# فض (ف-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والفاء
ضف ، فض : ( مستعملان ) .
ضف : قال الليث : الضَّفَّةُ ، والضِّفة ، لغتان ، وهما : جانبا النهر اللذان يقع عليها النَّبائِتُ ، والجميع الضَّفَات ، والضِّفّات .
وقال الأصمعيّ وغيره : ضَفَّةُ الوادي ، وضِيفُهُ جانبه . وقال القُتَيْبيّ : الصواب الضِّفَّةُ بالكسر .
قلت : الضَّفَّة لغةٌ عالية جَيِّدة .
وفي الحديث أن النَّبي لم يَشْبَعْ من خبزٍ ولحم إلا على ضفف ، وبعضُهم يرويه : على شَظَف . قال أبو عُبَيد ، قال أبو زيد : الضَّفَفُ والشَّظَفُ جميعاً : الضِّيقُ والشِّدَّة ، تقول : لم يَشْبعَ إلا بضيق وقِلَّة .
قال أبو عُبيد : ويقال : في الضَّفَفِ : إنَّهُ اجْتماع الناس ، يقول : لم يَأْكل وحده ، ولكن مع النّاس .
وقال الأصمعيّ : ماء مَضْفُوفٌ ، وهو الذي كَثُر عليه الناس وأنشد :
لا يَسْتَقِي في النَّزَح المضْفوفِ
إلاَّ مُدَاراتُ الْغُروبِ الْجُوف
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : الضَّفَفُ : أن تكون الأَكْلَة أكثر من مِقْدَار المال ، والْحَفَفُ : أن تكون الأكلة بمقدار المال .
وكان النبي إذا أَكَلَ كانَ من يأكل معه أكثر عَدَداً مِن قَدْرِ مبلغ المأكول وكفافِه .
وقال ابن الأعرابيّ : الضّفَفُ : الْقِلّة ، والْحفَف : الحاجة .
قال : وقال العُقَيلِي : وُلِدَ الإنسانُ على حَفَف . أي على حاجَةٍ إليه . وقال : الضّفَف والْحفَف واحد .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أصابهم من العيش ضَفَفٌ وحَفَف وشَظَفٌ ، كل هذا من شِدّة العيش .
وقال الليث : الضّفف : العَجلَة في الأَمْر ، وأنشد :
وليس في رأيه وَهْنٌ ولا ضَفَفُ
ويقال : لَقيته على ضَفَف ، أي على عَجل من الأمر .
شمِر : الضَّفَفُ : ما دون ملءِ المِكْيال ، وكل مملوء وهو الأكل دون الشِّبع .
أبو عبيد : عن الكسائيّ : ضَبَبْتُ الناقة أَضُبُّها ضَبّاً ؛ إذا حَلَبْتَها بالكف . قال : وقال الفَرّاء : هذا هو الضَّفُّ بالفاء ، فأما الضّبُّ فأَنْ تَجعلَ إبْهامَك على الْخِلْف ، ثم تَرُدُّ أَصابِعَكَ على الإبهام والْخِلْف جميعاً .
ويقال : من الضَّفِّ : ضَفَفْتُ ، أَضُفُّ .
أبو عَمْرو : ناقةٌ ضَفوف : كثيرةُ اللبن ، وعين ضَفُوف : كثيرة الماء ، وأنشد :
حَلْبَانَةٌ رَكبانَةٌ ضَفُوفُ
وقال شمِر نحواً منه ، وقال الطرماح :
وتَجُودُ من عَيْنِ ضَفو
فِ الْغَرْبِ مُتْرَعَةِ الْجَدَاوِل
قال : وماء مضفوف كثير الغاشية ، وأنشد :
ما يَسْتَقِي في النَّزحِ المضْفوف
إلاّ مُدَاراتُ الْغُروب الْجُوفِ
قال : والمدار الْمَسوَّى إذا وقعَ في الْبِئر اجْتَحَفَ ماؤُها ، وقالت امرأةٌ من العرب : تُوُفَّى أبو صِبْياني ، فما رُئِيَ عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ ، أي لم يُرَ عليهم حُفُوفٌ ولا ضيق .
وقال الليث : الضَّفُّ : الحلب بالكَفِّ كلِّه ، وأنشد :
بِضَفِّ القوادِم ذاتِ الْفُضو
لِ لا بالْبكاء الكِمَاشِ اهْتِصارا
أبو عُبيد : عن الكسائيّ : الْجَفّة والضَّفَّة جماعة القوم .
وقال الأصمعيّ : دخلتُ في ضَفَّة القوم ، أي في جماعتهم .
وقال الليث : دخل فلان في ضَفّة القوم
وضَفْضَفَتهم ، أي في جماعتهم .
وقال أبو سَعِيد : يقال فلان من لَفِيفَنا وضَفِيفِنا ، أي ممن نَلُفُّهُ بنا ، ونَضُفُّه إلينا ، إذا حَزَبَتْنَا الأمور .
وقال أبو عَمْرو : شاة ضَفّةُ الشَّخْبِ ، أي واسعة الشّخب .
وقال أبو زَيْد : قوم مُتضافّون : خفيفة أموالهم .
وقال أبو مَالك : قوم متضافُّون : مُجْتمعون ، وأنشد :
فراحَ يَحْدُوها على أكْسائِها
يضُفُّها ضَفّاً على انْدِرائِها
أي يجمعها . وقال غيلان :
ما زالَ بالْعُنفِ وفَوقَ الْعُنفِ
حتى اشْفَتَرّ الناسُ بعد الضَّفِّ
أي تفرّقوا بعد اجتماع . قال : والضُّفّ ، والجميع الضِّفَفَة : هُنَيَّةٌ تشبه الْقراد إذا لَسعت شَرِيَ الْجِلْدُ بَعْدَ لَسْعَتِها ، وهي رَمْداء في لونها ، غبراء .
فض : قال الليث : الفَضُّ تفريقُك حَلقَةً من الناس بعد اجتماعهم ، ويقال فَضَضْتُهم فانفضُّوا ، وأنشد :
إذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهم
ونَجْمَعُهُمْ إذا كانوا بَدَادِ
وفَضَضْتُ الخاتَم من الكتاب ، أي كَسَرْته ، ومنه قولهم : لا يَفْضُض اللَّهُ فاكَ .
ورُوِي في حديث العباس بن عبد المطلب أنه قال : ( يا رسول الله ، أي إريدُ أن أَمْتَدِحَكَ ) فقال : ( قل ، لا يَفْضُض اللَّهُ فَاكَ ) ؛ ثم أنشده قصيدة مدحه بها ، ومعناه : لا يُسقِط الله أَسْنانَك ، والفَم يقوم مَقامَ الأسنان ، وهذا من فَضّ الخاتم والجموع ، وهو تَفْرِيقها .
قال الله جلّ وعزّ : لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ ) ( آل عمران : 159 ) أي : تفرقوا .
وفي حديث خالد بن الوليد أنه كتب إلى مَرازبة فارس : ( أما بعد ؛ فالحمد للَّهِ الذي فَضّ خَدَمَتكم ) .
قال أبو عُبيد : معناه فرَّق جمعكم ؛ وكل مُنْكَسِرٍ مُتَفَرِّق ، فهو منفضّ ، وأصل الخَدَمَة الخَلْخَال ، وجمعها خِدَام .
والفِضة معروفة . قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَوَارِيرَاْ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيراً ) ( الإنسان : 16 ) .
يسأل السائل : فتقول : كيف تكون القوارير من فضة جوهَرُها غير جَوْهَرِها ؟ . فقال الزَّجَّاج : معنى قوارير من فِضة : أصل القوارير الذي في الدنيا من الرَّمْل ، فأَعْلَمَ الله أنَّ أفضلَ تلك القوارير أصْله من فضة يُرَى من خارجها ما في داخلها .
قلت : فجمع مع صفاء قواريره الأمْنَ من الكسْر ، وقبوله الجبر مثل الفِضة ، وهذا من أَحْسن ما قيل فيه .
وقال شمر : الفَضْفاضَةُ : الدِّرْعُ الواسِعَة .
وقال عمرو بن معدي كرب :
وأَعْدَدْتُ للْحَرْبِ فَضْفاضَةً
كأَنَّ مَطَاوِيهَا مِبْرَدُ
قال : وقميص فَضفاض : واسعٌ ، وجارية فضفاضة : كثيرة اللَّحْم مع الطُّول والجسم . وقال رؤبة :
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الْفَضْفَاضِ
والفَضفاض : الواسع .
وقال رؤبة :
يُسْعِطْنَهُ فَضفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
أبو عُبيد الفَضِيض : الماء السائل ، والسّربُ مثله .
وقالت عائشة لمروان : ( إن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لأبيكَ كذَا وكذا ؛ فأَنت فَضَضٌ منه ) . أرادت أنك قطعة منه ، وفَضَضُ الماء : ما انتشر منه إذا تُطُهِّرَ به .
وفي حديث أم سلمة أنها قالت : ( جاءتْ امرأةٌ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقالت : إنّ ابنَتي تُوُفِّيَ عنها ، زوجُها وقد اشْتَكتْ عينها ، أَفتَكْحُلُها ؟ فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لا ، مَرَّتين أو ثلاثاً ، إنما هي أربعة أشهر وعشر ، وقد كانت إحداكُنَّ ترمى بالبَعْرة على رأس الحوْل ، قالت زينب بنت أم سلمة : ومعنى الرَّمْي بالبَعْرَةِ : أن المرأةَ كانت إذا تُوُفِّيَ عنها زَوْجُها دخلت خِفْشاً ، ولَبِسَتْ شرّ ثيابها حتى تَمُرّ بها سنة ، ثم تُؤْتى بَدابّة : شاةٍ أو طَيْر ، فتَفْتَضُّ بها ، فقلما تَفْتَضُّ بشيء إلاّ مات ، ثم تَخْرُجُ فتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بها ) .
وقال القُتَيْبِي سألت الحجازيين عن الافْتضاض فذكروا أن المُعْتَدَّةَ كانت لا تَغْتَسِل ، ولا تَمَسُّ ماءً ، ولا تُقَلِّم ظُفْراً ، ولا تَنْتِفُ من وجهها شعراً ، ثم تخْرج بعد الحوْل بأَقْبَح مَنْظرٍ ، ثم تَفْتَضُّ بطائر تمسح به قُبُلَها وتَنْبِذُه ، فلا يكاد يعيش .
قال : وهو من فضضّتُ الشيء ، أي كَسَرته ، كأنها تكون في عِدّة من زوجها فتكسِر ما كانت فيه ، وتخرج منه بالدَّابّة .
قلت : وقد رَوى الشافعيُّ هذا الحديث ، غير أنه رَوى هذا الحرف بعيْنه ، فَتَقْبِضُ به بالقاف والصاد ، وقد مَرّ تفسيره في باب القاف .
ورجل فضفاض : كثير العطاء ، شُبِّه بالماء الفضفاض ، وتَفَضْفَضَ البول ، إذا انتشر على فخذي الناقة . والمِفَضُّ ما يُفَضُّ به مَدَرُ الأرض المُثَارَة ، وهو المِفْضاض ، ويقال : افْتَضّ فلانٌ جاريته واقْتَضَّها ، إذا افْتَرعها .
وفَضَّاض : من أَسْماءِ العرب .
وقال الليث : فلان فُضَاضَةُ وَلَدِ أبيه ، أي آخِرهم .
قلت : والمعروفُ بهذا المعنى فلان نُضَاضَةُ وَلَد أبيه بالنُّون .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الفاضّةُ : الداهِية ، وهن الْفَوَاضّ .
وقال شِمر في قوله : ( أنا أول من فَضّ خَدَمةَ الْعَجَم ) : يريد كَسَرهم وفرّق جَمعهم ، وكلُّ شيء كسرتَه وفَرَّقتْه فقد فَضَضتَه . وطارت عِظامُه فُضاضاً ، إذا تَطايرَتْ عند الضَّرب .
قال : والفَضَضُ : المتفرق من الماء ، والعَرق . وأنشد لابن ميّادة : تجلو بأخضر من فروع أراكة
حسن المنصب كالفضيض البارد
قال : الفضض المتفرق من ماء البرد أو المطر ، وفي حديث عمر : حين انقطعنا من فضض الحصا .
قال أبو عبيد : يعني ما تفرق منه ، وكذلك الفضيض .
وقال شمر في قول عائشة لمروان : ‘ أنت فضض من لعنة رسول الله ‘ . قال : الفضض اسم ما انفض ، أي تفرق . والفضاض نحوه .

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الفاء**
**ضف** ، **فض** : (ikisi de kullanılır).
**ضف** : Leys dedi: **الضَّفَّةُ** ve **الضِّفة** iki lugattır; ikisi de: üzerinde bitkilerin bulunduğu nehrin iki yanıdır; çoğulu **الضَّفَات** ve **الضِّفّات**tır.
Asmaî ve başkaları dedi: **ضَفَّةُ** vadinin, ve **ضِيفُهُ** onun yanı(=kenarı)dır. Kuteybî dedi: doğru olan, kesre ile **الضِّفَّةُ**dur.
Dedim: **الضَّفَّة** yüksek (fasih) bir lugattır, iyidir.
Hadiste: Peygamberin ekmek ve etten ancak **ضفف** üzere doyduğu (geçer); bazısı onu şöyle rivayet eder: **شَظَف** üzere. Ebû Ubeyd dedi, Ebû Zeyd dedi: **الضَّفَفُ** ve **الشَّظَفُ** ikisi birlikte: darlık ve şiddettir; dersin ki: ancak darlık ve azlık ile doydu.
Ebû Ubeyd dedi: **الضَّفَفِ** hakkında şöyle de denir: o, insanların toplanmasıdır; der ki: yalnız başına yemedi, fakat insanlarla beraber.
Asmaî dedi: **ماء مَضْفُوفٌ**; o, üzerinde insanlar çoğalan sudur; ve şu beyti okudu:
لا يَسْتَقِي في النَّزَح المضْفوفِ
إلاَّ مُدَاراتُ الْغُروبِ الْجُوف
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: **الضَّفَفُ**: yemeğin, mal miktarından daha fazla olmasıdır; **الْحَفَفُ**: yemeğin, mal miktarınca olmasıdır.
Peygamber, yediği zaman, onunla beraber yiyenler, yenilenin miktarı ve kifayeti ölçüsünden sayı bakımından daha çok olurdu.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضّفَفُ**: azlıktır; **الْحفَف**: ihtiyaçtır.
Dedi: Ukaylî dedi: insan **حَفَف** üzere doğdu; yani ona (ihtiyaç) üzere. Dedi: **الضّفَف** ve **الْحفَف** birdir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: geçimden onlara **ضَفَفٌ** ve **حَفَف** ve **شَظَفٌ** isabet etti; bunun hepsi geçimin şiddetindendir.
Leys dedi: **الضّفف**: işte aceledir; ve şu beyti okudu:
وليس في رأيه وَهْنٌ ولا ضَفَفُ
Ve denir: onu **ضَفَف** üzere karşıladım; yani işten bir acele üzere.
Şemir: **الضَّفَفُ**: ölçeğin dolusundan aşağı olan; ve her dolu olan, o da: doyma olmaksızın yemedir.
Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **ضَبَبْتُ** deveyi, **أَضُبُّها** **ضَبّاً**; onu avuçla sağdığın zaman. Dedi: Ferrâ dedi: bu, **الضَّفُّ**dur, **الفاء** ile; **الضّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koyman, sonra parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte geri döndürmendir.
Ve denir: **الضَّفِّ**ten: **ضَفَفْتُ** ، **أَضُفُّ**.
Ebû Amr: **ناقةٌ ضَفوف**: sütü çok olan; **عين ضَفُوف**: suyu çok olan; ve şu beyti okudu:
حَلْبَانَةٌ رَكبانَةٌ ضَفُوفُ
Şemir de ona yakınını söyledi. Turmah dedi:
وتَجُودُ من عَيْنِ ضَفو
فِ الْغَرْبِ مُتْرَعَةِ الْجَدَاوِل
Dedi: **ماء مضفوف** çok kalabalıklıdır; ve şu beyti okudu:
ما يَسْتَقِي في النَّزحِ المضْفوف
إلاّ مُدَاراتُ الْغُروب الْجُوفِ
Dedi: **المدار** düzleştirilmiş (şey)dir; kuyuya düştüğü zaman suyu onu kaplar. Araplardan bir kadın dedi: “Ebû Sıbyânî vefat etti; onların üzerinde ne **حَفَفٌ** ne **ضَفَفٌ** görüldü”; yani onların üzerinde ne **حُفُوفٌ** ne darlık görüldü.
Leys dedi: **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır; ve şu beyti okudu:
بِضَفِّ القوادِم ذاتِ الْفُضو
لِ لا بالْبكاء الكِمَاشِ اهْتِصارا
Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **الْجَفّة** ve **الضَّفَّة** kavmin topluluğudur.
Asmaî dedi: kavmin **ضَفَّة**sine girdim; yani onların topluluğuna.
Leys dedi: falan, kavmin **ضَفّة**sine ve onların **ضَفْضَفَتهم**ine girdi; yani onların topluluğuna.
Ebû Saîd dedi: “falan bizim **لَفِيفَنا**dan ve **ضَفِيفِنا**dandır” denir; yani, işler bize ağır geldiğinde, onu kendimizle sardığımız ve onu kendimize kattığımız kimselerdendir.
Ebû Amr dedi: **شاة ضَفّةُ الشَّخْبِ**; yani sağımı geniş olan.
Ebû Zeyd dedi: **قوم مُتضافّون**: malları hafif olanlardır.
Ebû Mâlik: **قوم متضافُّون**: toplanmışlardır; ve şu beyti okudu:
فراحَ يَحْدُوها على أكْسائِها
يضُفُّها ضَفّاً على انْدِرائِها
Yani onları toplar. Geylân dedi:
ما زالَ بالْعُنفِ وفَوقَ الْعُنفِ
حتى اشْفَتَرّ الناسُ بعد الضَّفِّ
Yani bir toplanmadan sonra dağıldılar. Dedi: **الضُّفّ**; çoğulu **الضِّفَفَة**: ısırdığı zaman, ısırmasından sonra deri kaşınan, kenedeki gibi bir şeyciktir; rengi kül rengidir, tozludur.

**فض** : Leys dedi: **الفَضُّ** senin, bir topluluğu toplanmalarından sonra dağıtmandır; ve denir: **فَضَضْتُهم** de, onlar da **انفضُّوا**; ve şu beyti okudu:
إذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهم
ونَجْمَعُهُمْ إذا كانوا بَدَادِ
Ve **فَضَضْتُ** kitabın üzerindeki yüzüğü (mührü); yani onu kırdım. Ondandır onların sözü: “Allah ağzını **لا يَفْضُض** etmesin.”
Abbâs b. Abdülmuttalib’in hadîsinde rivayet edildi ki o dedi: “Ey Allah’ın elçisi, seni övmek istiyorum”; o da dedi: “Söyle; Allah ağzını **لا يَفْضُض** etmesin.” Sonra onu övdüğü bir kaside okudu. Manası: Allah dişlerini düşürmesin; ağız, dişlerin makamında durur. Bu, yüzüğü ve toplulukları **فَضّ** etmektendir; o da onları dağıtmaktır.
Allah, aziz ve celil, dedi: **لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ** (Âl-i İmrân: 159); yani: dağılırlardı.
Hâlid b. Velîd’in hadîsinde: Fars’ın merâzibelerine yazdı: “Bundan sonra; hamd, sizin **خَدَمَتكم**inizi **فَضّ** eden Allah’adır.”
Ebû Ubeyd dedi: manası, topluluğunuzu dağıttı; her kırılmış dağılmıştır; o, **منفضّ**dır. **الخَدَمَة**nın aslı **الخَلْخَال**dır; çoğulu **خِدَام**dır.
**الفِضة** bilinir. Allah, aziz ve celil, dedi: **قَوَارِيرَاْ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيراً** (İnsân: 16).
Soran sorar: dersin ki: camlar nasıl gümüşten olur, cevheri onun cevheri değilken? Zecâc dedi: **قوارير من فِضة** manası: dünyadaki camların aslı kumdandır; Allah bildirdi ki o camların en faziletlisinin aslı gümüştendir; dışından içindekinin görüldüğü (şekilde).
Dedim: böylece camlarının saflığı ile kırılmadan emin olmayı ve gümüş gibi onarımı kabul etmeyi bir araya getirdi; bu, onun hakkında söylenenin en güzellerindendir.
Şemir dedi: **الفَضْفاضَةُ**: geniş zırhtır.
Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
وأَعْدَدْتُ للْحَرْبِ فَضْفاضَةً
كأَنَّ مَطَاوِيهَا مِبْرَدُ
Dedi: **قميص فَضفاض**: geniştir; **جارية فضفاضة**: boy ve bedenle birlikte eti çok olandır. Ru’be dedi:
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الْفَضْفَاضِ
**الفَضفاض**: geniş olandır.
Ru’be dedi:
يُسْعِطْنَهُ فَضفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
Ebû Ubeyd: **الفَضِيض**: akan sudur; **السّرب** de onun gibidir.
Âişe, Mervân’a dedi: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) babana şöyle şöyle dedi; sen de ondan **فَضَضٌ**sün.” Sen ondan bir parçasın demek istedi. **فَضَضُ الماء**: onunla temizlik yapıldığında ondan yayılan şeydir.
Ümmü Seleme’nin hadîsinde: dedi ki: “Bir kadın, Allah’ın elçisine (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi ve dedi: kızımın kocası vefat etti; gözü de şikâyet etti; ona sürme çekeyim mi? Allah’ın elçisi (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: hayır; iki kere veya üç kere; o ancak dört ay ondur. Sizden biriniz, yılın başında başına tezek atardı.” Zeyneb bint Ümmü Seleme dedi: **الرَّمْي بالبَعْرَةِ**nin manası: kadının, kocası vefat ettiğinde bir **خِفْش**a girmesi, en kötü elbiselerini giymesi, üzerinden bir yıl geçinceye kadar; sonra ona bir binek getirilirdi: koyun veya kuş; onunla **تَفْتَضُّ** ederdi; çoğu kez bir şeyle **تَفْتَضُّ** etmezdi ki o ölmesin; sonra çıkar, bir tezek verilir, onunla atardı.”
Kuteybî dedi: Hicazlılara **الافْتضاض** hakkında sordum; zikrettiler ki **المُعْتَدَّةَ** yıkanmazdı, suya dokunmazdı, tırnak kesmezdi, yüzünden kıl yolmazdı; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkar; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** eder; onunla önünü siler ve onu atar; neredeyse yaşamaz.
Dedi: bu, “**فضضّتُ** şeyi”ndendir; yani onu kırdım; sanki kocasından dolayı bir iddet içinde olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar.
Dedim: Şâfiî bu hadisi rivayet etmiştir; ancak bu harfi aynen, **فَتَقْبِضُ** diye, **القاف** ve **الصاد** ile rivayet etmiştir; onun tefsiri **باب القاف**ta geçti.
**رجل فضفاض**: çok veren kimsedir; **الماء الفضفاض**a benzetildi. **تَفَضْفَضَ البول**: devenin uylukları üzerine yayıldı, denir. **المِفَضُّ**: sürülmüş toprağın keseklerini onunla **يُفَضُّ** ettikleri şeydir; o, **المِفْضاض**dır. Ve denir: falan, cariyesini **افْتَضّ** etti ve **اقْتَضَّها**; onu ilk defa açtığı zaman.
**وفَضَّاض**: Arapların isimlerindendir.
Leys dedi: falan, babasının çocuklarının **فُضَاضَةُ**sıdır; yani onların sonuncusudur.
Dedim: bu manada bilinen, **بالنُّون** ile “falan, babasının çocuklarının **نُضَاضَةُ**sıdır.”
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الفاضّةُ**: musibettir; onlar **الْفَوَاضّ**dır.
Şemir, şu söz hakkında: “Ben, Acem’in **خَدَمةَ**sini **فَضّ** eden ilk kimseyim”: onları kırmayı ve topluluklarını dağıtmayı ister; kırdığın ve dağıttığın her şey, onu **فَضَضتَه** olur. “Kemikleri **فُضاضاً** uçtu” denir; vurma sırasında saçıldığında.
Dedi: **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağılmış olandır. İbn Meyyâde’nin şu beytini okudu:
تجلو بأخضر من فروع أراكة
حسن المنصب كالفضيض البارد
Dedi: **الفضض** dolu suyundan veya yağmurdan dağılmış olandır. Ömer’in hadîsinde: “çakılın **فضض**undan koptuğumuz zaman” (geçer).
Ebû Ubeyd dedi: yani ondan dağılan şey; **الفضيض** de böyledir.
Şemir, Âişe’nin Mervân’a sözünde: “Sen, Allah’ın elçisinin lanetinden **فضض**sün.” Dedi: **الفضض** dağılanın adıdır; yani ayrılan. **الفضاض** da onun gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(فâ بابı ve ondan sonra gelenler, müzâaf ve mutâbıkta)
(**فق**) **الفاء** ve **القاف** müzâafda, işte bir açılma ve işte bir karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**, yani açıldı(=yarıldı) ise. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**, yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]) .

(**فك**) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. Ve Kisâî nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً**. Ve falan düştü ve **انفكَّت قدمُه**, yani açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ يفعل ذلك**, “devam eder” mânâsınadır. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Onda kıyas sahihdir. Ve **الفكُّ**([2]) : zayıflık sebebiyle omuzun ekleminden açılmasıdır.
Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın buluşma yeri. *Açılma sebebiyle bununla adlandırıldılar.

(**فل**) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenmeye delâlet eder. Yahut buna yakın olana. Bundan: **الفَلُّ**: bozguna uğramış kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; teki **فَلٌّ**. Nâbiga dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.
Ve buna yakın olanlardan: **الفِلُّ**: içinde bitki olmayan toprak. Ve onda kıyas sahihdir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ**’de olduk.
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(**فم**) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’dan başka bir şey yoktur; bu onun yeri değildir, lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** hikâye edildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(**فن**) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; ikisi de delâlet eder: birisi bir eziyetlendirmeye, diğeri bütün şeylerdeki türlerden bir türe.
Birincisi: **الفَنّ**; o, eziyetlendirme ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**, yani onu sürdürdün ve onu eziyetlendirdin ise.
Diğeri **الأفانين**: şeyin cinsleri ve yolları. Ondan **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. Ebû Ubeyd dedi: sanki takdiri **فَنّاء**.

(**فه**) **الفاء** ve **الهاء** bir tek kelimedir; **العِيِّ** ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, **العَيِيّ**’dir. Ve kadın **فَهّةٌ**; masdarı **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; tâ ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(**فأ**) **الفاء** ve **الهمزة** aralarında bir illetli harf ile: dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**, yani gölge mağrib tarafından maşrik tarafına döndü ise. Ve her dönüş **فيءٌ**’dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9] yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın saçını **تَفيِّئُ**, yani kibir tarafından başını hareket ettirdiği zaman. Ve **تفيُّؤها** denir: kocası için nazlanarak kırıtması. Ve onda hepsinde kıyas birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti(=bahşetti). Allah Subhânehû dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**, yani onu **فيْئاً** aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk dönen(=çabuk yatışan)dır.
Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**; derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakikat mânâsını iyi bilen kimsenin gittiği sözlerdendir. Ve inşâd etti:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(**فت**) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırmaya([10]) ve onu ufalamaya delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً**; o hâlde o **مفتوتٌ** ve **فَتيت**’tir. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**’in altına konulan şeydir([11]). Ve onun pazusunda **فَتَّ**; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki onun pazusundan bir şeyi ufalamış gibidir.
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفَتفتة**: develerin kanmadan içmesidir.

(**فث**) **الفاء** ve **الثاء**: bir şeyi kırmaya, yahut onu saçmaya, yahut onu söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**: onu saçtı([12]). Ve **انفَثَّ الرّجُلُ** kendisine isabet eden bir kederden; yani kırıldı.
Ve denir: **الفَثَّ**: kökünden sökülüp çıkarılan fidan([13]).
Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.

(**فج**) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılmaya delâlet eder. Bundan **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**, yani kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**, yani kubbeli; böyle olduğu zaman iç tarafında boşluğa benzer bir şey olur.
Bu asıldan şâz olanlardan: **الفِجُّ**: gerektiği gibi pişmemiş olan şey.
Ve İbnü’l-A‘râbî’nin hikâye ettiği bir tek kelime daha şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**, yani hızlandı. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(**فح**) **الفاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; o da **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(**فخ**) **الفاء** ve **الخاء**: kıyaslanmaz kelimelerdir. [Bundan] **الفَخِيخ**: uykudaki **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: iki bacakta gevşekliktir([15]). Ve denir: **الفَخَّة**: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(**فد**) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17])"، o, onların ekinlerinde ve hayvanlarında sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Bundan şâz olanlardan: **الفَدْفَد**: düz arazi.

(**فذ**) **الفاء** ve **الذال** bir tek kelimedir; yalnız kalmaya ve ayrılığa delâlet eder. Bundan **الفَذُّ**; o, **الفَرْد**’dir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**, yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**’dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**, çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(**فر**) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eden.
Birincisi onların sözü: **فَرّ عن أسنانه**. Ve insan **افتَرَّ**, yani tebessüm ettiğinde. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve mesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü seni onun iç yüzünden müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı şudur: ona bakman, onu **تَفُرَّه**’den, yani onu açığa çıkarıp dişleri hakkında araştırmandan seni müstağni kılar([21]). Ve derler: tay **أفرَّ**, yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer **أفَرَّت** iki yaşa **إفراراً**; yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdi. Ve derler: falanı, içindekinden dolayı **فُرَّ**; yani onu yokla. Ve işten **فُرَّ**: araştır.
Bu kıyastandır—mânâda uzak olsalar da—**الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavim. Denir: **فَرٌّ** kaçan(= **فارّ**)ın cem‘idir; nasıl ki **صَحْبٌ** **صاحب**’ın cem‘i, **شَرْبٌ** **شارب**’ın cem‘i denir.
İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve denir: keçi yavrusundan **الفُرَار**: cismi küçük olan; teki **فَرِيرٌ**; **رَخْل** ve **رُخال** gibi; ve **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.
Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafiflik. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(**فز**) **الفاء** ve **الزاي**: hafifliğe ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: onu **فَزَّهُ** ve onu **استفزَّه**, yani onu hafife aldı ise. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76] yani seni ondan hafiflemeye sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** ve onu **أفْزَعَه** aynı mânâdadır. Ve falanı onun cehli **استفَزَّ** etmiştir. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: şeyden **فزَّ**: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusu. Ve cismindeki hafiflik sebebiyle bununla adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(**فس**) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(**فش**) **الفاء** ve **الشين** yayılmaya ve az tutunmaya delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**, yani sütü yayılmış akışlı olduğu zaman. Ve işten **انْفَشَّ**: üşendi. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızların izini sürmektir; o, **فَشَّاش**’tır.

(**فص**) **الفاء** ve **الصاد** iki şey arasında ayırmaya delâlet eden bir kelimedir. Bundan **الفُصُوصُ**: bütün kemiklerin eklemleridir—Ebû Ubeyd dedi: parmaklar hariç—teki **فَصّ**. Bu babdandır: onun hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırdın. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.
Buna yakın olanlardan: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Bununla adlandırıldı; çünkü o, yüzüğün kendi nefsinden değildir, bilakis ona yapışıktır. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, teşbih mânâsı üzere göz bebeğidir.

(**فض**) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırmaya ve parçalamaya delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**, yani onu ayırdım; ve o **انْفَضَّ**. Ve kavim **انْفَضَّ**: dağıldılar. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].
Bu babdandır: kitaptan mührünü **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]); ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** ettiği zaman **تفضَّضَ** olan şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ**, yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olanlardan: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliği. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki akıcılığı ve kolaylığı sebebiyle adlandırıldı.

(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; tiksinmeye ve tiksinti göstermeye delâlet eder. Bundan **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ**, yani sıkıldı(=suyu çıkarıldı) ise. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظةَ** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. O, **فَظِّ الكَرِش**’dendir; çünkü o, ancak bir zaruret ile, tiksinti üzere yenilir. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyu.

(**فغ**([26])) **الفاء** ve **الغين**’de aslî söz yoktur; o, bir sesin hikâyesi gibidir. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla(=koyunlar arasında) ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]) : kasap yahut çoban; ve aynı şekilde **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve işinde **تفغفغَ**: hızlandı. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــ
([1]) **فقاق** ve **فقاقة** (هاء ile) de böyle denir.
([2]) Hareke ile **الفكك** da denir.
([3]) Nâbiga divanı 6. Ve **اللسان**’da (**فلل**) nisbesiz olarak ikinci mısraı inşâd edildi.
([4]) Abdullâh b. Revâha’nın, Uzzâ’yı vasfeden bir beytinden parçadır; **اللسان**’da (**فلفل**) tamamı şöyledir:
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) Kümeyt’indir; **اللسان**’da (**فلل**) “**حيث يُلقى**” rivayetiyle.
([6]) Recez, Muhammed b. Züeyb el-‘Umânî el-Fukaymî’nindir; **اللسان**’da (**فمم**) böyledir. Dedi: “Eğer **من فمه** ( **الفاء**’yı fetha ile) deseydi câiz olurdu.”
([7]) Rivayeti **المجمل**’de de böyle geldi. Ve **البيان** (1: 131) ve **اللسان** (**فهه**)’de: “**فلم تلفني فها ولم تلف**” iki yerde de **الفاء** ile.
([8]) Beyit İmru’ul-Kays’ındır; **معجم البلدان** (**ضارج**) ve **الأغاني** (7: 123)’te, onun için bir kıssa zikrettiler; zira o, Yemen’den bir heyetin kurtuluşuna sebep olmuştu; onlar Resûl ile görüşmek istiyorlardı.
([9]) Beyit, Nuveyfi‘ b. Nefî‘ el-Fuk‘asî’nin beyitlerindendir; **أمالي الزجاجي** 81-82 ve **اللسان** (**مرط**)’ta. Ve denir: bilakis o Nâfi‘ b. Nefî‘dir; yahut Nâfi‘ b. Lakît el-Fuk‘asî’dir. **اللسان**’da (**شيأ، فيأ**) nisbesiz inşâd etti; ve (**هيأ**)’da onu Cümeyh b. et-Tammâh’a yahut Nâfi‘ b. Lakît el-Esedî’ye nisbetle; ve **البيان** (3: 82)da tahkikimizle bak. Ve rivayet olunur: “**يا فيّ مالي**” ve “**يا هيء مالي**” ve “**يا شيء مالي**”; hepsi mânâsı taaccüb olan kelimelerdir. Câhız’ın rivayeti: “**وكذاك حقاً**”.
([10]) Asılda: “**تكسر**”.
([11]) **اللسان**’da: “kıvılcım çıkarırken **الزَّند**’in altına konulan bir tezek yahut bir dışkı”.
([12]) **اللسان**’da: “hurmasını saçtığı zaman”.
([13]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmedi.
([14]) Beyit Cerîr’indir; daha önce (**حوي**) haşiyelerinde başka bir rivayetle geçti. **اللسان** (**حوى**)’da “**نقيق الأفاعي**” diye inşâd etti. **اللسان** (**نقق**) rivayeti, burada **المقاييس** rivayetine mutabıktır.
([15]) Bu mânâ **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi.
([16]) Bu mânâ da **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi. **اللسان**’da onu yalnız “pis kadın” diye tefsir etti; **القاموس** sahibi iki mânâyı birleştirdi.
([17]) **البيان** (1: 13) ve **الحيوان** (5: 507)’e bak.
([18]) Recez, **الخزانة** (1: 131) şâhidlerindendir; Râzî onu, “**يزيد**”in, gizli zamiriyle fiil olarak adlandırıldığı için, hikâye edilen bir özel ad olduğuna şâhid olarak inşâd etti; senin sözünden: “mal artar”. Bağdâdî dedi: eğer “mal artar” sözünden olsaydı, sarftan men edilmesi gerekirdi ve burada fetha ile mecrûr olurdu. Ve Benû Yezîd: Mekke’de tüccarlardı. Bağdâdî’nin **اليزيدية** ve **التزيدية** tahkikine bak. Dedi: “Bu beyit, nahiv kitaplarının çoğundadır; söyleyenini bulamadım; ‘Aynî dışında hiç kimse onu söyleyenine nisbet etmedi; o dedi ki: o, Ru’be b. el-‘Accâc’ındır. Divanını gözden geçirdim de onda bulmadım.”
([19]) Kümeyt’indir; **اللسان** (**فرر**)’de “**ويفتر منك عن الواضحات إذا**” rivayetiyle.
([20]) **اللسان** (**فرر**) ve Meydânî’nin **أمثال**’inde: “**إن الجواد**”. Ve **الفرار**, **الفاء**’nın zammı, kesri ve fethasıyla.
([21]) Asılda: “**شأنه**”.
([22]) Beyit Züheyr’indir; divanında 177 ve **اللسان** (**سيأ، فزز، غطل، حشك**). Ve **سيء**, **السين**’in fethası ve kesriyle denir; o, sütün, memenin dolması inmeden önce, memelerin ucunda olanıdır.
([23]) Asılda: “**تفض له**”.
([24]) O, Cessâs b. Neşbe’dir; **اللسان** ve **تاج العروس** (**فظظ**)’ta. Ve **الحماسة** 339’da Merzûkî şerhiyle, onun Hassân b. Neşbe olduğu.
([25]) **اللسان**’da: “**فكونوا**”. Ve asılda: “**حتى تعفرا**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([26]) Bu madde **اللسان**’da yoktur. **القاموس**’ta olan: “**الفغة**: kokunun yayılması. Ve koku beni **فغتني**.” Geri kalan madde burada, **المقاييس** ve **المجمل**’in tek kaldığı şeylerdendir.
([27]) Asılda: “**الفغفغان**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفض: كسر الشيء والتفريق بين بعضه وبعضه، كفض ختم الكتاب، وعنه استعير: انفض القوم. قال الله تعالى: ﴿وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها﴾ [الجمعة/11]، ﴿لا نفضوا من حولك﴾ [آل عمران/159]، والفضة اختصت بأدون المتعامل بها من الجواهر، ودرع فضفاضة، وفضفاض: واسعة.

##### Türkçe

- **الفض**: şeyin kırılması ve onun bir kısmı ile bir kısmı arasının ayrılması; kitabın mührünü kırmak gibi; bundan ödünçlenmiştir: **انفض القوم** (kavim dağıldı). Allah Teâlâ dedi: ﴿وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضوا إليها﴾ [الجمعة/11], ﴿لا نفضوا من حولك﴾ [آل عمران/159], ve **الفضة** cevherlerden onunla muamele edilenlerin daha aşağısına tahsis edildi; ve **درع فضفاضة**; ve **فضفاض**: geniş.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَضَّهُ
1 فَضَّهُ ذ , (S, Mgh, O, Msb,) aor. يَفُضُّ, (S, O, Msb,) inf. n. فَضٌّ, (S, A, Mgh, O, Msb, K.) He broke it; namely, the seal (A, Mgh, Msb, K) of a letter; (A, K;) and any other thing; (TA:) he broke it asunder, or into several pieces; he dissundered it; (S, Mgh, O, K;) for instance, the seal from a letter. (S, O.) فَصَّ الخَاتَمَ is also a metonymical phrase, meaning (tropical:) (??): (TA.) [or rather, i. a.] فَضّ البَكَارَةَ (tropical:) he destroyed the virginity: the virginity being likened to a seal, or this phrase is from فَضَضْتُ اللُّؤْلُؤَةَ I bored, or perforated, the pearl. (Msb.) [See also 8.] You say also, فَضَّ اللّٰهُ فَاهُ, (Msb, TA,) and, accord. to IKtt, ↓ أَفَضَّهُ, which J disallows, (TA,) God broke, or may God break, his teeth: (TA;) or God scattered, or may God scatter, his teeth. (Msb.) The phrase لَا يَفْضُضِ اللّٰهُ فَاكَ, (S, A.) meaning May God not break thy teeth, (TA,) occurs in a trad.: (S, A:) and J says. (TA,) you should not say ↓ يُفْضِض; (S, TA; [but in one copy of the S, I find يَفْضِض;]) though some allow it: and some say that اـِفْضَاء [evidently a mistake for اـِفْضَاض] means the falling out of the teeth from above and below; but the former explanation is the more common. (TA.) ― -b2- He separated it; dispersed it; scattered it; broke it up; (S, A, Msb, TA;) namely, a thing; (Msb;) or a party of men; (S, O;) or a ring of men, (A, TA,) after they had collected together. (TA.) You say also, فَضَّ المَالَ عَلَى القَوْمِ (Mgh, * TA) He distributed the property among the people, or party of men. (Mgh, TA. *) ― -b3- فَضَضْتُ مَا بَيْنَهُمَا I cut [the tie, or bond, that was between them]. (TA.) ― -b4- فَضَّ المَآءَ, [aor. and] inf. n. as above, He poured out, or forth, the water; (TA;) and so الدُّمُوعَ the tears. (Har p. 57.) [See also 8.] -A2- فَضَّ المَآءُ, [aor., accord. to rule, يَفِضُّ,] The water flowed: (TA:) and الدُّمُوعُ ↓ انفضّت The tears poured forth. (Har p. 57.)

2 فَضَّ٣َ [فضّض He silvered a thing: he ornamented a bit or bridle with silver: from فِضَّةٌ: see the pass. part. n., below.]

4 أَفْضَ٣َ see 1, in two places. ― -b2- افضّ العَطَآءَ He made the gift large. (TA.)

5 تَفَضَّ٣َ see 7. -A2- تَفَضَّيْتُ from الفِضَّةُ, for تَفَضَّضْتُ, has been mentioned by Sb; but ISd says, I know not what he meant thereby; whether I took for myself, or acquired, فِضَّة, [i. e. silver], or I made use of it. (TA.)

انفضّ
7 انفضّ ذ It broke; or became broken; (S, Mgh;) said of a seal, (Mgh,) or thing. (S.) ― -b2- انفضّ مِمَّا صُنِعَ بِابْنِ عَفَّانَ, occurring in a trad., means His connections became cut, or sundered, [so that he became clear] from what was done to ['Othmلn] Ibn-'Affلn, through grief and regret: (O, TA:) but accord. to one relation, the verb is [انقضّ,] with ق. (TA.) ― -b3- انفضّ also signifies It became separated, dispersed, scattered, or broken up; or it separated, dispersed, or scattered, itself, or it broke up; (S, Mgh, O, Msb;) said of a thing, (Msb,) and of a party of men; (S, Mgh, O, Msb;) as also ↓ تفضّض, said of a thing, (S,) and of a party of men. (TA.) One says, انفضّ المَجْلِسُ [The assembly of persons sitting together broke up]. (Msb in art. جلس.) ― -b4- See also 1 last sentence.

افتضّها
8 افتضّها ذ He devirginated her: (O, K:) and so اقتضّها, with ق. (O, TA.) [See also 1, second sentence.] ― -b2- افتضّ المَآءَ He poured out, or forth, the water by little and little, successively: (O, K:) or he obtained the water at the time of its coming forth (S, O, K,) from the spring or from the clouds. (TA.) [See also 1, near the end.] ― -b3- افتضّتِ said of a woman, She broke [i. e. ended] her عِدَّة, (O, K, TA,) meaning a widow's عدّة [during which she may not marry again, nor use perfumes &c., and] which is a period of four months and ten nights, but was before the Prophet's time a year: (TA:) this she did by touching perfume, or by some other act, (K, TA,) such as paring the nail, or plucking out the hair from the face: (TA:) or she rubbed her body with [or against] a beast, (K, TA,) i. e. an ass, or a sheep or goat, (O in art. حفش,) thereby to quit the state of the عدّة: or it was customary with them for her to wipe her قُبُل with a bird, and to throw it away; in consequence of which it hardly ever, or never, lived: (K, TA:) she used to enter a حِفْش [or small tent], and wear the worst of her clothing until a year passed, when a beast or bird was brought to her, and by means thereof she broke her عدّة; then she went forth, and a بَعْرَة [or piece of camel's or similar dung] was given to her, and she threw it: (TA: [see 1 in art. بعر:]) she used not to wash herself, nor to touch water, nor to pare a nail, nor to pluck out hair from her face; then she would go forth, after the year, with the foulest aspect, and break her عدّة by means of a bird, wiping her قُبُل with it, and throwing it away. (O, TA.) The verb, thus used, occurs in a trad., but, as some relate it, with ق and ب [i. e. saying تَقْبِضُ instead of تَفْتَضُّ]; and Az mentions that EshShلfi'ee related this trad. [in like manner] pronouncing the word with ق and ض, from القبض. (TA.)

فَضْفَضَ
R. Q. 1 فَضْفَضَ ذ He made a garment, and a coat of mail, wide, or ample. (TA.) -A2- [Also, probably, It (a garment, and a دِرْع and (assumed tropical:) the means of subsistence,) was, or became, wide, or ample: see فَضْفَضَةٌ, below.]

تَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ
R. Q. 2 تَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ ذ The urine of the she-camel became sprinkled upon her thighs. (TA.)

فَضٌّ
فَضٌّ ذ , (K,) or فَضٌّ مِنَ النَّاسِ, (O, TA,) A small number of men (نَفَرٌ) in a state of dispersion. (O, K, TA.) And تَمْرٌ فَضٌّ Dates in a separate state, not sticking together. (IAar. [See also فَثٌّ.]) And حَرِيرٌ فَضٌّ Silk scattered, strewn, or thrown dispersedly. (A, TA.) [See also فَضَضٌ, and فُضَاضٌ.]

فَضَّةٌ
فَضَّةٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

فِضَّةٌ
فِضَّةٌ ذ [Silver;] a certain thing well known: (S, O, K:) or wrought silver: (IAar, T and K voce تِبْرٌ, q. v.:) pl. فِضَضٌ. (TA.) The phrase قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ, in the Kur [lxxvi. 16], means Such [flasks] as, notwithstanding their clearness, or transparency, will be secure from being broken, and capable of being restored to a sound state if broken, (Az, O, K,) like silver: (Az, O,) being, as Zj says, originally of silver, yet transparent, so that what will be within them will be seen from without; whereas the قوارير of this world are originally from sand. (Az, O.) [See also art. قر.] -A2- Also An elevated [stony tract such as is termed] حَرَّة; and so ↓ فَضَّةٌ: pl. فِضَضٌ and فِضَاضٌ. (Ibn- 'Abbلd, O, K.) ― -b2- And فِضَاضُ الجِبَالِ signifies Rocks scattered (مَنْثُور, in the CK مَنْشُور), one upon another: (Ibn-'Abbلd, O, K:) sing. ↓ فَضَّةٌ. (TA.)

فَضَضٌ
فَضَضٌ ذ What is separated, dispersed, or scattered; (S, O, K;) as also ↓ فَضِيضٌ; (O, K, TA;) of rain-water, and of hail, and of sweat: (TA:) and sprinkled: (K:) and particularly what is sprinkled, of water, when one performs ablution with it, (A, O, K,) and what flows upon the limbs on that occasion; (A;) as also ↓ فَضِيضٌ. (K.) The saying of 'ءïsheh to Marwلn, فَأَنْتَ فَضَضٌ مِنْ لَعْنَةِ اللّٰهِ, (A, O, K,) or ↓ فَضِيضٌ, (A,) or ↓ فُضُضٌ, or ↓ فُضَاضٌ, accord. to different relations, (K,) means So thou art a part [of the object] of the curse of God: (Sh, A, O, K:) for the Apostle of God had cursed the father of Marwلn, the latter being at the time [essentially] in his father's loins: (A:) or it means that he came forth in sprinkled seed from his father's loins: (Th, S, * TA:) or, accord. to another relation, she said فُظَاظَةٌ [see فَظِيظٌ]. (TA.) [See also فَضٌّ and فُضَاضٌ.]

فُضُضٌ
فُضُضٌ ذ : see فَضَضٌ [and فَضِيضٌ].

فُضَاضٌ
فُضَاضٌ ذ What is separated, dispersed, or scattered, of a thing, when it is broken; (S, O, K;) as also ↓ فِضَاضٌ; (O, K;) and ↓ فُضَاضَةٌ. (TA.) You say, طَارَتْ عِظَامُهُ فُضَاضًا His bones became scattered in fragments on the occasion of the blow. (TA.) See also فَضَضٌ.

فِضَاضٌ
فِضَاضٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فَضِيضٌ
فَضِيضٌ ذ : see مَفْضُوضٌ: ― -b2- and see فَضَضٌ, in three places. ― -b3- Also What is cast forth from the mouth, of date-stones. (TA.) ― -b4- And Sweet water: (S, O, K:) or flowing water: (A'Obeyd, S, O, K:) or fresh water when it comes forth from the spring or from the clouds: (O:) or water such as is termed غَرِيضٌ: pl. فُضُضٌ. (TA in art. فظ.) And a place abounding with water. (TA.) ― -b5- نَاقَةٌ كَثِيرَةُ فَضِيضِ اللَّبَنِ A she-camel having much milk: and رَجُلٌ كَثِيرُ فَضِيضِ الكَلَامِ a man of much speech or talk. (TA.) -A2- And accord. to El-Khattلbee and others, [and among them the author of the K,] A طَلْع [or spadix of a palmtree] when it first comes forth: but this is a mistranscription; correctly غَضِيضٌ, with غ (O, TA.)

فُضَاضَةٌ
فُضَاضَةٌ ذ : see فُضَاضٌ.

فَاضَّةٌ
فَاضَّةٌ ذ A calamity; a misfortune: (Fr, S, O, K:) as though breaking and demolishing that which it befalls: (O, TA:) pl. فَوَاضُّ. (O, K.)

فَضْفَضَةٌ
فَضْفَضَةٌ ذ Wideness, or ampleness, of a garment, and of a دِرْع [see فَضْفَاضٌ], and (assumed tropical:) of the means of subsistence. (S, O, K.) [See R. Q. 1.]

فَضْفَاضٌ
فَضْفَاضٌ ذ Wide, or ample: (S, O, K:) in this sense applied to a garment; (S, O;) and to a دِرْع; (O, K;) the درع [or shift] of a woman, and the درع [i. e. coat of mail] used in war; (O;) as also فَضْفَاضَةٌ, (S, A, O, K,) and ↓ فُضَافِضَةٌ; (TA;) and (assumed tropical:) to the means of subsistence: (S:) also much, or abundant, and ample: (TA:) and [in this sense] applied to water. (TA.) فَضْفَاضُ الرِّدَآءِ وَالبَدَنِ, in a trad. of Sateeh, means (tropical:) Liberal, or generous, in disposition: or a large giver: (TA:) and رَجُلٌ فَضْفَاضٌ means (tropical:) a man who gives much; likened to water to which the same epithet is applied. (TA.) You say also, جَارِيَةٌ فَضْفَاضَةٌ A fleshy, corpulent, tall, girl. (O, K.) And سَحَابَةٌ فَضْفَاضَةٌ A cloud abounding with rain. (TA.) And أَرْضٌ فَضْفَاضٌ Land overspread with water from abundance of rain. (O, TA.)

فُلَانٌ فَضْفَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ
فُلَانٌ فَضْفَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ ذ , accord. to Lth, means Such a one is the last of the children of his father; but Az says that the word known in this sense is نَضْنَاضَة, with ن. (TA.)

فُضَافِضَةٌ
فُضَافِضَةٌ ذ : see فَضْفَاضٌ.

مِفَضَّةٌ
مِفَضَّةٌ ذ A thing with which clods of earth are broken; (S, O, K;) as also ↓ مِفْضَاضٌ. (O, K.)

مُفَضَّضٌ
مُفَضَّضٌ ذ A thing silvered: (TA:) a bridle (لِجَام) ornamented with silver. (S, TA.)

مِفْضَاضٌ
مِفْضَاضٌ ذ : see مِفَضَّةٌ.

مَفْضُوضٌ
مَفْضُوضٌ ذ Broken; as also ↓ فَضِيضٌ. (TA.)

##### Türkçe

**فَضَّهُ**

1 **فَضَّهُ** ذ , (S, Mgh, O, Msb,) muzârîsi **يَفُضُّ**, (S, O, Msb,) mastarı **فَضٌّ**, (S, A, Mgh, O, Msb, K.) O, onu kırdı; yani bir mektubun mührünü; (A, Mgh, Msb, K) (A, K;) ve başka herhangi bir şeyi; (TA:) onu ayırarak, yahut birkaç parçaya (bölerek) kırdı; onu parçaladı; (S, Mgh, O, K;) meselâ bir mektuptan mührü (koparıp) çıkardı. (S, O.) **فَصَّ الخَاتَمَ** da kinayeli bir ibaredir; anlamı (mecazî:) (??): (TA.) [yahut daha doğrusu, yani] **فَضّ البَكَارَةَ** (mecazî:) bekâreti yok etti: bekâret bir mühre benzetilmiştir; yahut bu ibare, **فَضَضْتُ اللُّؤْلُؤَةَ** “inciyi deldim, yahut delik açtım”dan gelir. (Msb.) [8’e de bak.] Yine dersin ki, **فَضَّ اللّٰهُ فَاهُ**, (Msb, TA,) ve, IKtt’ye göre, **أَفَضَّهُ**, ki bunu J caiz görmez, (TA,) Allah onun dişlerini kırdı; yahut Allah onun dişlerini kırsın: (TA;) yahut Allah onun dişlerini dağıttı; yahut Allah onun dişlerini dağıtsın. (Msb.) **لَا يَفْضُضِ اللّٰهُ فَاكَ**, (S, A.) ibaresi, “Allah senin dişlerini kırmasın” anlamında, (TA,) bir hadiste vârid olmuştur: (S, A:) ve J der ki, (TA,) **يُفْضِض** dememelisin; (S, TA; [fakat S’nin bir nüshasında **يَفْضِض** buluyorum;]) her ne kadar bazıları onu caiz görse de: ve bazıları der ki **اـِفْضَاء** [açıkça **اـِفْضَاض** yerine bir hatadır] üstten ve alttan dişlerin dökülmesi demektir; fakat önceki açıklama daha yaygındır. (TA.) ― -b2- Onu ayırdı; dağıttı; saçtı; parçaladı; (S, A, Msb, TA;) yani bir şeyi; (Msb;) yahut bir adam topluluğunu; (S, O;) yahut bir adam halkasını, (A, TA,) toplandıktan sonra. (TA.) Yine dersin ki, **فَضَّ المَالَ عَلَى القَوْمِ** (Mgh, * TA) malı kavmin, yahut adam topluluğunun, arasında dağıttı. (Mgh, TA. *) ― -b3- **فَضَضْتُ مَا بَيْنَهُمَا** İkisi arasındakini kestim. (TA.) ― -b4- **فَضَّ المَآءَ**, [muzârîsi ve] mastarı yukarıdaki gibi, suyu döktü, yahut akıttı; (TA;) ve aynı şekilde **الدُّمُوعَ** gözyaşlarını. (Har s. 57.) [8’e de bak.] -A2- **فَضَّ المَآءُ**, [kaideye göre muzârîsi **يَفِضُّ**], su aktı: (TA:) ve **الدُّمُوعُ** için **انفضّت**: gözyaşları boşandı. (Har s. 57.)

2 **فَضَّ٣َ** [**فضّض** bir şeyi gümüşledi: bir parça yahut gemi gümüşle süsledi: **فِضَّةٌ**’den: aşağıda ism-i mef‘ûle bak.]

4 **أَفْضَ٣َ** 1’e iki yerde bak. ― -b2- **افضّ العَطَآءَ** bağışı büyük yaptı. (TA.)

5 **تَفَضَّ٣َ** 7’ye bak. -A2- **تَفَضَّيْتُ**, **الفِضَّةُ**’den, **تَفَضَّضْتُ** yerine, Sb tarafından zikredilmiştir; fakat ISd der ki, onun bununla neyi kastettiğini bilmem; kendime **فِضَّة** [yani gümüş] aldım mı, yahut edindim mi, yahut onu kullandım mı. (TA.)

**انفضّ**

7 **انفضّ** ذ Kırıldı; yahut kırık hâle geldi; (S, Mgh;) bir mühür hakkında söylenir, (Mgh,) yahut bir şey hakkında. (S.) ― -b2- Bir hadiste geçen **انفضّ مِمَّا صُنِعَ بِابْنِ عَفَّانَ**, “İbn-**عَفَّان**’a yapılan şeyden, keder ve pişmanlık sebebiyle, bağları kesildi, yahut koptu [öyle ki ondan beri oldu]” demektir: (O, TA:) fakat bir rivayete göre fiil, **انقضّ**’dır, **ق** ile. (TA.) ― -b3- **انفضّ** ayrıca şu manaya gelir: ayrıldı, dağıldı, saçıldı, yahut parçalandı; yahut kendisi ayrıldı, dağıldı, saçıldı, yahut parçalandı; (S, Mgh, O, Msb;) bir şey hakkında, (Msb,) ve bir adam topluluğu hakkında; (S, Mgh, O, Msb;) bunun gibi ↓ **تفضّض**, bir şey hakkında, (S,) ve bir adam topluluğu hakkında söylenir. (TA.) Denir ki, **انفضّ المَجْلِسُ** [oturanlar meclisi dağıldı]. (Msb, **جلس** maddesinde.) ― -b4- 1’in son cümlesine de bak.

**افتضّها**

8 **افتضّها** ذ Onun bekâretini bozdu: (O, K:) ve aynı şekilde **اقتضّها**, **ق** ile. (O, TA.) [1’in ikinci cümlesine de bak.] ― -b2- **افتضّ المَآءَ** suyu azar azar, peş peşe döktü, yahut akıttı: (O, K:) yahut suyu, kaynaktan yahut bulutlardan çıkışı vaktinde elde etti. (S, O, K,) (TA.) [1’in sonlarına yakın yere de bak.] ― -b3- Kadın hakkında **افتضّتِ**: **عِدَّة**sini kırdı [yani bitirdi]; (O, K, TA,) dulun **عدّة**si demektir [ki bu süre içinde tekrar evlenemez, koku sürünemez vb.], ve bu süre dört ay ve on gecedir; fakat Peygamber zamanından önce bir yıldı: (TA:) bunu, kokuya dokunmakla yahut başka bir fiille yaptı, (K, TA,) tırnak kesmek yahut yüzden kıl yolmak gibi: (TA:) yahut bedenini bir hayvana sürttü, (K, TA,) yani bir eşeğe, yahut bir koyun ya da keçiye, (O, **حفش** maddesinde,) bununla **عدّة** hâlinden çıkmak için: yahut onların âdeti, onun **قُبُل**’ünü bir kuşla silmesi ve onu atması idi; bunun sonucunda o kuş neredeyse hiç, yahut asla, yaşamazdı: (K, TA:) bir **حِفْش**’e [yahut küçük bir çadıra] girerdi ve bir yıl geçinceye kadar elbiselerinin en kötüsünü giyerdi; sonra ona bir hayvan yahut kuş getirilirdi ve onunla **عدّة**sini kırardı; sonra dışarı çıkardı ve ona bir **بَعْرَة** [yahut deve yahut benzeri hayvanın dışkısından bir parça] verilirdi ve onu atardı: (TA: [**بعر** maddesinde 1’e bak:]) kendini yıkamazdı, suya dokunmazdı, tırnak kesmezdi, yüzünden kıl yolmazdı; sonra yıl dolunca, en kötü görünüşle dışarı çıkardı ve bir kuş vasıtasıyla **عدّة**sini kırardı; **قُبُل**’ünü onunla siler ve onu atardı. (O, TA.) Fiil bu kullanımla bir hadiste vârid olmuştur; fakat bazıları onu **ق** ve **ب** ile rivayet eder [yani **تَفْتَضُّ** yerine **تَقْبِضُ** diyerek]; ve Az, EshShâfi‘î’nin bu hadisi [aynı şekilde] rivayet ettiğini, kelimeyi **ق** ve **ض** ile, **القبض**’dan, telaffuz ederek zikreder. (TA.)

**فَضْفَضَ**

R. Q. 1 **فَضْفَضَ** ذ Bir elbiseyi ve bir zırhı geniş, yahut bol yaptı. (TA.) -A2- [Ayrıca, muhtemelen, o (bir elbise, ve bir **دِرْع** ve (varsayılan mecazî:) geçim vasıtaları) geniş, yahut bol oldu, yahut genişledi: aşağıda **فَضْفَضَةٌ**’ye bak.]

**تَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ**

R. Q. 2 **تَفَضْفَضَ بَوْلُ النَّاقَةِ** ذ Dişi devenin idrarı uyluklarına serpişti. (TA.)

**فَضٌّ**

**فَضٌّ** ذ , (K,) yahut **فَضٌّ مِنَ النَّاسِ**, (O, TA,) dağınık hâlde bulunan az sayıda adam (**نَفَرٌ**). (O, K, TA.) Ve **تَمْرٌ فَضٌّ**: birbirine yapışmayan, ayrı hâlde hurmalar. (IAar. [**فَثٌّ**’e de bak.]) Ve **حَرِيرٌ فَضٌّ**: saçılmış, serpilmiş, yahut dağınık atılmış ipek. (A, TA.) [**فَضَضٌ** ve **فُضَاضٌ**’a da bak.]

**فَضَّةٌ**

**فَضَّةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa iki yerde bak.

**فِضَّةٌ**

**فِضَّةٌ** ذ [Gümüş;] bilinen belirli bir şey: (S, O, K:) yahut işlenmiş gümüş: (IAar, T ve K, **تِبْرٌ** maddesinde, bkz.:) çoğulu **فِضَضٌ**. (TA.) Kur’ân’daki **قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ**, [lxxvi. 16], şu manayadır: berraklıklarına yahut şeffaflıklarına rağmen kırılmaktan emin olacak ve kırılırsa sağlam hâle döndürülebilecek [şişeler] gibi, (Az, O, K,) gümüş gibi: (Az, O,) Zj’nin dediği üzere, aslen gümüşten olup yine de şeffaftır; böylece içlerinde olan dışarıdan görülür; hâlbuki bu dünyanın **قوارير**’i aslen kumdandır. (Az, O.) [**قر** maddesine de bak.] -A2- Ayrıca, yükselmiş [taşlık arazi, **حَرَّة** denilen] bir yer; ve aynı şekilde ↓ **فَضَّةٌ**: çoğulu **فِضَضٌ** ve **فِضَاضٌ**. (Ibn-‘Abbâd, O, K.) ― -b2- Ve **فِضَاضُ الجِبَالِ** şu manaya gelir: üst üste dağınık kayalar (**مَنْثُور**, CK’de **مَنْشُور**): (Ibn-‘Abbâd, O, K:) tekili ↓ **فَضَّةٌ**. (TA.)

**فَضَضٌ**

**فَضَضٌ** ذ Ayrılmış, dağılmış, yahut saçılmış olan şey; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **فَضِيضٌ**; (O, K, TA;) yağmur suyu, dolu ve ter hakkında: (TA:) ve serpilmiş: (K:) ve özellikle, abdest alınırken suyun serpilmiş olanı, (A, O, K,) ve o sırada uzuvlar üzerine akan şey; (A;) bunun gibi ↓ **فَضِيضٌ**. (K.) ‘Âişe’nin Mervân’a sözü, **فَأَنْتَ فَضَضٌ مِنْ لَعْنَةِ اللّٰهِ**, (A, O, K,) yahut ↓ **فَضِيضٌ**, (A,) yahut ↓ **فُضُضٌ**, yahut ↓ **فُضَاضٌ**, farklı rivayetlere göre, (K,) şu manayadır: “Öyleyse sen Allah’ın lânetinin bir parçasısın”: (Sh, A, O, K:) çünkü Allah’ın Elçisi Mervân’ın babasına lânet etmişti; o sırada Mervân [aslî olarak] babasının sulbündeydi: (A:) yahut şu manayadır: babasının sulbünden serpilmiş meni hâlinde çıktı: (Th, S, * TA:) yahut başka bir rivayete göre, o **فُظَاظَةٌ** dedi [**فَظِيظٌ**’e bak]. (TA.) [**فَضٌّ** ve **فُضَاضٌ**’a da bak.]

**فُضُضٌ**

**فُضُضٌ** ذ : **فَضَضٌ**’a [ve **فَضِيضٌ**’a] bak.

**فُضَاضٌ**

**فُضَاضٌ** ذ Bir şey kırıldığında, ondan ayrılmış, dağılmış, yahut saçılmış olan; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **فِضَاضٌ**; (O, K;) ve ↓ **فُضَاضَةٌ**. (TA.) Dersin ki, **طَارَتْ عِظَامُهُ فُضَاضًا**: darbe sırasında kemikleri parça parça saçıldı. (TA.) **فَضَضٌ**’a da bak.

**فِضَاضٌ**

**فِضَاضٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**فَضِيضٌ**

**فَضِيضٌ** ذ : **مَفْضُوضٌ**’a bak: ― -b2- ve **فَضَضٌ**’a üç yerde bak. ― -b3- Ayrıca, hurma çekirdeklerinden ağızdan atılan şey. (TA.) ― -b4- Ve tatlı su: (S, O, K:) yahut akan su: (A‘Obeyd, S, O, K:) yahut kaynaktan yahut bulutlardan çıktığında taze su: (O:) yahut **غَرِيضٌ** denilen türden su: çoğulu **فُضُضٌ**. (TA, **فظ** maddesinde.) Ve suyu bol yer. (TA.) ― -b5- **نَاقَةٌ كَثِيرَةُ فَضِيضِ اللَّبَنِ**: sütü çok olan bir dişi deve; ve **رَجُلٌ كَثِيرُ فَضِيضِ الكَلَامِ**: sözü, konuşması çok olan bir adam. (TA.) -A2- El-Khattâbî ve başkalarına göre, [ve onların arasında K’nin müellifi de vardır,] ilk çıktığında bir **طَلْع** [yahut hurma salkımı tomurcuğu]; fakat bu bir yanlış yazımdır; doğrusu **غَضِيضٌ**’dur, **غ** ile. (O, TA.)

**فُضَاضَةٌ**

**فُضَاضَةٌ** ذ : **فُضَاضٌ**’a bak.

**فَاضَّةٌ**

**فَاضَّةٌ** ذ Bir musibet; bir felâket: (Fr, S, O, K:) sanki isabet ettiği şeyi kırıp yıkan gibi: (O, TA:) çoğulu **فَوَاضُّ**. (O, K.)

**فَضْفَضَةٌ**

**فَضْفَضَةٌ** ذ Bir elbisenin ve bir **دِرْع**’ın genişliği, yahut bolluğu [**فَضْفَاضٌ**’a bak], ve (varsayılan mecazî:) geçim vasıtalarının (bolluğu). (S, O, K.) [R. Q. 1’e bak.]

**فَضْفَاضٌ**

**فَضْفَاضٌ** ذ Geniş, yahut bol: (S, O, K:) bu manada elbiseye uygulanır; (S, O;) ve bir **دِرْع**’a; (O, K;) kadının **درع**’ına ve savaşta kullanılan **درع**’a; (O;) bunun gibi **فَضْفَاضَةٌ**, (S, A, O, K,) ve ↓ **فُضَافِضَةٌ**; (TA;) ve (varsayılan mecazî:) geçim vasıtalarına: (S:) ayrıca çok, yahut bol, ve geniş: (TA:) ve [bu manada] suya uygulanır. (TA.) Sateeh’in bir hadîsinde **فَضْفَاضُ الرِّدَآءِ وَالبَدَنِ**, (mecazî:) tabiatça cömert; yahut çok veren: (TA:) ve **رَجُلٌ فَضْفَاضٌ** (mecazî:) çok veren bir adam demektir; aynı sıfatın uygulandığı suya benzetilmiştir. (TA.) Yine dersin ki, **جَارِيَةٌ فَضْفَاضَةٌ**: etli, şişman, uzun boylu bir kız. (O, K.) Ve **سَحَابَةٌ فَضْفَاضَةٌ**: yağmuru bol bir bulut. (TA.) Ve **أَرْضٌ فَضْفَاضٌ**: yağmurun çokluğundan suyla kaplanmış arazi. (O, TA.)

**فُلَانٌ فَضْفَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ**

**فُلَانٌ فَضْفَاضَةُ وَلَدِ أَبِيهِ** ذ , Lth’ye göre şu manayadır: falan kimse babasının çocuklarının en sonuncusudur; fakat Az der ki bu manada bilinen kelime **نَضْنَاضَة**’dır, **ن** ile. (TA.)

**فُضَافِضَةٌ**

**فُضَافِضَةٌ** ذ : **فَضْفَاضٌ**’a bak.

**مِفَضَّةٌ**

**مِفَضَّةٌ** ذ Toprak keseklerinin kırıldığı şey; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **مِفْضَاضٌ**. (O, K.)

**مُفَضَّضٌ**

**مُفَضَّضٌ** ذ Gümüşlenmiş bir şey: (TA:) gümüşle süslenmiş bir gem (**لِجَام**). (S, TA.)

**مِفْضَاضٌ**

**مِفْضَاضٌ** ذ : **مِفَضَّةٌ**’ye bak.

**مَفْضُوضٌ**

**مَفْضُوضٌ** ذ Kırılmış; bunun gibi ↓ **فَضِيضٌ**. (TA.)
