez şekilde harmanlanması | Maddi unsurların terkip oluşturmasını ifade eder, mahremiyet şart değildir |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Ulaşma ve kavuşma | İki ayrı uç arasında irtibat kurularak mesafenin giderilmesi | Sadece bağın kurulmasını anlatır, iç içe geçme ve örtünün kalkması zorunlu değildir |
| [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) | Komşu | Dokunma ve temas | İki cismin yüzeylerinin birbirine değmesi | En zayıf ve yüzeysel teması ifade eder, derin mahrem paylaşımı içermez |
| [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md) | Zıt | Araya engel koyma | İki şey arasına set çekip birbirine geçişi ve teması kesin olarak engelleme | Sınırların korunması, temasın ve karışmanın engellenmesi halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضو | Sınırların kalkması, engelsiz temas | Mahremiyet perdesinin kalkarak iki tarafın tek bir alanda aracısız birleşmesi | Kesin |
| Latince | Intimare, communicare | Mahrem kılmak, paylaşmak | Sınırların kaldırılarak en içsel olanın paylaşılmasını karşılar ancak mekânsal açıklık boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Intimate communion, disclose | Mahrem yakınlık kurma, açılma | Bütün sır ve örtülerin kalkıp birbirine dahil olmasını karşılar; kaba temas kelimelerinden çok daha geniştir | Güçlü |
| Almanca | Zueinander eingehen, sich öffnen | Birbirine dahil olma, açılma | İki varlığın aradaki mesafeyi kaldırıp birbirinin mahrem alanına geçişini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'unir intimement, accéder à l'intimité | Mahremiyetine nüfuz etmek | Karşılıklı kapalılığın giderilip birbiriyle bütünleşmesini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ | Karı kocanın birbirine aracısız açılması, en derin bedensel ve ruhsal mahremiyetin gerçekleşmesi | Evlilik akdinin kurulmasından sonra aradaki engellerin tamamen kalkması ve mehrin geri alınamayacağını bildiren hukuki bağlam (Nisâ [4:21](https://lisan.digital/tr/ayet/4:21.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök kelami bir kavram veya tartışma terimi olarak yer almaz |
| Fıkıh | Nikâh, mehir ve halvet | Mehrin tamamına hak kazanmayı sağlayan hakiki veya hükmi halvetin mahiyeti | Cinsel birleşme olsun ya da olmasın, aradaki mahremiyet perdesinin tamamen kalkması ve engelsiz baş başa kalma durumu |
| Tefsir | Nisâ [4:21](https://lisan.digital/tr/ayet/4:21.md) tefsiri | Ayetteki fiilin yalnızca cima mı yoksa genel anlamda sırdaşlık, mahremiyet ve örtüsüz temas mı olduğu | Kaba bir cinsel fiilden ziyade, evliliğin getirdiği tüm örtülerin kalkması ve tarafların birbirine teslimiyeti |
| Hadis | Namaz ve rüku/secde adapları | Secdeye varırken elin ayasının araya engel girmeksizin yere doğrudan değmesi | El ayasının yere tam ve engelsiz biçimde temas etmesini anlatan fiziksel netlik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı veya eşler arası ahlak | Şeffaflık ve mahremiyet | Aradaki tüm yapay engelleri kaldırma | Hiçbir gizlinin kalmadığı, içten ve aracısız teslimiyet hali | Güçlü |
| İlmi | Bilgiye erişim ve kavrayış | Aralıksız nüfuz etme | Örtülü olanı açığa çıkarma | Zihnin nesneyle aradaki perdeleri kaldırarak doğrudan hakikate temas etmesi | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve halk ilişkisi | Doğrudan temas ve engelsizlik | Bürokratik bariyerleri aşma | Yöneten ile yönetilen arasındaki perdelerin kalkıp aracısız iletişimin kurulması | Muhtemel |
| İktisadi | Hak ediş ve mehir hukuku | İade edilemez hak sahipliği | Karşılıksız geri alımı engelleme | Mahremiyetin gerçekleşmesiyle birlikte ekonomik mükellefiyetin kesinleşmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açık küme ve geçirgen zar (ozmoz) | İki kompartıman arasındaki bariyerin kalkarak basınç veya madde yoğunluğunun engelsizce birbirine karışması ve ortak bir alan oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Radikal mahremiyet ve güven bağı (psikoloji/hukuk) | Bireyin savunma mekanizmalarını tamamen indirerek bir diğerine kendi mahrem alanını açması ve bu açıklığın yarattığı geri dönülmez hukuki sorumluluk | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiili sadece kaba bir bedensel temas, cinsel ilişki veya fiziksel bir 'abanma' olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karı koca arasındaki örtülerin, sırların, çekincelerin ve mesafelerin tamamen kalktığı, ruhsal ve bedensel bütünleşmeyi kapsayan nihai mahrem açıklık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ [4:21](https://lisan.digital/tr/ayet/4:21.md)'deki ilahi uyarının taşıdığı ahlaki ağırlığı ve hukuki zimmeti basitleştirip, mehrin hak edilişini sadece mekanik bir fiile indirgemek; evliliğin getirdiği ahlaki güven sözleşmesini hiçe saymak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Evlilik ilişkisinin mahiyetini kuru bir mülkiyet veya salt fiziksel faydalanma kalıbından çıkarıp, aradaki tüm perdelerin kalktığı kutsal bir mahremiyet ve açıklık bağı olarak tanımladığı için kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, mehir hakları, kadınların haklarının korunması ve boşanma adabını düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nikâhı yalnızca ticari bir sözleşme veya kadına verilen mehri basit bir bedel gibi gören anlayışı yıkar; eşlerin birbirine açılmasının geri dönüşsüz bir emanet doğurduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki alan veya varlık arasındaki engellerin, duvarların ve örtülerin kalkmasıyla geniş bir açıklığa çıkılması, sınırların belirsizleşerek engelsiz temasın ve karışmanın meydana gelmesi.
- Soyut anlam: Tarafların tüm koruma kalkanlarını ve mahremiyet örtülerini kaldırarak birbirlerine mutlak güven içinde açılmaları, bu açıklığın sonucunda geri alınamaz bir hukuki hak ve ahlaki sorumluluğun doğması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemde iki ayrı alt birim arasındaki yalıtıcı sınırın ($B$) sıfırlanmasıyla ($B \to 0$), mahrem alanların tek bir ortak uzayda ($S$) birleşmesi ve bu durumun geri çevrilemez bir ahit ($M$) doğurması.
- LaTeX modeli: $$T(A, B) = \{ x \in A \cup B \mid \partial A \cap \partial B = \emptyset \} \implies \Delta H = 0 \land R(A \to B) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ ve $B$ eşleri, $\partial A$ ve $\partial B$ bu tarafların mahremiyet sınırlarını temsil eder. İki taraf arasındaki sınır fonksiyonu ortadan kalktığında ($\partial A \cap \partial B = \emptyset$), taraflar arasındaki mesafe ve engel sıfıra iner ($\Delta H = 0$). Bu engelsiz ve aracısız açılma eylemi ($T$), taraflar arasındaki hak ve hukuk aktarımının geri döndürülemez biçimde kesinleşmesini ($R(A \to B) = 1$) zorunlu kılar.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/ayet/4:21.md) — أَفْضَى

وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Onu nasıl alırsınız ki; birbirinize karışıp katıldınız. Ve onlar, sizden kuvvetli te’minat aldılar.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ
فضو:
الفضاءُ: المكانُ الواسعُ، والنعل فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ، أي واسع، وقال رؤبة: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي والفَضا، مقصور،: الشيءُ المختلِط كالتَّمْر والزَّبيب في جِرابٍ واحد، قال:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
وأَفْضَى فلان الى فلانٍ أي وَصَلَ إليه، وأصله: أنه صارَ في فُرْجَته وفَضائه.
وأَلْقَيتُ ثوبي في الدارِ فضاً أي لم أستَوْدِعْه أحَدَاً.
وأفْضَى الرجلُ المرأةَ اذا جَعَل سبيلَيْها سبيلاً واحداً.
فوض:
فَوَّضْتُ اليه الأمرَ أي جَعَلتْهُ إليه.
وقال اللهُ- جلَّ وعزَّ-: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ، أي أتَّكِلُ عليه.
وصارَ النّاسُ فَوْضَى أي مُتَفَرِّقِّين، وهو جماعة الفائضِ، ولا يُفرَدُ كما لا يُفَرد الواحد من المتفَرقِّين.
ويقال: الوَحُشُ فَوْضَى أي متفرِّقة مُتَردِّدة.
والناسُ فَوْضَى: لا سَراةَ لهم تجمَعُهم.
وشركة المُفاوضة: الاشتِراكُ في كلِّ شيءٍ، يقال: بينَهم فَوْضٌ اذا كانوا فيه شُرَكاءَ.
وشاركتُه شَرِكةَ مُفاوضَةٍ أي في كل شيءٍ، ومشاركتُه شَرِكةَ عِنانٍ، وهو أن يشتَرِكا في شيءٍ خاصٍّ.
فيض:
فاضَ الماءُ والدَّمْعُ والمَطَرُ والخَيْرُ، يفيض فَيْضاً أي: كَثُرَ.
وفاضَتْ عينه، تفيض فَيْضاً أي: سالت.
وأفاضَ دمعَه يُفيضه إفاضةً.
وأفاضَ البعيرُ جِرَّتَه إفاضةً أي دُفعةً.
وفاضَ صدرُ فلانٍ بِسرِّه اذا امتَلأَ فأظهَرَه.
والحَوْضُ فائِضٌ أي مُمْتَلِيءٌ فَيْضاً وفَيْضُوضةَ، وأَفَضْتُه أنا.
وأفاضَ إناءَه حتى كادَ ينصَبُّ.
ويقال: ماؤها فَيْضٌ وغَيْضُ. الفَيْضُ: الكثير، والغَيضُ: القليل.
وأفاضَ القوم من عَرَفات أي رَجَعوا ودَفَعُوا، وكلُّ دُفْعَةٍ إفاضة.
وأفاضُوا في الحديث أي أخَذُوا فيه.
وحديثٌ مُستَفاضٌ: مأخُوذٌ فيه، قد استفاضُوه أي أخَذوا فيه.
ومن قال: مُستَفيضٌ فإِنّه يقول: هو ذائعٌ في النّاس، مُنْبَسِطٌ مثلُ الماء المستفيض.
وأفاضَ القومُ بالقِداحِ أي دَفَعُوا بها.
وفض: الأوفاضُ مثل الأوضام لِلَّحْم، واحدُها وَفْضٌ.
والإبِلُ تفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ، أوفضها راكبها.
وقالَ ذو الرّمُة يصف ثوراً وحشياً:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
وأَوْفضْتُ الابِلَ: عَجَّلْتُها.
وقوله تعالى: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" أي يُسرعون.
والوَفْضَةُ والأَوفاضُ: الفِرَقُ والأَخلاطُ من الناس.
وفي حديث النبي- صلى الله عليه وسلم-: أنّه أَمَر بصَدَقةٍ أن تُوضَع في الأوفاض وهم الفِرَقُ والأَخلاطُ.
ضيف:
المَضُوفَةُ أراد بها مَفْعُلة من التَضَيُّف.
وتَضَيَّفْتُ فلاناً: سألْتُه أن يُضيفني.
ونَزَلَتْ به مَضُوفةٌ من الأمرِ أي شِدّةٌ.
ويُجمَعُ الضَّيْفُ على ضُيُوفٍ وضِيفان.
وفي لغة: هي ضَيْفٌ، وهو هما وهم وهُنَّ ضَيْفٌ، قال اللهُ- عَزَّ وجَلَّ-: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
وقال:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
والمُضافُ: الرجلُ الواقعُ بين الخيلِ والأبطالِ، ولا قُوَّةَ به، والمُلْزَق بالقَوم هو المُضاف.
و المُضافُ: المُلْجَأ المُخْرَجُ المُثْقَلُ بالشَّرِّ، تقول: جاءني فلانٌ مضافاً أي مُلْجَأ.
وأضافَ فلانٌ فلاناً أي أَلُجأَه الى ذلك الشيء.
والضِّيفُ: جانب الوادي.
وتَضايَفَ الوادي: تضايَقَ.
وضِفْتُ فلاناً اي نَزَلتُ به للضِّيافة، وأَضَفْتُه: أنْزَلْتُه.
وتقول: انا أضيفُه اذا أَمَلْتَه اليكَ، ومنه يقال: هو مُضاف إلى كذا. أي: مُمالٌ إليه.
ومنه يقال: الدَّعِيُّ مُضافٌ لأنّه مُسنَدٌ الى قوم ليس منهم.
وضافَ السَّهْمُ يَضيفُ ضيفاً إذا عَدَلَ عن الهَدَف فهو من هذا، وصافَ لغة فيه.
وتقول: هذه ناقةٌ تُضيف الى فَحلٍ كذا، كأنَّها اذا سَمِعَت صوته أرادَت أن تأتِيَه، قال البُرَيق الهُذليّ:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
الغَيْلَمُ: الجارية تَسْتَأنِسُ الى صوته، وقيل: الغَيْلَمُ الحَسناءُ الجَمْلاءُ.
وفي الحديث نُهِيَ عن الصلاة اذا تَضَيَّفَتِ الشمسُ للغروبِ يعني اذا مالت للمغيب، وضاقت ايضاً مالَتْ.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الفاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ض ف و**، **ف ض و**، **ف و ض**، **ف ي ض**، **ض ي ف**، **و ف ض** kullanımdadırlar.

**ضفو**:
**ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو** yani çoğaldı.
Ve **شَعْرٌ ضافٍ**; ve **ذَنَب ضافٍ**; ve şu sözünü inşad etti: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ
Ve **دِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً** yani yeri bereketlendirir.
Ve **فَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ**.
Ve falan **ضافي العَطِيّة** yani çok(ça) (ihsan sahibi); dedi ki: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي
Ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve inşad etti:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ

**فضو**:
**الفضاءُ**: geniş yer; ve nal **فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ**; yani geniş. Ve Rü’be dedi: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي
Ve **الفَضا** (maksur): tek bir torbada hurma ve kuru üzüm gibi karışık şey; dedi ki:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
Ve falan falana **أَفْضَى** yani ona ulaştı; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.
Ve elbisemi evde **فضاً** attım; yani onu kimseye emanet etmedim.
Ve adam kadına **أفْضَى**: iki yolunu tek bir yol yaptı(ğı zaman).

**فوض**:
İşi ona **فَوَّضْتُ** yani onu ona yaptım.
Ve Allah—aziz ve celil—dedi: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ" yani ona dayanırım.
Ve insanlar **فَوْضَى** oldular; yani dağınık(lar); ve o, taşanın topluluğudur; ve tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: vahşi hayvanlar **فَوْضَى** yani dağınık, tereddüt eden.
Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve **شركة المُفاوضة**: her şeyde ortaklık; denir: aralarında **فَوْضٌ** vardır; onda ortak iseler.
Ve onunla **شَرِكةَ مُفاوضَةٍ** ortak oldum; yani her şeyde; ve onunla **شَرِكةَ عِنانٍ** ortaklığı (da vardır); o da, özel bir şeyde ortak olmalarıdır.

**فيض**:
Su ve gözyaşı ve yağmur ve hayır **فاضَ**; **يفيض فَيْضاً**; yani çoğaldı.
Ve gözü **فاضَتْ**; **تفيض فَيْضاً**; yani aktı.
Ve gözyaşını **أفاضَ**; onu **يُفيضه إفاضةً**.
Ve deve gevişini **أفاضَ إفاضةً**; yani bir defada.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ**; doldu da onu açığa vurdu(ğu zaman).
Ve havuz **فائِضٌ**; yani **فَيْضاً** ve **فَيْضُوضةَ** ile dolu; ve ben onu **أَفَضْتُه**.
Ve kabını **أفاضَ**; dökülecek kadar.
Ve denir: suyu **فَيْضٌ** ve **غَيْضُ**. **الفَيْضُ**: çok; ve **الغَيضُ**: az.
Ve kavim Arafat’tan **أفاضَ**; yani döndüler ve sevk ettiler; ve her sevk ediş bir **إفاضة**dır.
Ve konuşmada **أفاضُوا**; yani ona daldılar.
Ve **حديثٌ مُستَفاضٌ**: ona dalınmış; onu **استفاضُوه**; yani ona daldılar.
Ve kim **مُستَفيضٌ** derse, o der ki: o, insanlar içinde yaygındır; suyun taşması gibi yayılmıştır.
Ve kavim oklarla **أفاضَ**; yani onlarla sevk ettiler.

**وفض**:
**الأوفاضُ** et için **الأوضام** gibidir; bir teki **وَفْضٌ**dur.
Ve develer **تفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; binicisi onları **أوْفضها**.
Ve Zü’r-Rumme vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
Ve develeri **أَوْفضْتُ**: onları acele ettirdim.
Ve Yüce’nin sözü: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" yani hızlanırlar.
Ve **الوَفْضَةُ** ve **الأَوفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar.
Ve Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—hadisinde: bir sadakayı, fırkalar ve karışık topluluklar olan **الأوفاض** içine konulmasını emretti.

**ضيف**:
**المَضُوفَةُ** ile **التَضَيُّف**ten **مَفْعُلة**yi kastetti.
Ve falanı **تَضَيَّفْتُ**: beni misafir etmesini ondan istedim.
Ve işten bir **مَضُوفةٌ** ona indi; yani bir şiddet.
Ve **الضَّيْفُ** **ضُيُوفٍ** ve **ضِيفان** üzerine cem edilir.
Ve bir dilde: o **ضَيْفٌ**tur; ve o ikisi ve onlar ve onlar (dişiler) **ضَيْفٌ**tur. Allah—aziz ve celil—dedi: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
Ve dedi ki:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
Ve **المُضافُ**: atlar ve yiğitler arasında düşen adam; onda güç yoktur; kavme yapışık olan **المُضاف**tır.
Ve **المُضافُ**: şer ile ağırlaştırılmış, çıkarılmış, sığınılmış (kimse); dersin: falan bana **مضافاً** geldi; yani sığınılmış.
Ve falan falanı **أضافَ**; yani onu o şeye sığındırdı.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı.
Ve vadi **تَضايَفَ**: daraldı.
Ve falanı **ضِفْتُ**; yani misafirlik için ona indim; ve onu **أَضَفْتُ**: onu indirdim.
Ve dersin: ben onu **أضيفُه**; onu kendine meylettirdiğin zaman; bundan dolayı denir: o şuna **مُضافٌ**tır; yani ona meylettirilmiş.
Ve bundan dolayı denir: **الدَّعِيُّ مُضافٌ**; çünkü o, onlardan olmayan bir kavme isnad edilmiştir.
Ve ok **ضافَ يَضيفُ ضيفاً**; hedef(ten) saptığı zaman; bu bundandır; ve onda bir dil: **صافَ**.
Ve dersin: bu bir dişi devedir; falan aygıra **تُضيف**; sanki onun sesini işittiğinde ona gelmek ister. Bureyk el-Hüzelî dedi:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
**الغَيْلَمُ**: sesiyle ünsiyet eden cariye; ve denildi: **الغَيْلَمُ** güzel, cemalli (kadın).
Ve hadiste, güneş batmaya **تَضَيَّفَتِ** ettiği zaman namazdan nehyedildi; yani batışa meylettiği zaman; ve **ضاقت** da (yani) meyletti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ض و
أفضيت إليه بشقوري‏.‏
وأفضى الساجد بيده إلى الأرض إذا مسها بباطن كفّه‏.‏
وأفضيت بفلان‏:‏ خرجت به إلى الفضاء نحو أصحرت‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ برّاقة الجيد واللبّات واضحة كأنها ظبية أفضى بها لبب واشترى جارية فوجدها مفضاةً‏:‏ من فضا المكان يفضو فضواً إذا اتسع فهو فاضٍ‏.‏
وأفضيته أنا‏:‏ وسّعته وجعلته فضاء‏.‏
وسمعت عدوانيّة تقول‏:‏ طلبنا الماء في بعض مسائرنا فوقعنا على فضية وهي الحِسى والجمع‏:‏ فضاء‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فصبّحن قبل الواردات من القطا ببطحاء ذي قار فضاء مفجّرا

##### Türkçe

ف ض و
**أفضيت** ona **بشقوري** ile.
Secde eden, avucunun içiyle ona dokunduğu zaman elini yere **أفضى** etti.
**وأفضيت بفلان**: Onu **الفضاء**ya çıkardım; **أصحرت**’e doğru.
ذو الرمة dedi:
Parlak boyunlu ve gerdanlıkları açık; sanki o bir ceylandır; onunla **أفضى** etti: **لبب**.
Bir câriye satın aldı da onu **مفضاةً** buldu: Mekânın **فضا**’sından; mekân genişlediği zaman **يفضو** **فضواً**; o hâlde o **فاضٍ**’dır.
Ben onu **أفضيته**: Onu genişlettim ve onu **فضاء** yaptım.
عدوانيّة bir kadını şöyle derken işittim: Bazı yürüyüşlerimizde su aradık da **فضية** üzerine düştük; o **الحِسى**’dır; çoğulu: **فضاء**.
الفرزدق dedi:
Katarın gelenlerinden önce sabahladılar, ذي قار’ın **بطحاء**’sında; **فضاء**; fışkırmış.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!فَضَا المَكانُ *!فَضَاءً *!وفُضُوًّا ) ، كعُلُوَ : ( اتَّسَعَ ) ، فهو *!فاضٍ ؛ وأَنْشَدَ الأزْهرِي لرُؤْبة :
أَفْرَخَ قَيْضُ بَيْضِها المُنْقاضِ
عَنكُم كِراماً بالمَقام *!الفاضِي ( *!كأَفْضَى ) ؛ ) وهو *!مُفْضٍ ، وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لثَعْلَبَة بنِ عُبيدٍ العَدَويّ يَصِفُ نخلاً :

شَتَتْ كثَّةَ الأَوْبار لا القُرَّ تتَّقي
ولا الذِّئْبَ يَخْشَى وهْو بالبَلَدِ *!المُفْضي ومنه حديثُ مُعاذٍ في عذابِ القَبْر : ( حتى *!يُفْضِيَ كلُّ شيءٍ ) ، أَي يَصِير *!فَضَاءً ، كذا في النهايَةِ .
( و ) فَضَا ( دَراهِمَهُ : لم يَجْعَلْها في صُرَّةٍ .
( *!والفَضَا : الفَصَا ؛ ) هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ كِتابتُهما بالياءِ كما هو نَصُّ المَقْصورِ والمَمْدودِ لأبي عليَ القالِي .
ووجِدَ في نسخِ الصِّحاح كِتابَة *!الفَضَا بالألِفِ وكأَنَّ المصنِّفَ تبِعَه على أنَّ الحرْفَ واوِيٌّ والصَّحِيحُ أنَّه واوِيٌّ يائيٌّ .
( و ) قال الجَوْهرِي والقالِي : *!الفَضَى ( الشَّيءُ المُخْتَلِطُ ) ؛ ) زادَ القالِي : مثْلُ التَّمْرِ مع الزَّبيبِ ونحْوِهما إذا خَلَطْتهما ما في إناءٍ واحِدٍ . يقالُ : هو فضى في جرابٍ ، يُكْتَب بالياءِ .
قالَ أبو عَمْرٍ و : وتقولُ تَمْرٌ *!فَضًى ، وتَمْرَانِ فَضَيانِ ، وتمورُ *!أَفْضاءُ ، وأَنْشَدَ الفرَّاءُ :
فقُلْتُ لها يا عَمَّتا لَكِ ناقَتِي
وتمرٌ فَضًى في عَيْبَتي وزَبيبُوهكذا أَنْشَدَه الجَوْهرِي أَيْضاً وفيه : يا عَمَّتا ، كذا بخطِّه .
وأَنْشَدَه ابنُ سِيدَه والأزْهري : يا خالَتِي .
قالَ ابنُ سِيدَه : ورَواهُ بعضُ مُتأَخِّري النَّحويِّين : يا عَمَّتي .
( و ) *!الفَضَاءُ ، ( بالمدِّ : السَّاحةُ ، وما اتَّسَعَ من الأرضِ ) ؛ ) كذا في الصِّحاحِ ؛ والأخيرُ قولُ ابنُ

شُمَيْل .
وفي المُحْكم : هو الواسِعُ من الأرضِ .
وقالَ الرّاغبُ : المَكانُ الواسِعُ ؛ وهو نَصُّ الأزْهرِي أَيْضاً .
وقالَ شَمِرٌ : هو ما اسْتَوَى من الأرضِ واتَّسَعَ .
وقالَ أبو عليَ القالِي : الفَضاءُ السّعَةُ ؛ وأَنْشَدَ :
بأَرْض فَضَاء لا يسدّ وصيدها
عليَّ ومعروفي بها غير منكروقالَ الآخَرُ :
أَلا رُبَّما ضاقَ الفَضاءُ بأَهْلِه
وأَمْكَن من بَيْن الأسِنَّة مَخْرجقالَ ابنُ شُمَيْل : وَجَمْعُ الفَضاءِ *!أَفْضيةٌ .
( و ) الفَضاءُ : ( ع بالمدينةِ ) ، تكَرَّرَتْ فيه الحَرْبُ ؛ قالَهُ نَصْر .
( و ) *!الفِضاءُ ، ( ككِساءٍ : الماءُ يَجْرِي على الأرضِ ) .
( وفي المُحْكم في الياءِ : الفَضْيةُ الماءُ المُسْتَنقِع ، والجَمْعُ *!فِضاءٌ ، مَمْدودٌ ؛ عن كُراعٍ .
وقالَ أبو عليَ القالِي في المَقْصورِ والمَمْدودِ : الفِضاءُ ، كالحِساءِ ، وهو ماءٌ يَجْري على وَجْهِ الأرضِ ، واحِدَتُه *!فَضِيَّةٌ ؛ ومنه قولُ الفَرَزْدق :
فصَبَّحْن قَبْلَ الوَارِداتِ من القَطاببَطْحاءَ ذِي قارٍ فِضاءً مُفَجَّرا ( *!وأفْضَى المَرْأَةَ ) *!إفْضاءً : جامَعَها و ( جَعَل مَسْلُكَيْها ) مَسْلَكاً ( واحِداً ) ، وذلكَ إذا انْقَطَعَ الحِتارُ الذي بينَ مَسْلَكَيْها ؛ ( فهي *!مُفْضاةٌ ) ؛ ) وهو مِن فَضَا المَكانُ يَفْضُو إذا اتَّسَعَ .
( و ) مِن الكِنايَةِ : *!أَفْضَى الرَّجُلُ

( إليها ) : ) إذا ( جامَعَها ) .
( قالَ الرَّاغِبُ : هو أَبْلَغ وأَقْرَبُ إلى التَّصْريحِ من قوْلِهم خَلا بها .
قالَ ابنُ الأعْرابي : *!والإفْضاءُ في الحَقيقَةِ الانْتِهاءُ ، ومنه : وقد أَفْضَى بعضُكُم إلى بعضٍ ، أَي انتَهَى وأَوَى .
( أَو ) أَفْضَى بها : إذا ( خَلاَ بها جامَعَ أَمْ لا ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) أَفْضَى الساجِدُ بيدِه ( إِلى الأرضِ : مَسَّها برَاحَتِهِ في سُجُودِه ) ؛ ) نقلَهُ الزَّمَخْشَري والجَوْهري .
( و ) قالَ أَبو عَمْرٍ و : ( سَهْمٌ *!فَضاً ) ؛ ) وهو في كتابِ أَبي عليَ بالياءِ ؛ أَي ( واحِدٌ ) . ) ونَصّ أَبي عَمْرٍ و : إذا كانَ مُنْفرداً ليسَ في الكنانَةِ غيرُهُ ؛ نقلَهُ أبو عليَ القالِي .
( وبَقِيتُ فَضاً ) : ) أَي ( وَحْدِي ) مِن الأقْرانِ ؛ نقلَهُ الأزْهريَّ .
وقالَ أَبو الحَسَنِ الأخْفَش : أَي فَرْداً مِن إخْوتي وأَهْلي ؛ وأَنْشَدَ لعبيدِ بنِ أَيُّوب :
فأَصْبَحْت مِثْلَ الشمْسِ في قعْرِ جعْبَةٍ
فضيا فضا قد طالَ فيها فَلافِلُه ( ومحمدٌ وخالِدٌ ابنا فَضاً : مُعَبِّرانِ ) بَصْرِيَّانِ ، ومحمدٌ رَوَى عن أَبيهِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَفْضَى فلانٌ إلى فلانٍ : وَصَلَ .
*!وأَفْضَى : صارَ إلى الفَضاءِ .
وأَفْضَى إليه الأمْرُ : وَصَلَ إليه .
وأَلْقَى ثَوْبَه فَضاً : لم يُودعْه .
وأَمْرُهُم بَيْنهم فَضاً : أَي سَواءٌ .
ومَتاعُهم فَوْضَى فَضاً : أَي مُشْترِكٌ ؛ وهذا قد تقدَّم للمصنِّفِ في حَرْفِ الضادِ .
وفي الصِّحاح : أَمْرُهُمْ فَضاً بَيْنهم : أَي لا أَميرَ عليهم ؛ ومثْلُه لأَبي عليَ القالِي .

*!والفاضِي ؛ البارِزُ والخالِي والواسِعُ *!كالمُفْضَى .
*!والفضوُّ : الخُلُوُّ .
وأَفْضَى : إذا افْتَقَرَ ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ كأَنَّه وَصَلَ إلى الأرضِ .
*!والإفْضاءُ : أن تَسْقطَ الثَّنايا من تَحْت ومن فَوْق ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ ومنه *!المُفْضاةُ *!والمُفْضَى : المُتَّسَعُ .
*!وأَفْضَى بهم : بَلَغَ بهم مَكاناً واسِعاً .
وترَكَ الأَمْرَ فَضاً : أَي غَيْر مُحْكَم .
ويقولونَ : لا *!يُفْضِي اللّهُ فاكَ ، مِن *!أَفْضَيْت ؛ وهكذا رُوِيَ حديثُ الدُّعاء للنابغَةِ ، أَي لا يَجْعَله فَضاءً واسِعاً خالِياً ؛ ومنه أَخَذَ ابنُ الأعرابي قوْلَه المتقدِّمَ .
*!والفَضَى ، بالكَسْر والفَتْح : جَمْعُ فَضْيةٍ للماءِ المُسْتَنقِع كبَدْرَةٍ وبِدَرٍ ، وبالفَتْحِ مِن بابِ حَلْقةٍ وحَلَقٍ ونَشْفةٍ ونَشَفٍ ، وبها رُوِي قولُ عدِيّ بنِ الرِّقاع :
فأَوْرَدَها لمَّا انْجَلَى الليلُ أَوْ دَنا
فَِضًى كُنَّ للجُونِ الحَوائِم مَشْرَباوأَفْضَى إليه بالسرِّ : أعْمَلَهُ به ؛ نقلَهُ الجَوْهري .
*!وفَضَا الشَّجَرُ بالمَكانِ *!فُضُوًّا : كَثُرَ ؛ عن ابن القطَّاع .
(

##### Türkçe

: ( ve ( **فَضَا المَكانُ** **فَضَاءً** **وفُضُوًّا** ) ، **عُلُوَ** gibi: ( genişledi ) ، o hâlde o **فاضٍ**’dır; ve el-Ezherî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:
أَفْرَخَ قَيْضُ بَيْضِها المُنْقاضِ
عَنكُم كِراماً بالمَقام **الفاضِي** ( **كأَفْضَى** ) ؛ ) ve o **مُفْضٍ**’dir; ve İbn Sîde, Sa‘lebe b. ‘Ubeyd el-‘Adevî’ye ait olarak, hurma ağaçlarını vasfederken inşâd etti:

شَتَتْ كثَّةَ الأَوْبار لا القُرَّ تتَّقي
ولا الذِّئْبَ يَخْشَى وهْو بالبَلَدِ **المُفْضي** ve ondan, Mu‘âz’ın kabir azabına dair hadisi: ( حتى **يُفْضِيَ** كلُّ شيءٍ ) ، yani **فَضَاءً** olur; Nihâye’de böyle(ce).
( ve ) **فَضَا** ( dirhemlerini: onları bir keseye koymadı.
( **والفَضَا** : **الفَصَا** ؛ ) nüshalarda böyledir; doğrusu, Ebû Ali el-Kâlî’nin el-Maksûr ve’l-Memdûd’ünün nassı üzere ikisinin de **ي** ile yazılmasıdır.
Sıhâh nüshalarında **الفَضَا**’nın **ا** ile yazılışı bulundu; sanki musannif, harfin vâvî olduğu üzere ona tâbi oldu; doğru olan, onun vâvî-yâî oluşudur.
( ve ) el-Cevherî ve el-Kâlî dedi: **الفَضَى** ( karışık şey ) ؛ ) el-Kâlî artırdı: hurma ile kuru üzüm ve benzerleri gibi; onları tek bir kapta karıştırdığında. Denir: o, bir torbada **فضى**’dır; **ي** ile yazılır.
Ebû ‘Amr v. dedi: ve dersin: **تَمْرٌ فَضًى** ، ve iki hurma: **فَضَيانِ** ، ve hurmalar: **أَفْضاءُ**; ve el-Ferrâ inşâd etti:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتا لَكِ ناقَتِي
وتمرٌ فَضًى في عَيْبَتي وزَبيبُ
el-Cevherî de onu böyle inşâd etti; onda: يا عَمَّتا, kendi hattında böyle(ydi).
İbn Sîde ve el-Ezherî onu inşâd etti: يا خالَتِي.
İbn Sîde dedi: bazı müteahhir nahivciler onu şöyle rivayet etti: يا عَمَّتي.
( ve ) **الفَضَاءُ** ، ( med ile: avlu/alan, ve yerden geniş olan şey ) ؛ ) Sıhâh’ta böyledir; ikincisi İbn Şümeyl’in sözüdür.
el-Muhkem’de: yerin geniş olanıdır.
Râgıb dedi: geniş mekân; bu, el-Ezherî’nin de nassıdır.
Şemir dedi: yerden düzleşen ve genişleyen şeydir.
Ebû Ali el-Kâlî dedi: **الفَضاءُ** genişliktir; ve inşâd etti:
بأَرْض فَضَاء لا يسدّ وصيدها
عليَّ ومعروفي بها غير منكر
Başka biri dedi:
أَلا رُبَّما ضاقَ الفَضاءُ بأَهْلِه
وأَمْكَن من بَيْن الأسِنَّة مَخْرج
İbn Şümeyl dedi: **الفَضاءِ**’ın çoğulu **أَفْضيةٌ**’dir.
( ve ) **الفَضاءُ**: ( Medine’de bir yer adı ) ، onda savaş tekrar etti; Nasr söyledi.
( ve ) **الفِضاءُ** ، ( **كِساءٍ** gibi: suyun yer üzerinde akması ) .
( el-Muhkem’de **ي** maddesinde: **الفَضْيةُ** birikmiş sudur; çoğulu **فِضاءٌ**’dır, memdûd; Kurâ‘dan.
Ebû Ali el-Kâlî el-Maksûr ve’l-Memdûd’da dedi: **الفِضاءُ** , **الحِساءِ** gibi; o, yer yüzü üzerinde akan sudur; onun bir tanesi **فَضِيَّةٌ**’dir; ondan el-Ferezdak’ın sözü:
فصَبَّحْن قَبْلَ الوَارِداتِ من القَطاببَطْحاءَ ذِي قارٍ فِضاءً مُفَجَّرا ( **وأفْضَى المَرْأَةَ** ) **إفْضاءً**: onunla cima etti ve ( iki yolunu ) ( bir ) yol yaptı; bu, iki yolunun arasındaki **الحِتارُ** kesildiğinde olur; ( o hâlde o **مُفْضاةٌ**’dır ) ؛ ) bu, **فَضَا المَكانُ يَفْضُو** “genişledi”den(dir).
( ve ) kinayeden: **أَفْضَى الرَّجُلُ** ( ona ) : ) ( onunla cima ettiğinde ) .
( Râgıb dedi: bu, “onunla baş başa kaldı” demelerinden daha beliğ ve tasrihe daha yakındır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **والإفْضاءُ** hakikatte sona varmadır; ondan: وقد أَفْضَى بعضُكُم إلى بعضٍ, yani sona vardı ve sığındı.
( veya ) **أَفْضَى** onunla: ( onunla baş başa kaldığında, cima etse de etmese de ) ؛ ) İbn Sîde onu nakletti.
( ve ) secde eden, eliyle ( yere: secdesinde avucuyla ona dokundu ) ؛ ) Zemahşerî ve Cevherî nakletti.
( ve ) Ebû ‘Amr v. dedi: ( **سَهْمٌ فَضاً** ) ؛ ) Ebû Ali’nin kitabında **ي** ile(dir); yani ( tek ) . ) Ebû ‘Amr v.’un nassı: yalnız olduğunda, sadakta ondan başkası yoksa; Ebû Ali el-Kâlî nakletti.
( **وبَقِيتُ فَضاً** ) : ) yani ( akranlardan tek başıma ) ; el-Ezherî nakletti.
Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi: yani kardeşlerimden ve ehlimden tek bir fert; ve ‘Ubeyd b. Eyyûb’a ait olarak inşâd etti:
فأَصْبَحْت مِثْلَ الشمْسِ في قعْرِ جعْبَةٍ
فضيا فضا قد طالَ فيها فَلافِلُه
( Muhammed ve Hâlid, **ابنا فَضاً**: mu‘abbirân ) Basralıdır; Muhammed, babasından rivayet etti.
Ona istidrâk olunanlardandır:
**أَفْضَى** falan, falana: ulaştı.
**وأَفْضَى**: **الفَضاءِ**’a vardı.
İş ona **أَفْضَى**: ona ulaştı.
Elbisesini **فَضاً** attı: onu emanet bırakmadı.
Onların işi aralarında **فَضاً**: yani eşittir.
Eşyaları **فَوْضَى فَضاً**: yani ortaktır; bu, musannifin **الضاد** harfinde daha önce geçti.
Sıhâh’ta: onların işi aralarında **فَضاً**: yani üzerlerinde emir yoktur; Ebû Ali el-Kâlî’de de bunun benzeri.

**والفاضِي**; belirgin/ortaya çıkmış, boş ve geniştir; **كالمُفْضَى**.
**والفضوُّ**: boşluk.
**وأَفْضَى**: fakirleştiğinde; İbnü’l-A‘râbî’den; sanki yere ulaştı.
**والإفْضاءُ**: alt ve üstten ön dişlerin düşmesidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ondan **المُفْضاةُ** ve **المُفْضَى**: geniş olan.
**وأَفْضَى بهم**: onları geniş bir yere ulaştırdı.
İşi **فَضاً** bıraktı: yani sağlamlaştırılmamış.
Derler: لا **يُفْضِي** اللّهُ فاكَ ، **مِن أَفْضَيْت**; nâbiğa için dua hadisi böyle rivayet edildi; yani onu geniş, boş bir **فَضاءً** yapmasın; İbnü’l-A‘râbî, önce geçen sözünü buradan aldı.
**والفَضَى** , kesre ve fetha ile: birikmiş su için **فَضْيةٍ**’nin çoğuludur; **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi; fetha ile, **حَلْقةٍ** ve **حَلَقٍ** ve **نَشْفةٍ** ve **نَشَفٍ** babındandır; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ın sözü bununla rivayet edildi:
فأَوْرَدَها لمَّا انْجَلَى الليلُ أَوْ دَنا
فَِضًى كُنَّ للجُونِ الحَوائِم مَشْرَبا
**وأَفْضَى** ona sır ile: onu onunla amel ettirdi; Cevherî nakletti.
**وفَضَا الشَّجَرُ بالمَكانِ فُضُوًّا**: çoğaldı; İbnü’l-Kattâ‘dan.
(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فضو and فضى

فَضَا
1 فَضَا ذ , (M, Msb, K,) aor. يَفْضُو, (M, Msb,) inf. n. فُضُوٌّ (M, Msb, K) and فَضَآءٌ, (M, K,) It (a place) was, or became, wide, or spacious; (M, Msb, K;) as also ↓ افضى; (TA as from the K, in which I do not find it;) the latter occurring in a trad., and expl. in the Nh as signifying it became a فَضَآء [q. v.]. (TA.) ― -b2- [And It was, or became, empty, vacant, or void; (for it is said in the TA that الفضو, by which الفُضُوُّ is evidently meant, signifies الخُلُوُّ;) as also ↓ افضى, as appears from an explanation of the part. n. مُفْضٍ, q. v.] ― -b3- فَضَا الشَّجَرُ بِالمَكَانِ, inf. n. فضو [i. e. فُضُوٌّ], The trees became numerous, or abundant, [so as to occupy much space,] in the place. (IKtt, TA.) ― -b4- And فَضَا دَرَاهِمَهُ He did not put his dirhems, or money, into the purse [app. meaning that he left his money strewn]. (K.)

افصى
4 افصى ذ : see the preceding paragraph, in two places. ― -b2- Also He went forth, (S,) or came, (TA,) to the فَضَآء [q. v.]. (S, TA.) ― -b3- [Hence] افضى فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ Such a one came to, or reached, such a one: (M, Mgh, TA:) originally, became in the space, or the place, or quarter, of such a one: (M:) or properly, became in the فَضَآء of such a one. (Mgh.) And in like manner, افضى اـِلَيْهِ الأَمْرُ [The thing, or event, came to, or reached, him]. (M.) And أَفْضَيْتُ اـِلَى الشَّىْءِ I came to, or reached, the thing. (Msb.) Accord. to IAar, (TA,) الاـِفْضَآءُ properly signifies الاِنْتِهَآءُ [i. e. The coming at last, or ultimately, or the reaching, to a person or thing]. (IAar, T, Msb, TA.) Hence the saying [in the Kur iv. 25], وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ اـِلَى بَعْضٍ i. e. When one of you hath come, and betaken himself, to the other; (TA;) in which the verb is made trans. by means of اـِلَى because having the meaning [of اِنْتَهَى or] of وَصَلَ: (M:) or this means, when one of you hath become alone with the other, agreeably with the original derivation; or, accord. to some, it is an allusion to mutual contact, skin to skin: or to copulation. (Mgh.) You say, افضى اـِلَى امْرَأَتِهِ [He went in to his wife: or] he became in contact with his wife, skin to skin: (S, Msb:) or it signifies, (M, K,) or signifies also, (S, Msb,) (tropical:) he compressed his wife: (S, M, Msb, K:) or he was, or became, with her alone in private, whether he compressed her or not. (M, K.) ― -b4- افضى بِهِمْ He reached with them, or brought them to, a wide, or spacious, place. (TA.) And افضى بِهِ الطَّرِيقُ اـِلَى وَعْرٍ مِنَ الأَرْضِ [The road brought him to a rugged tract of land]. (K * and TA in art. وعر) ― -b5- افضى بِيَدِهِ اـلَى الأَرْضِ He touched the ground with the palm of his hand (IF, S, Msb, K) in his prostration [in prayer]. (S, K.) And أَفْضَيْتُ اـِلَيْهِ بِيَدِى مِنْ غَيْرِ حَائِلٍ I put my hand to it without anything intervening; i. q. مَسَسْتُهُ (Msb in art مس.) ― -b6- أَفْضَيْتُ اـِلَى فَلَانٍ بِسِرِى [I communicated, or made known, to such a one my secret]: (S;) or أَفْضَيْتُ اـِلَيْهِ بِالسِّرِّ I acquainted him with the secret. (Msb. TA.) ― -b7- افضى also signifies (assumed tropical:) He became poor: so says IAar: as though he came to the ground. (TA.) -A2- لَا يُفْضِى اللّٰهُ فَاكَ, occurring in a trad., is a phrase expressive of a prayer, meaning May God not make thy mouth wide and empty. (TA.) ― -b2- Hence the saying of IAar, الاـِفْضَآءُ أنْ تَسْقُطَ الثَّنَايَا مِنْ تَحْتُ وَمِنْ فَوْقُ [app. meaning that اِفْضَآءٌ is the inf. n. of أُفْضِىَ signifying His central incisors, below and above, fell out: or he was caused to lose them]: and hence [the epithet] المُفْضَاةُ [and therefore hence also what here follows]. (TA.) ― -b3- افضى المَرْأَةَ He made the woman's مَسْلَكَانِ (i. e. her vagina and rectum, Msb) to become one, (S, M, Mgh, Msb, K, TA,) in devirginating her, (Msb,) or in compressing her; (TA;) the intervening part becoming rent: (Mgh, TA:) and so أَفَاضَهَا: (M, in which it is mentioned in art. فضى:) the epithet applied to her is ↓ مُفْضَاةٌ, (M, Mgh, Msb, K,) which is syn. with شَرِيمٌ. (S.)

تَفَضَّيْتُ
5 تَفَضَّيْتُ ذ for تَفَضَّضْتُ see in art. فض (conj. 5). ― -b2- [التفضّى in a passage of the Fلkihet el-Khulafà accord. to several copies thereof is an obvious mistake for التَّفَصِّى, with the unpointed ص: see Freytag's Critical Annotations and Corrections in his edition of that work, p. 6.]

فَضًا
فَضًا ذ , (S, M, K,) also written فَضًى, (TA,) A thing (S, K) mixed. (S, M, K.) You say طَعَامٌ فَضًا Mixed food: (S:) and تَمْرٌ فَضًا dates mixed, (AA, * S, M,) as, for instance, (S, TA,) with raisins, (Lh, S, M, TA,) in one vessel, or bag; thus says El-Kلlee; (TA;) or scattered, or strewn, and mixed; (M:) and تَمْرَانِ فَضَيَانِ [two sorts of dates mixed]: and تُمُورٌ أَفْضَآءٌ [several sorts of dates mixed]. (AA, TA.) And مَتَاعُهْمٌ فَوْضَى فَضًا Their goods are mixed together: (M:) or are shared in common. (TA.) And أَمْرُهُمْ فَضًا بَيْنَهُمْ [Their case is mixed, or promiscuous, &c., like أَمْرُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ (q. v. in art. فوض); or] their case among themselves is alike; (M, TA;) i. e. they have no commander over them. (S, TA.) And تَرَكَ الأَمْرَ فَضًا i. e. [He left the affair] in an unsound [or a disordered] state. (TA.) And أَلْقَى ثَوْبَهُ فَضًا [He threw down his garment in a disorderly, or cureless, manner;] he did not commit his garment to any one's care. (M, TA.) ― -b2- [Also One; a single thing or person: and alone; by itself or himself; not having any other with it or him; apart from others: thus it has two contrmeanings.] You say سَهْمٌ فَضًا One, or a single, arrow. (K:) or an arrow that is alone, by itself, not having any other with it, in the quiver. (AA, TA.) And بَقِيتَ فَضًا I remained alone, (Az, K, TA,) of such as were fellows: (Az, TA:) or a part from my brethren and my family. (Akh, TA) -A2- Also, i. e. فَضًا, (M, K,) or correctly with ى [i. e. )??(], as written by El-Kلlee, (TA,) The stones (حَبّ) of raisins; (M;) i. q. فَضًا [or فصًى]. (K.) -A3- See also what next follows.

فَضْيَةٌ
فَضْيَةٌ ذ Water collecting and stagnating: pl. فِضَاءٌ, with medd, accord. to Kr: and also ↓ فَضًى and فِصًى, with fet-h and with kesr, the former of these like حَلَقٌ as pl. [or rather a quasi-pl. n.] of حَلْقَةٌ, and the latter like بِدَرٌ as a pl. of بَدْرَةٌ; occurring in different relations of a verse of 'Adee Ibn-Er-Rikلa. (M in art. فضى, and TA.)

فَضَآءٌ
فَضَآءٌ ذ is an inf. n.: (M, K, TA:) and is expl. by Aboo-'Alee El-Kلlee as signifying Width, or spaciousness. (TA.) ― -b2- [It is also used as an epithet:] see فَاضٍ. ― -b3- And [as a subst., or an epithet in which the quality of a subst. is predominant,] it signifies A court, an open area, or a yard, of a house; syn. سَاحَةٌ: (S, K:) and a wide, or spacious, tract of land: (ISh, S, M, K:) or a plain and wide expanse of land: (Sh, TA:) the pl. is أَفْضِيةٌ. (ISh, TA.)

فِضَآءٌ
فِضَآءٌ ذ Water running upon the ground: (K:) or, accord. to Aboo-'Alee El-Kلlee it is [in measure, but not exactly in meaning,] like حِسَآءٌ [a pl. of حِسْىٌ], signifying water running upon the surface of the earth; [or rather waters &c.; for he adds,] and its sing. is ↓ فَضِيَّةٌ: in the M, [in art. فضى,] it is said to be a pl. of فَضْيَةٌ, [q. v.,] on the authority of Kr. (TA.)

فَضِيَّةٌ
فَضِيَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فَاضٍ
فَاضٍ ذ (Msb, TA) and ↓ مُفْضٍ (M, * TA) Wide, or spacious, (M, * Msb, TA,) as also ↓ فَصَآءٌ, (Az, Er-Rلghib, Mgh, Msb, TA,) open and plain, and vacant. (TA.) ― -b2- [The first of these words, in the present day, pronounced فَاضِى, is commonly used in the sense of فَارِغٌ as meaning Unoccupied, unemployed, or at leisure.]

مَفْضًى
مَفْضًى ذ i. q. مُتَّسَعٌ [A place of width or spaciousness, &c.]. (TA.)

مُفْضٍ
مُفْضٍ ذ : see فَاضٍ. [And see also its verb, 4.]

مُفْضَاةٌ
مُفْضَاةٌ ذ : see 4, last sentence,

##### Türkçe

**فضو** ve **فضى**

**فَضَا**
1 **فَضَا** ذ , (M, Msb, K,) muzâri‘i **يَفْضُو**, (M, Msb,) mastarı **فُضُوٌّ** (M, Msb, K) ve **فَضَآءٌ**, (M, K,) O (bir yer) geniş oldu yahut genişledi; (M, Msb, K;) bunun gibi ↓ **افضى**; (TA, K’dan olarak; onda bunu bulmuyorum;) ikincisi bir rivayette vâki olmuş, ve Nh’de “o, bir **فَضَآء** [bk.] oldu” mânâsıyla açıklanmıştır. (TA.) ― -b2- [Ve o, boş oldu yahut boşaldı, hâlî, boşluklu oldu; (çünkü TA’da, kendisiyle açıkça **الفُضُوُّ** kastedilen **الفضو**’nun **الخُلُوُّ** mânâsına geldiği söylenir;) bunun gibi ↓ **افضى**, ism-i fâil **مُفْضٍ**’nin açıklamasından anlaşıldığı üzere; bk. o.] ― -b3- **فَضَا الشَّجَرُ بِالمَكَانِ**, mastarı **فضو** [yani **فُضُوٌّ**], Ağaçlar o yerde çok oldu, bol oldu, [öyle ki çok yer kapladı]. (IKtt, TA.) ― -b4- Ve **فَضَا دَرَاهِمَهُ** Dirhemlerini yahut parasını keseye koymadı [görünüşe göre mânâ: parasını saçılmış bıraktı]. (K.)

**افصى**
4 **افصى** ذ : önceki paragrafın iki yerinde bak. ― -b2- Keza o, (S,) yahut geldi, (TA,) **فَضَآء**’a [bk.]. (S, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı] **افضى فُلَانٌ اـِلَى فُلَانٍ** Filân kimse filân kimseye geldi yahut ulaştı: (M, Mgh, TA:) aslında, filân kimsenin boşluğunda yahut yerinde yahut tarafında oldu: (M:) yahut aslen, filân kimsenin **فَضَآء**’ında oldu. (Mgh.) Ve bunun gibi, **افضى اـِلَيْهِ الأَمْرُ** [Şey yahut olay ona geldi yahut ulaştı]. (M.) Ve **أَفْضَيْتُ اـِلَى الشَّىْءِ** Şeye geldim yahut ulaştım. (Msb.) IAar’a göre, (TA,) **الاـِفْضَآءُ** aslen **الاِنْتِهَآءُ** mânâsınadır [yani bir kimseye yahut bir şeye nihayet varma yahut ulaşma]. (IAar, T, Msb, TA.) Bundan dolayı [Kur’ân iv. 25’teki] söz: **وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ اـِلَى بَعْضٍ** yani sizden biriniz ötekine gelmiş ve ona yönelmiş iken; (TA;) bunda fiil, **اـِلَى** vasıtasıyla müteaddî kılınmıştır; çünkü [**اِنْتَهَى** yahut] **وَصَلَ** mânâsını taşır: (M:) yahut bu, sizden biriniz ötekiyle baş başa kaldığı zaman demektir; aslî türetime uygun olarak; yahut bazılarına göre bu, karşılıklı temas, deri deriye, için bir kinayedir: yahut cinsel birleşme için. (Mgh.) Dersin ki, **افضى اـِلَى امْرَأَتِهِ** [Karısına girdi: yahut] karısıyla deri deriye temas hâline geldi: (S, Msb:) yahut mânâsı, (M, K,) yahut ayrıca mânâsı, (S, Msb,) (mecazen:) karısını sıktı: (S, M, Msb, K:) yahut onu sıkmış olsun olmasın, onunla baş başa, gizlide oldu yahut oldu hâle geldi. (M, K.) ― -b4- **افضى بِهِمْ** Onlarla ulaştı yahut onları geniş bir yere ulaştırdı. (TA.) Ve **افضى بِهِ الطَّرِيقُ اـِلَى وَعْرٍ مِنَ الأَرْضِ** [Yol onu yerin sarp bir kısmına ulaştırdı]. (K * ve TA, madde **وعر**’da) ― -b5- **افضى بِيَدِهِ اـلَى الأَرْضِ** Secdesinde [namazda] elinin ayasıyla yere dokundu. (IF, S, Msb, K) (S, K.) Ve **أَفْضَيْتُ اـِلَيْهِ بِيَدِى مِنْ غَيْرِ حَائِلٍ** Araya giren bir şey olmaksızın elimi ona koydum; **مَسَسْتُهُ** ile aynı. (Msb, madde **مس**’de) ― -b6- **أَفْضَيْتُ اـِلَى فَلَانٍ بِسِرِى** [Sırrımı filân kimseye ilettim yahut bildirdim]: (S;) yahut **أَفْضَيْتُ اـِلَيْهِ بِالسِّرِّ** onu sırdan haberdar ettim. (Msb. TA.) ― -b7- **افضى** ayrıca (varsayılan mecaz:) fakir oldu mânâsınadır: IAar böyle der: sanki yere geldi. (TA.) -A2- **لَا يُفْضِى اللّٰهُ فَاكَ**, bir rivayette vâki olup, bir dua ifadesidir; mânâsı: Allah ağzını geniş ve boş kılmasın. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı IAar’ın sözü: **الاـِفْضَآءُ أنْ تَسْقُطَ الثَّنَايَا مِنْ تَحْتُ وَمِنْ فَوْقُ** [görünüşe göre mânâ: **اِفْضَآءٌ**, **أُفْضِىَ**’nin mastarıdır; “onun alt ve üst orta kesici dişleri düştü” mânâsında: yahut o, onları kaybettirildi]: ve bundan dolayı [sıfat] **المُفْضَاةُ** [ve dolayısıyla buradan ayrıca aşağıda gelen]. (TA.) ― -b3- **افضى المَرْأَةَ** Kadının **مَسْلَكَانِ**’ını (yani onun vajinası ve rektumu, Msb) bir kıldı, (S, M, Mgh, Msb, K, TA,) bekâretini giderirken, (Msb,) yahut sıkarken; (TA;) aradaki parça yırtılarak: (Mgh, TA:) ve böylesi **أَفَاضَهَا**: (M, onda madde **فضى**’da zikredilmiştir:) ona uygulanan sıfat ↓ **مُفْضَاةٌ**’dır, (M, Mgh, Msb, K,) ve bu, **شَرِيمٌ** ile eşanlamlıdır. (S.)

**تَفَضَّيْتُ**
5 **تَفَضَّيْتُ** ذ, **تَفَضَّضْتُ** yerine: madde **فض**’da (bâb 5) bak. ― -b2- [Fلkihet el-Khulafà’nın bir pasajında, onun birkaç nüshasına göre **التفضّى**, noktasız **ص** ile **التَّفَصِّى** yerine açık bir hatadır: Freytag’ın o eserin neşrindeki Critical Annotations and Corrections’ına, s. 6, bak.]

**فَضًا**
**فَضًا** ذ , (S, M, K,) ayrıca **فَضًى** diye yazılır, (TA,) Karışık bir şey. (S, K) (S, M, K.) Dersin ki **طَعَامٌ فَضًا** Karışık yemek: (S:) ve **تَمْرٌ فَضًا** karışık hurma, (AA, * S, M,) meselâ, (S, TA,) kuru üzümle, (Lh, S, M, TA,) bir kapta yahut torbada; El-Kلlee böyle der; (TA;) yahut saçılmış, serpilmiş ve karışık; (M:) ve **تَمْرَانِ فَضَيَانِ** [iki çeşit hurma karışık]: ve **تُمُورٌ أَفْضَآءٌ** [birkaç çeşit hurma karışık]. (AA, TA.) Ve **مَتَاعُهْمٌ فَوْضَى فَضًا** Eşyaları birbirine karışıktır: (M:) yahut ortaklaşadır. (TA.) Ve **أَمْرُهُمْ فَضًا بَيْنَهُمْ** [İşleri aralarında karışıktır yahut karmakarışıktır, vb., **أَمْرُهُمْ فَوْضَى بَيْنَهُمْ** gibi (bk. madde **فوض**); yahut] işleri aralarında birdir; (M, TA;) yani üzerlerinde bir kumandan yoktur. (S, TA.) Ve **تَرَكَ الأَمْرَ فَضًا** yani [işi] sağlam olmayan [yahut düzensiz] bir hâlde bıraktı. (TA.) Ve **أَلْقَى ثَوْبَهُ فَضًا** [Elbisesini düzensiz yahut özensiz bir tarzda attı;] elbisesini kimsenin himayesine teslim etmedi. (M, TA.) ― -b2- [Keza Bir; tek bir şey yahut kişi: ve yalnız; kendi başına yahut kendi kendine; yanında onunla birlikte başka bir şey yahut kimse bulunmayan; başkalarından ayrı: böylece iki zıt mânâsı vardır.] Dersin ki **سَهْمٌ فَضًا** Bir yahut tek ok. (K:) yahut sadakta yalnız, kendi başına olan, yanında başka ok bulunmayan ok. (AA, TA.) Ve **بَقِيتَ فَضًا** Yalnız kaldım, (Az, K, TA,) akranlardan: (Az, TA:) yahut kardeşlerimden ve ailemden ayrı. (Akh, TA) -A2- Keza, yani **فَضًا**, (M, K,) yahut doğru olan ى ile [yani )??(], El-Kلlee’nin yazdığı gibi, (TA,) Kuru üzümün çekirdekleri (**حَبّ**); (M;) **فَضًا** [yahut **فصًى**] ile aynı. (K.) -A3- Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bak.

**فَضْيَةٌ**
**فَضْيَةٌ** ذ Birikip duran ve durgunlaşan su: çoğulu **فِضَاءٌ**, Kr’ye göre medd ile: ve ayrıca ↓ **فَضًى** ve **فِصًى**, fetḥ ile ve kesr ile; bunların ilki, **حَلَقٌ** gibi, **حَلْقَةٌ**’nın çoğulu [yahut daha doğrusu cem‘ mânâlı isim] olarak; ikincisi ise **بِدَرٌ** gibi, **بَدْرَةٌ**’nın çoğulu olarak; ‘Adee Ibn-Er-Rikلa’nın bir beytinin farklı rivayetlerinde vâki olmuştur. (M, madde **فضى**’da, ve TA.)

**فَضَآءٌ**
**فَضَآءٌ** ذ bir mastardır: (M, K, TA:) ve Aboo-‘Alee El-Kلlee tarafından “genişlik yahut ferahlık” mânâsıyla açıklanır. (TA.) ― -b2- [Ayrıca bir sıfat olarak kullanılır:] **فَاضٍ**’a bak. ― -b3- Ve [isim olarak, yahut isim vasfının galip geldiği bir sıfat olarak] bir evin avlusu, açık alanı yahut bahçesi; eşanlamlısı **سَاحَةٌ**: (S, K:) ve geniş bir arazi parçası: (ISh, S, M, K:) yahut düz ve geniş bir arazi yayılımı: (Sh, TA:) çoğulu **أَفْضِيةٌ**’dir. (ISh, TA.)

**فِضَآءٌ**
**فِضَآءٌ** ذ Yerde akan su: (K:) yahut Aboo-‘Alee El-Kلlee’ye göre o, [vezin bakımından, fakat mânâ bakımından tam değil,] **حِسَآءٌ** gibidir [**حِسْىٌ**’nin çoğulu], yer yüzünde akan su mânâsında; [daha doğrusu sular vb.; çünkü ekler:] ve onun müfredi ↓ **فَضِيَّةٌ**’dir: M’de [madde **فضى**’da] Kr’nin rivayetine dayanarak **فَضْيَةٌ**’nın çoğulu olduğu söylenir, [bk. o]. (TA.)

**فَضِيَّةٌ**
**فَضِيَّةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**فَاضٍ**
**فَاضٍ** ذ (Msb, TA) ve ↓ **مُفْضٍ** (M, * TA) Geniş yahut ferah, (M, * Msb, TA,) bunun gibi ↓ **فَصَآءٌ**, (Az, Er-Rلghib, Mgh, Msb, TA,) açık ve düz, ve boş. (TA.) ― -b2- [Bu kelimelerin birincisi, günümüzde **فَاضِى** diye telaffuz edilerek, **فَارِغٌ** mânâsında “meşgul olmayan, işi olmayan, boş vakitli” anlamında yaygınca kullanılır.]

**مَفْضًى**
**مَفْضًى** ذ **مُتَّسَعٌ** ile aynı [genişlik yahut ferahlık yeri, vb.]. (TA.)

**مُفْضٍ**
**مُفْضٍ** ذ : **فَاضٍ**’a bak. [Ve ayrıca onun fiiline, 4’e, bak.]

**مُفْضَاةٌ**
**مُفْضَاةٌ** ذ : 4’e, son cümleye bak,

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَضَا
فَضَا U ( n. ac. فَضَآء [ 22A ] ,  فُضُوّ [ 27 ] ),
a.  Was wide, spacious, roomy, vast.

##### Türkçe

فَضَا
**فَضَا** U (isim-i masdar: **فَضَآء** [22A], **فُضُوّ** [27]),
a. Geniş idi, ferah idi, geniş hacimli idi, vâsi‘ idi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فضو
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) أَفْضَى - يُفْضِيْ
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع، فتتصبح الحركة والطواف فيه دون عائق
ومنه اللفظ العامي: فضي - فاضي: أي ليس عنده شغل أو عائق يمنعه من مشاركة آخر في فعل أو عمل، ومنه كذلك فَضّى المكان
أَفْضَى - يُفْضِيْ: على وزن " أفعل" من " فَضَا - يَفْضُو ": جعله " يَفْضُو ": جعل نفسه " تَفْضُوْ ": أزال أي عائق أو حاجز يمنع حركته أو فعله
أَفْضَى - يُفْضِي + كائن + إلى كائن آخر: أفضى نفسه إلى الكائن: أزال كل حاجز أو مانع إلى الكائن الآخر
﴿وكيف تأخذونه وقد أفضى بعضكم إلى بعض﴾: أزال كل حاجز أو مانع إلى الكائن الآخر، كناية عن العري والجماع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان فراغ وتجوف الأشياء وخواؤها"، وهي:
جَوِيَ - يَجْوَى، فَضَا - يَفْضُوْ (فَضِيَ - يَفْضَى)، خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى)، خَلِيَ - يَخْلُو (خَلا - يَخْلُو)، جَافَ - يَجُوْفُ، فَرَغ َ- يَفْرُغَ
يفرق لفظاً:
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب
فَوَضَ - يَفْوِض + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه

أفضى
 	﴿وكيف تأخذونه وقد أفضى بعضكم إلى بعض وأخذن منكم ميثاقا غليظا(21)﴾ النساء
معجم الفرائد القرآنية:
ف ض ي
"أَفْضَى" في قوله تعالى :" وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْض" (21) النساء .
الفضاء : الواسع من الأرض، أفضى خرج إلى الفضاء، ثم عبّر بالإفضاء عن الجماع .
مختار الصحاح
الفَضَاءُ الساحة وما اتسع من الأرض وقد أفْضَى خرج إلى الفضاء وأفضى اليه بسره وأفضى بيده إلى الأرض مسها بباطن راحته في سجوده
الراغب
- الفضاء: المكان الواسع، ومنه: أفضى بيده إلى كذا، وأفضى إلى امرأته: في الكناية أبلغ، وأقرب إلى التصريح من قولهم: خلا بها. قال تعالى: }وقد أفضى بعضكم إلى بعض{ [النساء/21]. وقول الشاعر:
- 353 - طعامهم فوضى فضا في رحالهم
(هذا شطر بيت للمعذل البكري، وعجزه:
[ولا يحسنون السر إلا تناديا]
[استدراك] وهو في اللسان (فضا) ؛ وغريب الحديث للخطابي 2/531 ولم ينسبه المحقق؛ وشرح الحماسة 4/136)
أي: مباح، كأنه موضوع في فضاء يفيض فيه من يريده.
ملخص اللسان:
1.     الفَضاءُ: المكان الواسع من الأَرض، والفعل فَضا يَفْضُو فُضُوّاً
2.      والفَضاء: الخالي الفارغ الواسع من  الأَرض
3.     لا يُفْضي اللهُ فاك ، ومعناه  أَن لا يجعله فَضاء لا سنَّ فيه. وفي حديث معاذ في عذاب القبر: ضربه بِمرْضافةٍ وسَط رأْسه حتى يُفْضِيَ  كلُّ شيء منه أَي يصير فَضاء.
4.     وأَمرُهم بينهم فَضاً أَي  سواء. ومَتاعُهم بينهم فَوْضَى فَضاً أَي مختلط
5.     وأَفْضى فلان إِلى فلان أَي وَصَل  إِليه، وأصله أَنه صار في فُرْجَته وفَضائه وحَيِّزه؛
6.     وأَفْضى  الرجل: دخل على أَهله.
7.     وأَفْضى إِلى المرأَة: غَشِيها، وقال بعضهم: إِذا خلا  بها فقد أَفْضى، غَشِيَ أَو لم يَغْشَ، والإِفضاء في الحقيقة الانتهاء
لسان العرب
● - فضا: الفَضاءُ: المكان الواسع من الأَرض، والفعل فَضا يَفْضُو فُضُوّاً (* قوله «يفضو فضوّاً» كذا بالأصل وعبارة ابن سيده يفضو فضاء وفضوّاً  وكذا في القاموس فالفضاء مشترك بين الحدث والمكان) فهو فاضٍ؛ قال رؤبة:  أَفْرَخَ فَيْضُ بَيْضِها المُنْقاضِ،  عَنكُم، كِراماً بالمَقام الفاضي  وقد فَضا المكان وأَفْضى إِذا اتسع. وأَفْضى فلان إِلى فلان أَي وَصَل  إِليه، وأصله أَنه صار في فُرْجَته وفَضائه وحَيِّزه؛ قال ثعلب بن عبيد يصف  نحلاً:  شَتَتْ كثَّةَ الأَوْبارِ لا القُرَّ تتَّقي،  ولا الذِّئْب تَخْشى، وهي بالبَلدِ المُفْضي  أَي العَراء الذي لا شيء فيه، وأَفْضى إِليه الأَمْرُ كذلك. وأَفْضى  الرجل: دخل على أَهله. وأَفْضى إِلى المرأَة: غَشِيها، وقال بعضهم: إِذا خلا  بها فقد أَفْضى، غَشِيَ أَو لم يَغْشَ، والإِفضاء في الحقيقة الانتهاء؛  ومنه قوله تعالى: وكيف تأْخُذونه وقد أَفضى بعضُكم إِلى بعض؛ أَي انْتَهى  وأَوى، عدَّاه بإِلى لأَن فيه معنى وصَل، كقوله تعالى: أُحلّ لكم ليلة  الصِّيام الرَّفَثُ إِلى نسائكم. ومَرَة مُفْضاة: مجموعة المَسْلَكين. وأَفضى  المرأَةَ فهي مُفضاة إِذا جامَعها فجعلَ مَسْلَكَيْها مَسْلَكاً واحداً  كأَفاضها، وهي المُفْضاة من النساء. الجوهري: أَفضى الرجلُ إِلى امرأَته  باشَرها وجامعها. والمُفضاةُ: الشَّريمُ. وأَلقى ثَوبه فَضاً: لم يُودعْه.  وفي حديث دُعائه للنابغة: لا يُفْضي اللهُ فاك؛ هكذا جاء في رواية، ومعناه  أَن لا يجعله فَضاء لا سنَّ فيه. والفَضاء: الخالي الفارغ الواسع من  الأَرض.  وفي حديث معاذ في عذاب القبر: ضربه بِمرْضافةٍ وسَط رأْسه حتى يُفْضِيَ  كلُّ شيء منه أَي يصير فَضاء. والفَضاء: الساحةُ وما اتسع من الأَرض. يقال:  أَفضيت إِذا خرجت إِلى الفضاء. وأَفْضَيت إِلى فلان بسرّي. الفراء: العرب  تقول لا يُفْضِ اللهُ فاك من أَفْضَيْت. قال: والإِفضاء أَن تَسقط ثناياه  من فوق ومن تحت وكل أَضراسه؛ حكاه شمر عنه؛ قال أَبو منصور: ومن هذا  إِفْضاء المرأَة إِذا انقطع الحِتار الذي بين مسلكيها؛ وقال أَبو الهيثم في  قول زهير:  ومَنْ يوفِ لا يذمم، ومَنْ يُفْضِ قَلْبه  إِلى مُطْمَئِنِّ البِرِّ لا يَتَجَمْجَمِ  أَي مَن يَصر قلبُه إِلى فَضاء من البر ليس دونه ستر لم يَشتبه أَمره  عليه فيتجَمجم أَي يتردّد فيه.  والفَضى، مقصور: الشيء المختلط، تقول: طعام فَضًى أَي فَوْضى مختلط.  شمر: الفَضاء ما استوى من الأَرض واتسع، قال: والصحراء فَضاء. قال أَبو بكر:  الفِضاء، ممدود، كالحِساء وهو ما يجري على وجه الأَرض، واحدته فَضِيَّةٌ  (* قوله «واحدته فضية» هذا ضبط التكملة، وفي الأصل فتحة على الياء  فمقتضاه أنه من باب فعلة وفعال.) ؛ قال الفرزدق:  فصَبَّحْن قَبْلَ الوارِداتِ من القَطا،  ببَطْحاءِ ذِي قارٍ، فِضاءً مُفَجَّرا  والفَضْيةُ: الماء المُسْتَنْقِع، والجمع فِضاء، ممدود؛ عن كراع؛ فأَما  قول عدي بن الرَّقاع:  فأَوْرَدها، لَمَّا انْجَلى الليلُ أَوْ دَنا،  فِضًى كُنَّ للجُونِ الحَوائِم مَشْرَبا  قال ابن سيده: يروى فَضًى وفِضًى، فمن رواه فَضًى جعله من باب حَلْقةٍ  وحَلَقٍ ونَشْفةٍ ونَشَفٍ، ومن رواه فِضًى جعله كَبَدْرَةٍ وبِدَرٍ.  والفَضا: جانِب  (* قوله « والفضا جانب إلخ» كذا بالأصل، ولعله الضفا  بتقديم الضاد إذ هو الذي بمعنى الجانب وبدليل قوله: ويقال في تثنيته ضفوان،  وبعد هذا فايراده هنا سهو كما لا يخفى) الموضع وغيره، يكتب بالأَلف، ويقال  في تثنيته ضَفَوانِ؛ قال زهير:  قَفْراً بِمُنْدَفِع النَّحائِتِ مِنْ  ضَفَوَيْ أُلاتِ الضّالِ والسِّدْرِ  النحائت: آبار معروفة. ومكان فاضٍ ومُفْضٍ أَي واسع. وأَرض فَضاء  وبَرازٌ، والفاضِي: البارِزُ؛ قال أَبو النجم يصف فرسه:  أَمّا إِذا أَمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُه،  نَجْعَلُه في مَرْبَطٍ ،نَجْعَلُه  مُفْضٍ: واسع. والمُفْضَى: المُتَّسَع؛ وقال رؤبة:  خَوْقاء مُفْضاها إِلى مُنْخاقِ  أَي مُتَّسَعُها؛ وقال أَيضاً:  جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفْضَى  بهِم، وأَمْضىَ سَفَرٌ ما أَمْضَى  (* قوله« ما أمضى» كذا في الأصل، والذي في نسخة التهذيب: ما أفضى.)  قال: أَفْضَى بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفْضَى بهم إِليه حتى انقطع ذلك  الطريق إِلى شيء يعرفونه. ويقال: قد أَفْضَيْنا إِلى الفَضاء، وجمعه  أَفْضِية. ويقال: تركت الأَمر فَضاً أَي تركته غيرَ مُحْكَم. وقال أَبو مالك:  يقال ما بقي في كِنانته إِلاَّ سهم فَضاً؛ فَضاً أَي واحد. وقال أَبو عمرو:  سهم فَضاً إِذا كان مُفْرداً ليس في الكِنابة غيره. ويقال: بَقِيت من  أَقْراني فَضاً أَي بقيت وحدي، ولذلك قيل للأَمر الضعيف غير المحكم فَضاً،  مقصور. وأَفْضَى بيده إِلى الأَرض إِذا مَسَّها بباطن راحته في سُجوده.  والفَضا: حب الزَّبيب. وتمر فَضاً: منثور مختلط، وقال اللحياني: هو المختلط  بالزبيب؛ وأَنشد:  فَقُلْتُ لهَا: يا خالتي لَكِ ناقَتي،  وتمرٌ فَضاً، في عَيْبَتي، وزَبيبُ  أَي منثور، ورواه بعض المتأَخرين: يا عَمَّتي. وأَمرُهم بينهم فَضاً أَي  سواء. ومَتاعُهم بينهم فَوْضَى فَضاً أَي مختلط مشترك. غيره: وأَمرهم  فَوْضَى وفَضاً أَي سواء بينهم؛ وأَنشد للمُعَذِّل البَكْريِّ:  طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهم،  ولا يُحْسِنُون الشَّرَّ إِلاَّ تَنادِيا  ويقال: الناسُ فَوْضَى إِذا كانوا لا أَميرَ عليهم ولا مَنْ يجمعهم.  وأَمرُهُم فَضاً بينهم أَي لا أَمير عليهم. وأَفْضَى إِذا افْتَقَرَ.
مقاييس اللغة:
(فضي) الفاء والضاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على انفساحٍ في شيء واتِّساع. من ذلك الفَضاء: المكان الواسِع. ويقولون: أفضَى الرّجُل إلى امرأته: باشَرَها. والمعنى فيه عندنا أنّه شُبّه مقدَّمُ جسمه بفَضاء، ومقدَّمُ جسمها بفضاء، فكأنه لاقَى فضاءَها بفضائه. وليس هذا ببعيدٍ في القياس الذي ذكرناه.‏
ومن هذا على طريق التشبيه: أفضَى إلى فلانٍ بسرِّه إِفضاءً، وأفضى بيده إلى الأرض، إذا مَسَّها بباطِنِ راحته في سُجوده. وهو من الذي ذكرناه في قياس الفَضَاء. ويقولون: الفَضَا، مقصور: تمر وزبيبٌ يُخلَطان. وقال بعضهم: الفَضَا مقصور: الشَّيئان يكونان في وعاء مختلطَين لا يُصَرُّ كلُّ واحدٍ منهما على حِدَة. قال:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
وقال:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏
القاموس المحيط:
و فَضَا المكانُ فَضَاءً وفُضُوًّا اتَّسَعَ، كأَفْضَى، و دَراهِمَهُ لم يَجْعَلْها في صُرَّةٍ.
والفَضَا: الفَصَى، والشيءُ المُخْتَلِطُ، وبالمدّ: الساحةُ، وما اتَّسَعَ من الأرضِ، و ع بالمدينةِ. وككِساءٍ: الماءُ يَجْرِي على الأرضِ. وأفْضَى المرأةَ: جَعَلَ مَسْلَكَيْها واحِداً، فهي مُفْضَاةٌ، و إليها: جامَعَها، أو خَلاَ بها، جامَعَ أم لا، و إلى الأرضِ: مَسَّها بِراحَتِهِ في سُجُودِهِ.
وسَهْمٌ فَضاً: واحِدٌ. وبَقِيتُ فَضاً: وحْدِي. ومحمد وخالِدٌ ابنا فَضاً: مُعَبِّرانِ.
تاج العروس:
( وفضا المكان فضاء وفضوا ) كعلو ( اتسع ) فهو فاض وأنشد الا زهرى لرؤبة أفرخ قيض بيضها المنقاض * عنكم كراما بالمقام الفاضى ( كأفصى ) وهو مفض وأنشد ابن سيده لثعلبة بن عبيد العدوى يصف نخلا
شتت كثة الأوبار لا القر تتقى * ولا الذئب يخشى وهو بالبلد المفضى ومنه حديث معاذ في عذاب القبر حتى يفضى كل شئ أي يصير فضاء كذا في النهاية ( و ) فضا ( دراهمه لم يجعلها في صرة والفضا الفصا ) هكذا في النسخ والصواب كتابتهما بالياء كما هو نص المقصور والممدود لابي على القالى ووجد في نسخ الصحاح كتابة الفضا بالالف وكأن المصنف تبعه على أن الحرف واوى والصحيح أنه واوى يائى ( و ) قال الجوهرى والقالي الفضى ( الشئ المختلط ) زاد القالى مثل التمر مع الزبيب وتحوهما إذا خلطتهما في اناء واحد يقال هو فضى في جراب يكتب بالياء قال أبو عمر وتقول تمر فضى وتمران فضيان وتمور أفضاء وأنشد الفراء فقلت لها يا عمتا لك ناقتي * وتمر فضى في عيبتي وزبيب وهكذا أنشده الجوهرى أيضا وفيه يا عمتا كذا بخطه وأنشده ابن سيده والازهري يا خالتي قال ابن سيده ورواه بعض متأخرى النحويين يا عمتى ( و ) الفضاء ( بالمد الساحة وما اتسع من الارض ) كذا في الصحاح والاخير قول ابن شميل وفى المحكم هو الواسع من الارض وقال الراغب المكان الواسع وهو نص الازهرى أيضا وقال شمر هو ما استوى من الارض واتسع وقال أبو على القالى الفضاء السعة وأنشد بارض فضاء لا يسدو صيدها * على ومعروفي بها غير منكر وقال الآخر ألا ربما ضاق الفضاء بأهله * وأمكن من بين الاسنة مخرج قال ابن شميل وجمع الفضاء أفضية ( و ) الفضاء ( ع بالمدينة ) تكررت فيه الحرب قاله نصر ( و ) الفضاء ككساء الماء يجرى على الارض ) وفى المحكم في الياء الفضية الماء المستنقع والجمع فضاء ممدود عن كراع وقال أبو على القالى في المقصور والممدود الفضاء كالحساء وهو ماء يجرى على وجه الارض واحدته فضية ومنه قول الفرزدق فصجن قبل الواردات من القطا * ببطحاء ذى قار فضاء مفجرا ( وأفضى المرأة ) افضاء جامعها و ( جعل مسلكيها ) مسلكا ( واحدا ) وذلك إذا انقطع الحتار الذى بين مسلكيها ( فهى مفضاة ) وهو من فضاء المكان يفضوا إذا اتسع ( و ) من الكناية أفضى الرجل ( إليها ) إذا ( جامعها ) قال الراغب هو أبلغ وأقرب الى التصريح من قولهم خلابها قال ابن الاعرابي والافضاء في الحقيقة الانتهاء ومنه وقد أقضى بعضكم الى بعض أي انتهى وأوى ( أو ) أفضى بها إذا ( خلابها جامع أم لا ) نقله ابن سيده ( و ) أفضى الساجد بيده ( الى الارض مسها براحته في سجوده ) نقله الزمخشري والجوهري ( و ) قال أبو عمرو ( سهم فضا وهو في كتاب أبى على بالياء أي ( واحد ) ونص أبى عمرو إذا كان منفرد اليس في الكنانة غيره نقله أبو على القالى ( وبقيت فضا ) أي ( وحدي ) من الاقران نقله الازهرى وقال أبو الحسن الاخفش أي فردا من اخوتى وأهلي وأنشد لعبيد بن أيوب فاصبحت مثل الشمس في قعر جعبة * فضيا فضا قد طال فيها فلافله
( ومحمد وخالد ابنا فضا معبران ) بصريان ومحمد روى عن أبيه * ومما يستدرك عليه أفضى فلان الى فلان وصل وأفضى صار الى الفضاء وأفضى إليه الامر وصل إليه وألقى ثوبه فضالم يودعه وأمرهم بينهم فضا أي سواء ومتاعهم فوضى فضا أي مشترك وهذا قد تقدم للمصنف في حرف الضاد وفى الصحاح أمرهم فضا بينهم أي لا أمير عليهم ومثله لأبى على القالى والفاضى البارز والخالى والواسع كالمفضي والفضوا الخلو وأفضى إذا افتقر عن ابن الاعرابي كأنه وصل الى الارض والافضاء ان تسقط الثنايا من تحت ومن فوق عن ابن الاعرابي ومنه المفضاة والمفضى المتسع وأفضى بهم بلغ بهم مكانا واسعا وترك الامر فضا أي غير محكم ويقولون لا يفضى الله فاك من أفضيت وهكذا روى حديث الدعاء للنابغة أي لا يجعله فضاء واسعا خاليا ومنه أخذ ابن الاعرابي قوله المتقدم والفضى بالكسر والفتح جمع فضية للماء المستنقع كبدرة وبدرو بالفتح من باب حلقة وحلق ونشفة ونشف وبها روى قول عدى بن الرقاع فأوردها لما انجلى الليل أودنا * فضى كن للجون الحوائم مشربا وأفضى إليه بالسرا علمه به نقله الجوهرى وفضا الشجر بالمكان فضوا كثر عن ابن القطاع

##### Türkçe

فضو
**فَضَا - يَفْضُو** (**فَضِيَ - يفْضى**) **أَفْضَى - يُفْضِيْ**
**فَضَا - يَفْضُو** (**فَضِيَ - يفْضى**) + mekân veya şey veya varlık: içinde eşya yahut engeller yahut mâni‘ler olarak hiçbir şey bulunmayan, boş, ferâğ, geniş hâle gelir; böylece onda hareket ve dolaşma engel olmaksızın olur.
Bundan (türeyen) âmmi lafız: **فضي - فاضي**: yani, onu başka birinin bir fiil veya işte iştirakinden men eden bir işi yahut engeli yoktur; bundan yine **فَضّى المكان** (ifadesi) de vardır.
**أَفْضَى - يُفْضِيْ**: **فَضَا - يَفْضُو**’dan “**أفعل**” vezninde: onu “**يَفْضُو**” kıldı; kendisini “**تَفْضُوْ**” kıldı: onun hareketini yahut fiilini men eden herhangi bir engeli yahut hâcizi giderdi.
**أَفْضَى - يُفْضِي** + varlık + başka bir varlığa: varlığına kendisini ifzâ etti: öteki varlığa (giden yolda) her hâcizi yahut mâni‘i giderdi.
﴿وكيف تأخذونه وقد أفضى بعضكم إلى بعض﴾: öteki varlığa (giden yolda) her hâcizi yahut mâni‘i giderdi; çıplaklık ve cinsel birleşme hakkında kinayedir.
Ve lafız, “eşyanın boşluğunu, içinin oyukluğunu ve hâvîliğini beyan eden” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَوِيَ - يَجْوَى**، **فَضَا - يَفْضُوْ** (**فَضِيَ - يَفْضَى**)، **خَوَى - يَخْوِي** (**خَوِيَ - يَخْوَى**)، **خَلِيَ - يَخْلُو** (**خَلا - يَخْلُو**)، **جَافَ - يَجُوْفُ**، **فَرَغ َ- يَفْرُغَ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**فَاضَ - يَفِيْضُ** + sıvı veya su + kabından: çekilir, akar; sıvı, onu ihtiva eden kaptan yahut mecradan çevresine doğru taşar ve çıkar.
**فَضَا - يَفْضُو** (**فَضِيَ - يفْضى**) + mekân veya şey veya varlık: içinde eşya yahut engeller yahut mâni‘ler olarak hiçbir şey bulunmayan, boş, ferâğ, geniş hâle gelir.
**فَضَّ - يَفُضُّ** + varlık + bir şeyi: onu kırar, yırtar; toplamını ayırır ve onu yapışık yahut dağınık parçalara ve kesitlere dağıtır.
**وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ** + varlık + bir varlığa veya şeye: korku ve gözetme ile ona süratle gider.
**فَوَضَ - يَفْوِض** + varlık + bir varlıkta: onun içine girer, onunla iç içe olur ve onunla ortaklaşır.

أفضى
 	﴿وكيف تأخذونه وقد أفضى بعضكم إلى بعض وأخذن منكم ميثاقا غليظا(21)﴾ النساء
معجم الفرائد القرآنية:
ف ض ي
**"أَفْضَى"** şu yüce sözünde: **" وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْض"** (21) النساء .
**الفضاء**: yerin geniş olanı; **أفضى**: **الفضاء**’a çıktı; sonra **الإفضاء** ile cinsel birleşme kastedildi.
مختار الصحاح
**الفَضَاءُ**: saha ve yerden genişleyen kısım; ve **قد أفْضَى**: **الفضاء**’a çıktı; ve sırrıyla ona ifzâ etti; ve secdesinde avucunun içiyle ona dokunmak suretiyle elini yere ifzâ etti.
الراغب
- **الفضاء**: geniş mekân; bundan: elini şuna ifzâ etti; ve karısına ifzâ etti: kinayede daha beliğdir ve onların “onunla baş başa kaldı” sözünden tasrihe daha yakındır. Yüce Allah dedi ki: }**وقد أفضى بعضكم إلى بعض**{ [النساء/21]. Ve şairin sözü:
- 353 - طعامهم فوضى فضا في رحالهم
(bu, el-Muʿazzal el-Bekrî’nin bir beytinin yarısıdır; ikinci yarısı:
[ولا يحسنون السر إلا تناديا]
[استدراك] ve o, **اللسان**’da (**فضا**)dadır; ve el-Hattâbî’nin **غريب الحديث**’i 2/531’dedir ve muhakkik onu nisbet etmemiştir; ve **شرح الحماسة** 4/136)
yani: mubah; sanki onu isteyenin içinde yayıldığı bir **فضاء**’da konulmuş gibidir.
ملخص اللسان:
1.     **الفَضاءُ**: yerin geniş mekânı; fiil **فَضا يَفْضُو فُضُوّاً**
2.      ve **الفَضاء**: yerin boş, ferâğ, geniş olanı
3.     **لا يُفْضي اللهُ فاك**; mânası: onu, içinde diş bulunmayan bir **فَضاء** kılmamasıdır. Ve kabir azabında Muâz hadîsinde: başının ortasına bir **بِمرْضافةٍ** ile vurdu; tâ ki ondan her şey **يُفْضِيَ**; yani **فَضاء** olur.
4.     Ve onların işi aralarında **فَضاً**: yani eşit. Ve eşyaları aralarında **فَوْضَى فَضاً**: yani karışık.
5.     Ve **أَفْضى** falan, falana: yani ona ulaştı; aslı, onun yarığında, **فَضاء**’ında ve hayyizinde olmasıdır;
6.     Ve **أَفْضى** adam: ehlinin yanına girdi.
7.     Ve kadına **أَفْضى**: ona yaklaştı (cinsel olarak); bazıları dedi ki: onunla baş başa kalırsa **أَفْضى** etmiş olur; yaklaştı yahut yaklaşmadı; ve **الإِفضاء** hakikatte sona varmadır.
لسان العرب
● - **فضا**: **الفَضاءُ**: yerin geniş mekânı; fiil **فَضا يَفْضُو فُضُوّاً** (* “**يفضو فضوّاً**” sözü asılda böyle; İbn Sîde’nin ibaresi **يفضو فضاء وفضوّاً**; ve **القاموس**’ta da böyledir; öyleyse **الفضاء** hadise ile mekân arasında müşterektir) o hâlde o **فاضٍ**dır; Rü’be dedi ki:  أَفْرَخَ فَيْضُ بَيْضِها المُنْقاضِ،  عَنكُم، كِراماً بالمَقام الفاضي  ve mekân **فَضا** etti ve genişlediğinde **أَفْضى** etti. Ve **أَفْضى** falan, falana: yani ona ulaştı; aslı, onun yarığında, **فَضاء**’ında ve hayyizinde olmasıdır; Sa‘leb b. Ubeyd, bir arıyı vasfederek dedi ki:  شَتَتْ كثَّةَ الأَوْبارِ لا القُرَّ تتَّقي،  ولا الذِّئْب تَخْشى، وهي بالبَلدِ المُفْضي  yani içinde hiçbir şey olmayan çıplak yer; ve iş de ona böyle **أَفْضى** eder. Ve **أَفْضى** adam: ehlinin yanına girdi. Ve kadına **أَفْضى**: ona yaklaştı (cinsel olarak); bazıları dedi ki: onunla baş başa kalırsa **أَفْضى** etmiş olur; yaklaştı yahut yaklaşmadı; ve **الإِفضاء** hakikatte sona varmadır; bundan yüce söz: **وكيف تأْخُذونه وقد أَفضى بعضُكم إِلى بعض**; yani sona vardı ve sığındı; onu **إِلى** ile geçişli kıldı; çünkü onda “ulaştı” mânası vardır; yüce söz gibi: **أُحلّ لكم ليلة الصِّيام الرَّفَثُ إِلى نسائكم**. Ve **مَرَة مُفْضاة**: iki yolun toplanmışı. Ve **أَفضى** kadını; o hâlde o **مُفضاة**dır: onunla cinsel birleşti de iki yolunu tek yol kıldı; **كأَفاضها** gibi; ve o, kadınlardan **المُفْضاة**dır. Cevherî: adam karısına **أَفضى** etti: ona temas etti ve onunla cinsel birleşti. Ve **المُفضاةُ**: **الشَّريمُ**. Ve elbisesini **فَضاً** attı: onu emanet etmedi. Ve Nâbiga’ya duası hadîsinde: **لا يُفْضي اللهُ فاك**; rivayette böyle geldi; mânası: onu, içinde diş bulunmayan bir **فَضاء** kılmamasıdır. Ve **الفَضاء**: yerin boş, ferâğ, geniş olanı. Ve kabir azabında Muâz hadîsinde: başının ortasına bir **بِمرْضافةٍ** ile vurdu; tâ ki ondan her şey **يُفْضِيَ**; yani **فَضاء** olur. Ve **الفَضاء**: saha ve yerden genişleyen kısım. Denir: **أَفضيت**: **الفضاء**’a çıktığında. Ve sırrımı falana ifzâ ettim. Ferrâ: Araplar der: **لا يُفْضِ اللهُ فاك**; **أَفْضَيْت**’ten. Dedi ki: ve **الإِفضاء**, üstten ve alttan ön dişlerinin ve bütün azı dişlerinin düşmesidir; Şemmer bunu ondan nakletti; Ebû Mansûr dedi ki: bundan, kadının iki yolunun arasındaki **الحِتار** kesildiğinde kadının **إِفْضاء**’ı (vardır); Ebû’l-Heysem, Züheyr’in sözünde:  ومَنْ يوفِ لا يذمم، ومَنْ يُفْضِ قَلْبه  إِلى مُطْمَئِنِّ البِرِّ لا يَتَجَمْجَمِ  yani kim kalbini, önünde örtü bulunmayan bir iyilik **فَضاء**’ına çevirirse, işi ona karışmaz da onda **يتجَمجم** etmez; yani onda tereddüt etmez. Ve **الفَضى** (kısaltılmış): karışık şey; dersin: **طعام فَضًى**: yani **فَوْضى** karışık. Şemmer: **الفَضاء**, yerin düzleşen ve genişleyen kısmıdır; dedi ki: ve çöl **فَضاء**dır. Ebû Bekr dedi ki: **الفِضاء** (uzatılmış), **الحِساء** gibi; yerin yüzünde akan sudur; bir tanesi **فَضِيَّةٌ**dur (* “**واحدته فضية**” bu, **التكملة**’nin ضبطıdır; asılda **الياء** üzerinde fetha vardır; gereği, **فعلة** ve **فعال** babındandır.) ; Ferazdak dedi ki:  فصَبَّحْن قَبْلَ الوارِداتِ من القَطا،  ببَطْحاءِ ذِي قارٍ، فِضاءً مُفَجَّرا  ve **الفَضْيةُ**: birikmiş su; çoğulu **فِضاء** (uzatılmış); Kurâ‘dan; fakat Adî b. er-Rikâ‘ın sözü:  فأَوْرَدها، لَمَّا انْجَلى الليلُ أَوْ دَنا،  فِضًى كُنَّ للجُونِ الحَوائِم مَشْرَبا  İbn Sîde dedi ki: **فَضًى** ve **فِضًى** diye rivayet edilir; kim onu **فَضًى** diye rivayet ederse onu **حَلْقةٍ** ve **حَلَقٍ** ile **نَشْفةٍ** ve **نَشَفٍ** babından kılar; kim onu **فِضًى** diye rivayet ederse onu **كَبَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi kılar. Ve **الفَضا**: yerin ve başkasının yanı (* “**والفضا جانب إلخ**” asılda böyle; belki **الضفا**dır; **الضاد**’ı öne almakla; çünkü yan mânasında olan odur; ve delil, “tesniyesinde **ضفوان** denir” sözüdür; bundan sonra onu burada zikretmesi, gizli olmadığı üzere, bir sehivdir) elif ile yazılır; tesniyesinde **ضَفَوانِ** denir; Züheyr dedi ki:  قَفْراً بِمُنْدَفِع النَّحائِتِ مِنْ  ضَفَوَيْ أُلاتِ الضّالِ والسِّدْرِ  **النحائت**: bilinen kuyulardır. Ve **مكان فاضٍ** ve **مُفْضٍ**: yani geniş. Ve **أَرض فَضاء** ve **بَرازٌ**; ve **الفاضِي**: dışa çıkan; Ebû’n-Necm, atını vasfederek dedi ki:  أَمّا إِذا أَمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُه،  نَجْعَلُه في مَرْبَطٍ ،نَجْعَلُه  **مُفْضٍ**: geniş. Ve **المُفْضَى**: geniş olan; Rü’be dedi ki:  خَوْقاء مُفْضاها إِلى مُنْخاقِ  yani onun genişliği; yine dedi ki:  جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفْضَى  بهِم، وأَمْضىَ سَفَرٌ ما أَمْضَى  (* “**ما أمضى**” asılda böyle; **التهذيب** nüshasında olan: **ما أفضى**.) dedi ki: **أَفْضَى**: onları, ona giden o yol kesilinceye kadar, bildikleri bir şeye (giden) yolun kesildiği geniş bir yere ulaştırdı. Ve denir: **قد أَفْضَيْنا إِلى الفَضاء**; çoğulu **أَفْضِية**. Ve denir: işi **فَضاً** bıraktım: yani onu sağlamlaştırılmamış bıraktım. Ebû Mâlik dedi ki: denir: sadağında **سهم فَضاً**’dan başka kalmadı; **فَضاً**: yani bir tane. Ebû Amr dedi ki: **سهم فَضاً**: eğer o, sadağında ondan başka olmayan tek ise. Ve denir: akranlarımdan **فَضاً** kaldım: yani yalnız kaldım; bundan dolayı zayıf, sağlamlaştırılmamış işe **فَضاً** denildi; kısaltılmıştır. Ve secdesinde avucunun içiyle ona dokunduğunda elini yere ifzâ etti. Ve **الفَضا**: kuru üzüm tanesi. Ve **تمر فَضاً**: saçılmış karışık; Lihyânî dedi ki: o, kuru üzümle karışık olandır; ve şu beyti okudu:  فَقُلْتُ لهَا: يا خالتي لَكِ ناقَتي،  وتمرٌ فَضاً، في عَيْبَتي، وزَبيبُ  yani saçılmış; bazı müteahhirler onu: **يا عَمَّتي** diye rivayet etti. Ve onların işi aralarında **فَضاً**: yani eşit. Ve eşyaları aralarında **فَوْضَى فَضاً**: yani karışık ortak. Başkası: ve onların işi **فَوْضَى** ve **فَضاً**: yani aralarında eşit; el-Muʿazzal el-Bekrî’ye ait şu beyti okudu:  طَعامُهُمُ فَوْضَى فَضاً في رِحالِهم،  ولا يُحْسِنُون الشَّرَّ إِلاَّ تَنادِيا  ve denir: insanlar **فَوْضَى**dır: eğer üzerlerinde emir yoksa ve onları toplayan yoksa. Ve onların işi aralarında **فَضاً**: yani üzerlerinde emir yoktur. Ve **أَفْضَى**: fakirleştiğinde.
مقاييس اللغة:
(**فضي**) **الفاء** ve **الضاد** ve illetli harf, bir şeyde açılma ve genişlemeye delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **الفَضاء**: geniş mekân. Ve derler: adam karısına **أفضَى** etti: ona temas etti. Ve mânası, bize göre: onun bedeninin ön kısmı bir **فَضاء**’a, onun bedeninin ön kısmı da bir **فَضاء**’a benzetildi; sanki onun **فَضاء**’ını kendi **فَضاء**’ıyla karşılamış gibidir. Bu, zikrettiğimiz kıyasta uzak değildir.
Ve bundan teşbih yoluyla: falana sırrıyla **إِفضاءً** olarak ifzâ etti; ve secdesinde avucunun içiyle ona dokunduğunda elini yere ifzâ etti. Bu, **الفَضَاء** kıyasından zikrettiğimizdendir. Ve derler: **الفَضَا** (kısaltılmış): hurma ve kuru üzüm karıştırılır. Bazıları dedi ki: **الفَضَا** (kısaltılmış): iki şey, bir kapta karışık olur; her biri tek başına bağlanıp ayrılmaz. Dedi ki:
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
Ve dedi ki:
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏
القاموس المحيط:
Ve mekân **فَضَا** etti: **فَضَاءً** ve **فُضُوًّا**: genişledi; **أَفْضَى** gibi; ve dirhemlerini bir keseye koymadı.
Ve **الفَضَا**: **الفَصَى**; ve karışık şey; uzatmayla: saha ve yerden genişleyen kısım; ve Medine’de bir yer adıdır. Ve **ككِساءٍ**: yer üzerinde akan su. Ve kadını **أفْضَى** etti: iki yolunu bir kıldı; o hâlde o **مُفْضَاةٌ**dır; ve ona: onunla cinsel birleşti; yahut onunla baş başa kaldı; birleşti yahut birleşmedi; ve yere: secdesinde avucuyla ona dokundu.
Ve **سَهْمٌ فَضاً**: bir tane. Ve **بَقِيتُ فَضاً**: yalnızım. Ve Muhammed ile Hâlid, **فَضاً**’ın iki oğludur: iki tâbir edicidir.
تاج العروس:
( ve mekân **فضا** etti: **فضاء** ve **فضوا** ) **كعلو** ( genişledi ) o hâlde o **فاض**dır; ve Rü’be’ye ait şu beyti ez-Zehrî rivayet etti: أفرخ قيض بيضها المنقاض * عنكم كراما بالمقام الفاضى ( **كأفصى** ) ve o **مفض**dır; ve İbn Sîde, Sa‘lebe b. Ubeyd el-‘Adevî’ye ait, hurma ağaçlarını vasfeden şu beyti rivayet etti:
شتت كثة الأوبار لا القر تتقى * ولا الذئب يخشى وهو بالبلد المفضى
ve bundan, kabir azabında Muâz hadîsi: “tâ ki her şey **يفضى** eder”; yani **فضاء** olur; **النهاية**’de böyle. ( ve ) **فضا** ( dirhemlerini bir keseye koymadı; ve **الفضا** **الفصا**dır ) nüshalarda böyle; doğrusu, ikisini de **الياء** ile yazmaktır; nitekim Ebû Ali el-Kâlî’nin **المقصور والممدود**’unun nassıdır; ve **الصحاح** nüshalarında **الفضا**’nın elif ile yazılışı bulundu; sanki musannif, harfin vâvî olduğu kanaatiyle ona tâbi oldu; doğrusu, o vâvî ve yâîdir. ( ve ) Cevherî ve Kâlî dedi ki: **الفضى** ( karışık şey ) Kâlî artırdı: hurma ile kuru üzüm gibi; ikisini bir kapta karıştırdığında; denir: o, bir torbada **فضى**dır; **الياء** ile yazılır. Ebû Ömer dedi ki: **تمر فضى** dersin; **تمران فضيان**; **تمور أفضاء**; ve Ferrâ şu beyti okudu: فقلت لها يا عمتا لك ناقتي * وتمر فضى في عيبتي وزبيب; Cevherî de onu böyle okudu; onda **يا عمتا** böyledir, hattıyla; İbn Sîde ve Ezherî onu **يا خالتي** diye okudu; İbn Sîde dedi ki: bazı müteahhir nahivciler onu **يا عمتى** diye rivayet etti. ( ve ) **الفضاء** (uzatmayla: saha ve yerden genişleyen kısım) **الصحاح**’ta böyle; ikincisi İbn Şümeyl’in sözüdür; **المحكم**’de: yerin geniş olanıdır; Râgıb dedi ki: geniş mekân; bu, Ezherî’nin de nassıdır. Şemmer dedi ki: yerin düzleşen ve genişleyen kısmıdır. Ebû Ali el-Kâlî dedi ki: **الفضاء** genişliktir; ve şu beyti okudu: بارض فضاء لا يسدو صيدها * على ومعروفي بها غير منكر; ve diğeri dedi ki: ألا ربما ضاق الفضاء بأهله * وأمكن من بين الاسنة مخرج. İbn Şümeyl dedi ki: **الفضاء**’ın çoğulu **أفضية**’dir. ( ve ) **الفضاء** (Medine’de bir yer adı) onda savaş tekrarlandı; Nadr böyle dedi. ( ve ) **الفضاء** **ككساء**: yer üzerinde akan su ) **المحكم**’de **الياء** babında: **الفضية** birikmiş sudur; çoğulu **فضاء** (uzatılmış); Kurâ‘dan. Ebû Ali el-Kâlî dedi ki **المقصور والممدود**’da: **الفضاء** **الحساء** gibi; yerin yüzünde akan sudur; bir tanesi **فضية**’dir; bundan Ferazdak’ın sözü: فصجن قبل الواردات من القطا * ببطحاء ذى قار فضاء مفجرا. ( Ve kadını **أفضى** etti ) **افضاء**: onunla cinsel birleşti; ve ( iki yolunu ) ( tek yol ) kıldı; bu, iki yolunun arasındaki **الحتار** kesildiğinde olur. ( o hâlde o **مفضاة**dır ) bu, mekânın **فضاء**’ından; **يفضوا** ettiğinde genişler. ( ve ) kinayeden: adam ( ona ) **أفضى** ettiğinde ( onunla cinsel birleşti ); Râgıb dedi ki: bu, daha beliğdir ve “onunla baş başa kaldı” sözünden tasrihe daha yakındır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الافضاء** hakikatte sona varmadır; bundan: **وقد أقضى بعضكم الى بعض**: yani sona vardı ve sığındı. ( yahut ) onunla **أفضى** ettiğinde ( onunla baş başa kaldı; birleşti yahut birleşmedi ); İbn Sîde nakletti. ( ve ) secde eden, elini ( yere ) ifzâ etti: ( secdesinde avucuyla ona dokundu ); Zemahşerî ve Cevherî nakletti. ( ve ) Ebû Amr dedi ki: ( **سهم فضا**; Ebû Ali’nin kitabında **الياء** ile; yani ( bir tane ) ve Ebû Amr’ın nassı: eğer o, sadağında ondan başka olmayan tek ise; Ebû Ali el-Kâlî nakletti. ( ve **وبقيت فضا** ) yani ( yalnızım ); akranlardan; Ezherî nakletti; Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi ki: yani kardeşlerimden ve ehlimden tek; Ubeyd b. Eyyûb’a ait şu beyti okudu: فاصبحت مثل الشمس في قعر جعبة * فضيا فضا قد طال فيها فلافله
( ve Muhammed ile Hâlid, **فضا**’nın iki oğludur: iki tâbir edicidir ) Basralıdırlar; Muhammed, babasından rivayet etti. * Ve buna istidrâk edilenlerdendir: falan falana **أفضى** etti: ulaştı; ve **أفضى**: **الفضاء**’a vardı; ve iş ona **أفضى** etti: ona ulaştı; ve elbisesini **فضا** attı: onu emanet etmedi; ve onların işi aralarında **فضا**: yani eşit; ve eşyaları **فوضى فضا**: yani ortak; bu, musannifin **الضاد** harfinde daha önce geçti. Ve **الصحاح**’ta: onların işi aralarında **فضا**: yani üzerlerinde emir yoktur; Ebû Ali el-Kâlî’de de böyledir. Ve **الفاضى**: dışa çıkan, boş ve geniş; **كالمفضي** gibi. Ve **الفضوا**: boşluk. Ve **أفضى**: fakirleşti; İbnü’l-A‘râbî’den; sanki yere ulaştı. Ve **الافضاء**: üstten ve alttan ön dişlerin düşmesidir; İbnü’l-A‘râbî’den; bundan **المفضاة** ve **المفضى** (geniş olan)dır. Ve **أفضى بهم**: onları geniş bir yere ulaştırdı. Ve işi **فضا** bıraktı: yani sağlamlaştırılmamış. Ve derler: **لا يفضى الله فاك**; **أفضيت**’ten; Nâbiga’ya dua hadîsi böyle rivayet edildi: yani onu, geniş, boş bir **فضاء** kılmamasıdır; bundan İbnü’l-A‘râbî, önce geçen sözünü aldı. Ve **الفضى** kesre ile ve fetha ile: birikmiş su için **فضية**’nin cem‘i; **كبدرة** ve **بدرو** gibi; fetha ile, **حلقة** ve **حلق** ile **نشفة** ve **نشف** babından. Ve bununla Adî b. er-Rikâ‘ın sözü rivayet edildi: فأوردها لما انجلى الليل أودنا * فضى كن للجون الحوائم مشربا. Ve ona sırrıyla ifzâ etti: onunla onu bildirdi; Cevherî nakletti. Ve ağaç, mekânda **فضوا** etti: çoğaldı; İbnü’l-Kattâ‘dan.
