# فضي (ف-ض-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ض - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والضاد وما يثلثهما)
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]. ويقال المتفضِّل: المتوشَّح بثَوبه. ويقولون: الفُضُل: الذي عليه قميصٌ ورداءٌ، وليس عليه إزارٌ ولا سراويل. و[منه] قول امرئِ القيس:‏
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)‏
(فضي) الفاء والضاد والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على انفساحٍ في شيء واتِّساع. من ذلك الفَضاء: المكان الواسِع. ويقولون: أفضَى الرّجُل إلى امرأته: باشَرَها. والمعنى فيه عندنا أنّه شُبّه مقدَّمُ جسمه بفَضاء، ومقدَّمُ جسمها بفضاء، فكأنه لاقَى فضاءَها بفضائه. وليس هذا ببعيدٍ في القياس الذي ذكرناه.‏
ومن هذا على طريق التشبيه: أفضَى إلى فلانٍ بسرِّه إِفضاءً، وأفضى بيده إلى الأرض، إذا مَسَّها بباطِنِ راحته في سُجوده. وهو من الذي ذكرناه في قياس الفَضَاء. ويقولون: الفَضَا، مقصور: تمر وزبيبٌ يُخلَطان. وقال بعضهم: الفَضَا مقصور: الشَّيئان يكونان في وعاء مختلطَين لا يُصَرُّ كلُّ واحدٍ منهما على حِدَة. قال:‏
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي‏
وقال:‏
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *‏
(فضح) الفاء والضاد والحاء كلمتان متقاربتان تدلُّ إحداهما على انكشافِ شيء، ولا يكاد يُقال إلاّ في قبيح، والأخرى على لونٍ غير حسنٍ أيضاً.‏
فالأوَّل قولهم: أفْضَح الصُّبح وفَضَّح، إذا بدا. ثم يقولون في التَّهتُّك: الفُضوح. قالوا: وافْتَضَح الرّجُل*، إذا انكشفتْ مساوِيه.‏
وأمَّا اللَّون فيقولون: إِنَّ الفَضَح: غُبْرَةٌ في طُحْلة؛ وهو لَوْنٌ قبيح(4) . وأفْضحَ البُسر، إذا بدَتْ منه حمرةٌ. ويقولون: الأفْضَح: الأسَد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللَّون.‏
(فضخ) الفاء والضاد والخاء فيه كلمةٌ تدلُّ على الشَّدخ. يقال: فَضَخْت الرُّطَبة: شَدَخْتُها. والفَضِيخ: رُطَبٌ يُشْدَخ ويُنْبَذ.‏
--------------ــــ
(1) البيت من معلقته المشهورة. ويروى: "ويضحي فتيت المسك".‏
(2) في المجمل: "يا عمتي". وفي اللسان (فضا): "يا خالتي"، ونبه على رواية المجمل.‏
(3) البيت للمعذل البكري، كما في اللسان (فضا). وعجزه:‏
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *‏
(4) في الأصل: "ويقولون قبيح"، صوابه في المجمل.
ـ

##### Türkçe

(فَصْلُ **الفاء** و**الضاد** ve ikisini üçleyen şey)
(**فضل**) **الفاء** ve**الضاد** ve**اللام** sahih bir asıldır; bir şeyde artışa delâlet eder. Bundan **الفَضْل**: artış ve hayırdır. Ve **الإفضال**: ihsandır. Ve **مُفْضِل** adam. Ve denir: **فَضَل** şey **يَفْضُل**; ve bazen derler: **فَضِلَ** **يَفْضُل**; ve o nadirdir. Amma **المتفضِّل** ise, benzerleri ve akranları üzerine **الفَضْل** iddia edendir. Allah Teâlâ, “﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون 24]” diyen kimsenin zikrinde buyurdu. Ve denir **المتفضِّل**: elbisesiyle kuşanan. Ve derler: **الفُضُل**: üzerinde gömlek ve rida bulunan, üzerinde izar da şalvar da bulunmayan kimsedir. Ve [bundandır] İmru’ul-Kays’ın sözü:
وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها *** نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ(1)

(**فضي**) **الفاء** ve**الضاد** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde genişlemeye ve yayılmaya delâlet eder. Bundan **الفَضاء**: geniş mekândır. Ve derler: **أفضَى** adam karısına: ona temas etti. Ve bunun mânası bizce şudur ki: onun bedeninin ön tarafı bir **فَضاء**ya, onun bedeninin ön tarafı da bir **فَضاء**ya benzetildi; sanki onun **فَضاء**sını kendi **فَضاء**sıyla karşılamış gibidir. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasta uzak değildir.
Ve bundan teşbih yoluyla: **أفضَى** falana sırrıyla **إِفضاءً**; ve **أفضى** eliyle yere, eğer secdesinde avucunun içiyle ona dokunursa. Ve bu, **الفَضَاء** kıyasından zikrettiğimizdendir. Ve derler: **الفَضَا** (maksur): hurma ve kuru üzüm karıştırılır. Ve bazısı dedi: **الفَضَا** (maksur): iki şey bir kapta karışık bulunur; her biri ayrı ayrı bağlanıp sıkılmaz. Dedi:
وتمرٌ فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ(2) *** فقلت لها يا عَمَّتَا لك ناقتِي
Ve dedi:
* طعامُهمُ فَوضى فَضاً في رحالهمْ(3) *

(**فضح**) **الفاء** ve**الضاد** ve**الحاء** iki kelimedir; birbirine yakındır; ikisinden biri bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder; ve neredeyse ancak çirkinde söylenir; diğeri de yine iyi olmayan bir renge delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **أفْضَح** sabah ve **فَضَّح**; eğer belirdi ise. Sonra derler, rezillikte: **الفُضوح**. Dediler: **وافْتَضَح** adam*, eğer ayıpları açığa çıktı ise.
Amma renk ise, derler: muhakkak **الفَضَح**: bir esmerlik içinde bir tozluluktur; ve o çirkin bir renktir(4). Ve **أفْضحَ** **البُسر**, eğer ondan bir kızıllık belirdi ise. Ve derler: **الأفْضَح**: aslandır; ve yine deve; ve bu, rengin **فَضَح**ındandır.

(**فضخ**) **الفاء** ve**الضاد** ve**الخاء** onda bir kelime vardır; şedh’e delâlet eder. Denir: **فَضَخْت** taze hurmayı: onu şedh ettim. Ve **الفَضِيخ**: şedh edilen ve nebiz yapılan taze hurmadır.

--------------ــــ
(1) Beyit, onun meşhur muallakasındandır. Ve rivayet olunur: “ويضحي فتيت المسك”.
(2) **المجمل**’de: “يا عمتي”. Ve **اللسان** (**فضا**)’da: “يا خالتي”; ve **المجمل** rivayetine dikkat çekti.
(3) Beyit, **المعذل البكري**’nindir; **اللسان** (**فضا**)’da olduğu gibi. Ve onun ikinci mısraı:
* ولا يحسنون الشر إلا تناديا *
(4) Asılda: “ويقولون قبيح”; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ض ي * * الفَضَاءُ * الساحة وما اتسع من الأرض وقد * أفْضَى * خرج الى الفضاء وأفضى اليه بسره وأفضى بيده الى الأرض مسها بباطن راحته في سجوده

##### Türkçe

* ف ض ي * * **الفَضَاءُ** * saha ve yerden genişleyen şeydir; ve “**أفْضَى**”: **الفَضَاءُ**’ya çıktı; ve sırrıyla ona ulaştırdı; ve eliyle yere ulaştırdı: secdesinde avucunun içiyle ona dokundu.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَضِيَ
فَضِيَ A ( n. ac. فَضَاوَة [ 22t ] )
a.  [ coll. ], Was empty, vacant.

b.  [ coll. ],  see V .

فَضَّيَ
فَضَّيَ II
a.  [ coll. ], Emptied; vacated, evacuated.

أَفْضَيَ
أَفْضَيَ IV
a.  [ Ila ], Reached, arrived at, came to; went in to; attained.

b.  [ Bi &  Ila ], Brought, led to; reached, touched with ( the hand ), communicated to ( secret ).

c.  Descended, went forth into the plain.

تَفَضَّيَ
تَفَضَّيَ V
a.  [ coll. ], Was unoccupied, disengaged, at leisure.

b.  [ La ] [ coll. ], Had leisure, time for.

فَضْوَة
فَضْوَة [ 1t ]
a.  [ coll. ], Leisure, spare time.

فَضًى
فَضًى [ 4 ],
a.  Mixed, confused; chaotic; anarchical.

b.  Confusion; medley, mixture; chaos; anarchy.

c.  Alone.

فَاضٍ
فَاضٍ [ 21 ]
a.  [ coll. ], Empty, vacant, void.

b.  [ coll. ], Unoccupied, disengaged, at leisure.

فَضَآء
فَضَآء [ 22A ] , ( pl. أَفْضِيَة [ 15t ] ),
a.  Vast plain.

b.  Court, yard; open space.

c.  Wide, spacious, extensive, vast.

فَضَآء
فَضَآء [ 22t ]
a.  [ coll. ],  see 1t .

فِضَآء
فِضَآء [ 23A ],
a.  Water running over the ground.

تَفْضٍّ
تَفْضٍّ [ N. Ac. تَفَضَّيَ V
a.  [ coll. ],  see 1t .

فَوْضَى
فَوْضَى
a.  see 4 (b) .

طَعَامَ فَضًى
طَعَامَ فَضًى
a.  Mixed food, medley, mixture, hotch-potch, salmagundi.

##### Türkçe

فَضِيَ
**فَضِيَ** A (isim mastarı **فَضَاوَة** [ 22t ] )
a.  [ toplu ], Boş idi, boşalmış idi.

b.  [ toplu ],  V’e bak.

فَضَّيَ
**فَضَّيَ** II
a.  [ toplu ], Boşalttı; boşalttı, tahliye etti.

أَفْضَيَ
**أَفْضَيَ** IV
a.  [ Ila ], Ulaştı, vardı, geldi; içine girdi; erişti.

b.  [ Bi &  Ila ], Götürdü, sevk etti; ulaştı, (elle) dokundu; (sırrı) iletti.

c.  İndi, düzlük alana çıktı.

تَفَضَّيَ
**تَفَضَّيَ** V
a.  [ toplu ], Meşgul değildi, bağlı değildi, boş vakitte idi.

b.  [ La ] [ toplu ], Boş vakti vardı, için zamanı vardı.

فَضْوَة
**فَضْوَة** [ 1t ]
a.  [ toplu ], Boş vakit, artan zaman.

فَضًى
**فَضًى** [ 4 ],
a.  Karışık, karma; kaotik; anarşik.

b.  Karışıklık; karmakarışık şey, karışım; kaos; anarşi.

c.  Yalnız.

فَاضٍ
**فَاضٍ** [ 21 ]
a.  [ toplu ], Boş, boşalmış, hâlî.

b.  [ toplu ], Meşgul olmayan, bağlı olmayan, boş vakitte.

فَضَآء
**فَضَآء** [ 22A ] , (çoğulu **أَفْضِيَة** [ 15t ] ),
a.  Geniş düzlük.

b.  Avlu, bahçe; açık alan.

c.  Geniş, ferah, vâsi, engin.

فَضَآء
**فَضَآء** [ 22t ]
a.  [ toplu ],  1t’ye bak.

فِضَآء
**فِضَآء** [ 23A ],
a.  Yerin üzerinde akan su.

تَفْضٍّ
**تَفْضٍّ** [ N. Ac. **تَفَضَّيَ** V
a.  [ toplu ],  1t’ye bak.

فَوْضَى
**فَوْضَى**
a.  4 (b)’ye bak.

طَعَامَ فَضًى
**طَعَامَ فَضًى**
a.  Karışık yemek, karmakarışık şey, karışım, herc ü merc, salata.
