# فطأ (ف-ط-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ط - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فطء

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والفاء و و ا ي ء معهما
ط ف و، ط ف ي، ط و ف، و ط ف، ف و ط، ط ي ف، ط ف أ، ف ط أ مستعملات
طفو:
طفي:
طفا الشّيءُ فوقَ الماءِ يَطْفُو طَفْواً، وقد يُقالُ للثّور الوْحشيّ إذا علا رملةً: طَفا فَوْقَها. قال العجّاج:
وإن تَلَقَّتْه العَقاقيلُ طَفا
وفي الحديث: "اقتُلوا ذا الطُّفْيَتَيْن"، أُراه شَبَّهَ الخَطَّينِ على ظَهره بطُفْيَتَينِ. والطَّفْية من خُوصِ المُقْل، وهي حجازيّة، وجمعُها: طُفَى. والطّفْية: حيّة ليّنة خبيثة، قيل: هي بتراءُ قصيرةُ الذَّنَب.
طوف:
الطَّوْف: قِرَبٌ يُنْفَخُ فيها، ثمَّ يُشَدُّ بَعْضُها إلى بَعْضٍ كهيئة سَطْحٍ فوق الماء، يُحْمَل عليها المِيرةُ، ويُعْبَرُ عليها.
والطُّوفانُ: الماءُ الذّي يَغْشَى كلَّ مكانٍ، ويُشَبَّهُ به الظَّلامُ، قال العجّاج:
وعمَّ طُوفانُ الظَّلام الأَثْأَبا
الأَثأَبُ: شَجَرٌ مثل الطَّرْفاء، أكبر منه. والطَّوَفان: مَصْدَر طافَ يَطُوفُ. فأمّا طاف بالبيت يطوف فالمصدر: طَوَافٌ. وأطاف بهذا الأمرِ، أي: أحاط به، فهو مُطِيفٌ.
وطائفةٌ من النّاسِ واللَّيْل، أي: قِطعةٌ، والطّائفُ الذي بالغور سُمِّي به الحائط الذّي بَنَوا حولها في الجاهليّة، حصّنُوها به، قال:
نحن بَنَيْنا طائفاً حَصِينا		نقارعُ الأعداءَ عن بنينا
والطّائف: العاسُّ بالليل. والطّوافون: الممالك.
وطف:
الوَطَفُ: كَثْرةُ شَعَرِ الحاجبين والأشفار، واسترخاؤه.
وسَحابةً وطفاءُ: كأنّما بوَجْهِها حِمْلٌ ثَقيلٌ.
ويقال في الشِّعْر: ظلامٌ أوطف.
فوط:
الفُوَطُ: ثيابٌ تُجْلَبُ من الهِنْد، الواحدةُ: فُوطة، وهي غِلاظٌ قِصارٌ تكونُ مَآزِر.
طيف:
كلُّ شيء يَغشَى البَصَرَ من وَسواس الشّيطان فهو طيف. وما في الأشعار من الطَّيْف، نحو قوله:
أَرَّقَني زائرُ طَيْفٍ أَرَّقا
يعني: أنّه يرى خيالَها في مَنامه، فذلك طَيْفُها.
طفا:
طَفِئَتِ النّارُ تَطفَأُ طُفُوءاً: سكن لَهَبِها وبَرَد جَمْرُها، وأَطفَأْتُها.
فطأ:
الفَطَأُ في سَنامِ البَعير بعيرٌ أَفْطَأُ الظَّهر فَطِئَ يَفْطَأُ فَطَأً.
وتَفاطَأً فلانٌ: وهو أَشَدُّ من التّقاعُسِ وتَفاطأَ فلانٌ في مَشْيِه، أي: تمايَلَ من السِّمَنِ، وهو يَتَفاطَأُ تَفاطُوأ.

##### Türkçe

باب **الطاء** و**الفاء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ط ف و**، **ط ف ي**، **ط و ف**، و **ط ف**، **ف و ط**، **ط ي ف**، **ط ف أ**، **ف ط أ** müstamel(=kullanılan)dır.

**طفو**:
**طفي**:
**طفا** şey suyun üstünde yükseldi; **يَطْفُو** **طَفْواً**. Ve vahşî boğa bir kum tepesine çıktığında ona denilir: onun üstünde **طَفا**. el-A‘câc dedi:
وإن تَلَقَّتْه العَقاقيلُ طَفا

Hadiste: "İki **الطُّفْيَتَيْن** sahibini öldürün"; zannederim onun sırtındaki iki çizgiyi iki **طُفْيَتَينِ**e benzetti. **الطَّفْية** **المُقْل** hurmasının yaprak lifindendir; o Hicazîdir; çoğulu: **طُفَى**. Ve **الطّفْية**: yumuşak, habis bir yılandır; denildi ki: o, kısa kuyruklu bir **بتراءُ**dır.

**طوف**:
**الطَّوْف**: içinde şişirilen kırbalardır; sonra onların bir kısmı bir kısmına, suyun üstünde bir satıh heyeti gibi bağlanır; onun üzerinde azık taşınır ve onun üzerinden geçilir.

Ve **الطُّوفانُ**: her yeri kaplayan sudur; karanlık da onunla benzetilir. el-A‘câc dedi:
وعمَّ طُوفانُ الظَّلام الأَثْأَبا

**الأَثأَبُ**: **الطَّرْفاء** gibi bir ağaçtır; ondan daha büyüktür. Ve **الطَّوَفان**: **طافَ يَطُوفُ**un mastarıdır. Amma evin etrafında **طاف** eder, **يطوف** ederse mastar: **طَوَافٌ**tır. Ve bu iş ile **أطاف** etti; yani: onu kuşattı; o hâlde o **مُطِيفٌ**tir.

Ve insanlardan ve geceden bir **طائفةٌ**; yani: bir parça. Ve al-Ğavr’daki **الطّائفُ**: câhiliyede onun etrafına yaptıkları duvar bu adla adlandırıldı; onunla onu tahkim ettiler. Dedi ki:
نحن بَنَيْنا طائفاً حَصِينا		نقارعُ الأعداءَ عن بنينا

Ve **الطّائف**: geceleyin dolaşan bekçidir. Ve **الطّوافون**: memleketlerdir.

**وطف**:
**الوَطَفُ**: kaşların ve kirpiklerin kıllarının çokluğu ve onun sarkmasıdır.

Ve **سَحابةً وطفاءُ**: sanki onun yüzünde ağır bir yük varmış gibidir.

Ve şiirde denilir: **ظلامٌ أوطف**.

**فوط**:
**الفُوَطُ**: Hind’den getirilen elbiselerdir; teki: **فُوطة**; ve onlar kalın, kısa olup peştamal olurlar.

**طيف**:
Şeytanın vesvesesinden gözü kaplayan her şey **طيف**tir. Ve şiirlerdeki **الطَّيْف**ten olan, onun sözü gibi:
أَرَّقَني زائرُ طَيْفٍ أَرَّقا

Yani: uykusunda onun hayalini görür; işte bu onun **طَيْفُها**sıdır.

**طفا**:
Ateş **طَفِئَتِ**; **تَطفَأُ** **طُفُوءاً**: alevi sakinleşti ve koru soğudu; ve ben onu **أَطفَأْتُ**.

**فطأ**:
**الفَطَأُ**: devenin hörgücündedir; sırtı **أَفْطَأُ** olan deve; **فَطِئَ يَفْطَأُ فَطَأً**.

Ve falan **تَفاطَأً** etti: o, gevşeklikten daha şiddetlidir. Ve falan yürüyüşünde **تَفاطَأَ** etti; yani: şişmanlıktan sallandı; ve o **يَتَفاطَأُ تَفاطُوأ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: فَطَأَهُ: ضربه على ظهره، مثل حطَأَهُ. وفطَأَها، جامعها. وفَطَأَ به الأرضَ: صرعه. وفطَأَ بسلحِهِ: رمى به، وربَّما جاء بالثاء. وفطَأَ بها: حَبَقَ. وفطَأْتُ الشيء: شدخته. والفُطْأةُ، الفُسْطَةُ. رجلٌ أفطَأُ بيِّن الفَطَاءِ. وفَطِئَ البعير، إذا تضامن ظهره خِلقةً.

##### Türkçe

أبو زيد: **فَطَأَهُ**: onu sırtına vurdu; **حطَأَهُ** gibi. Ve **فطَأَها**: onunla cinsel ilişkide bulundu. Ve **فَطَأَ به الأرضَ**: onu yere serdi. Ve **فطَأَ بسلحِهِ**: onu onunla attı; bazen **الثاء** ile gelmiştir. Ve **فطَأَ بها**: yellenmiştir. **فطَأْتُ الشيء**: onu ezip parçaladım. Ve **الفُطْأةُ**: **الفُسْطَةُ**. **رجلٌ أفطَأُ**: **الفَطَاءِ**’ı açık olan. Ve **فَطِئَ البعير**: devenin sırtı yaratılıştan birbirine bitişik/derli toplu olduğunda.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ف ( وايء )
طفا ، طفأ ، طوف ، طيف ، وطف ، فطأ ، فوط .
( طفا ) : رُوِيَ عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه ذكَر الدَّجَّالَ فقال : كأن عينَه عِنَبَةٌ طافِيَة .
قال أبو العبَّاس : وسُئل عن تفسيره فقال : الطافِية من العِنَب : الحَبَّة التي قد خَرجتْ عن حَدِّ نِبْتَةِ أَخواتِها من الحَبّ فنتأتْ وظهرتْ . قال : ومنه الطّافي من السَّمَك لأنه يعلو ، ويَظهرُ على رأس الماء .
وقال الليث : طَفَا الشيءُ فوقَ الماءِ يطفو طَفْواً ، وقد يقال للثور الوحشيّ إذا عَلاَ رَمْلَةً : طَفَا فَوْقها .
قال العجّاج :
إذا تَلَقَّتْه الدِّهاسُ خَطْرَفا
وإن تَلقَّتْه العقاقِيل طَفَا
وفي حديث آخر عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : اقْتلُوا الجانّ ذا الطفيَتين والأبتَر .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : الطفْيَةُ : خُوصة المُقْل وجمعها طُفًى . قال : وأراهُ شَبَّه الخَطَّين اللذَين على ظهرِه بخُوصتَين من خُوص المُقْل ، وأنشد بيتَ أبي ذؤيب :
عَفَتْ غيرَ نُؤْيِ الدارِ ما إن تُبِينُه
وأَقْطاعِ طُفْيٍ قد عَفتْ في المَعَاقِلِ
وأنشد ابن الأعرابيّ :
عَبْدٌ إذا مَا رَسَبَ القومُ طَفَا
قال : طَفَا أي نزَا بجَهلِه إذا تَرَزَّنَ الحَليم .
سلمَةُ عن الفرّاء : الطُّفاوِيُّ مأخوذٌ من الطُّفاوَة ، وهي الدارة حولَ الشمس .
وقال أبو حاتم : الطفَاوَة الدَّارة التي حَوْل القمر ، وكذلك طُفَاوَةُ القِدْر ما طفَا عليها من الدّسَم .
قال العجّاج :
طُفَاوَةُ الأُثْرِ كَحَمِّ الجُمَّلِ
والجُمّل الذين يُذيبُون الشّحْمَ .
طفأ : قال الله جلّ وعزّ : ( كُلَّمَآ أَوْقَدُواْ نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ ) ( المائدة : 64 ) أي أَهمَدَها حتى تبْرُدَ ، وقد طَفِئَتْ تطفَأ طُفُوءًا ، والنار سَكَن لهبُها وجَمْرُها يتَّقد فهي خامدة ، فإذا سَكَن لهبُها وبرَدَ جمرُها فهي هامدة طافئة .
طوف طيف : قال الله جلّ وعزّ : ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ ) ( الأعراف : 133 ) .
قال الفرّاء : أَرسل اللَّهُ عليهم السماءَ سَبْتاً فلَم تُقلِع لَيْلاً ولا نهاراً ، فضاقَتْ بهم الأرضُ ، فسألوا مُوسى أن يُرْفع عنهم ، فرُفع ، فلم يتوبوا .
وأخبرني المنذريّ عن أبي بكر الخطّابي ، عن محمد بن يزيد ، عن يحيى بن يمان عن المنهال بن خليفة ، عن الحجّاج ، عن الحكم بن حَبْناء عن عائشة قالت : قال رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) الطوفان المَوْت .
وأخبرني عن أبي العباس أنه قال : قال الأخفش في قوله : ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ ( قال : واحدتُه في القياس طُوفَانَةٌ ، وأنشد فقال :
غيَّرَ الجِدَّةَ من آياتِها
خُرُقُ الرِّيح وطوفانُ المطَرْ
قال : وهو من طافَ يطوف .
وقال أبو العباس : الطوفان مصدرٌ مثلُ الرُّجحان والنُّقصان ، فلا حاجة إلى أن نطلبَ له واحداً .
وقال غيره : يقال لِشدّة سوادِ الليل طُوفان .
وقال الرّاجز :
وعَمَّ طوفان الظَّلامِ الأثأَبَا
وقال الزجّاج : الطوفان من كلّ شيء ، ما كان كثيراً مُحيطاً مُطيفاً بالجماعة كلها كالغَرَق الذي يَشمل المدُن الكثيرَة ، يقال له : طُوفَانٌ ، وكذلك القَتْل الذَّريع طُوفان ، والموت الجارفُ طوفان .
وقال الفرّاء في قوله جلّ وعزّ : ( طَوَافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ ) ( النور : 58 ) هذا كقولك في الكلام : إنما هُمْ خَدَمُكم ، وطوَّافون عليكم ، قال : ولو كان نَصباً كان صواباً تُخْرِجه مِن عليهم .
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيْثم قال : الطائف هو الخادم الذي يَخدمُك برفِق وعناية ، وجمعه الطوّافون ، وقول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في الهرّة : إنما هي من الطوّافات في البيت ، أراد والله أعلم أنها من خَدَم البيت .
وقال الفراء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( إِذَا
مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ ) ( الأعراف : 201 ) وقرىء ) إِذَا مَسَّهُمْ طَيّفٌ الطائف والطيْف سواء ، وهو ما كان كالخَيال ، والشيءُ يُلمّ بك .
وقال الهذَلي :
فإذا بهَا وأَبِيكَ طَيْفُ جُنونِ
وروى ابن أبي نجيح عن مجاهد ، إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ ( قال : الغَضَب . رَوَى الحكمُ عن عكرمةَ في قوله : إذا مَسَّهم طَيْفٌ من الشيطان تذكروا ، قال ابن عباس : الطيْفُ الغَضَبُ :
قلتُ : الطَّيْفُ في كلام العَرَب الجُنون ، رواه أبو عبيد عن الأحمر ، وقيل : الغضَبُ طيفٌ لأن عَقْلَ من استفزّه الغَضَبُ يَعزُبُ حتى يَصيرَ في صورة المجنون الذي زال عقلُه ، وينبغي للعاقل إذا أحسَّ من نفسه إفراطاً في الغَضب أن يَذكُر غَضَب الله على المُسْرِفين ، فلا يُقدم على ما يوبِقُه ، ونسألُ الله توفيقَنا للقَصْد في جميع الأحوال إنه الموفق له .
ولا حول ولا قوة إلا به .
وقال غيره : طُفْت أطوفُ طَوْفاً وطَوَافاً ، وطاف الخيالُ يَطيف طَيْفاً .
وقال اللّيث : كلُّ شيءٍ يَغشى البصَر مِن وَسْواسِ الشيطان فهو طَيْف ؛ قال : ويقال أَطافَ فلانٌ بالأمر إذا أَحَاطَ به ، والطائف : العاسُّ باللّيل ، قال : والطائفُ الّتي بالغَوْرِ سُمِّيت طائفاً لحائِطها المبنيِّ حولَها المحدق بها ، والطائفة من كل شيء قِطْعةٌ ، يقال : طائفةٌ من الناس ، وطائفةُ من اللّيل ، ويقال : طاف بالبيت طَوَافاً ، واطَّوَّف اطِّوّافاً ، والأصل تَطَوّفَ تَطَوُّفاً ، وطافَ طَوْفاً وطِوافاً .
أبو عبيد عن الأحمر : يقال لأوّل ما يَخرُج من بطن الصبي : عِقْيٌ ، فإذا رضِعَ فما كان بعد ذلك قيل : طافَ يَطوفُ طَوْفاً .
وقال ابن الأعرابي مِثلَه ، وزاد فقال : أطَّاف يَطاف اطِّيافاً ، إذا أَلقَى ما في جَوفِه ، وأنشد :
عَشَّيْتُ جابَانَ حتى اشْتدَّ مَغْرِضُه
وكادَ يَنْقَدُّ إلا أنهُ أطَّافَا
جابان : اسم جمَل ، والمطاف ، موضعُ الطواف حولَ الكعبة .
وقال الليث : الطوف قِرَبٌ ينفخ فيها ثم يشد بعضها إلى بعض كهيئة سطح فوقَ الماء يُحمل عليها الميرة ، ويُعبَر عليها .
قلتُ : الطَّوْف الّذي يُعبَر عليه في الأنْهار الكبار تُسَوَّى من القَصَب والعِيدان يُشَدّ بعضُها فوقَ بعض ، ثم تُقَمَّطُ بالقمُط حتّى يُؤمَنَ انحلالها ، ثم تُركَبُ ويُعْبَرُ عليها ، وربّما حُمِل عليها الجَمَل على قَدْر قُوّته ، وثَخانته ، وهو الرِّمْثُ أيضاً ، وتَسمَّى العَامَة بتخفيف الميم .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( يَسْتَثْنُونَ فَطَافَ عَلَيْهَا ) ( القلم : 19 ) لا يكون الطائف إلا لَيْلاً ، ولا يكون نهاراً ، وقد تتكلّم به العرب فيقولون : أطفْتُ به نهاراً ، وليس موضعُه بالنهار ، ولكنه بمنزلة قولِك : لو تُرِك القَطَا لَيْلاً لَنَام ، لأنَّ القطا لا يَسْرِي لَيْلاً ، أنشدني أبو الجرّاح :
أطفْتُ بها نَهاراً غيرَ لَيْلٍ
وألْهَى رَبَّها طَلبُ الرِّجالِ
وقال الليث : الطَّيَاف : سوادُ اللّيل ، وأنشد :
عِقْبَان دَجْنٍ بادَرَتْ طِيافَا
فطأ : أبو زيد في كتاب الهمز : فَطأْتُ الرجَل أفْطَؤُهُ فَطْأً إذا ضرَبْتَه بعَصاً ، أو بظهرِ رِجلِك .
قال : وتَفاطَأَ فلانٌ عن القوم بعدما حَمَل عليهم تَفاطُؤاً ، وذلك إذا انكَسَر عنهم ورَجَع .
قال : ويقال : تَبازَخ عنهم تَبازُخاً في معناها .
وقال الليث : الفَطَأُ في سَنامِ البعير ، بعيرٌ أفطأُ الظَّهْر ، والفعل فَطِىءَ يَفْطَأ فَطَاءً .
أبو عبيد عن الأحمر وأبي عمرو : الأفْطأُ مهموز : الأفطَس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أفَطَأ الرجلُ إذا جامَعَ جماعاً كثيراً ، وأَفْطَأ إذا اتّسعتْ حالُه ، وأَفطَأ إذا ساءَ خُلُقُهُ بعد حُسْن .
وطف : قال الليث : الوَطَفُ كثرةُ شَعَرِ الحاجبَين والأشفار واسترخاؤه .
ويقال : سحابة وَطْفَاء ، كأنما بوجهها حِمْلٌ كثير ، ويقال في الليل : ظلامٌ أوطَفُ .
ومن صفة رَسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه كان بأشْفارِه وَطَف ، المعنى أنّه كان في هُدْب أشفارِ عَيْنيه طولٌ ، يقال : رجلٌ أوطَف ، وامرأة وَطْفاء ، إذا كانا كثيرَيْ شعرِ أهْداب العَيْن .
وفي حديث آخر أنّه كان أهدَبَ الأشفار أي طويلَها .
أبو زيد : الوَطْفاء الدِّيمة السَّحُّ الحَثِيثةُ طال مطرُها أو قَصُر إذا تَدَلَّتْ ذُيولُها ، وقال امرؤ القيس :
دِيمَةٌ هَطْلاءُ فيها وَطَفْ
فوط : قال الليث : الفُوَطُ : ثيابٌ تُجلَب من السِّند ، الواحدة فُوطَة ، وهي غِلاظٌ قصارٌ تكون مآزِرَ .
قلت : لم أسمعْ في شيء من كلام العرب العاربة الفُوَطَ ، ورأيتُ بالكوفة أُزُراً مخطّطةً يشتريها الجَمّالون والخَدَم فيتَّزرون بها ، الواحدة فوطة ، قال : فلا أدري أعربيّ أم لا .

##### Türkçe

ط ف ( **وايء** )
**طفا** ، **طفأ** ، **طوف** ، **طيف** ، **وطف** ، **فطأ** ، **فوط** .
( **طفا** ) : Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki, **الدَّجَّالَ**’ı zikretti de şöyle dedi: “Sanki onun gözü, **طافِيَة** bir üzüm tanesi gibidir.”
Ebû’l-‘Abbâs dedi: Onun tefsiri hakkında soruldu da şöyle dedi: Üzümden **الطافِية**: tanelerden, kardeşlerinin (diğer tanelerin) bitiş sınırından çıkmış olan tanedir; kabarmış ve belirmiştir. Dedi: Bundan (olarak) balıktan **الطّافي** (da vardır); çünkü o yükselir ve suyun yüzünde görünür.
Leys dedi: Bir şey suyun üstünde **طَفَا** eder; **يطفو** **طَفْواً**. Ve yaban öküzüne, bir kum tepesine yükseldiği zaman: “Onun üstünde **طَفَا** etti” denilir.
‘Accâc dedi:
إذا تَلَقَّتْه الدِّهاسُ خَطْرَفا
وإن تَلقَّتْه العقاقِيل طَفَا
Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) başka bir hadiste: “İki çizgili ve kuyruğu kesik olan **الجانّ**’ı öldürünüz” dedi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الطفْيَةُ**: **المُقْل**’ün yaprakçığıdır; çoğulu **طُفًى**’dır. Dedi: Onun sırtındaki iki çizgiyi, **المُقْل** yaprakçıklarından iki yaprakçığa benzetmiş olmasını umarım. Ve Ebû Züeyb’in beytini okudu:
عَفَتْ غيرَ نُؤْيِ الدارِ ما إن تُبِينُه
وأَقْطاعِ طُفْيٍ قد عَفتْ في المَعَاقِلِ
İbnü’l-A‘râbî okudu:
عَبْدٌ إذا مَا رَسَبَ القومُ طَفَا
Dedi: **طَفَا** yani, halîm (kimse) ağırbaşlılık gösterdiği zaman, o (köle) cehliyle sıçradı.
Farrâ’dan Seleme: **الطُّفاوِيُّ** **الطُّفاوَة**’den alınmıştır; o da güneşin etrafındaki halkadır.
Ebû Hâtim dedi: **الطفَاوَة** ayın etrafındaki halkadır; aynı şekilde tencerenin **طُفَاوَةُ**’si, onun üzerinde **الدّسَم**’den **طفَا** eden şeydir.
‘Accâc dedi:
طُفَاوَةُ الأُثْرِ كَحَمِّ الجُمَّلِ
Ve **الجُمّل**: yağı eritenlerdir.
**طفأ** : Allah (azze ve celle) dedi: ( كُلَّمَآ أَوْقَدُواْ نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ ) (el-Mâide: 64) yani onu, soğuyuncaya kadar söndürdü. Ve (ateş) **طَفِئَتْ**; **تطفَأ** **طُفُوءًا**. Ateş: alevi sükûn bulur; koru tutuşur, o hâlde o sönüktür. Alevi sükûn bulup koru soğuduğu zaman ise o, sönmüş **طافئة**’dir.
**طوف طيف** : Allah (azze ve celle) dedi: ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ ) (el-A‘râf: 133).
Farrâ dedi: Allah onlara göğü bir hafta gönderdi; gece de gündüz de kesilmedi. Yer onlara dar geldi; Mûsâ’dan kendilerinden kaldırmasını istediler; kaldırıldı; fakat tevbe etmediler.
Münzirî bana, Ebû Bekr el-Hattâbî’den; o da Muhammed b. Yezîd’den; o da Yahyâ b. Yemân’dan; o da Minhâl b. Halîfe’den; o da Haccâc’dan; o da Hakem b. Habnâ’dan; o da Âişe’den haber verdi; dedi ki: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: “**الطوفان** ölüm(dür).”
Bana Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi ki şöyle dedi: Ahfeş, şu sözü hakkında: ( فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ ) dedi: Onun kıyasta tekili **طُوفَانَةٌ**’dır. Ve şu beyti okudu:
غيَّرَ الجِدَّةَ من آياتِها
خُرُقُ الرِّيح وطوفانُ المطَرْ
Dedi: O, **طافَ يطوف**’tan(dır).
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الطوفان** **الرُّجحان** ve **النُّقصان** gibi bir masdardır; onun için bir tekil aramaya ihtiyaç yoktur.
Başkası dedi: Gecenin siyahlığının şiddetine **طُوفان** denilir.
Râciz dedi:
وعَمَّ طوفان الظَّلامِ الأثأَبَا
Zeccâc dedi: **الطوفان** her şeyden, çok olup bütün topluluğu kuşatan ve çepeçevre saran şeydir; birçok şehirleri kapsayan boğulma gibi; ona **طُوفَانٌ** denilir. Aynı şekilde yaygın öldürme **طوفان**’dır; süpürüp götüren ölüm **طوفان**’dır.
Farrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: ( طَوَافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ ) (en-Nûr: 58) bu, sözde senin “Onlar ancak sizin hizmetçilerinizdir ve üzerinize dolaşanlardır” demen gibidir. Dedi: Eğer nasb olsaydı, **عليكم**’dan çıkararak doğru olurdu.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi: **الطائف** sana yumuşaklık ve ihtimamla hizmet eden hizmetçidir; çoğulu **الطوّافون**’dur. Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kedi hakkında sözü: “O ancak evdeki **الطوّافات**’tandır”; Allah en iyi bilendir, evin hizmetçilerinden olduğunu kastetti.
Farrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: ( إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ ) (el-A‘râf: 201) ve ( إِذَا مَسَّهُمْ طَيّفٌ ) diye de okunmuştur. **الطائف** ve **الطيْف** birdir; o, hayal gibi olan şeydir; ve bir şey sana dokunup geçer.
Hüzelî dedi:
فإذا بهَا وأَبِيكَ طَيْفُ جُنونِ
İbn Ebî Necîh, Mücâhid’den rivayet etti: ( إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ ) dedi ki: öfke. Hakem, İkrime’den şu sözü hakkında rivayet etti: “Eğer onlara şeytandan bir **طَيْفٌ** dokunursa hatırlarlar”; İbn Abbâs dedi: **الطيفُ** öfkedir.
Dedim: Arapların كلام’ında **الطَّيْفُ** deliliktir; Ebû ‘Ubeyd onu Ahmer’den rivayet etti. Ve denildi ki: Öfke **طيفٌ**’tir; çünkü öfkenin kışkırttığı kimsenin aklı kaybolur, aklı gitmiş deli suretine dönüşünceye kadar. Akıllı kimseye, kendinde öfkede aşırılık hissettiği zaman, müsriflere karşı Allah’ın öfkesini hatırlaması gerekir; onu helâk edecek şeye girişmesin. Ve Allah’tan, bütün hâllerde orta yolu tutmaya bizi muvaffak kılmasını isteriz; şüphesiz O, ona muvaffak kılandır.
Ve O’ndan başka güç ve kuvvet yoktur.
Başkası dedi: **طُفْت** **أطوفُ** **طَوْفاً** ve **طَوَافاً**; ve hayal **طاف** eder, **يَطيف** **طَيْفاً**.
Leys dedi: Şeytanın vesvesesinden gözü örten her şey **طَيْف**’tir. Dedi: Falan kimse bir işi kuşattığı zaman “işe **أَطافَ** etti” denilir. Ve **الطائف**: geceleyin dolaşan bekçidir. Dedi: Ve **الطائفُ** (şehir) ki **الغَوْر**’dadır, etrafında yapılmış ve onu kuşatan duvarı sebebiyle **طائفاً** diye adlandırılmıştır. Ve her şeyden **الطائفة** bir parçadır; “insanlardan bir **طائفة**”, “geceden bir **طائفة**” denilir. Ve “evin etrafında **طَوَافاً** dolaştı” denilir; ve **اطَّوَّف** **اطِّوّافاً**; aslı **تَطَوّفَ** **تَطَوُّفاً**’dur. Ve **طافَ** **طَوْفاً** ve **طِوافاً**.
Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: Çocuğun karnından çıkan ilk şeye **عِقْيٌ** denilir; emdiği zaman, bundan sonra olan şeye: **طافَ يَطوفُ طَوْفاً** denilir.
İbnü’l-A‘râbî de onun benzerini söyledi ve artırarak dedi ki: **أطَّاف** **يَطاف** **اطِّيافاً**; içindeki şeyi attığı zaman. Ve şu beyti okudu:
عَشَّيْتُ جابَانَ حتى اشْتدَّ مَغْرِضُه
وكادَ يَنْقَدُّ إلا أنهُ أطَّافَا
**جابان**: bir devenin adıdır. Ve **المطاف**: Kâbe’nin etrafında tavaf yeri.
Leys dedi: **الطوف** şişirilip sonra bazıları bazılarına bağlanan tulumlardır; su üstünde bir satıh heyeti gibi; azık onun üzerinde taşınır ve onun üzerinde geçilir.
Dedim: Büyük nehirlerde üzerinde geçilen **الطَّوْف**, kamış ve çubuklardan düzeltilir; bazıları bazısının üstüne bağlanır; sonra çözülmesi emniyete alıncaya kadar bağlarla sıkıca sarılır; sonra ona binilir ve onun üzerinde geçilir. Bazen, gücü ve kalınlığı ölçüsünce deve de onun üzerinde taşınır. Ve o, **الرِّمْثُ** da(dır). Ve avam onu, **الميم**’i hafifleterek adlandırır.
Farrâ, Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: ( يَسْتَثْنُونَ فَطَافَ عَلَيْهَا ) (el-Kalem: 19) **الطائف** ancak gece olur; gündüz olmaz. Araplar bununla konuşur da “Onunla gündüz **أطفْتُ** ettim” derler; yeri gündüz değildir; fakat bu, senin “Eğer **القَطَا** gece bırakılmış olsaydı uyurdu” demen menzilesindedir; çünkü **القطا** gece yürüyüşü yapmaz. Ebû’l-Cerrâh bana şu beyti okudu:
أطفْتُ بها نَهاراً غيرَ لَيْلٍ
وألْهَى رَبَّها طَلبُ الرِّجالِ
Leys dedi: **الطَّيَاف** gecenin karalığıdır. Ve şu beyti okudu:
عِقْبَان دَجْنٍ بادَرَتْ طِيافَا
**فطأ** : Ebû Zeyd, hemze kitabında: “Adamı **فَطأْتُ**; **أفْطَؤُهُ** **فَطْأً**” dedi; onu bir değnekle yahut ayağının üstüyle vurduğun zaman.
Dedi: Falan kimse, onların üzerine حمل ettikten sonra kavimden **تَفاطَأَ** etti; **تَفاطُؤاً**; bu, onlardan kırılıp geri döndüğü zamandır.
Dedi: Ve “onlardan **تَبازَخ** etti; **تَبازُخاً**” denilir; onun manasında.
Leys dedi: **الفَطَأُ** devenin hörgücündedir; “sırtı **أفطأُ** bir deve”; fiil: **فَطِىءَ يَفْطَأ فَطَاءً**.
Ebû ‘Ubeyd, Ahmer ve Ebû ‘Amr’dan: **الأفْطأُ** hemzelidir: **الأفطَس**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أفَطَأ** etti; çokça cima‘ ettiği zaman. Ve **أَفْطَأ**; hâli genişlediği zaman. Ve **أَفطَأ**; güzel(ken) sonra ahlâkı kötüleştiği zaman.
**وطف** : Leys dedi: **الوَطَفُ** kaşların ve kirpiklerin kıllarının çokluğu ve onun sarkmasıdır.
Ve “**وَطْفَاء** bir bulut” denilir; sanki yüzünde çok bir yük varmış gibi. Ve gece hakkında: “**أوطَفُ** bir karanlık” denilir.
Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sıfatındandır ki, kirpiklerinde **وَطَف** vardı; mana: gözlerinin kirpiklerinin saçaklarında uzunluk vardı. “**أوطَف** bir adam” ve “**وَطْفاء** bir kadın” denilir; göz kirpiklerinin kılları çok olduğu zaman.
Başka bir hadiste: “**أهدَبَ الأشفار** idi” yani onların uzunu.
Ebû Zeyd: **الوَطْفاء**: sağanaklı, sık dökülen **الدِّيمة**’dir; yağmuru uzun da sürse kısa da sürse, kuyrukları sarktığı zaman. İmru’ul-Kays dedi:
دِيمَةٌ هَطْلاءُ فيها وَطَفْ
**فوط** : Leys dedi: **الفُوَطُ**: Sind’den getirilen elbiselerdir; teki **فُوطَة**’dir; onlar kalın, kısa olup peştamal olurlar.
Dedim: Arapların fasih كلام’ının hiçbirinde **الفُوَطَ**’ı işitmedim. Kûfe’de çizgili peştamallar gördüm; deveci ve hizmetçiler onları satın alır da onlarla peştamal kuşanırlar; teki **فوطة**’dır. Dedi: Arapça mı değil mi bilmiyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والطاء وما يثلثهما)
(فطم) الفاء والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع شيء عن شيء. يقال: فَطَمَت الأمُّ ولدَهَا، وفَطَمتُ الرّجُلَ عن عادته. قال أبو نصرٍ صاحبُ الأصمعيّ: يقال فَطَمْتُ الحَبْلَ، إذا قطعتَه. قال: ومنه فِطام الأمِّ ولَدَها.‏
(فطن) الفاء والطاء والنون كلمةٌ واحدةٌ تدل على ذكاء وعلم بشيء. يقال: رجلٌ فَطِنٌ وفَطُنٌ، وهي الفِطْنَة والفَطَانة(1) .‏
(فطأ) الفاء والطاء والهمزة كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على تطامُنٍ. يقال للرَّجُل الأفطس: الأفْطَأ. ويقولون: فَطِئَ البعيرُ، إذا تطامَنَ ظهره خِلْقةً.‏
(فطح) الفاء والطاء والحاء كلمة واحدة. يقولون: فَطَّحْتُ العود وغيرَه، إذا عرَّضْتَه. وهو مُفَطَّح. ورأسٌ مفطَّح: عريض.‏
(فطر) الفاء والطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَتْح شيء وإبرازهِ. من ذلك الفِطْرُ من الصَّوم. يقال: أفْطَرَ إفطاراً. وقومٌ فِطْرٌ(2) أي مُفْطِرُون. ومنه الفَطْر، بفتح الفاء، وهو مصدرُ فطَرْتُ الشاةَ فَطراً، إذا حَلبْتَها. ويقولون: الفَطْر يكون الحلبَ بإصبعَين. والفِطْرَة: [الخِلْقة(3) ].‏
(فطس) الفاء والطاء والسين. فيه الفَطَس في الأنف: انفِراشُه. وفِطِّيسَةُ الخنزير: أنْفُه. والفِطِّيس: المِطْرَقة، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها يُكسَرُ بها الشيء، ويتطامَن(4) . ويقولون: فَطَسَ: مات. ويقولون: الفَطْسَة: خَرزَة يُؤَخَّذ بها.‏
--------------ـــــ
(1) في الأصل: "والفطنة". ومن أخوات هذه المصادر الفطن مثلثة، وبالتحريك، وبضمتين ومنها الفطونة والفطانية.‏
(2) يقال للواحد والجميع.‏
(3) التكملة من المجمل.‏
(4) في الأصل: "وتطامن".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**الطاء** وما يثلثهما)
(**فطم**) **الفاء** ve**الطاء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden kesmeye delâlet eder. Denir: Anne çocuğunu **فَطَمَت**; ben adamı âdetinden **فَطَمتُ**. **الأصمعيّ**’nin sahibi **أبو نصرٍ** dedi: Denir: **فَطَمْتُ** **الحَبْلَ**, onu kestiğin zaman. Dedi: Ondandır: annenin çocuğunu **فِطام**’ı.‏
(**فطن**) **الفاء** ve**الطاء** ve**النون** tek bir kelimedir; zekâya ve bir şeyi bilmeye delâlet eder. Denir: **فَطِنٌ** ve**فَطُنٌ** bir adam; o da **الفِطْنَة** ve**الفَطَانة**(1)’dır.‏
(**فطأ**) **الفاء** ve**الطاء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir; bir alçalmaya delâlet eder. Basık burunlu adama denir: **الأفْطَأ**. Ve derler: **فَطِئَ** deve, sırtı yaratılıştan alçaldığı zaman.‏
(**فطح**) **الفاء** ve**الطاء** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Derler: **فَطَّحْتُ** dalı ve başkasını, onu enlemesine genişlettiğin zaman. Ve o **مُفَطَّح**’tır. Ve **مفطَّح** bir baş: geniştir.‏
(**فطر**) **الفاء** ve**الطاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi açmaya ve onu ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ondandır: oruçtan **الفِطْرُ**. Denir: **أفْطَرَ** **إفطاراً**. Ve bir kavim **فِطْرٌ**(2), yani **مُفْطِرُون**. Ve ondandır **الفَطْر**; **الفاء**’nın fethasıyla; o, **فطَرْتُ** koyunu **فَطراً**’ın masdarıdır; onu sağdığın zaman. Ve derler: **الفَطْر** iki parmakla sağma olur. Ve **الفِطْرَة**: [**الخِلْقة**(3)].‏
(**فطس**) **الفاء** ve**الطاء** ve**السين**. Onda burunda **الفَطَس**: onun yayılıp genişlemesidir. Ve domuzun **فِطِّيسَةُ**: onun burnudur. Ve **الفِطِّيس**: tokmaktır; belki bununla isimlendirilmiştir, çünkü onunla şey kırılır ve alçalır(4). Ve derler: **فَطَسَ**: öldü. Ve derler: **الفَطْسَة**: onunla alınan bir boncuktur.‏
--------------ـــــ
(1) Asılda: "ve**الفطنة**". Bu masdarların kardeşlerinden **الفطن** üçlüdür; hareke ile ve iki damme ile; onlardan **الفطونة** ve**الفطانية** vardır.‏
(2) Tekil ve çoğul için söylenir.‏
(3) Tamamlama **المجمل**’dendir.‏
(4) Asılda: "ve alçalır".‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَطَأُ: الفَطَسُ. والفُطْأَةُ: الفُطْسةُ. والأَفْطَأُ: الأَفْطَسُ. ورجلٌ أَفْطَأُ: بَيِّنُ الفَطَإ. وفي حديث عمر: أَنه رأَى مُسَيْلِمَة أَصْفَر الوجه أَفْطَأَ الأَنْفِ دَقِيقَ السَّاقَيْن. والفَطَأُ والفُطْأَةُ: دخُولُ وسَطِ الظَّهْر، وقيل: دخُول الظهر وخُروجُ الصدر. فَطِئَ فَطَأً، وهو أَفْطَأُ، والأُنثى فَطْآءُ، واسم الموضع الفُطْأَةُ، وبعير أَفْطَأُ الظهر، كذلك. وفَطِئَ البعير إِذا تَطامَن ظَهْرُه خِلْقةً. وفَطَأَ ظَهْرَ بعيره: حَمَلَ عليهِ ثِقْلاً فاطْمَأَنّ ودخل. وتَفاطأَ فلان، وهو أَشدُّ من التَّقاعُس، وتَفاطأَ عنه: تأَخَّر. والفَطَأُ في سَنامِ البعِير. بَعيرٌ أَفْطَأُ الظهر. والفعلُ فَطِئَ يَفْطَأُ فَطَأً. وفَطَأَ ظهرَه بالعَصا يَفْطَؤُه فَطْأً: ضربه، وقيل هو الضرب في أَي عضو كان. وفَطَأَه: ضرَبه على ظهره، مثل حَطَأَه. أَبو زيد: فَطأْتُ الرجلَ أَفْطَؤُه فَطْأً إِذا ضربته بعَصاً أَو بظَهْر رجْلِك. وفَطَأَ به الأَرضَ: صَرَعه.
وفَطَأَ بسَلْحه: رَمَى به، وربما جاءَ بالثاء. وفَطَأَ الشيءَ: شَدخَه. وفَطَأَ بها: حَبَقَ.
وفَطَأَ المرأَةَ يَفْطَؤُها فَطْأً: نَكَحَها.
وأَفْطَأَ الرجلُ إِذا جامَعَ جِماعاً كثيراً. وأَفْطَأَ إِذا اتَّسَعَت حالهُ. وأَفْطَأَ إِذا ساء خُلُقه بعد حُسْنٍ.
\<ص:123>
ويقال تَفاطأَ فلان عن القوم بعدما حَمَلَ عليهم تَفاطُؤاً وذلك إِذا انْكسر عنهم ورجَعَ، وتَبازَخَ عنهم تَبازُخاً في معناها.

##### Türkçe

**الفَطَأُ**: **الفَطَسُ**. Ve **الفُطْأَةُ**: **الفُطْسةُ**. Ve **الأَفْطَأُ**: **الأَفْطَسُ**. Ve **رجلٌ أَفْطَأُ**: **بَيِّنُ الفَطَإ**. Ömer’in hadîsinde: onun **مُسَيْلِمَة**’yi yüzü sarı, burnu basık, iki baldırı ince olarak gördüğü (rivayet edilmiştir).

Ve **الفَطَأُ** ve **الفُطْأَةُ**: sırtın ortasının içeri girmesi; ve denildi ki: sırtın içeri girmesi ve göğsün dışarı çıkması. **فَطِئَ فَطَأً**; ve o **أَفْطَأُ**’dur; dişisi **فَطْآءُ**’dur. Ve yerin adı **الفُطْأَةُ**’dır. Ve sırtı **أَفْطَأُ** olan deve de böyledir. Ve **فَطِئَ** deve, sırtı yaratılıştan alçaldığı zaman. Ve **فَطَأَ** devesinin sırtını: üzerine bir ağırlık yükledi de (sırtı) çöktü ve içeri girdi.

Ve falan kimse **تَفاطأَ** etti; ve bu, **التَّقاعُس**’tan daha şiddetlidir. Ve ondan **تَفاطأَ** etti: geri kaldı.

Ve **الفَطَأُ** devenin hörgücündedir. Sırtı **أَفْطَأُ** olan deve. Fiil: **فَطِئَ يَفْطَأُ فَطَأً**. Ve **فَطَأَ** onun sırtını sopayla, onu **يَفْطَؤُه فَطْأً**: ona vurdu; ve denildi ki: herhangi bir uzuvda olan vuruştur. Ve onu **فَطَأَه**: sırtına vurdu; **حَطَأَه** gibi. Ebû Zeyd: **فَطأْتُ الرجلَ أَفْطَؤُه فَطْأً**: ona bir sopayla yahut ayağının üstüyle vurduğun zaman.

Ve onunla yeri **فَطَأَ**: onu yere serdi.

Ve dışkısıyla **فَطَأَ**: onunla attı; bazen **الثاء** ile gelmiştir. Ve şeyi **فَطَأَ**: onu ezdi. Ve onunla **فَطَأَ**: yellenip ses çıkardı.

Ve kadını **فَطَأَ يَفْطَؤُها فَطْأً**: onunla cinsel ilişkide bulundu.

Ve adam **أَفْطَأَ** etti: çokça cinsel birleşme ile birleştiği zaman. Ve **أَفْطَأَ** etti: hâli genişlediği zaman. Ve **أَفْطَأَ** etti: bir güzellikten sonra ahlâkı kötüleştiği zaman.

\<ص:123>
Ve denilir ki: falan kimse, onların üzerine حملَ ettikten sonra kavimden **تَفاطأَ** etti, **تَفاطُؤاً**; ve bu, onlardan kırılıp geri döndüğü zamandır. Ve onlardan **تَبازَخَ** etti, **تَبازُخاً**; onun mânâsında.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فطأه: ضربه على ظهره، عن أبي زيد مثل حطأه في معانيها وقد تقدم وفطأ الشيء: شدخه وفطأ به الأرض: صرعه، وفطأ بسلحه: رمى به، وربما جاء بالثاء لغة أو لثغة، كما في العباب. وفطأ الرجل القوم إذا ركبهم بما لا يحبون. والفطأ محركة والفطأة بالضم الفطسة، هو دخول الظهر وقيل: دخول وسط الظهر وخروج الصدر، فطئ كفرح فطأ فهو أفطأ أفطس، والأنثى فطآء والفطأ محركة: الفطس ورجل أفطأ بين الفطإ، وفي حديث ابن عمر أنه رأى مسيلمة أصفر الوجه أفطأ الأنف دقيق الساقين. وبعير أفطأ الظهر كذلك. وفطأ ظهر بعيره، كمنع أي حمل عليه حملا ثقيلا كذا في النسخ، وفي بعضها: ثقلا فاطمأن ودخل، وفطئ ظهر البعير إذا تطامن خلقة. وتفاطأ فلان إذا تقاعس أو هو أي التفاطؤ أشد من التقاعس وبه صدر غير واحد من أهل اللغة وتفاطأ عنه إذا تأخر، ويقال تفاطأ فلان عنهم بعد ما حمل عليهم تفاطؤا، وذلك إذا انكسر ورجع عنهم، وتبازخ عنهم تبازخا في معناها. وفطأ بها: حبق، وفطأ المرأة يفطؤها فطأ: نكحها. وأفطأ الرجل: أطعم، وعن ابن الأعرابي أفطأ: جامع جماعا كثيرا وأفطأ إذا اتسعت حاله كل ذلك عن ابن الأعرابي، وزاد في العباب: فطأت الغنم بأولادها: ولدتها.

##### Türkçe

**فطأه**: Onu sırtına vurdu; Ebû Zeyd’den: mânâlarında **حطأه** gibi; ve daha önce geçti. Ve **فطأ الشيء**: onu ezip dağıttı. Ve **فطأ به الأرض**: onu yere serdi. Ve **فطأ بسلحه**: onu onunla attı. Ve bazen **الثاء** ile, bir lehçe yahut pelteklik olarak gelir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve adam, hoşlanmadıkları şeyle üzerlerine bindiği zaman **فطأ الرجل القوم** (denir). Ve **الفطأ** (harekeli) ve **الفطأة** (ضم ile): **الفطسة**; o, sırtın içeri girmesidir; ve denildi ki: sırtın ortasının içeri girmesi ve göğsün dışarı çıkmasıdır. **فطئ** ( **فرح** gibi): **فطأ**; o hâlde o **أفطأ** (daha **أفطس**)tır; dişi ise **فطآء**’dır. Ve **الفطأ** (harekeli): **الفطس**; ve **رجل أفطأ**: **الفطإ**’i (belirgin) olan. İbn Ömer hadîsinde: onun Müseylime’yi yüzü sarı, burnu **أفطأ**, baldırları ince olarak gördüğü (rivayet edilmiştir). Ve **بعير أفطأ الظهر**: yine bunun gibi. Ve **فطأ ظهر بعيره**; **منع** gibi: üzerine ağır bir yük yükledi; nüshalarda böyle; bazısında: ağır bir (yük) (yükledi) de o sakinleşti ve içeri girdi. Ve devenin sırtı yaratılıştan alçalıp çöktüğü zaman **فطئ ظهر البعير** (denir). Ve falan kimse geri kaldığı zaman **تفاطأ فلان** (denir); yahut o, yani **التفاطؤ**, **التقاعس**’tan daha şiddetlidir; ve bununla dil ehlinin birden fazlası söze başladı. Ve ondan geri kaldığı zaman **تفاطأ عنه** (denir). Ve denilir ki: onlara حمل ettikten sonra falan kimse onlardan **تفاطأ** ederek geri kaldı; bu, kırılıp onlardan geri döndüğü zamandır. Ve mânâsında: onlardan **تبازخ** ederek uzaklaştı. Ve **فطأ بها**: yellenip ses çıkardı. Ve **فطأ المرأة يفطؤها فطأ**: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve **أفطأ الرجل**: yedirdi. İbnü’l-A‘râbî’den: **أفطأ**: çokça cinsel ilişkiye girdi; ve hâli genişlediği zaman da **أفطأ** (denir); bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **العباب**’da artırdı: **فطأت الغنم بأولادها**: onları doğurdu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَطَأَهُ
1 فَطَأَهُ ذ is like حَطَأَةُ in its [various] meanings. (K.) Like the latter it signifies He struck him on the back. (AZ, S, O.) ― -b2- And He broke it, or crushed it. (S, O, K.) ― -b3- And فَطَأَهَا, (S, O, TA,) aor. فَطَاَ , inf. n. فَطْءٌ, (TA,) He compressed her; (S, O, TA;) namely, a woman. (TA.) ― -b4- And فَطَأَ بِهِ الأَرْضَ He threw him down, or prostrated him, on the ground, (S, O.) ― -b5- And )??( He cast forth his excrement, or ordure; sometimes occurring with ث; (S, O;) which is a dial. var.; or an instance of mispronunciation. (O) ― -b6- And فَطَأَتِ الغَنَمُ بِأَوْلَادِهَا The sheep, or goats, brought forth their young ones. (S, O.) And لَعَنَ اللّٰهُ أُمَّا فَطَاتٌ بِهِ May God curse a mother who cast him forth [from her womb]: like شَطَأَتْ به. (TA in art. شطأ.) ― -b7- And فَطِأَبِهَا He broke wind [app. with a sound; like حطَأَبها]. (S, O.) ― -b8- فَطَأَ القَوْمَ He did to the people, or party, what they did not like. (O, K.) ― -b9- And فَطَأَ ظَهْرَ بَعِيرِهِ He loaded his camel with a heavy burden, so that his back became hollow, or depressed. (K.) -A2- فَطِئَ, aor. فَطَاَ , (K,) inf. n. فَطَأٌ, (TA,) [app., i. q. فَطِسَ, i. e. He had the bone of his nose wide and depressed; or depressed and expanded; or he had his nose spreading upon his face: see فَطَأٌ below. ― -b2- And] He had a hollow back, and a protuberant breast, or chest. (K.) ― -b3- And فَطِئَ البَعِيرُ The camel was, by nature, low, or depressed, in his back. (S, O.)

افطأ
4 افطأ ذ He copulated much, or often. (IAar, O, K.) ― -b2- And He became ample in his state, or circumstances. (IAar, O, K.) ― -b3- And His nature, or disposition, became evil, after having been good. (IAar, O, K.) -A2- افطأهُ He fed him; gave him to eat; or gave him food. (O, K.)

تفاطأ
6 تفاطأ ذ , (K, TA,) said of a man, (TA,) is syn. with تَقَاعَسَ [q. v.; app. in a sense similar to the senses here following]: or it signifies more than تقاعس. (K, TA.) تفاطأ عَنْهُ means He held back, or receded, from him, or it (K, * TA.) And تفاطأ عَنْهُمْ He was defeated, and retreated from them, (O, K,) after he had charged, or made an assault or attack, upon them. (O.)

فَطَأٌ
فَطَأٌ ذ [mentioned above as inf. n. of فَطِئَ, and in the O erroneously written فُطَاء,] i. q. فَطَسٌ [i. e. A depression and expansion of the bone of the nose; or a spreading of the nose upon the face]; (S, * O, * K;) and ↓ فَطَأَةٌ is syn. with فَطَسَةٌ [which is a subst. signifying as above] (S, O: but in one of my copies of the S, the former of these words is written فَطْأَة; and in the O, the latter is written فَطْسَة.) ― -b2- And Hollowness of the back, (K, TA,) or, as some say, of the middle of the back, (TA,) and protuberance of the breast, or chest; as also ↓ فَطْأَةٌ. (K, TA.)

فُطْأَةٌ
فُطْأَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فَطَأَةٌ
فَطَأَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أَفْطَأُ
أَفْطَأُ ذ i. q. أَفْطَسُ [i. e. Having the bone of his nose depressed and expanded; or having his nose spreading upon his face]. (S, * O, * TA.) It is said that Museylimeh the Liar was أَفْطَأ, (O,) or أَفْطَأُ الأَنْفِ: so in a trad. (TA.) ― -b2- And Having a hollow back, and a protuberant breast, or chest. (K.) And أَفْطَأُ الظَّهْرِ A camel low, or depressed, in the back, by nature. (TA.)

##### Türkçe

**فَطَأَهُ**
1 **فَطَأَهُ** ذ, [çeşitli] mânalarında **حَطَأَةُ** gibidir. (K.) İkincisi gibi, “Onu sırtına vurdu” mânasına gelir. (AZ, S, O.) ― -b2- Ve “Onu kırdı yahut ezdi.” (S, O, K.) ― -b3- Ve **فَطَأَهَا**, (S, O, TA,) muzârîsi **فَطَاَ**, mastarı **فَطْءٌ**, (TA,) “Onu sıktı;” (S, O, TA;) yani bir kadın. (TA.) ― -b4- Ve **فَطَأَ بِهِ الأَرْضَ** “Onu yere attı yahut onu yere serdi,” (S, O.) ― -b5- Ve “Dışkısını yahut pisliğini çıkardı; bazen **ث** ile vârid olur;” (S, O;) bu, bir lehçe varyantıdır; yahut bir yanlış telaffuz örneğidir. (O) ― -b6- Ve **فَطَأَتِ الغَنَمُ بِأَوْلَادِهَا** “Koyunlar yahut keçiler yavrularını doğurdu.” (S, O.) Ve **لَعَنَ اللّٰهُ أُمَّا فَطَاتٌ بِهِ** “Allah, onu [rahminden] dışarı atan bir anaya lânet etsin”: **شَطَأَتْ به** gibidir. (TA, madde **شطأ**’da.) ― -b7- Ve **فَطِأَبِهَا** “Yellenip [görünüşe göre bir sesle; **حطَأَبها** gibi]” (S, O.) ― -b8- **فَطَأَ القَوْمَ** “Kavme yahut topluluğa, onların hoşlanmadığı şeyi yaptı.” (O, K.) ― -b9- Ve **فَطَأَ ظَهْرَ بَعِيرِهِ** “Devesini ağır bir yükle yükledi; öyle ki sırtı çukurlaştı yahut çöktü.” (K.) -A2- **فَطِئَ**, muzârîsi **فَطَاَ**, (K,) mastarı **فَطَأٌ**, (TA,) [görünüşe göre, yani **فَطِسَ** ile eş mânalıdır; yani “Burnunun kemiği geniş ve basık oldu; yahut basık ve yayvan oldu; yahut burnu yüzüne yayıldı”: aşağıda **فَطَأٌ**’a bak.] ― -b2- Ve “Sırtı çukur, göğsü yahut sinesi çıkıntılı oldu.” (K.) ― -b3- Ve **فَطِئَ البَعِيرُ** “Deve, tabiatı gereği, sırtında alçak yahut çökük oldu.” (S, O.)

**افطأ**
4 **افطأ** ذ “Çok yahut sıkça cinsel birleşmede bulundu.” (IAar, O, K.) ― -b2- Ve “Hâlinde yahut şartlarında genişledi.” (IAar, O, K.) ― -b3- Ve “Tabiatı yahut huyu, iyi olduktan sonra kötü oldu.” (IAar, O, K.) -A2- **افطأهُ** “Onu doyurdu; ona yedirdi; yahut ona yiyecek verdi.” (O, K.)

**تفاطأ**
6 **تفاطأ** ذ, (K, TA,) bir adam hakkında söylenir, (TA,) **تَقَاعَسَ** ile eş anlamlıdır [bkz.; görünüşe göre burada ardından gelen mânalara benzer bir mânada]: yahut **تقاعس**’tan daha fazlasını ifade eder. (K, TA.) **تفاطأ عَنْهُ** “Ondan, yahut ondan (şeyden), geri durdu yahut geri çekildi” demektir. (K, * TA.) Ve **تفاطأ عَنْهُمْ** “Onlara hücum ettikten, yahut onlara bir saldırı yahut taarruz yaptıktan sonra, yenildi ve onlardan geri çekildi.” (O, K,) (O.)

**فَطَأٌ**
**فَطَأٌ** ذ [yukarıda **فَطِئَ**’in mastarı olarak zikredilmiştir; ve O’da yanlışlıkla **فُطَاء** yazılmıştır,] **فَطَسٌ** ile eş mânalıdır [yani burnun kemiğinin çöküklüğü ve yayvanlığı; yahut burnun yüze yayılması]; (S, * O, * K;) ve ↓ **فَطَأَةٌ**, **فَطَسَةٌ** ile eş mânalıdır [ki bu, yukarıdaki gibi mânaya delâlet eden bir isimdir] (S, O: fakat S’nin nüshalarımdan birinde, bu iki kelimeden birincisi **فَطْأَة** yazılmıştır; ve O’da ikincisi **فَطْسَة** yazılmıştır.) ― -b2- Ve “Sırtın çukurluğu,” (K, TA,) yahut bazılarına göre “sırtın ortasının çukurluğu,” (TA,) ve “göğsün yahut sinenin çıkıntısı”; bunun gibi ↓ **فَطْأَةٌ**. (K, TA.)

**فُطْأَةٌ**
**فُطْأَةٌ** ذ: bir sonraki önceki paragraf’a bak.

**فَطَأَةٌ**
**فَطَأَةٌ** ذ: bir sonraki önceki paragraf’a bak.

**أَفْطَأُ**
**أَفْطَأُ** ذ **أَفْطَسُ** ile eş mânalıdır [yani burnunun kemiği basık ve yayvan olan; yahut burnu yüzüne yayılan]. (S, * O, * TA.) “Yalancı Müseylime, **أَفْطَأ** idi,” (O,) yahut **أَفْطَأُ الأَنْفِ**: bir rivayette böyledir. (TA.) ― -b2- Ve “Sırtı çukur, göğsü yahut sinesi çıkıntılı olan.” (K.) Ve **أَفْطَأُ الظَّهْرِ** “Tabiatı gereği sırtı alçak yahut çökük olan bir deve.” (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: فطء

فَطَأَ
فَطَأَ A ( n. ac. فَطْء [ 1 ] ),
a.  Broke.

b.  Struck, beat on the back.

c.  [ Bi ], Threw down.

d.  [ Bi ], Brought forth.

e.  Vexed, tormented; overburdened.

فَطِىَ
faTiY^a A ( n. ac. فَطَأ [ 4 ] ),
a.  Was hollowbacked.

أَفْطَأَ
أَفْطَأَ IV ,
a.  Became morose.

تَفَاْطَأَ
تَفَاْطَأَ VI
a.  [ 'An ], Retired.

فَُطْأَة
فَُطْأَة [ فَطْءَة 1t ,  3t ],
a.  Hollowness of the back & protuberance of the chest.

فَطَأ
فَطَأ [ 4 ],
a.  see 1t .

فَطَأَة
فَطَأَة [ 4t ],
a.  see 1t .

أَفْطَأ
أَفْطَأ [ 14 ] , ( pl. فُطْء [ 3 ] ),
a.  Hollowbacked.

##### Türkçe

**فَطَأَ**
**فَطَأَ** A (mastarı: **فَطْء** [1]),
a. Kırdı.

b. Sırta vurdu, dövdü.

c. [**بِ** ile], yere attı.

d. [**بِ** ile], ortaya çıkardı.

e. Eziyet etti, azap etti; aşırı yükledi.

**فَطِىَ**
**فَطِىَ** A (mastarı: **فَطَأ** [4]),
a. Sırtı çukur oldu.

**أَفْطَأَ**
**أَفْطَأَ** IV,
a. Somurtkan oldu.

**تَفَاْطَأَ**
**تَفَاْطَأَ** VI
a. [**عَنْ** ile], geri çekildi.

**فَُطْأَة**
**فَُطْأَة** [**فَطْءَة** 1t, 3t],
a. Sırtın çukurluğu ve göğsün çıkıntısı.

**فَطَأ**
**فَطَأ** [4],
a. 1t’ye bak.

**فَطَأَة**
**فَطَأَة** [4t],
a. 1t’ye bak.

**أَفْطَأ**
**أَفْطَأ** [14], (çoğulu: **فُطْء** [3]),
a. Sırtı çukur.
