# فطر (ف-ط-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fıtr ; “Futr” mantar demektir

- Harfler: ف - ط - ر
- Kur'an'da: 20 geçiş · 19 ayet · 13 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَاطِرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%B1%D9%90.md) | فَاعِلِ | Yaratan | 3 | 3 | [6:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/6:14.md) |
| [فَطَرَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلَنِي | Beni yarattı | 3 | 3 | [11:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/11:51.md) |
| [فَاطِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فَاعِلَ | Yaratan | 2 | 2 | [12:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/12:101.md) |
| [فَطَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَلَ | Yarattı | 2 | 2 | [6:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/6:79.md) |
| [يَتَفَطَّرْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلْنَ | Parçalanırlar | 2 | 2 | [19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/19:90.md) |
| [انْفَطَرَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | انْفَعَلَتْ | Yarıldı | 1 | 1 | [82:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/82:1.md) |
| [فَاطِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | فَاعِلُ | Yaratan | 1 | 1 | [42:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/42:11.md) |
| [فَطَرَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَكُمْ | Sizi yarattı | 1 | 1 | [17:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/17:51.md) |
| [فَطَرَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَنَا | Bizi yarattı | 1 | 1 | [20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/20:72.md) |
| [فَطَرَهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَهُنَّ | Onları yarattı | 1 | 1 | [21:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/21:56.md) |
| [فُطُورٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8F%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8D.md) | فُعُولٍ | Yarıklar | 1 | 1 | [67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/67:3.md) |
| [فِطْرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%81%D9%90%D8%B7%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فِعْلَةَ | Yaratmak | 1 | 1 | [30:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/30:30.md) |
| [مُنْفَطِرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B7%D9%90%D8%B1%D9%8C.md) | مَنْفَعِلٌ | Yarılan | 1 | 1 | [73:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/73:18.md) |

## Mücavir kökler — 97 mücavir (124 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 13 ortak ayet · G² 57 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 10 ortak ayet · G² 28 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
3. [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır
4. [نغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sallayacaklar
5. [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Devirmek
6. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Alet kaldıraç demektir
7. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Neredeyse o
8. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
9. [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üst üste giyilen elbisenin her birdir
10. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
11. [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir
12. [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
13. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hamd: Cümle kapısı demektir
14. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yüz demektir
15. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
16. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
17. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
18. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
19. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baş demektir
20. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
21. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
22. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
23. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
24. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
25. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
26. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sena yaka demektir
27. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yırtıcı hayvan demektir
28. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şıkk, kopmuş parça demektir
29. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
30. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sülle çokluk demektir
31. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Umulur
32. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
33. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
34. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kanat demektir
35. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
36. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
37. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
38. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zenb : Kuyruk demektir
39. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
40. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Salata, doğranmış sebze demektir
41. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bedr dolunay demektir
42. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Alıkoyarlar
43. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yiyecek demektir
44. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üst
45. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Okun ön yarısına denir
46. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İcl havuz demektir
47. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Akledersiniz
48. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
49. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
50. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
51. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
52. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
53. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen
54. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
55. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
56. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
57. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
58. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
59. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
60. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md), [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md), شق |
| Zıt Kök | [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi boylamasına yararak, çatlatıp açarak içindekini dışarı çıkarmak ve ilk defa varlık sahasına salmak |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın yokluk veya potansiyel örtüsünü yararak ilk defa yaratılması ve bozulmamış saf donanımıyla varlık sahnesine çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın özüne yerleştirilen başlangıç ayarı, hilkatin saf fıtratı ve kozmik yarılma/dönüşüm dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yararak/çatlatıp açarak ilk defa başlatma hareketini göz ardı edip salt sıradan yaratma veya sadece oruç bozma anlamına indirgemek; fıtratın bozulmamış başlangıç ayarını kavramamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فط | Dışa doğru basınç uygulama, yüzeyi açma, patlatma veya yayarak dışarı çıkarma nüvesi; nitekim [فطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B3.md) kökünde baskı ile yayılma ve kırılma anlamı mevcuttur | ر | Harekete süreklilik, akış ve boydan boya uzanan bir hat kazandırarak eylemi bir yarıktan fışkırtma, boylamasına yarma ve ilk yaratılışı başlatma fiiline dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Açılmanın başladığı yarık, dışarıya açılan boşluk veya çıkış noktası |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Kendi içine kapalı, sarılı veya potansiyel olarak saklı duran kütle |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Başlangıç, ilk ortaya çıkış, öne atılma ve yönelme hareketi |
| فطر | Kendi içine kapalı veya örtülü duran bir varlığın bir yarıktan veya açıklıktan fırlayarak ilk defa, baştan itibaren dışarı çıkması ve boylamasına yarılarak görünürlük kazanması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi boylamasına yarmak; devenin memesini iki parmak ucuyla sıkarak sütü fışkırtmak; devenin azı dişinin eti yararak dışarı çıkması ve hamurun mayalanma süresi beklenmeksizin doğrudan pişirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd kılıcının çatlak ve yarıklardan uzak, sağlam yapısını tasvir ederken فُطار kelimesini yarık anlamında kullanır: وسيفي كالعَقِيقَةِ ، وهو كِمْعِي، / سلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطارا |
| Erken Arapça kullanım | El-Farazdak şiirinde devenin memesini iki parmakla sağma hareketini kökün mübalağa sîgasıyla zikreder: شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها / فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Antara.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde فطر kökü p-ṭ-r veya f-ṭ-r ses denkliğiyle kadim bir semantik hatta dayanır. İbranicede פָּטַר (paṭar) fiili "çözmek, serbest bırakmak, ayırmak, rahmi ilk defa açmak" anlamlarına gelir; nitekim Tevrat metinlerinde rahmi ilk açan ilk doğan için doğrudan peṭer (פֶּטֶר) sözcüğü kullanılır. Bu kullanım Arapçadaki "yarıp ilk defa ortaya çıkarma ve fıtrat" manasıyla birebir örtüşür. Süryanicede pṭar (ܦܛܪ) "çözmek, açığa çıkarmak, serbest bırakmak, ayrılmak" fiilini karşılar. Akkadcada paṭāru(m) "bir düğümü çözmek, bağları serbest bırakmak, ayırmak, yarmak" eylemini ifade eder. Kökün ortak Sami çekirdeğindeki temel hareket, kapalı veya bağlı bir yapıyı yararak/çözerek serbest bırakmaktır. Arapça bu kökü hem fiziksel düzlemde boylamasına yarılma (infitâr) ve fışkırma hem de ontolojik düzlemde yokluk karanlığının yarılarak ilk yaratılışın saf doğayla (fıtrat) başlatılması yönünde en derin semantik olgunluğuna ulaştırmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boylamasına yarmak, açığa çıkarmak ve bir süreci ilk defa başlatmak | Çatlama, yarılma ve içte olanı dışarı fışkırtma somut çekirdeğinden türeyerek ilk hilkat ve bozulmamış tabiat manalarına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice paṭar / peṭer, Süryanice pṭar, Akkadca paṭāru | Rahmi ilk açan, çözülen, serbest bırakılan ve yarılan anlam örgüsü ortak Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t/ṭ genişlemesi | Bağları açma, yarma ve dışarı salma yönündeki en erken morfemik katmanlar | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فطر | Anlamlı | Boylamasına yarmak, ilk defa yaratmak | Hedef köktür; varlığı yokluktan yarıp çıkarma ve asli donanım | Kur'an'da geçer |
| [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) | Anlamlı | İleri geçmek, haddi aşmak, ihmal etmek | Bir sınırı yararcasına öne fırlamak veya geride bırakmak | Kur'an'da geçer |
| [طفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Sıçramak, yukarı doğru fırlamak | Dışa ve yukarı doğru ani hareket | Kur'an'da geçmez |
| [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Uç, kenar, göz ucuyla bakmak | Bir yapının nihayete erdiği yarık hattı veya uç noktası | Kur'an'da geçer |
| [رفط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B7.md) | Anlamlı | Kırmak, ezmek, parçalamak | Maddenin bütünlüğünü bozma hareketi | Kur'an'da geçmez |
| رطف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فطر | Merkez | Yarıp açarak ilk defa var etmek | Bir örtüyü, kabuğu veya yokluğu yararak bozulmamış bir hilkatle ilk defa açığa çıkarma | Maddi yarılma ile ontolojik başlangıcı aynı anda taşır |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Takdir ederek var etmek | Maddeli veya maddesiz bir şeyi ölçüp biçerek şekillendirme | Yararak ilk defa başlatma vurgusu taşımaz |
| [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Örneksiz var etmek | Önceden geçmiş bir modeli bulunmaksızın ilk defa inşa etme | Yarma ve fıtri tabiat mekanizmasından ziyade emsalsizlik esastır |
| [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Kusursuz ve ayrıksı var etmek | Varlığı ayıptan, kirden veya karmaşadan arındırıp ayrıştırarak var etme | Saf kılma ve kusursuz ayırma ön plandadır |
| شق | Komşu | Yarmak, parçalamak | Salt fiziksel veya mekânsal olarak boydan boya yarma | Hilkat, ilk varoluş ve dini doğa anlamlarını içermez |
| [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) | Zıt | Bitiştirmek, tıkamak, kapalı tutmak | Parçaların birbirine yapışık, aralıksız ve kapalı olması durumu | فطر eyleminin öncesindeki kapalı tekillik halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فطر | Yarıp açmak, ilk fıtratla var etmek | Maddi çatlama ile ontolojik ilk doğayı tek kavramda birleştiren kök | Kesin |
| Latince | findere, creare, natura primigenia | Yarmak, yaratmak, asli doğa | findere yarma eylemini, natura yaratılış doğasını karşılar; ikisi ayrı kelimelerdir | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to originate, primordial nature | Yarmak, başlatmak, asli fıtrat | cleave fiziki yarılmayı, originate ilk yaratmayı, primordial nature fıtratı karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, erschaffen, Urnatur | Yarmak, yaratmak, kök doğa | spalten yarılmayı, Urnatur bozulmamış başlangıç tabiatını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | fendre, originer, nature primordiale | Yarmak, ilk kez var etmek, saf doğa | fendre yarılmayı verir, tek başına yaratılış programını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاطِرِ | Gökleri ve yeri ilk defa yokluktan yararak var eden | Yaratıcı sıfatı bağlamında tevhid delili (En'âm [6:14](https://lisan.digital/tr/ayet/6:14.md), İbrâhîm [14:10](https://lisan.digital/tr/ayet/14:10.md), Fâtır [35:1](https://lisan.digital/tr/ayet/35:1.md), Şûrâ [42:11](https://lisan.digital/tr/ayet/42:11.md)) |
| فَطَرَ / فَطَرَنِي | İnsanı veya varlığı saf bir yaratılışla var etmek | Yaratılışın doğrudan ilahi fiil olarak beyanı (En'âm [6:79](https://lisan.digital/tr/ayet/6:79.md), Hûd [11:51](https://lisan.digital/tr/ayet/11:51.md), Yâsîn [36:22](https://lisan.digital/tr/ayet/36:22.md), Zuhruf [43:27](https://lisan.digital/tr/ayet/43:27.md)) |
| فِطْرَةَ | İnsanın özüne yerleştirilen saf tevhid kabiliyeti ve ilahi donanım | İnsanın ontolojik ve dini fabrika ayarı (Rûm [30:30](https://lisan.digital/tr/ayet/30:30.md)) |
| انْفَطَرَتْ / يَتَفَطَّرْنَ / مُنْفَطِرٌ | Kozmik boyutta yarılma, çatlama ve parçalanma | Kıyamet sahneleri ve ilahi celal karşısında göklerin yarılması (Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md), Şûrâ [42:5](https://lisan.digital/tr/ayet/42:5.md), Muzzemmil [73:18](https://lisan.digital/tr/ayet/73:18.md), İnfitâr [82:1](https://lisan.digital/tr/ayet/82:1.md)) |
| فُطُورٍ | Yarık, çatlak, gedik, bozukluk | Evrenin kusursuz intizamı ve ilahi nizamda gedik bulunmadığı bağlamı (Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve adem-vücut geçişi | İnsanın doğuştan Allah'ı bilme ve tevhidi kavrama donanımıyla mı yoksa nötr mü doğduğu meselesi | İnsanın doğasındaki ilahi marifet çekirdeği |
| Fıkıh | Zekâtü'l-fıtr ve iftar | Ramazan orucunun sona erdirilmesi (iftar) ve beden nimetinin zekâtı olarak verilen sadakanın vücubiyeti | Oruç kapalılığını açma ve bedenin yaratılış şükranı |
| Tefsir | Kozmik yaratılış ve kıyamet | Fâtır isminin evrenin başlangıç tekilliğini yarması ve kıyametteki infitâr hadisesi | Evrenin bir çatlama ile başlayıp yarılmayla son bulması |
| Hadis | Fıtrat hadisi | Her doğanın fıtrat üzere doğması ve çevresel etkenlerle bozulması rivayeti | Hakikati kabule hazır, bozulmamış saf yaratılış hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İtikadi zemin | Asli fıtrat | Tevhid bilincini muhafaza etmek | İnsanın özüne konulan bozulmamış tabiat, dinin üzerine bina edildiği ontolojik zemindir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve biyoloji | Çatlama/yarılma ile çoğalma | Varlığın genişlemesini ve üremesini sağlamak | Başlangıç tekilliğinin yarılarak genişlemesi ve hücrenin yarılarak çoğalması ilmidir | Güçlü |
| Siyasi | Doğal hukuk ve adalet | Fıtri haklar | Toplumsal düzeni tabii adaletle tahkim etmek | Yönetimin insanın yaratılıştan gelen özgürlük ve can emniyetini koruma zorunluluğudur | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve arınma | Sadaka-i fıtr | Asgari refah eşiğini güvenceye almak | Doğrudan beden varlığının şükranı olarak her ferdin asgari bölüşüm ağına dahil edilmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kozmik tekilliğin yarılması (Big Bang) ve hücre bölünmesi (fisyon / mitoz) | Sıkışmış, yoğun tek bir durumun bir yarılma hattı üzerinden dışa doğru açılarak yeni varlık alanları türetmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Otantik benlik ve tabii hukuk | Toplumsal ve kültürel şartlanmaların altında saklı kalan, insanın bozulmamış ilk çekirdek bilinci ve devredilemez hakları | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fıtratı sadece biyolojik dürtü veya genetik kod seviyesine indirgemek; kökü salt ramazan iftarı ritüeline hapsederek ontolojik yarılma boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin yokluktan yarılarak var edilmesinden kıyametteki kozmik yarılmaya, insanın tevhide açık saf zihinsel donanımından evrendeki kusursuz nizam arayışına kadar uzanan külli bir varoluş dinamiğidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın hakikate olan eğilimini dışsal ve yapay bir eğitim kurgusu zannetmek; yaratılışın dinamik, yarılarak açılan ve genişleyen yapısını mekanik bir imalata indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve insan tasavvurunu "fıtrat" ekseninde temellendirir; yaratılış kör bir tesadüf veya dışsal montaj değil, çekirdeğin yarılarak saf bir programla açılmasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Göklerin ve yerin ilk yaratılışını bildiren Fâtır ayetlerinde, insanın yaratılış programını veren Rûm [30:30](https://lisan.digital/tr/ayet/30:30.md)'da ve kıyamet kozmolojisini anlatan İnfitâr ve Mülk surelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın doğuştan günahkâr veya bütünüyle boş bir levha olduğu iddiasını çürütür; yaratılışın durağan değil yarılarak açığa çıkan bir süreç olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi boylamasına yarmak, kabuğu veya deriyi çatlatıp içindeki varlığı dışarı fışkırtmak; dişin eti yararak belirmesi, sütün memeden fışkırması.
- Soyut anlam: Varlığın potansiyel veya yokluk örtüsünü yararak saf, bozulmamış bir hilkat ve tevhid kabiliyetiyle varlık alanına çıkması ve kozmik nizamın bu yarılma dinamiğiyle işleyip nihayetinde yeniden yarılması.
- Sistematik karşılık: Asli yaratılış programı, ilahi fabrika ayarı, kapalı tekilliğin yarılarak görünürlük kazanması ve fıtri adaletin korunması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\delta} S_t = \{ x \in \Omega \mid \phi(x) = \phi_0 \}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ başlangıçtaki sıkışık, kapalı veya potansiyel tekillik durumunu; $\delta$ bu kapalılığı boydan boya yaran, çatlatıp açığa çıkaran ilahi yarılma operatörünü (fıtr/infitâr hareketini); $S_t$ açığa çıkmış, yaratılmış varlık alanını; $\Omega$ bütün varoluş kümesini; $\phi$ yaratılan her bir varlığın durum fonksiyonunu; $\phi_0$ ise her varlığın özüne yerleştirilen bozulmamış, saf başlangıç donanımını (fıtratı) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/6:14.md) — فَاطِرِ

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Ben Allah’tan başka bir dost mu edinirim? Gökleri ve yeri yoktan var eden O’dur. Ve O yedirir, ama yedirilmez. De ki: Doğrusu ben, müslüman olanların ilki olmakla emrolundum. Sakın müşriklerden olma.

### [En'am 6:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/6:79.md) — فَطَرَ

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Doğrusu ben, gerçekten yüzümü bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben, müşriklerden değilim.

### [Hud 11:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/11:51.md) — فَطَرَنِي

يَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey kavmim; ben sizden bunun için bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, yalnız beni yaratana aittir. Aklınız ermiyor mu?

### [Yusuf 12:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/12:101.md) — فَاطِرَ

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ

Meal (IK): Rabbım; bana Sen mülk verdin ve sözlerin te’vilini öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratanı; Sen, dünyada da, ahirette de benim velimsin. Müslüman olarak canımı al. Ve beni salihlere kat.

### [İbrahim 14:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/14:10.md) — فَاطِرِ

قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Peygamberleri onlara: Gökleri ve yeri yaratan, günahlarınızı bağışlamak için çağıran ve sizi belirli bir süreye kadar tehir eden Allah’tan mı şüphe ediyorsunuz? demişlerdi. Onlar da: Siz de bizim gibi sadece birer insansınız. Siz; bizi, atalarımızın tapındığı şeylerden döndürmek istiyorsunuz. Öyleyse, bize açık bir delil getirin, demişlerdi.

### [İsra 17:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/17:51.md) — فَطَرَكُمْ

أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا

Meal (IK): Veya gözünüzde büyüttüğünüz bir yaratık olun. Diyecekler ki: Bizi tekrar kim diriltir? De ki: Sizi ilk defa yaratmış olan. Sana başlarını sallayacaklar ve ne zaman o? diyecekler. De ki: Yakın olması umulur.

### [Meryem 19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/19:90.md) — يَتَفَطَّرْنَ

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا

Meal (IK): Neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar göçecekti;

### [Taha 20:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/20:72.md) — فَطَرَنَا

قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا

Meal (IK): Dediler ki: Seni, bize gelen apaçık mucizelere ve bizi yaratana üstün tutmayacağız. Ne hüküm vereceksen ver. Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin.

### [Enbiya 21:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/21:56.md) — فَطَرَهُنَّ

قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): O da dedi ki: Hayır, Rabbınız göklerin ve yerin Rabbıdır ki onları, O yaratmıştır. Ve ben bunlara şahidlik edenlerdenim.

### [Rum 30:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/30:30.md) — فِطْرَةَ · فَطَرَ

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Öyleyse sen, yüzünü Hanif olarak dine, Allah’ın fıtratına çevir ki O, insanları bunun üzerine yaratmıştır. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur. Ama insanların çoğu bilmezler.

### [Fatır 35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/35:1.md) — فَاطِرِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Hamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Yasin 36:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/36:22.md) — فَطَرَنِي

وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Ben, beni yaratmış olana neden kulluk etmeyeyim? Siz de O’na döndürüleceksiniz.

### [Zümer 39:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/39:46.md) — فَاطِرَ

قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan, görülmeyeni ve görüleni bilen Allah’ım; ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kulların arasında Sen hükmedersin.

### [Şura 42:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/42:5.md) — يَتَفَطَّرْنَ

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Nerede ise gökler tepelerinden çatlayacaklar. Melekler de Rabblarını hamd ile tesbih ediyorlar; yeryüzünde bulunanlar için O’ndan bağışlanma diliyorlar. İyi bilin ki; Allah, muhakkak Gafur, Rahim olandır.

### [Şura 42:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/42:11.md) — فَاطِرُ

فَاطِرُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Göklerin ve yerin yaratanı, size kendinizden eşler yarattı. Davarlardan da çiftler. Bu suretle çoğalmanızı sağlıyor. O’nun benzeri hiç bir şey yoktur. Ve O; Semi’dir, Basir’dir.

### [Zuhruf 43:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/43:27.md) — فَطَرَنِي

إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ

Meal (IK): Beni yaratan müstesna. Şüphesiz ki O; beni hidayete iletecektir.

### [Mülk 67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/67:3.md) — فُطُورٍ

الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ

Meal (IK): O ki; yedi göğü kat kat yaratmıştır. Sen Rahman’ın yaratmasında bir düzensizlik bulamazsın. Gözünü çevir de bak, bir aksaklık görebilir misin?

### [Müzzemmil 73:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/73:18.md) — مُنْفَطِرٌ

السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا

Meal (IK): Gök, onunla yarılmış ve O’nun vaadi yerini bulmuştur.

### [İnfitar 82:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/ayet/82:1.md) — انْفَطَرَتْ

إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ

Meal (IK): Gök yarıldığı zaman;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fıtr ; “Futr” mantar demektir. “Fetire” mayalanmış ekmek demektir. “Fetr” ise yarık demektir. “Ftrat” yaratılmış anlamına gelir. Başlangıçta kainat bir tek madde olarak sıkı bir şekilde küçücük iken 10 milyar yıl evvel çatlamış ve oluşan parçacıklar birbirinden uzaklaşmaya başlamış, sonra da birbirlerini çekerek bugünkü düzen oluşmuştur. Halen canlılar yarılarak çoğalmaktadır. Kıyamet günü semanın infitar edeceği bildiriliyor. Bu kara delikte bütün kainat toplandıktan sonra yeniden ilk yaratılşa benzeyen bir şekilde yeniden patlaması olarak anlaşılabilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء ولفاء معهما
ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات
طرف:
الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف.
والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع.
والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال:
والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ
وقال:
فلا يَغُرُّك من فتاةٍ ضِحـكُـهـا		واعْمَدْ لأُخْرَى صامتٍ ما تَطْرِف
طرح الهاء من صامتٍ على لزوم الصّموت كالطّبيعة فيها، كما يقال:
تصلّي صلاةَ الصُّبْح والشَّمْس طالعٌ		وتَسْجُدُ للرَّحْمن والقـلـبُ كـاره
طرح الهاء من طالع لِلُزُوم الطّلوع لها طوعاً أو كرهاً.
ومُنْتَهى كلِّ شيء طَرَفُه. والأطراف: اسم الأصابع، لا يُفْرد إلا بالإضافة إلى الإصْبَع، يقال: أشار بطرف إصْبَعه، قال:
يُبدِينَ أَطرافاً لِطافاً عَنَمُهُ
وأطراف الأرض: نواحيها، الواحدُ: طَرَف.
والطَّرَفُ: الطّائفة من الشَّيء، تقول: أصبت طَرَفاً من الشّيء.
والطَّرَفُ:اسم يجمع الطَّرْفاء، قلّما يستعمل إلاّ في الشِّعر، الواحدة: طَرَفة، وجمع ذلك: الطَّرْفاء، ممدودٌ، وقياسُه: قَصَبةٌ وقَصَبٌ وقَصْباء، وشَجَرةٌ وشَجَرٌ شَجْراء.
والطِّرْفُ: الفَرَس، تقول: هو كريمُ الأطراف، يعني: الآباء والأُمّهات.
ويقال: هو المُسْتطرِف، ليس من نِتاج صاحبه، الأنثى: طِرْفة، قال:
وطِرْفةٍ شُدَّتْ دِخالاً مُدْمَجاً
وقد يُوصفُ بالطِّرْفة النَّجيب والنَّجيبة، قال حسّان:
نحثُّ الخَيْلَ والنُّجُبَ الطُّرُوفا
والطِّرْفُ من مال الرّجل، هو الطّارف والمستطرف الذي قد استفاده، ولم يكن أَصْليّا من مِيراثٍ ولا اعتقار قبل ذلك، والطّارف في الكلام أحسن. وفي الشِّعر الطّرف والطارف والطّريف سواء، قال:
بَذَلت له من كلّ طِرْفٍ وتالدِ
والشّيء الطّريف: المُستحدث المُسْتطرف، وهو الطّريف وما كان طريفاً،ولقد طَرُف يَطْرُفُ، والأسم: الطُّرْفة. وأطرفته شيئاً لم يملكْ مِثلَه فأعجبه.
وإِبِلٌ طَوارف: تَطْرَف مَرْعى بَعْد مَرْعى، إذا أَكْثَرتْ من ذا ثمّ تتناول من غيره، قال:
إذا طَرِفتْ في مَرْبع بَكَراتـهـا		أوِ استأخرتْ عنها الثِّقال القناعِسُ
وناقةٌ طَرِفة: لا تَثْبُتُ في مَرْعى واحدٍ، إنّما تتطرّف من النّواحي.
ورَجُلٌ طَرِف: لا يَثْبُتُ على امرأةٍ ولا على صاحبٍ.
وسباعٌ طَوارِفُ: تشلُّ الصَّيْد، قال:
تنفي الطوارف عنه دعصّا بَقَرٍ

والطِّراف: بَيْتٌ سماؤه من أدم، وله كسرانِ، وليس له كِفاء، وهو ضربٌ من الأبنية للأعراب، قال طرفة:
رأيتُ بني غَبْراءَ لا يُنكرونني		ولا أهل هذاكَ الطِّرافِ المدّد
والمِطْرَفُ: ثوبٌ كانت الرّجالُ والنِّساءُ يَلبَسونه، والجميعُ: مَطارِف، قال:
فلو أنّ طرفاً صاد طرفا بـطَـرْفـه		لصدّت بطرفي طرف ذاتِ المطارفِ
وأَطرَفْتُ شيئاً، أي: أَصبَتْه، ولم يكنْ لي.
وبَعيرٌ مُطَّرَفٌ، أي: أُصِيبَ من قومٍ آخرين،قال:
كأنّني من هَوَى خَرْقاءَ مُطَّرَفٌ		دامي الأظلّ بَعِيدُ الشأو مَهْيُومُ
ظفر:
الظَّفْرُ: وُثُوبٌ في ارتفاع، كما يَطفِرُ الإنسانُ حائظاً، أي: يَشِبُه إلى ما رواءَه.
وطَيْفور: طُوَيْئِرٌ صغير.
فطر:
الفُطرُ: ضربٌ من الكَمْأَة، وهو المروزيّ ونحوه، الواحدن بالهاء والفُطْرُ: شيءٌ قليل من اللّبن يُحْلَبُ ساعتئذٍ، تقول: ما احتلبناها إلاّ فُطْراً، قال المرّار:
عاقِرٌ لم يُحْتَلَبْ منها فُطُرْ
وفَطَرْتُ النّاقةَ أَفطِرُها فَطْراً، أي: حلبتُها بأَطْرافِ الأَصابِع، قال الفرزدق:
شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها		فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ
وفطر ناب البعير: طَلَع. وفَطَرْتُ العَجينَ والطِّينَ، أي: عَجَنْته واختبزته من ساعتِهِ، وإذا تركتَه ليَختمِرَ قلت: خَمَّرْته، وهو الفَطِير والخَمِير.
وفَطَر اللهُ الخَلْق، أي: خَلَقَهم، وابتدأَ صَنْعة الأشياء، وهو فاطرُ السّماواتِ والأرض.
والفِطرة: التي طُبِعَتْ عليها الخليقة من الدّين. فَطَرَهُمُ الله على معرفته برُبُوبيّته. ومنه حديث النبيّ صلّى الله عليه و على آله وسلّم: "كلّ مولودٍ يولد على الفِطْرة حتّى يكون أبواه يُهَوِّدانهِ ويُنَصِّرانه يُمَجِّسانِهِ".
وانفطر الثَّوْب وتفطَّر، أي: انشقّ. وتَفَطَّرتِ الجبالُ والأرض: انصدعت. تفطَّرت يده، أي: تَشَقَّقَت. وفَطَرْتُ إصبَعَهُ، أي: ضربتها وغمزتها فانفطرتْ دماً، قال خلف:
وأرنبةٍ لك مُحْمَرةٍ		نكاد نفطِّرُها باليد
وفَطَرْت وأَفْطرتُ الرّجلَ وفطّرته. كلٌّ يُقال من الفَطْر بعمنى تَرْك الصَّوْم. وفي الحديث "أَفطَر الحاجمُ والمَحْجُومُ".
فرط:
الفَرْطُ: الحِينُ من الزَّمانِ.
والفَرَطُ: ما سبق من عمل وأجر. وفُرِطَ له ولدٌ: مات صغيراً. وفي الدّعاء: "اللّهمّ اجعله لنا فَرَطاً" أي: أجراً يتقدّمُنا حتّى نردَ عليه.
والفارِطُ: الذي يسبِق القوم إلى الماء والفارطانِ: كوكبانِ مُتباينانِ أمامَ سرير بناتِ نَعْش، شُبِّها بالفارط الذي يبعثه القوم لحَفْر القَبر، قال أبو ذؤيب:
وقدج بعثوا فُرّاطَهُم فتأثّلوا		قليباً سَفاها كالإماءِ القَواعدِ
وأَفْرطُ الصّباح: أَوائلُ تَباشِيره، الواحدُ: فُرطٌ، قال:
باكَرْتُهُ قبل الغَطاط اللُّغَّطِ
وقَبلَ جَوْنِيِّ القَطا المُخَطَّط
وقَبْلَ أَفْراطِ الصَّباحِ الفُرَّطِ
وفَرَطَ إلينا من فُلانٍ خيرٌ أو شرٌّ، أي: عَجِلَ، ومنه قولُه جلّ وعزّ: "إنّا نَخافُ ان يَفْرُطَ علينا، أو أن يطغى"، أي: يَسْبق ويَعجَل وفرّط علينا، أي: عَجَّل علينا بمكروه.
والإفراطُ: إعجالُ الشّيء في الأَمْر قبل التَّثبُّت. وأَفْرَط فُلانٌ في أمرِهِ، أي: عَجِل فيه وجاوز القَدْر. والسَّحابةُ تُفرِطُ الماءَ في أوّل الوسمّي، إذا عجّلتْ فيه. قال كَعْب بن زُهَير:
تجلو الرِّياحُ القَذَى عنه وأَفْرَطَةُ		من صَوْبِ ساريةٍ بِيضٌ يَعاليلُ
والفَرَطُ: الأَمْر الذّي يُفَرِّط فيه صاحبُه، وتقول: كلّ أمرٍ من فلانٍ فَرَط.
وفرّط فلانٌ في جَنب الله، أي: ضَيَّع حظّه من عندِ الله في اتّباع دينه ورضوانه.
وفرّط اللهُ عنه ما يكرهُ، أي: نجّاه، يستعمل في الشِّعْر.
وكلّ شيءٍ جاوز قدره فهو مُفْرِطٌ. طُولٌ مُفْرطِ، وقِصَرٌ مُفرِط.
وتفارطته الهُمومُ، أي: لا تُصيِبهُ الهمومُ إلاّ في الفَرْط.
وفَرَسٌ فُرُطٌ: السّريع الذي يتقدّم الخيلَ ويَسبِقُها، قال لبيد:
ولقد حَمَيْتُ الحيَّ تَحْمِلُ شِكَّـتـي		فُرُطٌ، وِشاحي، وإذ غدوتُ، لجامُها

##### Türkçe

باب **الطاء** ve**الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ط ر ف**، **ط ف ر**، **ف ط ر**، **ف ر ط** kullanımdadırlar

**طرف**:
**الطَّرْفُ**: bakışta göz kapaklarını oynatmak. Denir ki: “Bakışı dikildi de artık **يَطرِف** etmez.”
Ve **الطَّرْفُ**: görme için toplayıcı bir isimdir; ikilenmez ve çoğullanmaz.
Ve **الطَّرْفُ**: bir göze bir elbise ile yahut başkasıyla isabet ettirmen; isim: **الطُّرفة**. Dersin ki: “Gözü **طُرِفَتْ**” ve ona bir **طُرفة** isabet etti. Ve hüzün onu ağlamakla **طَرَفَ** etti. Dedi ki:
Ve göz, insanı boğulmuş olarak **مطروفةٌ**dur
Ve dedi ki:
Bir kızın gülüşü seni aldatmasın		ve suskun olan bir başkasına yönel; **ما تَطْرِف**
**صامتٍ** kelimesinden **الهاء**’yı atmıştır; suskunluğun onda tabiat gibi gerekli oluşu üzerine; nitekim denir ki:
Sabah namazını kılarsın, güneş doğmuşken		ve Rahmân’a secde edersin, kalp ise isteksiz
**طالع** kelimesinden **الهاء**’yı atmıştır; doğuşun ona isteyerek yahut istemeyerek gerekli oluşu için.
Ve her şeyin sonu onun **طَرَفُه**’dur. Ve **الأطراف**: parmakların adıdır; ancak **الإصْبَع**’a izafetle tekil yapılır; denir ki: “Parmağının **طرف**’ıyla işaret etti.” Dedi ki:
Onun **أَطرافاً**’ını gösterirler; ince, onun **عَنَمُهُ**
Ve yerin **أطراف**’ı: onun taraflarıdır; tekili: **طَرَف**.
Ve **الطَّرَفُ**: şeyden bir taife/bölük; dersin ki: “Şeyden bir **طَرَفاً** elde ettim.”
Ve **الطَّرَفُ**: **الطَّرْفاء**’yı toplayan bir isimdir; nadiren ancak şiirde kullanılır; tekili: **طَرَفة**; bunun çoğulu: **الطَّرْفاء**; uzatılmıştır; kıyası: **قَصَبةٌ** ve **قَصَبٌ** ve **قَصْباء**; ve **شَجَرةٌ** ve **شَجَرٌ** **شَجْراء**.
Ve **الطِّرْفُ**: attır; dersin ki: “O, **الأطراف**’ı kerimdir”; yani: babalar ve anneler.
Ve denir ki: O **المُسْتطرِف**’tir; sahibinin dölünden değildir; dişisi: **طِرْفة**. Dedi ki:
Ve bir **طِرْفةٍ** ki içten, sıkı bir bağla bağlandı
Ve **الطِّرْفة** ile soylu erkek deve ve soylu dişi deve de vasfedilir. Hassân dedi ki:
Atları ve **النُّجُبَ**’ı, **الطُّرُوفا** olarak süreriz
Ve **الطِّرْفُ**, adamın malından: o **الطّارف** ve **المستطرف**tır; onu elde etmiştir; daha önce bir mirastan ve bir edinimden aslî değildi; sözde **الطّارف** daha güzeldir. Şiirde **الطّرف** ve **الطارف** ve **الطّريف** birdir. Dedi ki:
Ona her **طِرْفٍ** ve **تالدِ**’den verdim
Ve **الطّريف** olan şey: yeni ortaya çıkmış, **المُستحدث المُسْتطرف**tır; o **الطّريف**tir ve **طريفاً** olan şeydir; ve gerçekten **طَرُف** eder, **يَطْرُفُ**; isim: **الطُّرْفة**. Ve ona, benzerine sahip olmadığı bir şeyi **أطرفته**; hoşuna gitti.
Ve **إِبِلٌ طَوارف**: bir otlaktan sonra bir otlağa **تَطْرَف** eder; bundan çokça yapınca sonra başkasından yer. Dedi ki:
Onun genç dişileri bir merada **طَرِفتْ** ise		ya da ağır, çökenler ondan geri kaldıysa
Ve **ناقةٌ طَرِفة**: tek bir merada durmaz; ancak taraflardan **تتطرّف** eder.
Ve **رَجُلٌ طَرِف**: ne bir kadın üzerinde ne de bir arkadaş üzerinde durmaz.
Ve **سباعٌ طَوارِفُ**: avı felç eder. Dedi ki:
**الطوارف** ondan, sığırdan bir kum tepeciğini uzaklaştırır

Ve **الطِّراف**: göğü deriden olan bir evdir; onun iki kırığı vardır; onun **كِفاء**’ı yoktur; bedeviler için yapılardan bir türdür. Tarafa dedi ki:
**غَبْراءَ** oğullarını gördüm; beni yadırgamazlar		ne de şu uzatılmış **الطِّرافِ**’ın ehli
Ve **المِطْرَفُ**: erkeklerin ve kadınların giydiği bir elbisedir; çoğulu: **مَطارِف**. Dedi ki:
Eğer bir **طرف** kendi **بـطَـرْفـه**’siyle bir **طرفا** avlasaydı		**ذاتِ المطارفِ**’in **طرف**’unu benim **بطرفي**’mle geri çevirirdi
Ve bir şeyi **أَطرَفْتُ**, yani: ona isabet ettirdim; o benim değildi.
Ve **بَعيرٌ مُطَّرَفٌ**, yani: başka kavimlerden isabet edilmiştir. Dedi ki:
Sanki ben, **خَرْقاءَ**’ya olan aşktan **مُطَّرَفٌ**’um		ayak altı kanlı, menzili uzak, şaşkın

**ظفر**:
**الظَّفْرُ**: yükseğe doğru bir sıçrayıştır; insanın, hayızlı iken **يَطفِرُ** etmesi gibi; yani: arkasında olana doğru sıçrar.
Ve **وطَيْفور**: küçük bir kuşçuk.

**فطر**:
**الفُطرُ**: **الكَمْأَة**’den bir türdür; o **المروزيّ** ve benzeridir; tekili **الهاء** iledir. Ve **الفُطْرُ**: o anda sağılan sütten az bir şeydir; dersin ki: “Onu ancak **فُطْراً** sağdık.” **المرّار** dedi ki:
Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı
Ve deveyi **فَطَرْتُ**; onu **أَفطِرُها** **فَطْراً**; yani: parmak uçlarıyla sağdım. **الفرزدق** dedi ki:
Bir **شَغّارةٍ** ki yavruyu ayağıyla iter		ilk doğuranların ön memelerine **فَطّارةٍ**
Ve devenin azı dişi **فطر** etti: çıktı. Ve hamuru ve çamuru **فَطَرْتُ**, yani: onu o saatinde yoğurdum ve ekmek yaptım; onu mayalansın diye bırakırsan “Onu **خَمَّرْته**” dersin; o **الفَطِير** ve **الخَمِير**dir.
Ve Allah yaratılmışı **فَطَر** etti; yani: onları yarattı ve şeylerin sanatını başlattı; O, göklerin ve yerin **فاطرُ**’ıdır.
Ve **الفِطرة**: yaratılışın din bakımından üzerine basıldığı şeydir. Allah onları rubûbiyetini bilme üzerine **فَطَرَهُمُ**. Ondandır: Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisi: “Her doğan **الفِطْرة** üzere doğar; nihayet anne-babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır, Mecusîleştirir.”
Ve elbise **انفطر** etti ve **تفطَّر** etti; yani: yarıldı. Ve dağlar ve yer **تَفَطَّرتِ**: çatladı. Eli **تفطَّرت**; yani: çatladı. Ve parmağını **فَطَرْتُ**; yani: ona vurdum ve sıktım da kan olarak **انفطرتْ**. **خلف** dedi ki:
Ve senin için kızarmış bir burun ucu		neredeyse onu elle **نفطِّرُها**
Ve adamı **فَطَرْت** ve **أَفْطرتُ** ve onu **فطّرته**. Hepsi, orucu terk etme manasındaki **الفَطْر**’dan söylenir. Hadiste: “Hacamat yapan da yaptırılan da **أَفطَر** etti.”

**فرط**:
**الفَرْطُ**: zamandan bir vakittir.
Ve **الفَرَطُ**: amelden ve ecirden önce geçen şeydir. “Ona bir çocuk **فُرِطَ** edildi”: küçükken öldü. Duada: “Allah’ım onu bize bir **فَرَطاً** kıl”; yani: bize, ona varıncaya dek önümüze geçen bir ecir.
Ve **الفارِطُ**: kavmin suya doğru önüne geçen kimsedir. Ve **الفارطانِ**: **سرير بناتِ نَعْش**’ın önünde birbirinden ayrı iki yıldızdır; kavmin, kabri kazmak için gönderdiği **الفارط**a benzetildiler. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Ve gerçekten **فُرّاطَهُم**’u gönderdiler de yerleştiler		oturan cariyeler gibi, toprağı savrulmuş bir kuyu
Ve **أَفْرطُ الصّباح**: onun ilk belirtileridir; tekili: **فُرطٌ**. Dedi ki:
Onu, gürültülü örtüden önce erkenden yaptım
Ve çizgili **القَطا**’nın koyu vaktinden önce
Ve sabahın **أَفْراطِ**’ından önce, **الفُرَّطِ**
Ve falandan bize bir hayır yahut şer **فَرَطَ** etti; yani: acele etti. Ondandır, aziz ve celil olanın sözü: “Biz korkarız ki bize karşı **يَفْرُطَ** etsin yahut azsın”; yani: öne geçsin ve acele etsin. Ve “bize karşı **فرّط** etti”, yani: bize bir kötülükle acele etti.
Ve **الإفراطُ**: sağlamlaştırmadan önce işte bir şeyi aceleye getirmektir. “Falan işinde **أَفْرَط** etti”: yani: onda acele etti ve ölçüyü aştı. Ve bulut, ilk yağmur mevsiminin başında suyu **تُفرِطُ** eder; onda acele ettiğinde. **كَعْب بن زُهَير** dedi ki:
Rüzgârlar ondan çöpü giderir; ve **أَفْرَطَةُ**		**ساريةٍ**’nin sağanağından; beyaz, bol yağmurlar
Ve **الفَرَطُ**: sahibinin onda **يُفَرِّط** ettiği iştir; dersin ki: “Falanın her işi bir **فَرَط**tır.”
Ve falan, Allah’ın yanında **فرّط** etti; yani: dinine uymada ve rızasında Allah katındaki payını zayi etti.
Ve Allah ondan, hoşlanmadığı şeyi **فرّط** etti; yani: onu kurtardı; şiirde kullanılır.
Ve her şey ki ölçüsünü aşarsa o **مُفْرِطٌ**tur. Aşırı bir uzunluk; aşırı bir kısalık.
Ve gamlar onu **تفارطته**; yani: gamlar ona ancak **الفَرْط**’ta isabet eder.
Ve **فَرَسٌ فُرُطٌ**: hızlıdır; atların önüne geçer ve onları geçer. **لبيد** dedi ki:
Gerçekten ben mahalleyi korudum; mızrağım taşırken		**فُرُطٌ**, kuşağım; ve sabahladığımda, onun gemi

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أفْطَرَ الصائمُ. والاسمُ الفِطْرُ. وفَطَّرتُهُ أنا تَفْطيراً. ورجلٌ مُفْطِرٌ وقومٌ مفاطيرُ. ورجل فِطْرٌ وقومٌ فِطْرٌ، أي مفطِرونَ، وهو مصدر في الأصل. والفَطورُ: ما يُفْطَرُ عليه، وكذلك الفَطورِيُّ كأنَّه منسوب إليه. وفَطَرَتِ المرأةُ العجينَ حتَّى استبان فيه الفُطْرُ. والفُطْرُ أيضاً: ضربٌ من الكمأة أبيضُ عِظامٌ، الواحدة فُطْرَةٌ. والفِطْرَةُ بالكسر: الخِلقةُ. وقد فَطَرَهُ يَفْطُرُهُ بالضم فَطْراً، أي خلقهُ. والفَطْرُ أيضاً: الشقُّ. يقال: فَطَرْتُهُ فانْفَطَرَ. ومنه نابُ البعير: طَلَعَ، فهو بعيرٌ فاطِرٌ. وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقَّق. وسيفٌ فُطارٌ.أي فيه تشقُّقٌ. قال عنترة:
وسيفي كالعَقيقةِ فهو كِمْعيسلاحي لا أفَلَّ ولا فُطارا
والفَطْرُ: الابتداءُ والاختراعُ. قال ابن عبَّاس رضي الله عنه: كنت لا أدري ما فاطِرُ السموات حتَّى أتاني أعربيَّانِ يختصِمان في بئر فقال أحدهما: أنا فَطَرْتُها. أي أنا ابتدأتها. والفَطْرُ: حلبُ الناقة بالسبَّابة والإبهام. والفَطيرُ: خلاف الخمير، وهو العجين الذي لم يختمر. وكلُّ شيءٍ أعجلْته عن إدراكه فهو فَطيرٌ. يقال: إيَّاك والرأيَ الفَطيرَ. وفَطَرْتُ العجين أفْطُرُهُ فَطْراً، إذا أعجلته عن إدراكه.

##### Türkçe

**أفْطَرَ** oruçlu. İsim: **الفِطْرُ**. Ben onu **فَطَّرتُهُ** **تَفْطيراً**. **مُفْطِرٌ** bir adam ve **مفاطيرُ** bir kavim. **فِطْرٌ** bir adam ve **فِطْرٌ** bir kavim; yani **مفطِرونَ**; aslında o bir mastardır. **الفَطورُ**: üzerine **يُفْطَرُ** olunan şey; bunun gibi **الفَطورِيُّ** de sanki ona nisbet edilmiş gibidir. Kadın hamuru **فَطَرَتِ**; içinde **الفُطْرُ** belirginleşinceye kadar. **الفُطْرُ** ayrıca: beyaz, iri bir tür keme; teki **فُطْرَةٌ**. **الفِطْرَةُ** (kesre ile): yaratılış. Ve onu **فَطَرَهُ يَفْطُرُهُ** (damme ile) **فَطْراً**; yani onu yarattı. **الفَطْرُ** ayrıca: yarık. Denir: onu **فَطَرْتُهُ** da **فانْفَطَرَ**. Ondan: devenin azı dişi: çıktı; o hâlde o **بعيرٌ فاطِرٌ** bir devedir. Şey **تَفَطَّرَ**: çatladı. Ve **سيفٌ فُطارٌ**; yani onda çatlak vardır. Antere dedi ki:
وسيفي كالعَقيقةِ فهو كِمْعيسلاحي لا أفَلَّ ولا فُطارا

**الفَطْرُ**: başlangıç ve icat. İbn Abbâs (Allah ondan razı olsun) dedi ki: “**فاطِرُ السموات**”ın ne olduğunu, iki bedevî bir kuyu hakkında çekişerek bana gelinceye kadar bilmiyordum; ikisinden biri dedi ki: “Ben onu **فَطَرْتُها**”; yani ben onu başlattım. **الفَطْرُ**: işaret parmağı ve başparmakla deveyi sağmak. **الفَطيرُ**: mayalının zıddı; o, mayalanmamış hamurdur. Ve her şeyi, olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirdiğin şey, o **فَطيرٌ**dür. Denir: “Sakın **الرأيَ الفَطيرَ**dan.” Ve hamuru **فَطَرْتُ**; onu **أفْطُرُهُ** **فَطْراً**; olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirdiğin zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ف
طرف ، طفر ، فرط ، فطر ، رفط : مستعملات .
طرف : الحَرّانيُّ عن ابن السِّكيت قال : الطَّرْفُ : طَرْفُ العين ، والطَّرَف : الناحية من النواحي .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الطَّرْفَ : اللّطم . والطَّرْف : إطباقُ الجَفن على الجفنِ .
وقال الليث : الطَّرْفُ : تحريك الجفون في النظر ، يقال : شَخَص بصرُه فما يَطْرِف . قال : والطَرْفُ : اسمٌ جامع للبصر ، لا يُثنَّى ولا يُجمع . والطَّرْفُ : إصابتك عيْناً بثوب أو غيره ، الاسم الطُّرْفة : يقول : طُرِفتْ عينُه ، وأصابتها طُرْفَةٌ . وطَرَفها الحزنُ بالبكاء .
وقال الأصمعي : طُرِفت عينهُ فهي تُطْرَف طَرْفاً إذا حَرّكت جفونها بالنظر ، ويقال : هي بمكان لا تراه الطَّوارف : يعني العيون . ويقال : امرأةٌ مطروفةٌ بالرجال : إذا كانت لا خيرَ فيها ، تَطمح عينُها إلى الرجال .
وقال أبو عبيد : المطروفةُ من النساء : التي تَطْرِفُ الرجال لا تثبت على واحد .
قلت : وهذا التفسير مخالف لأصل الكلمة ، والمطروفَة من النساء التي قد طَرفها حبُّ الرِّجال ، أي : أصاب طَرْفها ، فهي تَطمح وتُشرِف لكل من أشرف لها ولا تغُضّ طرفها ، كأنما أصاب طَرفَها طُرفةٌ أو عودٌ ، ولذلك سُمّيت مطروفة .
وقال زياد في خطبته : إن الدنيا قد طَرَفتْ أعينكم ، أي : أصابتها فطَمَحت بأبصاركم إلى زُخرفها وزينتها ، وأنشد الأصمعي :
ومطروفة العينين خفّاقة الحشا
منعّمة كالرِّيم طابت فَطُلّتِ
وقال طَرَفة يذكر جاريةً مغنية :
إذا نحن قلنا أسمعينا انبرت لنا
على رِسلِها مطروفةً لم تُسَدَّدِ
قال أبو عَمْرو : والمطروفة : التي أصابتها طرفة فهي مطروفة فأراد أنها كأن في عينيها قذى من استرخائهما .
وقال ابن الأعرابي : مطروفةٌ : منكسرةُ العين كأنها طُرفت عن كل شيء تنظر إليه . وقال ابن السِّكيت : يقال : طرفتُ فلاناً أطرفه : إذا صرفته عن شيء ، وأنشد :
إنّك واللَّهِ لذو مَلة
يَطْرِقك الأدنى عن الأَبْعَدِ
أي : يصرفك .
قلت : وعلى هذا المعنى كأن المطروفةَ من النّساء ، التي طرف طرْفها عن زوجها إلى غيره من الرجال ؛ أي : صُرف فهي طمّاحة إلى غيره .
وقال الليث : الأطرافُ : اسم الأصابع ، ولا يفردون إلا بالإضافة إلى الأصبع ؛ كقولك : أشارتْ بطَرف إصْبَعها ؛ وأنشد الفراء :
يُبْدِين أطرافاً لِطافاً عَنَمُه
قلت : جعل الأطراف بمعنى الطرف الواحد ولذلك قال عنَمُه . قال : وأطرافُ الأرض : نواحيها ، الواحد طَرَف ، ومنه قول الله جل وعز : ( أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَأْتِى الاَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا ) ( الرعد : 41 ) ، أي : من نواحيها ناحيةً ناحيةً ، وهذا على من فسّر نقصَها من أطرافها فتوح الأرضين . وأما من جعل نقصَها من أطرافها موتَ علمائها فهو من غير هذا ، والتفسير على القول الأول .
وأطرافُ الرجال : أشرافَهم ، ولهذا ذهب بالتفسير الآخر ، قال ابن أحمر :
عليهن أطرافٌ من القوم لم يكن
طعامهُم حبّاً بزَغْبَة أغثرا
وقال الفَرَزْدق :
واسئلْ بنا وبكم إذا وردتْ مِنًى
أطرافَ كلِّ قبيلةٍ مَن يُمنعُ
يريد : أشرافَ كلِّ قبيلة .
قلت : والأطرافُ بمعنى الأشراف جمعُ الطّرَف أيضاً ، ومنه قول الأعشى :
هم الطَّرَفُ النَّاكُو العدُوِّ وأنتُم
بقصوى ثلاث تأكلون الوَقَائِصا
أخبرني المنذري عن ابن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الطُّرُف في بيت الأعشى جمع طَريف ، وهو المنحدِر في النَّسب ، وهو عندهم أشرفُ من القُعْدُد .
وقال الأصمعي : يقال : فلان طريفُ النسب ، والطَّرافة فيه بيّنة : وذلك إذا كان كثيرَ الآباء إلى الجد الأكبر .
وقال اللّيث : الطّرَفُ : الطّائفةُ من الشيء ، يقول : أصبتُ طَرَفاً من الشيء .
قلت : ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ) ( آل عمران : 127 ) ، أي : طائفة .
والطَّرَفُ أيضاً : اسمٌ يَجمع الطَّرفاء وقلّ ما يُستعمل في الكلام إلاّ في الشّعر ، والواحدة طَرَفة ، وقياسُه قَصَبة وقَصَب وقَصْباءَ ، وشَجَرةٌ وشَجَر وشَجْراء .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : الطِّرْفُ : العَتِيقُ الكريم ، من خَيْل طُرُوف ، وهو نعت للذُّكور خاصّةً .
قال : وقال الكسائي : فرسٌ طِرْفةٌ بالهاء للأنثى ، وصِلْدِمةٌ : وهي الشديدة .
وقال اللّيث : الطِّرْفُ : الفرس الكريمُ الأطراف ، يعني الآباء والأمهات .
ويقال : هو المُسْتَطْرِف ليس من نِتاج صاحبه ، والأنثى طِرْفة ، وأنشد :
وطِرْفة شُدّتْ دِخالاً مُدْمَجا
والعرب تقول : لا يُدْرَى أَيُّ طَرَفيْه أطول ، ومعناه : لا يدري أنَسَبُ أبيه أفضل أم نسب أمه .
وقال : فلان كريمُ الطَّرَفين : إذا كان كريم الأبوين ، وأنشد أبو زيد فقال :
فكيف بأَطرافي إذا ما شَتَمتَني
وما بعدَ شَتْمِ الوالِدين صُلوحُ
جمعهما أطرافاً لأنه أراد أبويه ومن اتصل بهما من ذوِيهما .
وقال أبو زيد في قوله : ( فكيف بأطرافي ) قال : أطرافه أبواه وإخوته وأعمامه ، وكلُّ قريب له مَحْرَم .
وقال ابن الأعرابيّ في قوله تعالى : ( فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ ) ( طه : 130 ) ، قال : ساعاته .
وقال أبو العباس : أراد طَرَفيه فجمع . ويقال في غير هذا : فلان فاسد الطّرَفين : إذا كان خَبيثَ اللسان والفرج . وقد يكون طرَفا الدّايةِ مُقدّمَها ومؤخّرَها ؛ قال حُميد بن ثَور يصف ذئباً وسُرعتَه :
تَرى طَرَفيه يَعْسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُودُ السّاسمِ المتتابِعُ
أبو عبيد : يقال فلان لا يَملك طَرَفيه ؛ يَعْنون استَه وفمَه : إذا شَرِب دواءً وخمراً فقاء وسَلَح . وجعل أبو ذُؤَيْب الطِّرْف الكريم من الناس فقال :
وإنَّ غلاماً نِيل في عهد كاهلٍ
لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمْهَرِيِّ صَريحُ
والأسودُ ذو الطَّرَفين : حيّةٌ له إبرتان ، إحداهما في أنفه ، والأخرى في ذنبه ، يقال : إنه يضرب بهما فلا يُطْنِي .
ابن السكيت : أرض مُطرفة : كثيرة الطّرِيفة ، والطّريفةُ من النَّصِي والصِّلِّيَان إذا اعْتمَّا وتمَّا ، وقد أطرفت الأرض .
الأصمعيّ : ناقةٌ طَرِفة : إذا كانت تُطْرِف الرِّياضَ روضةً بعد روضة ، وأنشد فقال :
إذا طَرِفَتْ في مَرْبَع بكَرَاتُها
أو استأخرت عنها الثِّقالُ القَنَاعِسُ
ويروى : إذا أطرفت . وقال غيره : رجلٌ طَرِفٌ ، وامرأة طَرِفة : إذا كانا لا يثبتان على عهد ، وكلُّ واحد منهما يُحِبُّ أن يَستطرف آخَر غيرَ صاحب ، فيطرف غير ما في يده ، أي : يَستحدث . وبعير مُطْرَفْ ، قد اشتري حديثاً ، قال ذو الرّمة :
كأنني من هوَى خَرْقاء مُطَّرفٌ
دامِي الأظَلّ بَعيدُ السَّأْوِ مَهْيُومُ
أراد : أنه من هواها كالبعير الذي اشتُرِيَ حديثاً فهو لا يزال يَحِنّ إلى أُلاّفه .
والعرب تقول : فلانٌ ما له طارِفٌ ولا تالِد ، ولا طَرِيف ولا تَلِيد . فالطارِف والطرِيف : ما استحدثت من المال
واستطرفته ، والتَّالدُ والتَّليدُ : ما ورِثْتَه عن الآباء قديماً .
وسمعت أعرابياً يقول لآخَرَ وقد قَدِم من سفر : هل وراك طَريفَةُ خَبر تُطْرفنا ؛ يعني خبراً جديداً قد حَدث . ومثله : هل من مُغربة خَبرٍ .
والطُّرْفَةُ : كلُّ شيء استحدثْتَهُ فأعجبك ، وهو الطَّرِيفُ وما كان طريفاً ولقد طَرُف يَطْرُف . وأطرفت فلاناً شيئاً ، أي : أعطيتُه شيئاً لم يملك مثله فأعجَبَه .
وقال الأصمعي : طَرّفَ الرجلُ حَوْلَ العَسْكر : إذا قاتل على أقصاهم وناحيتهم ، وبه سُمِّيَ الرّجلُ مُطَرِّفاً .
وقيل : المُطَرِّفُ : الذي يأتي أوائل الخيل فَيرودُها على آخرها ، وقيل : هو الذي يقاتل أطراف الناس ، وقال ساعدة الهُذَلِيّ :
مُطَرِّفٍ وَسْطَ أُولَى الخيل مُعْتَكِرٍ
كالفَحْل قَرْقَر وسْط الهَجْمَة القَطِمِ
وقال المفضّل : التَّطريف أن يرد الرجلُ الرجلَ عن أخريات أصحابه ، يقال : طَرَّف عنا هذا الفارسُ . وقال متمم :
وقد عَلِمَتْ أُولَى المغيرة أننا
نُطَرِّف خلْف المُرقصَاتِ السَوَابِقا
وقال شَمِر : أعْرِفُ طَرْفَه : إذا طرده . ابن السكِّيت عن الفراء : المِطْرَفُ من الثياب : ما جُعل في طَرَفيه علمان . قالوا : والأصلُ مُطْرَف ، فكسروا الميم لتكون أخفّ : كما قالوا : مِغْزَل ، وأصله مُغْزَل من أُغْزِل ، أي : أدير . وكذلك المِصْحَف والمِجْسَد .
أبو عبيد عن أبي زيد : نعجة مُطَرَّفةٌ : وهي التي اسودّت أطراف أذنيها وسائرها أبيض ، وكذلك إن ابيض أطرافُ أذنيها وسائرها أسود .
وقال أبو عُبيدة : من الخيل أبلقُ مُطَرَّف : وهو الذي رأسه أبيضُ ، وكذلك إن كان ذَنبُه ورأسُه أبيضَ فهو أيلقُ مُطَرَّف . وقيل : تطريف الأذنين تأْلِيهما وهو دقةُ أطرافهما .
أبو عبيد عن الأصمعي : الطِّرَافُ : بيْتٌ من أَدَم ، قال : وقال الأموِيّ : الطّوارفُ من الخِبَاء : ما رفعتَ من نواحيه لتنظُرَ إلى خارج . وكان يقال لبني عَدِيِّ بن حاتم الطائي ، الطَّرَفاتُ ، قتلُوا بصفِّينَ ، أسماؤهم : طَرِيف وطَرَفة ومُطَرِّف ، وفي الحديث : أن النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( عليكم بالتَّلْبينَة ) : كان إذا اشتكى أحدهم من بطنه لم تُنْزَل البُرْمَة حتى يأتي على أحد طَرَفيه ، معناه : حتى يُفيق من عِلَّته أو يموت . وإنما جُعل هذان طرفيه لأنهما منتهى أمر العليل في عِلّته .
أبو العباس عن ابن الأعرابي في قولهم : لا يُدْرَى أيّ طَرَفيه أطول . يريد : لسانَه وفرجَه ، لا يُدرى أيُّهما أعف .
قال أبو العباس : والقول قول ابن زيد وقد مرّ في أول هذا الباب . ويقال :
طَرّفتِ الجاريةُ بنَانَها : إذا خَصَبت أطرافَ أصابِعها بالحنّاء وهي مُطَرّفة .
فطر : قال اللّيث : الفُطْرُ : ضربٌ من الكَمْأة ، والواحدة فُطْرة . قال : والفُطْرُ : شيء قليلٌ من اللبن يُحلب ساعتئذ ، تقول : ما حَلينا إلاّ فُطْراً . وقال المرَّار :
عاقِزٌ لم يُجتَلب منها فُطُرْ
عمرو عن أبيه : الفَطِيرُ : اللَّبنُ ساعة يُحلب . وسئل عمر عن المَذْي فقال : ذاك الفَطْرُ ، هكذا رواه أبو عبيدة بالفتح . وأما ابن شميل فإن رواه ذاك الفُطْرُ بضم الفاء .
وقال أبو عبيد : إنما سمي فَطْراً لأنه شُبّه بالفَطْر في الحلب ، يقال : فَطَرْتُ النّاقةَ أفطرها فَطْراً : وهو الحَلْب بأطراف الأصابع ، فلا يخرج اللبن إلا قليلاً ، وكذلك المَذْي يخرج قليلاً قليلاً .
وقال ابن شميل : الفَطْرُ مأخوذٌ من تفطّرت قَدَماه دماً ، أي : سالتا . قال : وفَطَر نابُ البعير : إذا طلع .
وقال غيره : أصلُ الفَطْر الشقّ ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( الانفطار : 1 ) ، أي : انشقت . وتفطّرت قدماه ، أي : انشقتَا ، ومنه أُخِذ فِطْرُ الصائم لأنه يفتح فاه . والفَطُور : ما يَفطر عنه .
ويقال : فطَّرت الصائمَ فأفطر ، ومثلُه في الكلام بشَّرته فأبْشَر .
وفي الحديث : ( أفطر الحاجم والمحجُوم ) .
وقال الله عزَّ وجل : ( ) ( فاطر : 1 ) .
قال ابن عبَّاس : كنتُ ما أدري ما فاطر السموات والأرض حتى احتكم إلي أعرابيان في بئر ، فقال أحدهما : أنا فَطَرْتها ، أي : أنا ابتدأت حفْرها .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه سَمع ابن الأعرابيّ يقول : أنا أوّل من فطَر هذا ، أي : ابتدأه .
قال : وفطرنَا به : إذا بزل . وأنشدنا :
حتى نَهَى رائضَه عن فَرِّه
أَنيابُ عاسٍ شاقِىءٍ عن فَطْره
ويقال : قد أَفْطرتَ جلدك : إذا لم تروه من الدّباغ .
أبو عُبَيد عن الكسائي : خمرت العجين وفطرته بغير ألف .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ ) ( الروم : 30 ) ، قال : نصبه على الفعل .
وأخبرني المُنْذِري عن أبي الهيثم أنه قال : الفِطْرَة : الخِلقة التي يُخلق عليها المولود في بطن أمه . قال : وقوله جل وعز حكايةً عن إبراهيم عليه الصلاة والسلام : ( تَعْبُدُونَ إِلاَّ الَّذِى فَطَرَنِى فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ ) ( الزخرف : 27 ) ، أي : خلقني . وكذلك قوله تعالى :
) وَهُمْ مُّهْتَدُونَ وَمَا لِىَ لاَ أَعْبُدُ الَّذِى فَطَرَنِى ) ( يس : 22 ) .
قال : وقولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كلُّ مولودٍ يُولَد على الفِطرة ) ، يعني الخِلْقة التي فُطِر عليها في الرَّحِم من سعادة أو شقاوةٍ ، فإذا وَلَدَ يَهودِيَّان هوّدَاه في حُكم الدنيا ، أو نصرانِيّان نصّراه في الحكم ، أو مجوسِيان مَجَسَّاه في الحُكم ، وكان حُكمه حكمَ أبويه حتّى يُعَبّر عنه لسانه ، فإن مات قبل بلوغه مات على ما سَبق له من الفِطرة التي فُطر عليها ، فهذه فِطرةُ المولود .
قال : وفِطْرَةٌ ثانية : وهي الكلمةُ التي يصيرُ بها العبدُ مسلماً ، وهي شهادة أن لا إله إلا الله ، وأن محمداً رسولُه جاء بالحقّ من عند الله عزّ وجل ، فتلك الفِطْرةُ : الدِّينُ .
والدليل على ذلك : حديثُ البَراء بن عازِب عن النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه علّم رجلاً أن يقول إذا نام .
وقال : ( فإنّك إن مُتَّ من ليلتك مُتَّ على الفِطْرة ) .
قال : وقوله : ( مِّن نَّاصِرِينَ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ ) ( الروم : 30 ) فهذه فِطرة فُطر عليها المؤمن .
قال : وقيل : فُطر كلُّ إنسان على معرفته بأن الله ربُّ كلِّ شيء وخالقه ، والله أعلم .
قال : وقد يقال : كلُّ مولود يُولَد على الفِطرة التي فَطر الله عليها بني آدم حين أخرجَهم من صُلب آدم كما قال تعالى : ( وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ) ( الأعراف : 172 ) ، الآية .
وقال أبو عُبيد : بلغني عن ابن المبارَك أنه سئل عن تأويل هذا الحديث فقال : تأويله الحديثُ الآخرُ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) سُئل عن أطفال المشركين فقال : ( اللَّهُ أعلمُ بما كانوا عاملين ) يذهبُ إلى أنهم إنما يُولدون على ما يَصِيرون إليه من إسلامٍ وكفر .
قال أبو عُبَيد : وسألت محمد بنَ الحسَن عن تفسير هذا الحديث فقال : كان هذا في أوّل الإسلام قبل نزول الفرائض . يذهب إلى أنه لو كان يُولد على الفِطرة ثم مات قبل أن يهوِّده أبوَاه ما وَرِثهما ولا وَرِثاه ؛ لأنه مُسلم وهما كافران .
قلتُ : غَبا على محمد بن الحسن معنى الحديث ، فذهب إلى أن معنى قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كل مولود يولد على الفطرة ) .
حُكمٌ منه عليه السلام قبل نزول الفرائض ثم نسخ ذلك الحكم من بعدُ ، وليس الأمر على ما ذهب إليه ، لأن معنى قوله : ( كل مولود يولد على الفطرة ) خبرٌ أخبر به النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قضاءٍ سَبق من الله للمولود ، وكتابٍ كتبه المَلَك بأمر الله جلّ وعزّ له من سعادة أو شقاوة ، والنّسخُ لا يكون في الأخبار ، إنما النسخ في الأحكام .
وقرأت بخط شَمِر في تفسير هذين الحديثين : أن إسحاق بن إبراهيم الحَنْظَلِيّ
روَى حديثَ أبي هريرة عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( كل مولود يُولد على الفطرة ) الحديث .
ثم قرأ أبو هريرة بعدما حدّث بهذا الحديث : ( لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ ) ( الروم : 30 ) .
قال إسحاق : ومعنى قولِ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) على ما فَسّر أبو هريرة حين قرأ : ( لِلدِّينِ حَنِيفاً ( ، وقوله : ( النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ ( يقول لتِلْكَ الخِلقةِ الَّتي خلَقهم عليها إمّا لجنّةٍ أو نارٍ حين أخرَج من صُلب آدمَ كلَّ ذريةٍ هو خالقُها إلى يوم القيامة ، فقال : هؤلاء للجنة ، وهؤلاء للنار ، فيقول كلّ مولود يُولد على تلك الفِطرة ، ألا تَرى غلامَ الخَضِر . قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( طَبَعه الله يومَ طَبَعه كافراً وهو بين أبويْن مؤمنين ، فأعلم الله الخضرَ بخِلقته التي خلقه عليها ولم يعلم موسى ذلك ، فأراه الله تلك الآية ليزداد عِلماً إلى عِلمه ) .
قال : وقوله : ( فأبواه يهودانه وينصرانه ) يقول : بالأبويْن يُبيَّن لكم ما تحتاجون إليه في أحكامكم من المواريث وغيرها .
يقول : إذا كان الأبوان مؤمنين فاحكموا لولدهما بحكم الأبويْن في الصلاة والمواريث والأحكام ، وإن كانا كافرين فاحكموا لولدهما بحكم الكافر أنتم في المواريث والصلاة ، وأمّا خِلْقته التي خُلق لها فلا عِلم لكم بذلك .
ألا تَرى أنّ ابن عباس حين كَتب إليه نَجْدةُ في قتْل صِبْيَان المشركين كتب إليه : إن عَلمتَ من صبيانهم ما عَلِم الخَضِرُ من الصّبيّ الذي قَتَله فاقتلهم . أراد أنه لا يَعلم عِلم الخَضِر أَحَدٌ في ذلك ، لمَا خَصّه الله به ، كما خصَّه بأمر السَّفينة والْجِدار ، وكان مُنْكَراً في الظاهر ، فعلّمه الله عِلم الباطن فحَكم بإرادة الله في ذلك .
قلت : وكذلك القول في أطفال قوم نوح الذين دَعَا على آبائهم وعليْهم بالغَرق ، إنما استجاز الدّعاء عليهم بذلك وهم أطفال ، لأن الله جلّ وعزّ أعلمه أنهم لا يؤمنون حيث قال له : ( أَنَّهُ لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِكَ إِلاَّ مَن قَدْ ءَامَنَ ) ( هود : 36 ) ، فأعلمه أنهم فُطِروا على الكفر .
قلت : والذي قاله إسحاق هو القول الصحيح الذي دلّ عليه الكتاب ثم السُّنة .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ ) ( الروم : 30 ) منصوبٌ بمعنى اتّبِع فِطرةَ الله ؛ لأن معنى قوله : ( مِّن نَّاصِرِينَ ) ( الروم : 30 ) ، اتّبِع الدِّين القَيِّم ، اتّبِع فطرةَ الله ، أي : خِلقة الله التي خلَق عليها البَشَر .
قال : وقولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كلُّ مولودٍ يُولد على الفطرة ) معناه : أن الله فَطَر الخلق على الإيمان به ؛ على ما جاء في الحديث : ( أن الله أخرج من صُلب آدم ذُريّةً كالذَّرِّ وأشهدهم على أنفسهم بأنه خالِقهُم ) ، وهو قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَادَمَ ( الآية إلى قوله
تعالى : ( قَالُواْ بَلَى شَهِدْنَآ ) ( الأعراف : 172 ) .
قال : فكلُّ مولود هو من تلك الذُّرية التي شَهِدَت أن الله خالقُها ؛ فمعنى ( فطرة الله ) أي : دين الله التي فطَر الناس عليها .
قلت : والقولُ ما قال إسحاق بن إبراهيم في تفسير الآية ومعنى الحديث ، والله أعلم .
وقال الليث : فطَرْتُ العَجِين والطِّين : وهو أن تَعْجِنَه ثم تخبزه من ساعته . وإذا تركْتَه ليَختمِر فقد خمّرته ، واسمُه الفَطِير .
قال : وانفطر الثَّوب : إذا انشقّ ، وكذلك تفطّر . وتَفَطَّرت الأرضُ بالنبات : إذا انصدعت . وفطَرتُ أصبع فلان ، أي : ضربتَها فانفطرت دماً .
وقال غيره : الفَطِير من السياط : المُحَرّم الذي لم يُجَد دباغه . وسيف فُطَار : فيه شقوق ؛ وقال عنترة :
وسَيْفي كالعَقِيقة وهي كِمْعِي
سلاحي لا أفَلَّ ولا فُطارَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُطَارِيُّ من الرجال : الفَدْمُ الذي لا خير عنده ولا شر ؛ مأخوذٌ من السيف الفُطَار الذي لا يقطع .
الحرانيُّ عن ابن السكيت : الفَطْرُ : الشق ، وجمعه فُطُور . والفِطَّرُ : الاسم من الإفطار . والفِطْرُ : القومُ المُفْطِرون ، يقال : هؤلاء قوم فِطْرٌ .
طفر : قال اللّيث : الطّفْرُ : وثبةٌ في ارتفاع كما يَطْفِرُ الإنسان حائطاً ، أي : يَثِبُه إلى ما وراءه . قال : وطَيْفُورٌ : طُوَيْئر صغير .
وقال غيره : أطفر الراكب بَعيره إطفاراً : إذا أدخل قدميْه في رفْغَيْهَا : إذا ركبها وهو عيْبٌ للراكب ، وذلك إذا عدا البعير .
فرط : الحرانيُّ عن ابن السِّكيت : الفَرْطُ : أن يقال : آتيك فَرْطَ يومٍ أو يومين ، أي : بعد يوم أو يومين ، وأنشد أبو عُبيد للَبِيد :
هل النّفسُ إلاّ مُتعةٌ مستعارةٌ
تُعارُ فتأتي ربّها فَرْطَ أشْهُرِ
وقال أبو عُبَيد : الفَرْطُ : أن يَلقَى الرجل بعد أيام ، يقال : إنما ألقاه في الفَرْط .
وقال ابن السكيت : الفَرْطُ : الذي يتقدَّم الواردةَ فيهيِّىء الدِّلاء والرِّشاء ، ويَمْدُرُ الحوْضَ ويَسقي فيه .
يقال : رجل فَرَط ، وقومٌ فَرَط . ومنه قيل للطّفل الميت : اللّهُمّ اجعله لنا فَرَطاً ، أي : أجراً يتقدّمُنا حتى نَرِد عليه .
ومنه حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنا فَرَطُكم على الحوض ) . ويقال : رجل فارطٌ وقومٌ فُرّاط .
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الفارِطُ والفَرَطُ : المتقدِّمُ في طلب الماء ، يقال : فَرَطت القوم ، وأنا أفْرُطهم فُروطاً : إذا تقدمتَهم ، وأنشد :
فأثار فارِطهم غَطَاطاً جُثّماً
أصواتها كتراطُنِ الفُرْس
قال : وفَرّطْتُ غيري : قدّمْتُه . وأَفرطتُ السِّقاء : ملأته . وأنشدني :
ذلك بَزِّي فلن أُفَرِّطَه
أخافُ أن يُنْجِزوا الذي وَعدُوا
قال : يقول : لا أُخَلِّفه فأتقدّم عنه .
قال أبو عُبَيد : وقال غيره : فرَّطْت في الشيء : ضَيّعته . وأفْرَطْت في القول ، أي : أكثرتُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( تَشْعُرُونَ أَن تَقُولَ نَفْسٌ ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ اللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ ) ( الزمر : 56 ) .
قال : وقال الكسائي في قوله تعالى : ( وَأَنَّهُمْ مُّفْرَطُونَ ) ( النحل : 62 ) ، يقال : ما أفرطت في القوم واحداً ، أي : ما تركت .
وقال الفراء : ( وَأَنَّهُمْ مُّفْرَطُونَ ( قال : منسيون في النار .
والعرب تقول : أفرطت منهم ناساً ، أي : خَلّفْتهُم ونَسِيتُهم . قال : ويقرأ : ( مُفْرِطون ) يقول : كانوا مُفرِطين على أنفسهم في الذنوب ويقرأ : ( مُفَرِّطُون ) يقول : كانوا مُفَرِّطين كقوله : ( نَفْسٌ ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ ) ( الزمر : 56 ) يقول : فيما تركتُ وضيَّعت .
شمر عن ابن الأعرابي : الماءُ بينهم فُرَاطة ، أي : مُسابقة .
قال شمر : وسمعتُ أعرابيّةً فصيحةً تقول : افترطتُ ابنين .
قال : وافترط فلانٌ فَرَطاً له ، أي : أولاداً لم يبلغوا الحلم .
وقال ابن الأعرابي : الفَرَطُ : العجلة ، يقال : فَرَط يَفْرُط .
ورُوِيَ عن سعيد بن جُبير في قوله : ( وَأَنَّهُمْ مُّفْرَطُونَ ( قال : منسيُّون مضيَّعون .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفْرُطَ عَلَيْنَآ ) ( طه : 45 ) ، قال : يَعْجَل إلى عقوبتنا .
والعربُ تقول : فرط منه أمرٌ ، أي : بَدَرَ وسَبَق : إذا أسرف . وفَرَط : تَوانى ونَسِيَ . وقال في قوله تعالى : ( وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا ) ( الكهف : 28 ) ، أي : متروكاً ترك فيه الطاعة وغَفَل عنها .
وقال أبو الهيْثم : أمرهُ فُرُطٌ ، أي : مُتهاوَنٌ به مضيَّعٌ .
وقال الزجاج : ( وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا ( ، أي : كان أمره التَّفريطَ ، وهو تقديم العجز .
وقال غيره : ( وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا ( ، أي : نَدَماً ، ويقال : سرفاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : الفُرُطُ : الفرسُ السريعة ، وقال لبيد :
ولقد حَمَيْتُ الحَيّ تحمل شِكّتِي
فُرُطٌ وِشاحِي إذْ غَدوْتُ لجَامُها
قال : والفَرْطُ أيضاً : الجبلُ الصغير ، وقال وَعْلَةُ الجَرْمِيّ :
وهل سمَوْتُ بجَرّار له لَجَبٌ
جَمِّ الصَّواهل بين السَّهْل والفُرُط
وجمع الفُرُطِ أفراط ، وهي آكامٌ شَبيهاتٌ بالجبال . ويقال : فرطت الرجل : إذا أمهلتَه . وفَرَطت البئر : إذا تركتَها حتى يَثُوب ماؤها ، قال ذلك شمر ، وأنشد في صفة بئر :
وهْيَ إذا ما فُرِطت عَقْدَ الوَذَمْ
ذاتُ عِقَابٍ هَمشٍ وذاتُ طَمّ
يقول : إذا أُجِمَّت هذه البئر قدرَ ما يُعْقد وذمُ الدَّلو ثابتْ بماء كثير ، والعِقَابُ : ما يثوب لها من الماء ، جمعُ عَقَب . وأما قول عمرو بن مَعْدي كَرب :
أَطلْت فِراطَهُم حتى إذا ما
قتَلْتُ سَراتَهم كانت قَطاطِ
أي : أطلتُ إمهالهم والتأنّي بهم إلى أن قتلتُهم .
وقال الليث : أفراطُ الصَّبّاح : أوّلُ تباشيره ، الواحد فُرْط ؛ وأنشد لرُؤبة :
باكرتُه قبلَ الغَطَاط اللُّغَّطِ
وقبلَ أفراط الصّباح الفُرَّطِ
قال : والإفراط : إعجال الشيء في الأمر قبل التثبُّت ؛ يقال : أفرط فلان في أمره ، أي : عَجِل فيه . والفَرَطُ : الأمرُ الذي يُفرِّط فيه صاحبُه ، أي : يضيّع . وكلُّ شيء جاوز قدْرَه فهو مُفْرِط ؛ يقال : طولٌ مُفْرِط ، وقِصَرٌ مُفْرِط وفلانٌ تفارطته الهموم ، أي : لا تصيبه الهمومُ إلاّ في الفَرْط . وقال غيره : هذا ماء فُراطة بين بني فلان وبني فلان ، ومعناه : أيّهم سَبق إليه سَقَى ولم يزاحمه الآخرون .
ابن السكيت : افترط فلانٌ أولاداً ، أي : قدّمهم .
وقال أبو سَعِيد : فلان مُفترِط السِّجَال في العُلا ، أي : له فيه قُدْمة ، وأنشد :
ما زلتُ مفترِطَ السّجال إلى العُلا
في حَوْض أبلجَ تَمْدُر التّرنُوقَا
ومَفارطُ البلد : أطرافه . وقال أبو زبَيْد :
وسَمَوْا بالمَطِيِّ والذُّبَّلِ الصُّ
مِّ لعَمْيَاء في مَفارِط بِيدِ
وفلان ذو فُرْطة في البلاد : إذا كان صاحبَ أسفار كثيرة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : ألفَاه وصَادَفَهُ وفارَطَه وفالطه ولاقطه ، كله بمعنًى واحد . قال : والفَرْطُ اليومُ بين اليومين . والفَرَط : العجلة ، يقال : فَرَط يَفْرُط . والإفراطُ : الزيادة على ما أمرت . والإفراطُ : أن تبعث رسولاً مجرّداً خاصّاً في حوائجك .
وقال بعض الأعراب : فلانٌ لا يُفْتَرط إحسانه وبِرُّهُ ، أي : لا يُفْتَرص ولا يخاف فوْته .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والطاء وما يثلثهما)
(فطم) الفاء والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع شيء عن شيء. يقال: فَطَمَت الأمُّ ولدَهَا، وفَطَمتُ الرّجُلَ عن عادته. قال أبو نصرٍ صاحبُ الأصمعيّ: يقال فَطَمْتُ الحَبْلَ، إذا قطعتَه. قال: ومنه فِطام الأمِّ ولَدَها.‏
(فطن) الفاء والطاء والنون كلمةٌ واحدةٌ تدل على ذكاء وعلم بشيء. يقال: رجلٌ فَطِنٌ وفَطُنٌ، وهي الفِطْنَة والفَطَانة(1) .‏
(فطأ) الفاء والطاء والهمزة كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على تطامُنٍ. يقال للرَّجُل الأفطس: الأفْطَأ. ويقولون: فَطِئَ البعيرُ، إذا تطامَنَ ظهره خِلْقةً.‏
(فطح) الفاء والطاء والحاء كلمة واحدة. يقولون: فَطَّحْتُ العود وغيرَه، إذا عرَّضْتَه. وهو مُفَطَّح. ورأسٌ مفطَّح: عريض.‏
(فطر) الفاء والطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَتْح شيء وإبرازهِ. من ذلك الفِطْرُ من الصَّوم. يقال: أفْطَرَ إفطاراً. وقومٌ فِطْرٌ(2) أي مُفْطِرُون. ومنه الفَطْر، بفتح الفاء، وهو مصدرُ فطَرْتُ الشاةَ فَطراً، إذا حَلبْتَها. ويقولون: الفَطْر يكون الحلبَ بإصبعَين. والفِطْرَة: [الخِلْقة(3) ].‏
(فطس) الفاء والطاء والسين. فيه الفَطَس في الأنف: انفِراشُه. وفِطِّيسَةُ الخنزير: أنْفُه. والفِطِّيس: المِطْرَقة، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها يُكسَرُ بها الشيء، ويتطامَن(4) . ويقولون: فَطَسَ: مات. ويقولون: الفَطْسَة: خَرزَة يُؤَخَّذ بها.‏
--------------ـــــ
(1) في الأصل: "والفطنة". ومن أخوات هذه المصادر الفطن مثلثة، وبالتحريك، وبضمتين ومنها الفطونة والفطانية.‏
(2) يقال للواحد والجميع.‏
(3) التكملة من المجمل.‏
(4) في الأصل: "وتطامن".‏

ـ

##### Türkçe

(فâ ve طâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(فطم) **الفاء** ve **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden kesmeye delâlet eder. Denir: Anne çocuğunu **فَطَمَت**; ve ben adamı âdetinden **فَطَمتُ**. Ebû Nasr, el-Asma‘î’nin sahibi, dedi: Denir: İpi **فَطَمْتُ**; onu kestiğin zaman. Dedi: Ondandır: annenin çocuğunu **فِطام**’ı.
(فطن) **الفاء** ve **الطاء** ve **النون** bir tek kelimedir; zekâya ve bir şey hakkında bilgiye delâlet eder. Denir: **فَطِنٌ** ve **فَطُنٌ** bir adam; ve o **الفِطْنَة** ve **الفَطَانة**(1)’dır.
(فطأ) **الفاء** ve **الطاء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir; bir alçalmaya delâlet eder. Basık burunlu adama denir: **الأفْطَأ**. Ve derler: Deve **فَطِئَ**; sırtı yaratılışça alçaldığı zaman.
(فطح) **الفاء** ve **الطاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. Derler: Sopayı ve başkasını **فَطَّحْتُ**; onu enleştirdiğin zaman. Ve o **مُفَطَّح**’tır. Ve **مفطَّح** bir baş: geniştir.
(فطر) **الفاء** ve **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi açmaya ve onu ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ondandır: oruçtan **الفِطْرُ**. Denir: **أفْطَرَ** bir **إفطاراً** ile. Ve bir kavim **فِطْرٌ**(2), yani **مُفْطِرُون**. Ve ondandır: **الفَطْر**; **الفاء**’nın fethasıyla; ve o, “koyunu **فطَرْتُ** **فَطراً**”ın masdarıdır; onu sağdığın zaman. Ve derler: **الفَطْر** iki parmakla sağma olur. Ve **الفِطْرَة**: [**الخِلْقة**(3)].
(فطس) **الفاء** ve **الطاء** ve **السين**. Onda burunda **الفَطَس**: onun yayılışıdır. Ve domuzun **فِطِّيسَةُ**’si: onun burnudur. Ve **الفِطِّيس**: tokmaktır; ve belki bununla adlandırıldı; çünkü onunla şey kırılır ve alçalır(4). Ve derler: **فَطَسَ**: öldü. Ve derler: **الفَطْسَة**: onunla alınan bir boncuktur.
--------------ـــــ
(1) Asılda: “ve **الفطنة**”. Bu masdarların kardeşlerinden **الفطن** üçlüdür; hareke ile ve iki damme ile; ve onlardandır **الفطونة** ve **الفطانية**.
(2) Tekil ve cem‘ için denir.
(3) Tekmile, **المجمل**’dendir.
(4) Asılda: “ve alçalır”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الفطر: الشق طولا، يقال: فطر فلان كذا فطرا، وأفطر هو فطورا، وانفطر انفطارا. قال تعالى: ﴿هل ترى من فطور﴾ [الملك/3]، أي: اختلال ووهي فيه، وذلك قد يكون على سبيل الفساد، وقد يكون على سبيل الصلاح قال: ﴿السماء منفطر به كان وعده مفعولا﴾ [المزمل/18]. وفطرت الشاة: حلبتها بأصبعين، وفطرت العجين: إذا عجنته فخبرته من وقته، ومنه: الفطرة. وفطر الله الخلق، وهو إيجاده الشيء وإبداعه على هيئة مترشحة لفعل من الأفعال، فقوله: ﴿فطرت الله التي فطر الناس عليها﴾ [الروم/30]، فإشارة منه تعالى إلى ما فطر. أي: أبدع وركز في الناس من معرفته تعالى، وفطرة الله: هي ما ركز فيه من قوته على معرفة الإيمان، وهو المشار إليه بقوله: ﴿ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله﴾ [الزخرف/87]، وقال: ﴿الحمد لله فاطر السموات والأرض﴾ [فاطر/1]، وقال: ﴿الذي فطرهن﴾ [الأنبياء/56]، ﴿والذي فطرنا﴾ [طه/72]، أي: أبدعنا وأوجدنا. يصح أن يكون الانفطار في قوله: ﴿السماء منفطر به﴾ [المزمل/18]، إشارة إلى قبول ما أبدعها وأفاضه علينا منه. والفطر: ترك الصوم. يقال: فطرته، وأفطرته، وأفطر هو (انظر: الأفعال 4/12)، وقيل: للكمأة: فطر، من حيث إنها تفطر الأرض فتخرج منها.

##### Türkçe

- **الفطر**’ın aslı: boyuna yarıktır; denir ki: falan kimse şunu **فطر** etti, **فطرا**; o da **أفطر** etti, **فطورا**; ve **انفطر** etti, **انفطارا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿هل ترى من **فطور**﴾ [الملك/3], yani: onda bir bozukluk ve zayıflık; bu ise bazen fesat yoluyla olur, bazen de salah yoluyla. Dedi ki: ﴿السماء **منفطر** به كان وعده مفعولا﴾ [المزمل/18]. Ve **فطرت الشاة**: onu iki parmakla sağdım. Ve **فطرت العجين**: onu yoğurduğunda, hemen vaktinde onu mayalayıp kabarttığında; bundan: **الفطرة**. Ve Allah mahlûkatı **فطر** etti; bu, bir şeyi var etmesi ve onu fiillerden bir fiile elverişli bir hâl üzere ibda etmesidir. Şu halde O’nun sözü: ﴿فطرت الله التي فطر الناس عليها﴾ [الروم/30]; onda, O’nun (yüce) **فطر** ettiğine bir işarettir. Yani: Allah’ı bilmesinden, insanlarda ibda ettiği ve yerleştirdiği şeye. Ve **فطرة الله**: onda, imanı bilmeye dair kuvvetinden yerleştirdiği şeydir; bu da O’nun sözüyle işaret edilendir: ﴿ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله﴾ [الزخرف/87]. Ve dedi ki: ﴿الحمد لله **فاطر** السموات والأرض﴾ [فاطر/1]. Ve dedi ki: ﴿الذي **فطرهن**﴾ [الأنبياء/56], ﴿والذي **فطرنا**﴾ [طه/72], yani: bizi ibda etti ve var etti. ﴿السماء منفطر به﴾ [المزمل/18] sözündeki **الانفطار**’ın, O’nun onu ibda ettiği ve bize ondan feyz ettiği şeyi kabul etmeye bir işaret olması sahih olur. Ve **الفطر**: orucu terk etmektir. Denir ki: **فطرته** ve **أفطرته**; ve o **أفطر** etti (bak: **الأفعال** 4/12). Ve **الكمأة** için: **فطر** denildi; yerden onu **تفطر** ettiği (yarıp açtığı) ve ondan çıktığı cihetten.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ط ر
فطر الله الخلق وهو فاطر السموات‏:‏ مبتدعها‏.‏
وافتطر الأمر‏:‏ ابتدعه‏.‏
‏"‏ وكل مولود يولد على الفطرة ‏"‏ أي على الجبلة القابلة لدين الحق‏.‏
وقد فطر هذه البئر‏.‏
وفطر الله الشجر بالورق فانفطر به وتفطّر‏.‏
وتفطّرت الأرض بالنبات‏.‏
وتفطرت اليد والثوب‏:‏ تشقّقت‏.‏
وفطر ناب البعير‏:‏ طلع‏.‏
وهذا كلام يفطر الصوم أي يفسده‏.‏
وفطرت المرأة العجين والأجير الطين وعجين وطين فطير وهو ما خبز أو طين به من ساعته قبل أن يختمر وجلد فطير‏:‏ لم يلق في الدباغ‏.‏
وسوط فطير‏:‏ محرم لم يمرن بالدباغ‏.‏
وسيف فطار‏:‏ عمل حديثاً لم يعتق وقيل‏:‏ فيه تشقق وتقول‏:‏ قلب مطار وسيف فطار‏.‏
وأفطر الصائم وأفطره غيره وفطّره وفلان يفطّر الصّوّام بفطور حسن‏.‏
وإذا غربت الشمس فقد أفطر الصائم أي دخل في وقت الفطر‏.‏
وذبحنا فطيرة وفطورة وهي الشاة التي تذبح يوم الفطر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لا خير في الرأي الفطير‏.‏
وتقول‏:‏ رأيه فطير ولبّه مستطير‏.‏

##### Türkçe

ف ط ر
Allah yaratılmışları **فطر** etti ve O, göklerin **فاطر**’ıdır: onların **مبتدعها**’sı (ilk defa ortaya koyanı/yaratıcısı)dır.
Ve iş **افتطر** etti: onu **ابتدعه** etti (ilk defa ortaya koydu).
"Ve her doğan **الفطرة** üzere doğar" yani hak dinini kabul edici olan **الجبلة** üzere.
Ve bu kuyu **فطر** etti.
Ve Allah ağacı yaprakla **فطر** etti; onunla **انفطر** etti ve **تفطّر** etti.
Ve yer bitki ile **تفطّرت** etti.
Ve el ve elbise **تفطّرت**: çatladı.
Ve devenin azı dişi **فطر** etti: çıktı.
Ve bu, orucu **يفطر** eden (yani onu bozan) bir sözdür.
Ve kadın hamuru **فطرت** etti; ve ücretli işçi çamuru **الأجير** (işçi) çamuru **فطرت** etti; ve hamur ve çamur **فطير**dir: o, hemen o saatinde, mayalanmadan önce pişirilmiş olan yahut onunla çamur yapılmış olandır; ve **جلد فطير**: tabaklamaya atılmamıştır.
Ve **سوط فطير**: tabaklama ile yumuşatılmamış, serttir.
Ve **سيف فطار**: yeni yapılmıştır, eskimemiştir; ve denildi ki: onda çatlak vardır; ve dersin ki: **قلب مطار** ve **سيف فطار**.
Ve oruçlu **أفطر** etti; ve başkası onu **أفطره** etti ve onu **فطّره** etti; ve falan kimse oruçluları güzel bir **فطور** ile **يفطّر** eder.
Ve güneş battığında, oruçlu **أفطر** etmiştir; yani iftar vaktine girmiştir.
Ve biz **فطيرة** ve **فطورة** kestik; o, bayram günü kesilen koyundur.
Ve mecazdan: **الرأي الفطير**’de hayır yoktur.
Ve dersin ki: onun görüşü **فطير**dir ve aklı **مستطير**dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فطَرَ الشيءَ يَفْطُرُه فَطْراً فانْفَطَر وفطَّرَه: شقه. وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقق. والفَطْر: الشق، وجمعه فُطُور. وفي التنزيل العزيز: هل ترى من فُطُور؛ وأَنشد ثعلب:
شَقَقْتِ القلبَ ثم ذَرَرْتِ فيه
هواكِ، فَلِيمَ، فالتَأَمَ الفُطُورُ
وأَصل الفَطْر: الشق؛ ومنه قوله تعالى: إذا السماء انْفَطَرَتْ؛ أَي انشقت. وفي الحديث: قام رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حتى تَفَطَّرَتْ قدماه أَي انشقتا. يقال: تَفَطَّرَتْ بمعنى؛ ،منه أُخذ فِطْرُ الصائم لأَنه يفتح فاه. ابن سيده: تَفَطَّرَ الشيءُ وفَطَر وانْفَطَر. وفي التنزيل العزيز: السماء مُنْفَطِر به؛ ذكّر على النسب كما قالوا دجاجة مُعْضِلٌ. وسيف فُطَار: فيه صدوع وشقوق؛ قال عنترة: وسيفي كالعَقِيقَةِ ، وهو كِمْعِي، سلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطارا
ابن الأَعرابي: الفُطَارِيّ من الرجال الفَدْم الذي لا خير عنده ولا شر، مأْخوذ من السيف الفُطارِ الذي لا يَقْطع. وفَطَر نابُ البعير يَفْطُر فَطْراً: شَقّ وطلع، فهو بعير فاطِر؛ وقول هميان:
آمُلُ أن يَحْمِلَني أَمِيري
على عَلاةٍ لأْمَةِ الفُطُور
يجوز أَن يكون الفُطُور فيه الشُّقوق أَي أَنها مُلْتَئِمةُ ما تباين من غيرها فلم يَلْتَئِم، وقيل: معناه شديدة عند فُطورِ نابها موَثَّقة. وفَطَر الناقة
(* قوله «وفطر الناقة» من باب نصر وضرب،. عن الفراء. وما
سواه من باب نصر فقط أَفاده شرح القاموس) . والشاة يَفْطِرُها فَطْراً: حلبها بأَطراف أَصابعه، وقيل: هو أَن يحلبها كما تَعْقِد ثلاثين بالإِبهامين والسبابتين . الجوهري: الفَطْر حلب الناقة بالسبابة والإِبهام، والفُطْر: القليل من اللبن حين يُحْلب. التهذيب: والفُطْر شيء قليل من اللبن يحلب ساعتئذٍ؛ تقول: ما حلبنا إلا فُطْراً؛ قال المرَّار: عاقرٌ لم يُحْتلب منها فُطُرْ
أَبو عمرو:
الفَطِيرُ اللبن ساعة يحلب. والفَطْر: المَذْي؛ شُبِّه بالفَطْر في الحلب. يقال: فَطَرْتُ الناقة أَفْطُِرُها فَطْراً، وهو الحلب بأَطراف الأَصابع. ابن سيده: الفَطْر المذي، شبه بالحَلْب لأَنه لا يكون إِلا بأَطراف الأَصابع فلا يخرج اللبن إِلا قليلاً، وكذلك المذي يخرج قليلاً، وليس المنيّ كذلك؛ وقيل: الفَطْر مأْخوذ من تَفَطَّرَتْ قدماه دماً أَي سالَتا، وقيل: سمي فَطْراً لأَنه شبّه بفَطْرِ ناب البعير لأَنه يقال: فَطَرَ نابُه طلع، فشبّه طلوع هذا من الإِحْليلِ بطلوع ذلك. وسئل عمر، رضي الله عنه، عن المذي فقال: ذلك الفَطْرُ؛ كذا رواه أَبو عبيد بالفتح، ورواه ابن شميل: ذلك الفُطْر، بضم الفاء؛ قال ابن الأََثير: يروى بالفتح والضم، فالفتح من مصدر فَطَرَ نابُ البعير فَطْراً إذا شَقّ اللحم وطلع فشُبِّه به خروج المذي في قلته، أَو هو مصدر فَطَرْتُ الناقة أَفْطُرُها إذا حلبتها بأَطراف الأَصابع، وأَما الضم فهو اسم ما يظهر من اللبن على حَلَمة الضَّرْع. وفَطَرَ نابُه إِذا بَزَل؛ قال الشاعر:
حتى نَهَى رائِضَه عن فَرِّهِ
أَنيابُ عاسٍ شَاقِئٍ عن فَطْرِهِ
وانْفَطر الثوب إِذا انشق، وكذلك تَفَطَّر. وتَفَطَّرَت الأَرض بالنبات إِذا تصدعت.
وفي حديث عبدالملك: كيف تحلبها مَصْراً أَم فَطْراً؟ هو أَن تحلبها بإصبعين بطرف الإِبهام. والفُطْر: ما تَفَطَّر من النبات، والفُطْر أَيضاً: جنس من الكَمْءِ أَبيض عظام لأَن الأَرض تَنْفطر عنه، واحدته فُطْرةٌ. والفِطْرُ: العنب إِذا بدت رؤوسه لأَن القُضْبان تتَفَطَّر. والتَّفاطِيرُ: أَول نبات الرَسْمِيّ، ونظيره التَّعاشِيب والتَّعاجيب وتَباشيرُ الصبحِ ولا واحد لشيء من هذه الأَربعة. والتَّفاطير والنَّفاطير: بُثَر تخرج في وجه الغلام والجارية؛ قال:
نَفاطيرُ الجنونِ بوجه سَلْمَى،
قديماً، لا تفاطيرُ الشبابِ
واحدتها نُفْطور. وفَطَر أَصابعَه فَطْراً: غمزها.وفَطَرَ الله الخلق يَفْطُرُهم: خلقهم وبدأَهم. والفِطْرةُ: الابتداء والاختراع. وفي التنزيل العزيز: الحمد لله فاطِرِ السمواتِ والأَرضِ؛ قال ابن عباس، رضي الله عنهما: ما كنت أَدري ما فاطِرُ السموات والأَرض حتى أَتاني أَعرابيّان يختصمان في بئر فقال أَحدهما: أَنا فَطَرْتُها أَي أَنا ابتدأْت حَفْرها. وذكر أَبو العباس أَنه سمع ابن الأَعرابي يقول: أَنا أَول من فَطَرَ هذا أَي ابتدأَه. والفِطْرةُ، بالكسر: الخِلْقة؛ أَنشد ثعلب:
هَوِّنْ عليكََ فقد نال الغِنَى رجلٌ،
في فِطْرةِ الكَلْب، لا بالدِّينِ والحَسَب
والفِطْرةُ: ما فَطَرَ الله عليه الخلقَ من المعرفة به. وقد فَطَرهُ يَفْطُرُه، بالضم، فَطْراً أَي خلقه. الفراء في قوله تعالى: فِطْرَةَ اللهِ التي فَطَرَ الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله؛ قال: نصبه على الفعل، وقال أَبو الهيثم: الفِطْرةُ الخلقة التي يُخْلقُ عليها المولود في بطن أُمه؛ قال وقوله تعالى: الذي فَطَرَني فإِنه سَيَهْدين؛ أَي خلقني؛ وكذلك قوله تعالى: وما لِيَ لا أَعبدُ الذي فَطَرَني. قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطْرةِ؛ يعني الخِلْقة التي فُطِرَ عليها في الرحم من سعادةٍ أَو شقاوة، فإِذا ولَدَهُ يهوديان هَوَّداه في حُكْم الدنيا، أَو نصرانيان نَصَّرَاه في الحكم، أَو مجوسيان مَجَّساه في الحُكم، وكان حُكْمُه حُكْمَ أَبويه حتى يُعَبِّر عنه لسانُه، فإِن مات قبل بلوغه مات على ما سبق له من الفِطْرةِ التي فُطرَ عليها فهذه فِطْرةُ المولود؛ قال: وفِطْرةٌ ثانية وهي الكلمة التي يصير بها العبد مسلماً وهي شهادةُ أَن لا إله إلا الله وأَن محمداً رسوله جاء بالحق من عنده فتلك الفِطْرةُ للدين؛ والدليل على ذلك حديث البَرَاءِ بن عازِب، رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه علَّم رجلاً أَن يقول إذا نام وقال: فإِنك إن مُتَّ من ليلتك مُتَّ على الفِطْرةِ. قال: وقوله فأَقِمْ وجهك للدين حنيفاً فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناسَ عليها؛ فهذه فِطْرَة فُطِرَ عليها المؤمن. قال: وقيل فُطِرَ كلُّ إنسان على معرفته بأَن الله ربُّ كلِّ شيء وخالقه، والله أَعلم. قال: وقد يقال كل مولود يُولَدُ على الفِطْرة التي فَطَرَ الله عليها بني آدم حين أَخرجهم من صُلْب آدم كما قال تعالى: وإذ أَخذ ربُّكَ من بني آدم من ظهورهم ذُرّياتهم وأَشهدهم على أَنفسهم أَلَسْتُ بربكم قالوا بَلى. وقال أَبو عبيد: بلغني عن ابن المبارك أَنه سئل عن تأْويل هذا الحديث، فقال: تأْويله الحديث الآخر: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، سُئِل عن أَطفال المشركين فقال: الله أَعلم بما كانوا عاملين؛ يَذْهَبُ إلى أَنهم إنما يُولدون على ما يَصيرون إليه من إسلامٍ أَو كفرٍ. قال أَبو عبيد: وسأَلت محمد بن الحسن عن تفسير هذا الحديث فقال: كان هذا في أول الإِسلام قبل نزول الفرائض؛ يذهب إلى أَنه لو كان يُولدُ على الفِطْرَةِ ثم مات قبل أَن يُهَوِّدَه أَبوان ما وَرِثَهُما ولا وَرِثَاه لأَنه مسلم وهما كافران؛ قال أَبو منصور: غَبَا على محمد بن الحسن معنى قوله الحديث فذهب إلى أَنَّ قول رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولود يُولد على الفِطْرةِ، حُكْم من النبي، صلى الله عليه وسلم، قبل نزول الفرائض ثم نسخ ذلك الحُكْم من بَعْدُ؛ قال: وليس الأَمرُ على ما ذهب إليه لأَن معنى كلُّ مولود يُولد على الفِطْرةِ خبر أَخبر به النبي، صلى الله عليه وسلم، عن قضاءٍ سبقَ من الله للمولود، وكتابٍ كَتَبَه المَلَكُ بأَمر الله جل وعز من سعادةٍ أَو شقاوةٍ، والنَّسْخ لا يكون في الأَخْبار إنما النسخ في الأَحْكام؛ قال: وقرأْت بخط شمر في تفسير هذين الحديثين: أَن إِسحق ابن إِبراهيم الحَنْظلي روى حديثَ أَبي هريرة، رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولد على الفطرة «الحديث» ثم قرأَ أَبو هريرة بعدما حَدَّثَ بهذا الحديث: فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناس عليها، لا تَبْديل لخَلْقِ الله. قال إسحق: ومعنى قول النبي، صلى الله عليه وسلم، على ما فَسَّر أَبو هريرة حين قَرَأَ: فِطْرَةَ اللهِ، وقولَه: لا تبديل، يقول: لَتلْكَ الخلقةُ التي خَلَقهم عليها إِمَّا لجنةٍ أَو لنارٍ حين أَخْرَجَ من صُلْب آدم ذرية هو خالِقُها إلى يوم القيامة، فقال: هؤلاء للجنة وهؤلاء للنار، فيقول كلُّ مولودٍ يُولَدُ على تلك الفِطْرةِ، أَلا ترى غلامَ الخَضِر، عليه السلام؟ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: طَبَعهُ الله يوم طَبَعه كافراً وهو بين أَبوين مؤمنين فأَعْلَمَ اللهُ الخضرَ، عليه السلام، بِخلْقته التي خَلَقَه لها، ولم يُعلم موسى، عليه السلام، ذلك فأَراه الله تلك الآية ليزداد عِلْماً إلى علمه؛ قال: وقوله فأَبواهُ يُهوِّدانِهِ ويُنَصِّرانِه، يقول: بالأبوين يُبَيِّن لكم ما تحتاجون إليه في أَحكامكم من المواريث وغيرها، يقول: إذا كان الأَبوان مؤمنين فاحْكُموا لِولدهما بحكم الأبوين في الصلاة والمواريث والأَحكام، وإن كانا كافرين فاحكموا لولدهما بحكم الكفر... ( *كذا بياض بالأصل). أَنتم في المواريث والصلاة؛ وأَما خِلْقَته التي خُلِقَ لها فلا عِلْمَ لكم بذلك، أَلا ترى أَن ابن عباس، رضي ا عنهما، حين كَتَبَ إليه نَجْدَةُ في قتل صبيان المشركين، كتب إليه: إنْ علمتَ من صبيانهم ما عَلِمَ الخضُر من الصبي الذي قتله فاقْتُلْهُم؟ أَراد به أَنه لا يعلم عِلْمَ الخضرِ أَحدٌ في ذلك لما خصه الله به كما خَصَّه بأَمر السفينة والجدار، وكان مُنْكَراً في الظاهر فَعَلَّمه الله علم الباطن، فَحَكَم بإرادة اللهتعالى في ذلك؛ قال أَبو منصور: وكذلك أَطفال قوم نوح، عليه السلام، الذين دعا على آبائهم وعليهم بالغَرَقِ، إنما الدعاء عليهم بذلك وهم أَطفال لأَن الله عز وجل أَعلمه أَنهم لا يؤمنون حيث قال له: لن يُؤْمِنَ من قومك إلا منْ آمن، فأَعْلَمه أَنهم فُطِروا على الكفر؛ قال أَبو منصور: والذي قاله إِسحق هو القول الصحيح الذي دَلَّ عليه الكتابُ ثم السنَّةُ؛ وقال أَبو إسحق في قول الله عز وجل: فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناس عليها: منصوب بمعنى اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله، لأَن معنى قوله: فأَقِمْ وجهَك، اتََّبِعِ الدينَ القَيّم اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله أَي خِلْقةَ الله التي خَلَق عليها البشر. قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطرةِ، معناه أَن الله فَطَرَ الخلق على الإِيمان به على ما جاء في الحديث: إن الله أَخْرَجَ من صلب آدم ذريتَه كالذَّرِّ وأَشهدهم على أَنفسهم بأَنه خالِقُهم، وهو قوله تعالى: وإذ أَخذ ربُّك من بني آدم إلى قوله: قالوا بَلى شَهِدْنا؛ قال: وكلُّ مولودٍ هو من تلك الذريَّةِ التي شَهِدَتْ بأَن الله خالِقُها، فمعنى فِطْرَة الله أَي دينَ الله التي فَطَر الناس عليها؛ قال الأَزهري: والقول ما قال إِسحقُ ابن إِبراهيم في تفسير الآية ومعنى الحديث، قال: والصحيح في قوله: فِطْرةَ اللهِ التي فَطَرَ الناس عليها، اعلَمْ فِطْرةَ اللهِ التي فَطَرَ الناس عليها من الشقاء والسعادة، والدليل على ذلك قوله تعالى: لا تَبديلَ لخلق الله؛ أَي لا تبديل لما خَلَقَهم له من جنة أَو نار؛ والفِطْرةُ: ابتداء الخلقة ههنا؛ كما قال إسحق. ابن الأَثير في قوله: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطْرةِ، قال: الفَطْرُ الابتداء والاختراع، والفِطرَةُ منه الحالة، كالجِلْسةِ والرِّكْبةِ، والمعنى أَنه يُولَدُ على نوع من الجِبِلَّةِ والطَّبْعِ المُتَهَيِّء لقبول الدِّين، فلو تُرك عليها لاستمر على لزومها ولم يفارقها إلى غيرها، وإنما يَعْدل عنه من يَعْدل لآفة من آفات البشر والتقليد، ثم بأَولاد اليهود والنصارى في اتباعهم لآبائهم والميل إلى أَديانهم عن مقتضى الفِطْرَةِ السليمة؛ وقيل: معناه كلُّ مولودٍ يُولد على معرفة الله تعالى والإِقرار به فلا تَجِد أَحداً إلا وهو يُقِرّ بأَن له صانعاً، وإن سَمَّاه بغير اسمه، ولو عَبَدَ معه غيره، وتكرر ذكر الفِطْرةِ في الحديث. وفي حديث حذيفة: على غير فِطْرَة محمد؛ أَراد دين الإسلام الذي هو منسوب إليه. وفي الحديث: عَشْر من الفِطْرةِ؛ أَي من السُّنّة يعني سُنن الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام، التي أُمِرْنا أَن نقتدي بهم فيها. وفي حديث علي، رضي الله عنه: وجَبَّار القلوب على فِطَراتِها أَي على خِلَقِها، جمع فِطَر، وفِطرٌ جمع فِطْرةٍ، وهي جمع فِطْرةٍ ككِسْرَةٍ وكِسَرَات، بفتح طاء الجميع . يقال فِطْرات وفِطَرَات وفِطِرَات.ابن سيده: وفَطَر الشيء أَنشأَه، وفَطَر الشيء بدأَه، وفَطَرْت إصبع فلان أَي ضربتها فانْفَطَرتْ دماً.
والفَطْر للصائم، والاسم الفِطْر، والفِطْر: نقيض الصوم، وقد أَفْطَرَ وفَطَر وأَفْطَرَهُ وفَطَّرَه تَفْطِيراً. قال سيبويه: فَطَرْته فأَفْطَرَ، نادر. ورجل فِطْرٌ. والفِطْرُ: القوم المُفْطِرون. وقو فِطْرٌ، وصف بالمصدر، ومُفْطِرٌ من قوم مَفاطير؛ عن سيبويه، مثل مُوسِرٍ ومَياسير؛ قال أَبو الحسن: إنما ذكرت مثل هذا الجمع لأَن حكم مثل هذا أَن يجمع بالواو والنون في المذكَّر، وبالأَلف والتاء في المؤنث. والفَطُور: ما يُفْطَرُ عليه، وكذلك الفَطُورِيّ، كأَنه منسوب إليه. وفي الحديث: إذا أَقبل الليل وأَدبر النهار فقد أَفْطَرَ الصائم أَي دخل في وقت الفِطْر وحانَ له أَن يُفْطِرَ، وقيل: معناه أَنه قد صار في حكم المُفْطِرين، وإن لم يأْكل ولم يشرب. ومنه الحديث: أَفْطَرَ الحاجمُ والمحجومُ أَي تَعرَّضا للإفطارِ، وقيل: حان لهما أَن يُفْطِرَا، وقيل: هو على جهة التغليظ لهما والدعاء عليهما.
وفَطَرَتِ المرأَةُ العجينَ حتى استبان فيه الفُطْرُ، والفَطِير: خلافُ الخَمِير، وهو العجين الذي لم يختمر. وفَطَرْتُ العجينَ أَفْطُِره فَطْراً إذا أَعجلته عن إدراكه. تقول: عندي خُبْزٌ خَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيّ. وفي حديث معاوية: ماء نَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِير أَي طَريٌّ قَرِيبٌ حَدِيثُ العَمَل. ويقال: فَطَّرْتُ الصائمَ فأَفْطَر، ومثله بَشَّرُتُه فأَبْشَر. وفي الحديث: أَفطر الحاجمُ والمَحْجوم. وفَطَر العجينَ يَفْطِرُه ويَفْطُره، فهو فطير إذا اختبزه من ساعته ولم يُخَمّرْه، والجمع فَطْرَى، مَقصورة. الكسائي: خَمَرْتُ العجين وفَطَرْته، بغير أَلف، وخُبْز فَطِير وخُبْزة فَطِير، كلاهما بغير هاء؛ عن اللحياني، وكذلك الطين. وكل ما أُعْجِلَ عن إدراكه: فَطِير. الليث: فَطَرْتُ العجينَ والطين، وهو أَن تَعْجِنَه ثم تَخْتَبزَه من ساعته، وإذا تركته ليَخْتَمِرَ فقد خَمَّرْته، واسمه الفَطِير. وكل شيءٍ أَعجلته عن إدراكه، فهو فَطِير. يقال: إِيايَ والرأْيَ الفَطِير؛ ومنه قولهم: شَرُّ الرأْيِ الفَطِير.
وفَطَرَ جِلْدَه، فهو فَطِيرٌ، وأَفْطَره: لم يُرْوِه من دِباغٍ؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال: قد أَفْطَرْتَ جلدك إذا لم تُرْوِه من الدباغ. والفَطِيرُ من السِّياطِ: المُحَرَّمُ الذي لم يُجَدْ دباغُه. وفِطْرٌ، من أَسمائهم: مُخَدِّثٌ، وهو فِطْرُ بن خليفة.

##### Türkçe

**فطَرَ** şeyi **يَفْطُرُه** **فَطْراً**; böylece **انْفَطَر**; ve onu **فطَّرَه**: onu yardı.

Ve **تَفَطَّرَ** şey: çatladı. Ve **الفَطْر**: yarık; çoğulu **فُطُور**’dur. Aziz tenzilde: “... **فُطُور**’dan bir şey görüyor musun?”; ve Sa‘leb inşad etti:

Kalbi yardın, sonra içine serptin
senin hevanı; kınandı; sonra **الفُطُور** birleşti

Ve **الفَطْر**’ın aslı: yarıktır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Gök **انْفَطَرَتْ**” yani yarıldı. Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ayakları **تَفَطَّرَتْ** oluncaya kadar kalktı; yani ikisi yarıldı. Denir: **تَفَطَّرَتْ** “...” mânâsında; ondan oruçlunun **فِطْرُ**’u alınmıştır; çünkü ağzını açar. İbn Sîde: **تَفَطَّرَ** şey, ve **فَطَر** ve **انْفَطَر**. Aziz tenzilde: “Gök onunla **مُنْفَطِر**”; nisbet üzere müzekker yaptı; tıpkı “**دجاجة مُعْضِلٌ**” dedikleri gibi. Ve **سيف فُطَار**: onda çatlaklar ve yarıklar vardır; Antara dedi:

Kılıcım akik gibidir, o da kım‘îdir;
silahım ne körelirim ne de **فُطارا**

İbnü’l-A‘râbî: erkeklerden **الفُطَارِيّ**: kendisinde ne hayır ne şer bulunan kaba (fadm) kimsedir; kesmeyen **السيف الفُطارِ**’dan alınmıştır. Ve devenin azı dişi **فَطَر** **يَفْطُر** **فَطْراً**: yarıp çıktı; o, **بعير فاطِر**’dir; Humeyyân’ın sözü:

Ümid ederim ki emirîm beni taşısın
**لأْمَةِ الفُطُور**’un yüksekliğine

Oradaki **الفُطُور**’un “yarıklar” olması câizdir; yani başkasından ayrılan şeyin birleşmişidir, o ise birleşmedi; ve “azı dişinin **فُطور**’u sırasında şiddetli, sağlam bağlanmış” mânâsındadır denildi.

Ve dişi deve **فَطَر**
(* “Ve dişi deve **وفطر الناقة**” ifadesi, Nasara ve Daraba babındandır; Ferrâ’dan. Bunun dışındakiler yalnız Nasara babındandır; bunu Şerhu’l-Kâmûs bildirdi). Ve koyunu **يَفْطِرُها** **فَطْراً**: onu parmaklarının uçlarıyla sağdı; ve “otuz (düğüm) bağlar gibi iki başparmak ve iki işaret parmağıyla sağmasıdır” denildi. Cevherî: **الفَطْر** dişi deveyi işaret parmağı ve başparmakla sağmaktır; **الفُطْر**: sağılırken sütün azı. Tehzîb: **الفُطْر** o vakit sağılmış az bir süt şeyidir; dersin: “Biz ancak **فُطْراً** sağdık”; Merrâr dedi:

Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı

Ebû Amr:
**الفَطِيرُ**: sağım saatindeki süt. Ve **الفَطْر**: mezi; sağmadaki **الفَطْر**’a benzetildi. Denir: “Dişi deveyi **فَطَرْتُ** **أَفْطُِرُها** **فَطْراً**”; o, parmak uçlarıyla sağmadır. İbn Sîde: **الفَطْر** mezidir; sağmaya benzetildi; çünkü ancak parmak uçlarıyla olur; süt ancak az çıkar; mezi de az çıkar; meni öyle değildir. Ve “**الفَطْر** ayakları kanla **تَفَطَّرَتْ**’ten alınmıştır; yani aktılar” denildi; ve “devenin azı dişinin **فَطْر**’una benzetildiği için **فَطْراً** diye adlandırıldı; çünkü ‘azı dişi **فَطَرَ** çıktı’ denir; bu da üretradan çıkışa benzetildi” denildi. Ömer’e, Allah ondan razı olsun, mezi soruldu; dedi ki: “O, **الفَطْرُ**’dur”; Ebû Ubeyd bunu fetha ile böyle rivayet etti; İbn Şümeyl ise: “O, **الفُطْر**’dur” diye, fâ’yı damme ile rivayet etti. İbnü’l-Esîr dedi: fetha ve damme ile rivayet edilir; fetha, devenin azı dişi **فَطَرَ** **فَطْراً** “eti yarıp çıktı” masdarındandır; mezi çıkışı azlığında ona benzetildi; yahut “dişi deveyi **فَطَرْتُ** **أَفْطُرُها**” yani parmak uçlarıyla sağdım masdarıdır. Damme ise, memenin ucunda görünen sütün adıdır.

Ve azı dişi **فَطَرَ**: **بَزَل** olduğu zaman; şair dedi:

Onu kaçışından alıştıranı men edinceye dek,
azı dişleri sert, yarıcı, **فَطْرِهِ**’nden ayrılmış

Ve elbise **انْفَطر**: yarıldığı zaman; **تَفَطَّر** da böyledir. Ve yer bitkiyle **تَفَطَّرَت**: yarılıp çatladığı zaman.

Abdülmelik hadîsinde: “Onu **مَصْراً** mı yoksa **فَطْراً** mı sağıyorsun?”; o, iki parmakla, başparmağın ucu ile sağmandır. Ve **الفُطْر**: bitkiden **تَفَطَّر** olan şey. Ve **الفُطْر** ayrıca: yerin ondan **تَنْفطر** olması sebebiyle beyaz, iri bir **الكَمْءِ** cinsi; bir tanesi **فُطْرةٌ**’dir. Ve **الفِطْرُ**: üzüm; başları belirdiği zaman; çünkü çubuklar **تَتَفَطَّر**.

Ve **التَّفاطِيرُ**: **الرَسْمِيّ**’nin ilk bitkisi; benzeri **التَّعاشِيب** ve **التَّعاجيب** ve **تَباشيرُ الصبحِ**’tır; bu dördünden hiçbirinin tekili yoktur. Ve **التَّفاطير** ve **النَّفاطير**: oğlanın ve kızın yüzünde çıkan sivilceler; dedi ki:

Selmâ’nın yüzünde deliliğin **نَفاطيرُ**’i,
eskiden; gençliğin **تفاطيرُ**’i değil

Tekili **نُفْطور**’dur. Ve parmaklarını **فَطَر** **فَطْراً**: onları sıktı. Ve Allah mahlûku **فَطَر** **يَفْطُرُهم**: onları yarattı ve başlattı. Ve **الفِطْرةُ**: başlangıç ve icat. Aziz tenzilde: “Hamd, göklerin ve yerin **فاطِرِ**’i Allah’a mahsustur”; İbn Abbas, Allah ikisinden razı olsun, dedi: “Göklerin ve yerin **فاطِرُ**’unun ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekiştiler; biri dedi: ‘Ben onu **فَطَرْتُها**’; yani ben kazmasını başlattım.” Ebû’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittiğini zikretti: “Ben bu işi **فَطَرَ** eden ilk kişiyim”; yani onu başlattı. Ve **الفِطْرةُ** (kesre ile): yaratılış; Sa‘leb inşad etti:

Üzerine hafiflet; zenginliğe bir adam erişti,
köpeğin **فِطْرةِ**’sinde; din ve soyla değil

Ve **الفِطْرةُ**: Allah’ın mahlûku kendisini bilme üzere **فَطَرَ** ettiği şeydir. Ve onu **فَطَرهُ** **يَفْطُرُه** (damme ile) **فَطْراً**: yani onu yarattı. Ferrâ, Yüce Allah’ın “**فِطْرَةَ اللهِ** التي **فَطَرَ** الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله” sözü hakkında dedi: onu fiil üzere nasbetti. Ebû’l-Heysem dedi: **الفِطْرةُ**: doğanın annesinin karnında üzerine yaratıldığı yaratılıştır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Beni **فَطَرَني**; o halde bana elbette hidayet edecek”; yani beni yarattı; Yüce Allah’ın “Beni **فَطَرَني** olana niçin ibadet etmeyeyim?” sözü de böyledir. Dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar”; yani rahimde üzerine **فُطِرَ** olduğu saadet yahut şekavet yaratılışı üzere; eğer onu iki Yahudi doğurursa dünya hükmünde onu Yahudileştirirler; yahut iki Hristiyan onu Hristiyanlaştırır; yahut iki Mecûsî onu Mecûsîleştirir; dili onun adına açıklayıncaya kadar hükmü anne-babasının hükmüdür; eğer bulûğa ermeden ölürse, üzerine **فُطرَ** olduğu **الفِطْرةِ**’den kendisine geçmiş olan üzere ölür; işte bu, doğanın **فِطْرةُ**’sidir. Dedi: ikinci bir **فِطْرةٌ** daha vardır; kulun onunla Müslüman olduğu kelimedir; o da “Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in O’nun resulü olduğuna” şehadettir; O’ndan gelen hak ile geldi; işte bu, din için **الفِطْرةُ**’dır. Bunun delili, Berâ b. Âzib’in, Allah ondan razı olsun, Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadistir: bir adama uyuduğunda söylemesini öğretti ve dedi: “Eğer gecenden ölürsen **الفِطْرةِ** üzere ölmüş olursun.” Dedi: “Yüzünü dine dosdoğru tut; **فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناسَ عليها”; bu, müminin üzerine **فُطِرَ** olduğu **فِطْرة**’dır. Dedi: “Her insan, Allah’ın her şeyin Rabbi ve yaratıcısı olduğunu bilme üzere **فُطِرَ** kılındı” denildi; Allah daha iyi bilir. Dedi: “Her doğan, Allah’ın Âdemoğullarını Âdem’in sulbünden çıkardığı zaman onları üzerine **فَطَرَ** ettiği **الفِطْرة** üzere doğar” da denir; nitekim Yüce Allah dedi: “Rabbin Âdemoğullarından... ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ dedi; ‘Evet’ dediler.” Ebû Ubeyd dedi: İbnü’l-Mübârek’ten bana ulaştı; bu hadisin te’vili soruldu; dedi ki: te’vili, diğer hadistir: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, müşriklerin çocukları hakkında soruldu; dedi: “Allah onların ne yapacaklarını daha iyi bilir”; onları, İslâm yahut küfürden varacakları şeye göre doğarlar diye götürür. Ebû Ubeyd dedi: Muhammed b. el-Hasen’e bu hadisin tefsirini sordum; dedi: bu, farzlar inmeden önce İslâmın başında idi; “**الفِطْرَةِ** üzere doğar, sonra iki ebeveyn onu Yahudileştirmeden önce ölürse, onlara mirasçı olmaz ve onlar da ona mirasçı olmaz; çünkü o Müslümandır, onlar kâfirdir” görüşüne gider. Ebû Mansûr dedi: Muhammed b. el-Hasen’e hadisin sözü mânâsı kapalı kaldı; Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” sözünün farzlar inmeden önce bir hüküm olduğunu, sonra bu hükmün neshedildiğini sandı; dedi: iş onun gittiği gibi değildir; çünkü “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” mânâsı, Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’tan doğan için geçmiş bir kazadan ve Allah’ın emriyle meleğin yazdığı saadet yahut şekavetten haber verdiği bir haberdir; nesh haberlerde olmaz; nesh ancak hükümlerdedir. Dedi: Şemmer’in hattıyla bu iki hadisin tefsirinde okudum: İshak b. İbrahim el-Hanzalî, Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan fıtrat üzere doğar” hadisini rivayet etti; sonra Ebû Hureyre bu hadisi rivayet ettikten sonra okudu: “**فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها، لا تَبْديل لخلق الله.” İshak dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözünün mânâsı, Ebû Hureyre’nin “**فِطْرَةَ الله**” okuyup “لا تبديل” demesiyle tefsir ettiği üzeredir: “O, onları üzerine yarattığı yaratılıştır; ya cennet için ya ateş için; Âdem’in sulbünden kıyamete kadar yaratacağı zürriyeti çıkardığı zaman: ‘Bunlar cennet için, bunlar ateş için’ dedi; böylece her doğan o **الفِطْرةِ** üzere doğar.” Hızır’ın oğlanını görmüyor musun? Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Allah onu yarattığı gün kâfir olarak tabiatlandırdı; o, iki mümin ebeveyn arasındaydı.” Allah Hızır’a, aleyhi’s-selâm, onun için yarattığı yaratılışı bildirdi; Mûsâ’ya, aleyhi’s-selâm, bunu bildirmedi; Allah ona o âyeti gösterdi ki ilmine ilim artsın. Dedi: “Ebeveyni onu Yahudileştirir ve Hristiyanlaştırır” sözü: ebeveynle size miras ve benzeri hükümlerinizde ihtiyaç duyduğunuzu beyan eder; yani ebeveyn mümin ise, namazda, mirasta ve hükümlerde çocuklarına ebeveyn hükmüyle hükmedin; eğer kâfir iseler, çocuklarına küfür hükmüyle hükmedin... (* asılda böyle boşluk). Siz miras ve namazdasınız; ama onun için yaratıldığı yaratılışa gelince, bununla ilgili sizin bilginiz yoktur. İbn Abbas’ın, Allah ikisinden razı olsun, Necde ona müşrik çocuklarını öldürme hakkında yazdığında, ona yazdığı şeyi görmüyor musun: “Onların çocuklarından, Hızır’ın öldürdüğü çocuk hakkında bildiğini bilirsen, onları öldür!”; bununla, bu hususta Hızır’ın ilmini kimsenin bilmediğini kastetti; Allah’ın onu gemi ve duvar işiyle tahsis ettiği gibi; zahirde münker idi; Allah ona bâtının ilmini öğretti; o da bu hususta Yüce Allah’ın iradesiyle hükmetti. Ebû Mansûr dedi: Nûh kavminin çocukları da böyledir; aleyhi’s-selâm; babalarına ve kendilerine boğulma ile dua etti; onların çocuk olmalarına rağmen onlara bununla dua, ancak Allah Azze ve Celle’nin ona “Kavminden iman eden dışında kimse iman etmeyecek” dediği yerde, onların iman etmeyeceklerini bildirmesi sebebiyledir; böylece onların küfür üzere **فُطِروا** olduklarını ona bildirdi. Ebû Mansûr dedi: İshak’ın söylediği, kitabın sonra sünnetin delâlet ettiği sahih sözdür. Ebû İshak, Allah Azze ve Celle’nin “**فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها” sözü hakkında dedi: “**فِطْرَةَ الله**’a uy” mânâsıyla mansuptur; çünkü “Yüzünü doğrult” sözünün mânâsı: “dosdoğru dine uy; **فِطْرَةَ الله**’a uy”; yani Allah’ın insanı üzerine yarattığı yaratılışa. Dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan **الفِطرةِ** üzere doğar” sözü: Allah mahlûku, hadiste geldiği üzere, kendisine iman üzere **فَطَرَ** etti demektir: “Allah Âdem’in sulbünden zürriyetini zerreler gibi çıkardı ve onları kendilerine şahit tuttu ki O onların yaratıcısıdır”; bu, Yüce Allah’ın “Rabbin Âdemoğullarından...” sözüdür; “Dediler: Evet, şahit olduk.” Dedi: her doğan, Allah’ın yaratıcısı olduğuna şahitlik eden o zürriyettendir; böylece “**فِطْرَةَ الله**” mânâsı: Allah’ın insanları üzerine **فَطَرَ** ettiği Allah’ın dini demektir. Ezherî dedi: İshak b. İbrahim’in âyetin tefsirinde ve hadisin mânâsında söylediği sözdür. Dedi: “**فِطْرةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها” sözünde sahih olan: Allah’ın insanları üzerine şekavet ve saadetten **فَطَرَ** ettiği **فِطْرةَ الله**’ı bil; bunun delili Yüce Allah’ın “لا تَبديلَ لخلق الله” sözüdür; yani onları cennet yahut ateş için yarattığı şeye bir değiştirme yoktur. Ve **الفِطْرةُ**: burada yaratılışın başlangıcıdır; İshak’ın dediği gibi. İbnü’l-Esîr, “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” sözü hakkında dedi: **الفَطْر** başlangıç ve icattır; **الفِطرَةُ** ondan bir hâldir; tıpkı **الجِلْسةِ** ve **الرِّكْبةِ** gibi; mânâ: dini kabul etmeye hazır bir tür cibilliyet ve tabiat üzere doğar; eğer onun üzerinde bırakılırsa, ona bağlılık üzere devam eder ve ondan başkasına ayrılmaz; ondan ancak insan âfetlerinden bir âfet ve taklit sebebiyle ayrılır; sonra Yahudi ve Hristiyan çocukları, ebeveynlerine uymaları ve dinlerine meyletmeleriyle, selim **الفِطْرةِ**’nin gereğinden saparlar. Ve “Her doğan, Yüce Allah’ı bilme ve O’nu ikrar üzere doğar; hiç kimseyi bulmazsın ki bir sanatkârı olduğunu ikrar etmesin; onu ismi dışında bir isimle adlandırsa bile; onunla birlikte başkasına ibadet etse bile” denildi. Hadiste **الفِطْرةِ** zikri tekrar etti. Huzeyfe hadîsinde: “Muhammed’in **فِطْرة**’sı üzere olmayan”; İslâm dinini kastetti; ona nisbet edilmiştir. Hadiste: “**عَشْر** **من الفِطْرةِ**”; yani sünnetten; peygamberlerin, عليهم الصلاة والسلام, sünnetleri; onlarda onlara uymamız emredildi. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Kalplerin cebbarı, onların **فِطَراتِها**’sı üzere”; yani yaratılışları üzere; **فِطَر**’ın cem‘i; ve **فِطرٌ** **فِطْرةٍ**’nin cem‘idir; o, **فِطْرةٍ**’nin cem‘idir; tıpkı **كِسْرَةٍ** ve **كِسَرَات** gibi; hepsinin tâ’sı fetha iledir. Denir: **فِطْرات** ve **فِطَرَات** ve **فِطِرَات**. İbn Sîde: **فَطَر** şeyi: onu inşa etti; **فَطَر** şeyi: onu başlattı; “Falanın parmağını **فَطَرْت**”; yani onu vurdun; böylece kanla **انْفَطَرتْ**.

Ve oruçlu için **الفَطْر**; isim **الفِطْر**’dür. Ve **الفِطْر**: orucun zıddıdır; **أَفْطَرَ** etti ve **فَطَر** etti; ve onu **أَفْطَرَهُ** ve onu **فَطَّرَه** **تَفْطِيراً**. Sîbeveyh dedi: “Onu **فَطَرْته**; böylece **أَفْطَرَ**”; nadirdir. Ve adam **فِطْرٌ**. Ve **الفِطْرُ**: iftar eden topluluk. Ve kavim **فِطْرٌ**: masdar ile vasıflandı. Ve **مُفْطِرٌ** “**قوم مَفاطير**”den; Sîbeveyh’ten; tıpkı **مُوسِرٍ** ve **مَياسير** gibi. Ebû’l-Hasen dedi: böyle bir cem‘i ancak şunu zikrettim: bunun gibisinin hükmü, müzekkerde vav ve nûn ile, müenneste elif ve tâ ile cem‘ olunmasıdır. Ve **الفَطُور**: üzerine iftar edilen şey; **الفَطُورِيّ** de böyledir; sanki ona nisbet edilmiştir. Hadiste: “Gece gelince ve gündüz gidince, oruçlu **أَفْطَرَ** etmiştir”; yani **الفِطْر** vaktine girmiştir ve iftar etmesi zamanı gelmiştir; ve “yememiş içmemiş olsa bile, iftar edenlerin hükmüne girmiştir” denildi. Ondan hadistir: “Hacamat yapan ve yaptıran **أَفْطَرَ** etti”; yani iftara maruz kaldılar; ve “onlara iftar zamanı geldi” denildi; ve “onlara karşı ağırlaştırma ve onlara beddua yönüyledir” denildi.

Ve kadın hamuru **فَطَرَتِ**; içinde **الفُطْرُ** belirinceye kadar. Ve **الفَطِير**: **الخَمِير**’in zıddıdır; o, mayalanmamış hamurdur. Ve hamuru **فَطَرْتُ** **أَفْطُِره** **فَطْراً**: onu olgunlaşmasına erişmeden acele ettirdiğim zaman. Dersin: “Bende mayalı ekmek ve **حَيْسٌ فَطِيرٌ** var”; yani taze. Muâviye hadîsinde: “Tatlı su ve **حَيْسٌ فَطِير**”; yani taze, yakın, yeni yapılmış. Ve denir: “Oruçluyu **فَطَّرْتُ**; böylece **أَفْطَر** etti”; benzeri: “Onu **بَشَّرُتُه**; böylece **أَبْشَر**.” Hadiste: “Hacamat yapan ve yaptıran **أَفطر** etti.” Ve hamuru **فَطَر** **يَفْطِرُه** ve **يَفْطُره**; o, onu hemen pişirip mayalamadığı zaman **فطير**’dir; çoğulu **فَطْرَى**’dır; maksûre. Kisâî: “Hamuru mayaladım **خَمَرْتُ** ve onu **فَطَرْته**”; elifsiz. Ve **خُبْز فَطِير** ve **خُبْزة فَطِير**: ikisi de hâ’sızdır; Lihyânî’den; çamur da böyledir. Olgunlaşmasına erişmeden acele ettirilen her şey: **فَطِير**. Leys: hamuru ve çamuru **فَطَرْتُ**: onu yoğurup sonra hemen pişirmendir; eğer onu mayalansın diye bırakırsan onu **خَمَّرْته** etmiş olursun; adı **الفَطِير**’dir. Olgunlaşmasına erişmeden acele ettirdiğin her şey **فَطِير**’dir. Denir: “Benden uzak dur, **الرأْيَ الفَطِير**”; ondan onların sözü: “**شَرُّ الرأْيِ الفَطِير**.”

Ve derisini **فَطَرَ**; o, **فَطِيرٌ**’dir; ve onu **أَفْطَره**: onu tabaklamadan doyurmadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir: “Derini **أَفْطَرْتَ**”; tabaklamadan doyurmadığın zaman. Ve kamçılardan **الفَطِيرُ**: tabaklaması iyi yapılmamış, haram (kötü) olan.

Ve **فِطْرٌ**, onların isimlerinden: **مُخَدِّثٌ**; o, **فِطْرُ بن خليفة**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ط ر * * أفْطرَ * الصائم والاسم * الفِطْرُ * و * فَطَّرَهُ * غيره * تَفْطِيرا * ورجل * مُفْطِرٌ * وقوم * مَفَاطِيرُ * مثل موسر ومياسير ورجل * فِطْرٌ * وقوم فِطر أي مفطرون وهو مصدر في الأصل و * الفَطُورُ * بالفتح ما يفطر عليه وكذا * الفَطُورِيّ * كأنه منسوب اليه و * فَطَّرَتِ * المرأة العجين حتى استبان فيه * الفُطْرُ * بالضم و * الفِطْرةُ * بالكسر الخلقة و * الفَطْرُ * الشق يقال * فَطَرَهُ فانْفُطُر * و * تُفُطُّر * الشيء تشقق و * الفَطْرُ * أيضا الابتداء والاختراع وباب الأربعة نصر قال بن عباس رضي الله تعالى عنه كنت لا أدري ما فاطر السماوات حتى أتاني اعرابيان يختصمان في بئر فقال أحدهما أنا * فَطَرْتُها * أي ابتدأتها و * الفَطيرُ * ضد الخمير وهو العجين الذي لم يختمر وكل شيء أعجلته عن إدراكه فهو فطير يقال إياك والرأي الفطير ويقال عندي خبز خمير وحيس فطير أي طري

##### Türkçe

* ف ط ر * * **أفْطرَ** * oruçlu; ve isim: * **الفِطْرُ** *; ve başkası onu * **فَطَّرَهُ** *: * **تَفْطِيرا** * (iftar ettirmek). Ve (vardır) bir adam: * **مُفْطِرٌ** *; ve bir kavim: * **مَفَاطِيرُ** *; (bu) **موسر** ve **مياسير** gibi. Ve (vardır) bir adam: * **فِطْرٌ** *; ve bir kavim: **فِطر**; yani iftar edenler; ve o, aslında bir mastardır. Ve * **الفَطُورُ** * (fetha ile): üzerine iftar edilen şey; ve yine bunun gibi * **الفَطُورِيّ** *; sanki ona nisbet edilmiş gibidir. Ve kadın hamuru * **فَطَّرَتِ** *; ta ki onda * **الفُطْرُ** * (damme ile) belirginleşinceye kadar. Ve * **الفِطْرةُ** * (kesra ile): yaratılış. Ve * **الفَطْرُ** *: yarma; denir: * **فَطَرَهُ** *; böylece o * **فانْفُطُر** * (yarıldı). Ve bir şeyin * **تُفُطُّر** *’u: çatlamasıdır. Ve * **الفَطْرُ** * ayrıca: başlangıç ve icat etmektir. Ve “dört” babı: **نصر**. İbn عباس (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi: “Göklerin yaratıcısı”nın ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekişinceye kadar; ikisinden biri dedi ki: Ben onu * **فَطَرْتُها** *; yani onu ben başlattım. Ve * **الفَطيرُ** *: mayalının zıddıdır; ve o, mayalanmamış hamurdur. Ve her neyi olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirirsen, o fətîrdir; denir: Sakın ha * **الرأي الفطير** *’den. Ve denir: Yanımda mayalı ekmek ve * **حيس فطير** * vardır; yani taze.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفطر، بالفتح: الشق، وقيده بعضهم بأنه الشق الأول، كما نقله شيخنا، ج فطور، وهي الشقوق، وفي التنزيل العزيز: هل ترى من فطور. وأنشد ثعلب:
  شققت القلب ثم ذررت فيه                      هواك فليم فالتأم الفطور

  والفطر، بالضم، وجاء في الشعر بضمتين: ضرب من الكمأة أبيض عظام، لأن الأرض تنفطر عنه وهو قتال، واحدته فطرة. والفطر، بالوجهين: القليل من اللبن حين يحلب. وفي التهذيب: شيء قليل من فضل اللبن، ولو قال: من اللبن، كما هو نص التهذيب، كان أخصر مع بقاء المعنى المقصود، يحلب ساعتئذ وقال أبو عمرو: هو اللبن ساعة. يحلب، تقول: ما حلبنا إلا فطرا. والفطر، بالكسر: العنب إذا بدت رؤوسه، لأن القضبان تنفطر، ويضم. وفطره، أي الشيء، يفطره، بالكضسر، ويفطره، بالضم. أما كونه من باب نصر فهو المشهور عندهم، وأما يفطره، بالكسر، فإنه رواه الصاغاني عن الفراء في: فطرت الناقة إذا حلبتها، فطرا. لا مطلقا، ففيه نظر ظاهر، وأغفل أيضا عن: فطره تفطيرا. فقد نقله صاحب المحكم حيث قال: فطر الشيء يفطره فطرا وفطره: شقه فانفطر وتفطر، ومنه قوله تعالى: إذا السماء انفطرت. أي انشقت. وفي الحديث: قام رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حتى تفطرت قدماه، أي انشقتا. وفي المحكم: تفطر الشيء وانفطر وفطر. وفي قوله تعالى: السماء منفطر به. ذكر على النسب، كما قالوا دجاجة معضل. وفطر الناقة والشاة يفطرها فطرا: حلبها بالسبابة والإبهام، كما قاله الجوهري أو بأطراف أصابعه، وقيل: هو أن يحلبها كما تعقد ثلاثين وبالإبهامين والسبابتين. وفي حديث عبد الملك: كيف تحلبها، مصرا أم فطرا? قال ابن الأثير: هو أن تحلبها بإصبعين وطرف الإبهام. وفطر العجين يفطره ويفطره فطرا: اختبره من ساعته ولم يخمره، وكذا فطر الأجير الطين، إذا طين به من ساعته قبل أن يختمر. وقال الليث: فطرت العجين والطين، وهو أن تعجنه ثم تختبزه من ساعته، وإذا تركته ليختمر فقضد خمرته. وقال الكسائي: خمرت العجين وفطرته، بغير ألف. ففي كلام المصنف قصور من وجهين. وفطر الجلد فطرا، فهو فطير: لم يروه من الدباغ، عن ابن الأعرابي. وفي الأساس: لم يلق في الدباغ، كأفطره، لغة فيه. وفطر ناب البعير يفطر، بالضم، فطرا، بالفتح، وفطورا، كقعود: شق اللحم وطلع، فهو بعير فاطر. وفطر الله الخلق يفطرهم فطرا: خلقهم، وفي الأساس: ابتدعهم. وقوله برأهم هكذا في النسخ بالراء، والصواب كما في اللسان: بدأهم بالدال. وفطر الأمر: ابتدأه وأنشأه. ثم رأيت في المحكم قال: وفطر الشيء: أنشأه، وفطر الشيء: بدأه، فعلم من ذلك أن الراء تحريف. وقال ابن عباس: ما كنت أدري ما فاطر السموات والأرض حتى أتاني أعرابيان يختصمان في بئر، فقال أحدهما: أنا فطرتها، أي أنا ابتدأت حفرها. وذكر أبو العباس أنه سمع ابن الأعرابي يقول: أنا أول من فطر هذا، أي ابتدأه. والفطر، بالكسر: نقيض الصوم، فطر الصائم يفطر فطورا: أكل وشرب، كأفطر. وفطرته وفطرته، بالتشديد، وأفطرته. قال سيبويه: فطرته فأفطر نادر. قلت: فهو مثل بشرته فأبشر. ورجل فطر، بالكسر: للواحد والجميع، وصف بالمصدر، ومفطر من قوم مفاطير، عن سيبويه، مثل موسر ومياسير. قال أبو الحسن: إنما ذكرت مثل هذا الجمع لأن حكم مثل هذا أن يجمع بالواو والنون في المذكر، وبالألف والتاء في المؤنث.

  والفطور، كصبور: ما يفطر عليه، كالفطوري، بياء النسبة، كأنه منسوب إليه. والفطير، كأمير: خلاف الخمير، وهو العجين الذي لم يختمر، تقول: عندي خبز خمير وحيس فطير، أي طري. وفي حديث معاوية: ماء نمير، وحيس فطير أي طري قريب حديث العمل. وقال اللحياني: خبز فطير، وخبزة فطير، كلاهما بغير هاء، وكذلك الطين. وكل ما أعجل عن إدراكه فطير، وهكذا قاله الليث أيضا: ويقال: أطعمه فطري، كسكرى، أي فطيرا، وهذا خلاف ما ذكره ابن الأثير أن جمع الفطير فطرى مقصورة، ثم رأيت المصنف قد أخذ ذلك من عبارة الصاغاني فحرفه ووهم فيها، وذلك أن نص الصاغاني: وأطعمة فطرى: من الفطير، كذا هو بخطه مجودا مضبوطا، جمع طعام، فظن المصنف أنه فعل ماض، وهو وهم كبير، فليحذر من ذلك، ولولا أني رأيت ابن الأثير وغيره قد صرحوا بأنه جمع فطير، وهو مقصور، لسلمت له ما ذهب إليه فتأمل. والفطير: الداهية، نقله الصاغاني. وفطير كزبير: تابعي. وفطير: فرضس وهبه قيس بن ضرار للرقاد بن المنذر الضبي، كذا نقله الصاغاني. وفي التكملة: وقولهم الفطرة صاع من بر فمعنى الفطرة صدقة الفطر، هذا نص الصاغاني بعينه. وهنا للشيخ ابن حجر المكي كلام في شرح التحفة، حيث قال: الفطرة مولدة، وأما ما وقع في القاموس من أنها عربية فغير صحيح. ثم قال: وقد وقع له مثل هذا من خلط الحقائق الشرعية باللغوية شيء كثير، وهو غلط يجب التنبيه عليه. قلت: وقد وقع مثل ذلك في شروح الوقاية، فإنهم صرحوا بأنها مولدة، بل قيل: إنها من لحن العامة. وصرح الشهاب في شفاء الغليل بأنها من الدخيل. وإنما مراد الصاغاني من ذكره مستدركا به على الجوهري بيان أن قول الفقهاء الفطرة صاع من بر على حذف المضاف، أي صدقة الفطر، فحذف المضاف، وأقيمت الهاء في المضاف إليه لتدل على ذلك. وجاء المصنف وقلده في ذلك، وراعى غاية الاختصار مع قطع النظر أنها من الحقائق الشرعية أو اللغوية، كما هي عادته في سائر الكتاب، ادعاء للإحاطة، وتقليدا للصاغاني وابن الأثير فيما أبدياه من هذه الأقوال. فمن عرف ذلك لا يلومه على ما يورده، بل يقبل عذره فيه. والشيخ ابن حجر رحمه الله تعالى نسب أهل اللغة قاطبة إلى الجهل مطلقا، وليت شعري إذا جهلت أهل اللغة فمن الذي علم? وهل الحقائق الشرعية إلا فروع الحقائق اللغوية? وقد سبق له مثل هذا في التعزير من إقامة النكير، وقد تصدينا للجواب عنه هنالك على التيسير. والله يعفو عن الجميع، وهو على كل شيء قدير. والفطرة: الخلقة. أنشد ثعلب:طور، كصبور: ما يفطر عليه، كالفطوري، بياء النسبة، كأنه منسوب إليه. والفطير، كأمير: خلاف الخمير، وهو العجين الذي لم يختمر، تقول: عندي خبز خمير وحيس فطير، أي طري. وفي حديث معاوية: ماء نمير، وحيس فطير أي طري قريب حديث العمل. وقال اللحياني: خبز فطير، وخبزة فطير، كلاهما بغير هاء، وكذلك الطين. وكل ما أعجل عن إدراكه فطير، وهكذا قاله الليث أيضا: ويقال: أطعمه فطري، كسكرى، أي فطيرا، وهذا خلاف ما ذكره ابن الأثير أن جمع الفطير فطرى مقصورة، ثم رأيت المصنف قد أخذ ذلك من عبارة الصاغاني فحرفه ووهم فيها، وذلك أن نص الصاغاني: وأطعمة فطرى: من الفطير، كذا هو بخطه مجودا مضبوطا، جمع طعام، فظن المصنف أنه فعل ماض، وهو وهم كبير، فليحذر من ذلك، ولولا أني رأيت ابن الأثير وغيره قد صرحوا بأنه جمع فطير، وهو مقصور، لسلمت له ما ذهب إليه فتأمل. والفطير: الداهية، نقله الصاغاني. وفطير كزبير: تابعي. وفطير: فرضس وهبه قيس بن ضرار للرقاد بن المنذر الضبي، كذا نقله الصاغاني. وفي التكملة: وقولهم الفطرة صاع من بر فمعنى الفطرة صدقة الفطر، هذا نص الصاغاني بعينه. وهنا للشيخ ابن حجر المكي كلام في شرح التحفة، حيث قال: الفطرة مولدة، وأما ما وقع في القاموس من أنها عربية فغير صحيح. ثم قال: وقد وقع له مثل هذا من خلط الحقائق الشرعية باللغوية شيء كثير، وهو غلط يجب التنبيه عليه. قلت: وقد وقع مثل ذلك في شروح الوقاية، فإنهم صرحوا بأنها مولدة، بل قيل: إنها من لحن العامة. وصرح الشهاب في شفاء الغليل بأنها من الدخيل. وإنما مراد الصاغاني من ذكره مستدركا به على الجوهري بيان أن قول الفقهاء الفطرة صاع من بر على حذف المضاف، أي صدقة الفطر، فحذف المضاف، وأقيمت الهاء في المضاف إليه لتدل على ذلك. وجاء المصنف وقلده في ذلك، وراعى غاية الاختصار مع قطع النظر أنها من الحقائق الشرعية أو اللغوية، كما هي عادته في سائر الكتاب، ادعاء للإحاطة، وتقليدا للصاغاني وابن الأثير فيما أبدياه من هذه الأقوال. فمن عرف ذلك لا يلومه على ما يورده، بل يقبل عذره فيه. والشيخ ابن حجر رحمه الله تعالى نسب أهل اللغة قاطبة إلى الجهل مطلقا، وليت شعري إذا جهلت أهل اللغة فمن الذي علم? وهل الحقائق الشرعية إلا فروع الحقائق اللغوية? وقد سبق له مثل هذا في التعزير من إقامة النكير، وقد تصدينا للجواب عنه هنالك على التيسير. والله يعفو عن الجميع، وهو على كل شيء قدير. والفطرة: الخلقة. أنشد ثعلب:

  هون عليك فقد نال الغنـى رجـل                      في فطرة الكلب لا بالدين والحسب والفطرة: ما فطر الله عليه الخلق من المعرفة به. وقال أبو الهيثم: الفطرة: الخلقة التي خلق عليها المولود في بطن أمه، وبه فسر قوله تعالى: فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله. قال: وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: كل مولود يولد على الفطرة يعني الخلقة التي فطر عليها في رحم أمه من سعادة أو شقاوة، فإذا ولده يهوديان هوداه في حكم الدنيا، أو نصرانيان نصراه في الحكم، أو مجوسيان مجساه في الحكم، وكان حكمه حكم أبويه حتى يعبر عنه لسانه. فإن مات قبل بلوغه مات على ما سبق له من الفطرة التي فطر عليها، فهذه فطرة المولود. قال: وفطرة ثانية، وهي الكلمة التي يصير بها العبد مسلما، وهي شهادة أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسوله جاء بالحق من عنده، فتلك الفطرة الدين، والدليل على ذلك حديث البراء بن عازب عن النبي صلى الله عليه وسلم: أنه علم رجلا أن يقول ذلك إذا نام، وقال: فإنك إن مت من ليلتك مت على الفطرة، هذا كله كلام أبي الهيثم. وهنا كلام لأبي عبيد حين سأل محمد بن الحسن وجوابه، وما ذهب إليه إسحاق بن إبراهيم الحنظلي، وتصويب الأزهري له مبسوط في التهذيب، فراجعه. ومن سجعات الأساس: قلب مطار وسيف فطار. كغراب: عمل حديثا لم يعتق. وقيل: الذي فيه تشقق، قاله الزمخشري. وفي اللسان: صدوع وشقوق. قال عنترة:
  وسيفي كالعقيقة وهو كمعى                      سلاحي لا أفل ولا فطارا وقيل: هو الذي لا يقطع. وعن ابن الأعرابي: الفطاري، بالضم: الرجل الفدم الذي لا خير فيه، ونص ابن الأعرابي: لا خير عنده ولا شر، قال: وهو مأخوذ من السيف الفطار. وفي التكملة: الأفاطير: جمع أفطور، بالضم، وهو تشقق يخرج في أنف الشاب ووجهه، هكذا نقله الصاغاني فيها، وهي البثر الذي يخرج في وجه الغلام والجارشية، وهي التفاطير والنفاطير، بالتاء والنون. قال الشاعر:
  نفاطير الجنون بوجه سلمى                      قديما لا تفاطير الشبـاب واحدها نفطورة. والذي ذكره الصاغاني بالألف غريب، والمصنف يترك المنقول المشهور ويتبع الغريب، وهو غريب. والنفاطير: جمع نفطورة بالنون الزائدة، وهي الكلأ المتفرق، ونقل أبو حنيفة عن اللحياني: يقال: في الأرض نفاطير من عشب: أي نبذ متفرق، لا واحد له أو هي أول نبات الوسمى، قال طفيل:
  أبت إبلي ماء الحياض وآلفت                      نفاطير وسمى وأحناء مكرع

  وفي اللسان: التفاطير: أول نبات الوسمى، ونظيره التعاشيب والتعاجيب وتباشير الصبح، ولا واحد لشيء من هذه الأربعة. وكلام المصنف هنا غير محرر، فإن الصواب في البئر على وجه الغلام هو التفاطير والنفاطير بالتاء والنون، فجعله أفاطير بالألف تبعا للصاغاني، وجعل أول الوسمى النفاطير بالنون، وأنها جمع نفطورة، وصوابه التفاطير، بالتاء، وأنه لا واحد له، فتأمل. وفي الحديث: إذا أقبل الليل وأدبر النهار فقد أفطر الصائم: معناه حان له أن يفطر، وقيل: دخل في وقته، أي الإفطار، وقيل: معناه أنه قد صار في حكم المفطرين وإن لم يأكل ولم يشرب، ومنه الحديث: أفطر الحاجم والمحجوم أي تعرضا للإفطار، وقيل: حان لهما أن يفطرا، وقيل: هو على جهة التغليظ لهما والدعاء. كل ذلك قاله ابن الأثير. ويقال: ذبحنا فطيرة وفطورة، بفتحهما، أي شاة يوم الفطر، نقله الصاغاني والمصنف في البصائر. وقول أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه، وقد سئل عن المذي فقال: هو، وفي النهاية، ذلك الفطر، بالفتح، هكذا رواه أبو عبيد، قيل: شبه المذي في قلته بما يحتلب بالفطر، وهو الحلب بأطراف الأصابع. يقال فطرت الناقة أفطرها وأفطرها فطرا، فلا يخرج اللبن إلا قليلا، وكذلك المذي يخرج قليلا، وليس المنى كذلك؛ قاله ابن سيده. وقيل: الفطر مأخوذ من تفطرت قدماه دما، أي سالتا، أو سمي فطرا من فطر ناب البعير فطرا: إذا شق اللحم وطلع، شبه طلوعه من الإحليل بطلوع الناب. نقله ابن الأثير؛ قال ورواه النضر بن شميل: ذلك الفطر، بالضم، وأصله ما يظهر من اللبن على إحليل الضرع، هكذا ذكره ابن الأثير وغيره. ومما يستدرك عليه: تفطرت الأرض بالنبات، إذا تصدعت. والفطر، بالضم: ما تفطر من النبات. والفطرة، بالكسر: الإبتداع والاختراع. وافتطر الأمر: ابتدعه. والفطرة: السنة. وجمع الفطرة فطرات، بفتح الطاء وسكونها وكسرها، وبالثلاثة روى حديث علي رضي الله عنه: وجبار القلوب على فطراتها. وفطر أصابعه فطرا: غمزها. وفطرت إصبع فلان، أي ضربتها فانفطرت دما. وشر الرأي الفطير، وهو مجاز. ويقال: رأيه فطير ولبه مستطير. والفطير من السياط: المحرم الذي يمرن بدباغه. وهذا كلام يفطر الصوم، أي يفسده. وبالكسر: فطر بن حماد بن واقد البصري، وفطر بن خليفة، وفطر بن محمد العطار الأحدب، محدثون. وفطرة، بالضم: قال ابن حبيب: في طيئ. ومحمد بن موسى الفطري المدني شيخ لقتيبة، وآخرون.

##### Türkçe

**الفطر**، fetih ile: yarık; bazıları onu “ilk yarık” diye kayıtladı; şeyhimiz onu naklettiği üzere. Çoğulu **فطور**’dur; o da yarıklardır. Aziz tenzilde: “**هل ترى من فطور**” (hiçbir yarık görüyor musun?). Sa‘leb inşad etti:
  Kalbi yardım, sonra içine                      senin hevanı serptim; o birleşti de yarıklar kaynaştı

**الفطر**، damme ile; şiirde iki damme ile de gelmiştir: beyaz, iri bir tür keme; çünkü yer ondan dolayı yarılır; ve o öldürücüdür. Tekili **فطرة**’dır. **الفطر** iki vecihle: sağılırken sütün azı. **التهذيب**’de: sütün fazlasından az bir şey; eğer “sütten” deseydi, **التهذيب**’in nassı olduğu üzere, maksatlanan anlam baki kalmakla daha kısa olurdu; o vakit sağılır. Ebû Amr dedi: o, sağım saatindeki süttür. “Biz ancak **فطرا** sağdık” dersin. **الفطر** kesre ile: başları belirdiğinde üzüm; çünkü çubuklar yarılır; ve damme ile de gelir. “Onu”, yani şeyi, **يفطره** kesre ile, ve **يفطره** damme ile. Onun **نصر** babından oluşu onlarda meşhurdur; ama **يفطره**’nin kesre ile oluşunu Sâgânî Ferrâ’dan şu hususta rivayet etti: “**فطرت الناقة**” deveyi sağdığında, **فطرا**; mutlak olarak değil; bunda açık bir nazar vardır. Ayrıca **فطره تفطيرا**’yı da ihmal etti. Nitekim **المحكم** sahibi onu nakletti; şöyle dedi: **فطر** şeyi **يفطره** **فطرا** ve **فطره**: onu yardı; böylece yarıldı ve parçalandı; bundan da Allah Teâlâ’nın sözü: “**إذا السماء انفطرت**”, yani yarıldı. Hadiste: Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم ayakta durdu, ta ki ayakları **تفطرت**; yani ikisi yarıldı. **المحكم**’de: şey **تفطر** etti ve **انفطر** etti ve **فطر** etti. Allah Teâlâ’nın sözü: “**السماء منفطر به**”de, nisbet üzere zikredildi; “**دجاجة معضل**” dedikleri gibi. **فطر** deveyi ve koyunu **يفطرها** **فطرا**: onu işaret parmağı ve başparmakla sağdı; Cevherî’nin dediği gibi; yahut parmaklarının uçlarıyla; denildi ki: onu, otuzu düğümler gibi ve iki başparmakla ve iki işaret parmağıyla sağmasıdır. Abdülmelik hadîsinde: “Onu nasıl sağıyorsun, **مصرا** mı yoksa **فطرا** mı?” İbnü’l-Esîr dedi: iki parmak ve başparmağın ucu ile sağmandır. **فطر** hamuru **يفطره** ve **يفطره** **فطرا**: onu hemen o saat denedi ve mayalandırmadı; aynı şekilde işçi çamuru **فطر** etti: onunla hemen o saat, mayalanmadan önce sıvadığında. Leys dedi: hamuru ve çamuru **فطرت**; o, onu yoğurman sonra hemen o saat pişirmen demektir; eğer onu mayalansın diye bırakırsan, mayasını **خمرت** etmiş olursun. Kisâî dedi: hamuru **خمرت** ettim ve **فطرته** ettim, elifsiz. Bu sebeple musannifin sözünde iki yönden eksiklik vardır. Deriyi **فطر** etti **فطرا**; o da **فطير**dir: onu, tabaklamadan (gelmiş olarak) rivayet etmedi; İbnü’l-A‘râbî’den. **الأساس**’ta: tabaklamaya konulmadı; **أفطره** gibi; onda bir lugattır. Devenin azı dişi **فطر** eder, damme ile, **فطرا** fetih ile, ve **فطورا** (قعود gibi): eti yarar ve çıkar; o da **بعير فاطر**dır. Allah mahlûku **فطر** etti, onları **يفطرهم** **فطرا**: onları yarattı; **الأساس**’ta: onları ibdâ etti. “**برأهم**” sözü nüshalarda böyle, **راء** ile; doğrusu, **اللسان**’da olduğu gibi: **بدأهم** **دال** ile. **فطر** işi: onu başlattı ve inşa etti. Sonra **المحكم**’de gördüm, dedi ki: **فطر** şeyi: onu inşa etti; **فطر** şeyi: onu başlattı; bundan anlaşıldı ki **راء** tahriftir. İbn Abbâs dedi: “**فاطر السموات والأرض**”ün ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekiştiler; ikisinden biri dedi: “Ben onu **فطرتها** ettim”; yani ben onun kazısını başlattım. Ebû’l-Abbâs zikretti ki İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işitmiş: “Ben bunun ilk **فطر** edeniğim”; yani onu başlatanım. **الفطر** kesre ile: orucun zıddı; oruçlu **فطر** eder, **يفطر** **فطورا**: yer ve içer; **أفطر** gibi. Onu **فطرته** ettim ve **فطرته** ettim (şeddeli), ve **أفطرته** ettim. Sîbeveyh dedi: “**فطرته** ettim de o **أفطر** etti” nâdirdir. Dedim: o, “**بشرته** ettim de o **أبشر** etti” gibidir. **رجل فطر** kesre ile: tekil ve cemî için; masdar ile vasıflandırılmıştır. Ve bir kavimden **مفطر** olanlar **مفاطير**dir; Sîbeveyh’ten; **موسر** ve **مياسير** gibi. Ebû’l-Hasen dedi: böyle bir cem‘i ancak şunun için zikrettim: bunun hükmü, müzekkerde vav ve nûn ile, müenneste elif ve tâ ile cem‘ olunmasıdır.

**الفطور**، **صبور** gibi: üzerinde iftar edilen şey; **الفطوري** gibi, nisbet **ياء**’sı ile; sanki ona nisbet edilmiştir. **الفطير**، **أمير** gibi: **الخمير**in hilâfı; o, mayalanmamış hamurdur; “bende mayalı ekmek ve **حيس فطير** var” dersin; yani taze. Muâviye hadîsinde: “tatlı su, ve **حيس فطير**”; yani taze, yapılması yakın, yeni iş. Lihyânî dedi: **خبز فطير** ve **خبزة فطير**; ikisi de **هاء**sız; çamur da böyledir. Olgunlaşması acele ettirilen her şey **فطير**dir. Leys de böyle dedi: ve denilir: “Ona **فطري** yedirdi”, **سكرى** gibi; yani **فطيرا**. Bu, İbnü’l-Esîr’in zikrettiğine muhaliftir: **الفطير**in cem‘i **فطرى** (maksûre)dir. Sonra gördüm ki musannif bunu Sâgânî’nin ibaresinden almış da onu tahrif etmiş ve onda vehme düşmüş; çünkü Sâgânî’nin nassı: “**وأطعمة فطرى**: **من الفطير**”; işte bu, onun hattıyla, güzelce yazılmış, ضبط edilmiş; **طعام**ın cem‘idir; musannif onun mâzî fiil olduğunu sandı; bu büyük bir vehimdir; bundan sakınılsın. Eğer İbnü’l-Esîr ve başkalarının onun **فطير** cem‘i olduğunu, ve onun maksûr olduğunu açıkça söylediklerini görmeseydim, onun gittiği şeye onu teslim ederdim; öyleyse düşün. **الفطير**: musibet; Sâgânî nakletti. **فطير** **زبير** gibi: tâbiî. **فطير**: **فرضس**; onu Kays b. Dırâr, Rukâd b. Münzir ed-Dubbî’ye hibe etti; Sâgânî böyle nakletti. **التكملة**’de: “**الفطرة صاع من بر**” sözleri; **الفطرة**nın manası **صدقة الفطر**dır; bu, Sâgânî’nin aynen nassıdır. Burada Şeyh İbn Hacer el-Mekkî’nin **شرح التحفة**’de bir sözü vardır; dedi ki: **الفطرة** müvelleddir; ama **القاموس**’ta onun Arapça olduğuna dair vâki olan şey doğru değildir. Sonra dedi: onda bunun gibi, şer‘î hakikatleri lugavîlerle karıştırmaktan çok şey vâki olmuştur; bu, uyarılması gereken bir hatadır. Dedim: bunun benzeri **شروح الوقاية**’de de vâki olmuştur; çünkü onun müvelled olduğunu açıkça söylediler; hatta denildi ki: o, avamın lahnındandır. Şihâb **شفاء الغليل**’de onun dâhil (ödünç) olduğunu açıkça söyledi. Sâgânî’nin, Cevherî’ye istidrâk olarak onu zikretmekten muradı ancak şudur: fukahanın “**الفطرة صاع من بر**” sözü, muzâfın hazfi üzeredir; yani **صدقة الفطر**; muzâf hazfedildi; ve buna delâlet etsin diye muzâfun ileyhteki **هاء** ikame edildi. Musannif geldi ve bunda onu taklit etti; ve en ileri ihtisarı gözetti; onun şer‘î hakikatlerden mi lugavîlerden mi olduğuna bakmayı keserek; kitabın sairinde âdeti olduğu üzere; ihâtayı iddia ederek; ve Sâgânî ile İbnü’l-Esîr’i, bu sözlerden ortaya koyduklarında, taklit ederek. Bunu bilen, onun getirdiklerine onu kınamaz; bilakis onda onun özrünü kabul eder. Şeyh İbn Hacer رحمه الله تعالى, lugat ehlinin tamamını mutlak cehalete nisbet etti; keşke bilseydim: lugat ehli cahil olursa kim bildirdi? Şer‘î hakikatler, lugavî hakikatlerin fer‘leri değil midir? Daha önce onun benzeri, **التعزير**de inkârı ikame etmekten vâki olmuştur; biz orada ona cevap vermeye kolayca girişmiştik. Allah hepsini affetsin; O her şeye kadirdir. **الفطرة**: yaratılış. Sa‘leb inşad etti:

  Kendine kolay tut; zenginliği bir adam elde etti                      köpeğin **فطرة**sında, din ve soyla değil

**الفطرة**: Allah’ın mahlûku, kendisini bilme hususunda, üzerine **فطر** ettiği şey. Ebû’l-Heysem dedi: **الفطرة**: doğanın, ananın karnında doğurduğu çocuğun üzerine yaratıldığı yaratılıştır; bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله**”. Dedi: ve onun صلى الله تعالى عليه وسلم sözü: “Her doğan **الفطرة** üzere doğar”; yani anasının rahminde üzerine **فطر** edildiği yaratılış: saadet yahut şekavet; eğer onu iki Yahudi doğurursa, dünya hükmünde onu Yahudileştirirler; yahut iki Hristiyan, hükümde onu Hristiyanlaştırır; yahut iki Mecûsî, hükümde onu Mecûsîleştirir; dili onu ifade edinceye kadar hükmü ana-babasının hükmüdür. Eğer bulûğa ermeden ölürse, üzerine **فطر** edildiği **الفطرة**dan kendisine daha önce geçen şey üzere ölür; işte bu, doğanın **فطرة**sıdır. Dedi: ve ikinci bir **فطرة**; o da kulun onunla Müslüman olduğu kelimedir; o, “Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in O’nun resûlü olduğuna şehadet”tir; O’ndan, katından hak ile geldi; işte o **فطرة** dindir. Bunun delili, Berâ b. Âzib hadîsi: Peygamber صلى الله عليه وسلم bir adama, uyuduğunda bunu söylemesini öğretti; ve dedi: “Eğer gecenden ölürsen, **الفطرة** üzere ölmüş olursun.” Bunların hepsi Ebû’l-Heysem’in sözüdür. Burada Ebû Ubeyd’in, Muhammed b. el-Hasen’e sorduğu ve cevabı, ve İshak b. İbrâhîm el-Hanzalî’nin gittiği şey, ve Ezherî’nin onu tasvibi, **التهذيب**’de uzatılmıştır; ona müracaat et. **الأساس**’ın secilerinden: “**قلب مطار وسيف فطار**.” **غراب** gibi: yeni yapılmış iş; henüz eskimemiş. Denildi ki: içinde çatlak olan; Zemahşerî söyledi. **اللسان**’da: yarıklar ve çatlaklar. Antere dedi:
  Kılıcım akik gibidir; o da bağırsak gibidir                      silahım ne körelir ne de **فطارا** olur

Denildi ki: o, kesmeyen şeydir. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفطاري** damme ile: hayır olmayan, kaba adam; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: onda ne hayır vardır ne şer; dedi: o, **السيف الفطار**dan alınmıştır. **التكملة**’de: **الأفاطير**: **أفطور**un cem‘idir; damme ile; o, gencin burnunda ve yüzünde çıkan çatlamadır; Sâgânî onu orada böyle nakletti; o, oğlanın yüzünde ve **الجارشية**’de çıkan sivilcedir; o da **التفاطير** ve **النفاطير**dir; **تاء** ve **نون** ile. Şair dedi:
  Selmâ’nın yüzünde delilik **نفاطير**leri                      eskiden; gençliğin **تفاطير**leri değil

Tekili **نفطورة**dur. Sâgânî’nin elif ile zikrettiği şey gariptir; musannif nakledilen meşhuru bırakır ve garibi izler; o da gariptir. **النفاطير**: زائد **نون** ile **نفطورة**nun cem‘idir; o, dağınık otlaktır. Ebû Hanîfe, Lihyânî’den nakletti: denilir: “Yerde ottan **نفاطير** vardır”; yani dağınık parçalar; onun tekili yoktur; yahut o, **الوسمى**nın ilk bitkisidir. Tufeyl dedi:
  Develerim havuzların suyunu reddetti; alıştı                      **نفاطير وسمى**ya ve su içilen yerin kıvrımlarına

**اللسان**’da: **التفاطير**: **الوسمى**nın ilk bitkisidir; onun benzeri **التعاشيب** ve **التعاجيب** ve “sabahın müjdeleri”dir; bu dördünün hiçbirinin tekili yoktur. Musannifin buradaki sözü muharrar değildir; çünkü doğru olan: oğlanın yüzündeki kuyu (sivilce) hususunda **التفاطير** ve **النفاطير**dir, **تاء** ve **نون** ile; onu Sâgânî’ye tâbi olarak elif ile **أفاطير** yaptı; ve **الوسمى**nın ilkini **النفاطير** yaptı, **نون** ile; ve onun **نفطورة** cem‘i olduğunu söyledi; doğrusu ise **التفاطير**dir, **تاء** ile; ve onun tekili yoktur; öyleyse düşün. Hadiste: “Gece gelince ve gündüz gidince, oruçlu **أفطر** etmiştir”: manası, ona iftar etme vakti geldi; denildi ki: vaktine girdi; yani iftar vaktine; denildi ki: manası, yemese içmese de artık iftar edenler hükmüne girmiştir. Bundan: “**أفطر الحاجم والمحجوم**” hadîsi; yani iftara maruz kaldılar; denildi ki: ikisine iftar vakti geldi; denildi ki: bu, ikisine karşı ağırlaştırma ve dua yoluyla. Bunların hepsini İbnü’l-Esîr söyledi. Denilir: “**فطيرة** ve **فطورة** kestik”, ikisini de fetih ile; yani bayram günü koyunu; Sâgânî ve musannif **البصائر**’de nakletti. Müminlerin emîri Ömer رضي الله عنه’un sözü; kendisine mezi hakkında soruldu da dedi ki: “O, **الفطر**dır”; **النهاية**’de; fetih ile; Ebû Ubeyd onu böyle rivayet etti. Denildi ki: meziyi, azlığında, **الفطر** ile sağılana benzetti; o da parmak uçlarıyla sağmadır. Denilir: “Deveyi **فطرت** ettim, onu **أفطرها** ettim ve onu **أفطرها** ettim **فطرا**”; böylece süt ancak az çıkar; mezi de az çıkar; meni böyle değildir; bunu İbn Sîdeh söyledi. Denildi ki: **الفطر**, “ayakları kanla **تفطرت**”ten alınmıştır; yani aktılar; yahut **فطر** diye adlandırıldı, “devenin azı dişi **فطر** etti **فطرا**”dan: eti yarıp çıktığında; onun, idrar yolundan çıkışını, azı dişinin çıkışına benzetti. İbnü’l-Esîr nakletti; dedi: Nadr b. Şümeyl onu şöyle rivayet etti: “O, **الفطر**dır”; damme ile; aslı, memenin idrar yolunda sütten görünen şeydir; İbnü’l-Esîr ve başkaları böyle zikretti. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Yer, bitki ile **تفطرت** etti: çatladığında. **الفطر** damme ile: bitkiden **تفطر** eden şey. **الفطرة** kesre ile: ibdâ ve ihtirâ. İş **افتطر** etti: onu ibdâ etti. **الفطرة**: sünnet. **الفطرة**nın cem‘i **فطرات**tır; **طاء**’ın fethiyle, sükûnuyla ve kesresiyle; Ali رضي الله عنه hadîsi üçüyle rivayet edildi: “Kalpleri **فطراتها** üzere zorlayan.” Parmaklarını **فطر** etti **فطرا**: onları sıktı. “Falanın parmağını **فطرت** ettim”; yani onu vurdun da kanla yarıldı. “En kötü görüş **الفطير**dir”; bu mecazdır. Denilir: “Onun görüşü **فطير**dir ve aklı **مستطير**dir.” Kamçılardan **الفطير**: tabaklamasıyla yumuşatılan haram (deri). Bu, orucu **يفطر** eden sözdür; yani onu bozar. Kesre ile: Basralı **فطر بن حماد بن واقد**; ve **فطر بن خليفة**; ve kambur attar **فطر بن محمد**; muhaddislerdir. **فطرة** damme ile: İbn Habîb dedi: Tayy’da. Medineli **محمد بن موسى الفطري** Kuteybe’nin şeyhidir; ve başkaları.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَطَرَهُ
1 فَطَرَهُ ذ , (S, M, K,) aor. فَطُرَ , (M, K, TA,) and, accord. to the K, فَطِرَ also, but this latter form requires consideration, for it is related by Sgh, from Fr, in another sense, that of milking a camel, and not unrestrictedly, (TA,) inf. n. فَطْرٌ; (S, M;) and ↓ فطّرهُ, (M, TA,) inf. n. تَفْطِيرٌ; (TA;) [but the latter is with teshdeed to denote muchness, or frequency, or repetition, of the action, or its application to many objects;] He clave, split, slit, rent, or cracked, it. (S, M, K.) ― -b2- Hence, (S,) فَطَرَ, (S, Msb, K,) aor. فَطُرَ , (Msb, TA,) inf. n. فَطْرٌ (Msb, K) and فُطُورٌ, (K,) It (the tooth called ناب, of a camel,) came forth; (S, K;) it clave the flesh and came forth. (TA.) ― -b3- See also 7. -A2- فَطَرَهُ, (S, Mgh, Msb, K,) aor. فَطُرَ , inf. n. فَطْرٌ, (S, Mgh, Msb,) He (God, Msb, K) created it, (S, Msb, K,) namely, the creation: (Msb, K:) he caused it to exist, produced it, or brought it into existence, newly, for the first time, it not having existed before; originated it; commenced, or began it; (S, M, A, Mgh, K;) as also ↓ افتطرهُ, relating to an affair. (TA.) I'Ab says, I did not know what is [the meaning of] السَّمٰوَاتِ ↓ فَاطِرُ [The Originater, or Creator, of the heavens] until two Arabs of the desert came to me, disputing together respecting a well, and one of them said أَنَا فَطَرْتُهَا, meaning, I originated, or began, it. (S.) فُطِرَ عَلَى الشَّىْءِ: see طُبِعَ. [The explanation there given is confirmed by explanations of فِطْرَةٌ.] -A3- فَطَرَ العَجِينَ, (Lth, S, K,) aor. فَطُرَ , inf. n. فَطْرٌ; (S;) and ↓ فطرّهُ; (Ks, TA;) He made the dough into bread, or baked it, without leavening it, or leaving it until it should become good [or mature]; (K;) he kneaded the dough and made it into bread, or baked it, immediately; (Lth;) he hurried the dough, or prepared it hastily, so as to prevent its becoming mature. (S.) You say فَطَرَت الْمَرْأَةُ ↓ العَجِينَ حَتَّى اسْتَبَانَ فِيهِ الفَطْرُ [The woman hurried the dough, or prepared it hastily, so that immaturity, or want of leaven, was manifest in it]. (S.) ― -b2- And in like manner, فَطَرَ الطِّينَ He prepared, or kneaded, the clay, or mud, [without leaving it until it should become mature,] and plastered with it immediately. (Lth, TA.) ― -b3- And فَطَرَ الجِلْدَ, (IAar, K,) inf. n. فَطْرٌ; (TA;) and ↓ افطرهُ; (K;) He did not saturate the skin with the tanning liquid: (IAar, K:) or he did not put it therein. (A.) -A4- And فَطَرَ, (Fr, O, K,) aor. فَطُرَ and فَطِرَ , (Fr, O, K, * TA,) inf. n. فَطْرٌ, (Fr, S, O, K,) He milked a she-camel, (Fr, S, O, K,) and a ewe or goat, (TA,) with the fore finger and the thumb: (Fr, S, O, K, TA:) or with the ends of the fingers: (K, TA:) or, as one does in indicating the number thirty, i. e., with the two thumbs and the two fore fingers: [but this is app. a mistake for what next follows:] (L, TA:) or, accord. to IAth, with two fingers [and] with the end of the thumb. (TA. See also ضَبَّ النَّاقَةَ.) ― -b2- And [hence, app.,] فَطَرَ أَصَابِعَهُ He pressed, or squeezed, his fingers. (TA.) And He struck his (another's) fingers so that they burst forth with blood (اِنْفَطَرَتْ دَمًا). (TA.) -A5- See also 2: ― -b2- and 4, first sentence.

فطّرهُ
2 فطّرهُ ذ : see 1, first sentence. -A2- Also, (inf. n. تَفْطِيرٌ, S,) He made him to break his fast; or to eat and drink; (S, * Mgh, * K;) as also ↓ افطرهُ, and ↓ فَطَرَهُ: (K:) he gave him breakfast: he, or it, (namely, the action termed اـِسْتِمْنَآءٌ, and a clyster, [&c.,] Msb,) broke, or vitiated, his fast. (Msb.) And you say also هٰذَا كَلَامٌ يُفْطِرُ الصَّوْمَ, [and, more commonly, يُفَطِّرُهُ,] This is speech which breaks, or vitiates, the fast. (TA.) -A3- فطّر العَجِينَ: see 1.

افطر
4 افطر ذ He broke his fast; (S, * Mgh; *) he breakfasted; he ate and drank after fasting; (Msb, * K;) as also ↓ فَطَرَ, (K,) aor. فَطُرَ , (TA,) inf. n. فُطُورٌ: (Msb, TA:) his fast became vitiated. (Msb.) افطر as quasi-pass. of فَطَّرْتُهُ is extr., (Sb,) like أَبْشَرَ as quasi-pass. of بَشَّرْتُهُ. (Sb, Mgh.) You say افطر عَلَى تَمْرٍ [He breakfasted upon dates, or dried dates;] he made dates, or dried dates, his breakfast, after sunset [in Ramadلn]. (Msb.) In the saying صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُوْيَتِهِ [Fast ye after the sight of it, namely, the new moon commencing Ramadلn, and break ye your fast after the sight of it, namely, the new moon commencing Showwلl], the ل is in the sense of بَعْد, i. e., بَعْدَ رُؤْيَتِهِ. (Msb.) ― -b2- It was time for him to break his fast: (K:) he entered upon the time of breaking his fast; (Mgh, Msb, K;) like أَصْبَحَ and أَمْسَى as meaning “ he entered upon the time of morning ” and “ upon the time of evening: ” (Mgh, * Msb:) or he became in the predicament of those who break their fast, and so though he neither ate nor drank: whence the trad., أَفْطَرَ الحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ The cupper and the cupped place themselves in the predicament of those who break their fast: or it is time for the cupper and the cupped to break their fast: or it is used after the manner of a harsh expression, and an imprecation against them. (IAth.) -A2- افطرهُ: see 2. -A3- افطر الجِلْدَ: see 1.

5 تَفَطَّرَ see the next paragraph, in six places.

انفطر
7 انفطر ذ , and ↓ تفطّر, (S, M, K,) and ↓ فَطَرَ, (M,) [but the second is with teshdeed as quasi-pass. of 2, to denote muchness, or frequency, or repetition, or application to many subjects of the action, as is indicated in the S by its being expl. by تَشَقَّقَ,] It became cleft, split, slit, rent, or cracked. (S, M, K.) اـِذَا السَّمَآءُ انْفَطَرَتْ [in the Kur lxxxii. 1] means When the heaven shall become cleft. (Bd, TA.) And مِنْهُ ↓ تَكَادُ السَّمٰوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ [in the Kur xix. 92] The heavens are near to becoming repeatedly rent in consequence thereof. (Bd.) And قَدَمَاهُ ↓ تَفَطَّرَتْ His feet became cracked: [or much cracked.] (TA, from a trad.) And ↓ تَفَطَّرَتِ الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ The earth became cracked [in many places by the plants coming forth]. (TA.) And الشَّجَرُ بِوَرَقٍ ↓ تَفَطَّرَ [The trees broke forth with leaves; as also انفطر, often occurring in this sense; see Har p. 58; and see فِطْرٌ]. (S and K, voce رَاحَ; &c.) And قَدَمَاهُ دَمًا ↓ تَفَطَّرَتْ [and انفطرت (see 1, last sentence but one,)] His feet [burst forth or] flowed with blood. (TA.) ― -b2- And انفطر الصُّبْحُ (assumed tropical:) The dawn broke. (TA in art. صدع.)

8 اـِفْتَطَرَ see 1. And see also 8 in art. شرع.

فَطْرٌ
فَطْرٌ ذ [as an inf. n.: see 1: ― -b2- as a subst.,] A cleft, split, slit, rent, or crack: (K:) or, accord. to some, a first cleft &c.: (MF:) pl. فُطُورٌ: (K:) occurring in the saying هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ [Dost thou see any clefts?], in the Kur [lxvii. 3]. (TA.) -A2- 'Omar, being asked respecting [the discharge termed] المَذْى, answered, It is الفَطْرُ: (O, K:) thus as related by A 'Obeyd: (TA:) it is said that he likened it, in respect of its paucity, to what is drawn from the udder by means of the milking termed الفَطْرُ: (O, K:) or, as some say, it is from تَفَطَّرَتْ قَدَمَاهُ دَمًا [expl. above]: (TA:) or he likened its coming forth from the orifice of the ذَكَر to the coming forth of the نَاب of the camel: or, as it is related by En-Nadr, he said ↓ الفُطْرُ, with damm: meaning the milk that appears upon the orifice of the teat of the udder. (O, K.)

فُطْرٌ
فُطْرٌ ذ Such as has broken forth [with buds or leaves] (مَا تَفَطَّرَ), of plants. (TA.) See also فِطْرٌ. ― -b2- And, (S, K,) as also ↓ فُطُرٌ, (K,) the latter used in poetry, (TA,) [The toadstool;] a species of كَمْأَة [or fungus], (S, K,) white and large, (S,) and deadly: (K:) [so called] because the ground cleaves asunder from it: (TA:) n. un. فُطْرَةٌ. (S.) [Also applied in the present day to The common mushroom; agariens campestris. And Any fungus.] -A2- [Also, the former, Immaturity, or want of leaven, in dough:] see the explanation of فَطَرَتِ المَرْأَةُ العَجِينَ. -A3- And فُطْرٌ and ↓ فُطُرٌ signify also Somewhat of that which remains of milk [in the udder], which is then milked: (L, K:) or a small quantity of milk when it is milked: (TA:) or milk at the time when it is milked. (AA, TA.) See also فَطْرٌ, last sentence.

فِطْرٌ
فِطْرٌ ذ Grapes when the heads thereof appear; (K, TA;) [so called] because the [fruit-] stalks [then] break forth (تَنْفَطِرُ); (TA;) as also ↓ فُطْرٌ. (K, TA.) -A2- Also a subst. from أَفْطَرَ; (S;) [as such] it signifies The breaking of a fast; contr. of صَوْمٌ. (TA.) [Hence, عِيدُ الفِطْرِ The festival of the breaking of the fast, immediately after Rama- dلn; sometimes called الفِطْرُ alone.] ↓ الفِطْرَةُ means صَدَقَةُ الفِطْرِ [The alms of the breaking of the fast], (O, K, TA,) which is a صَاع [q. v.] of wheat: the prefixed noun (صدقه) is rejected, and ة is affixed to its complement (الفطر) to indicate that such has been done: but it is a word used by the lawyers; not of the classical language. (TA.) -A3- See also مُفْطِرٌ.

فُطُرٌ
فُطُرٌ ذ : see فُطْرٌ, in two places.

فِطْرَةٌ
فِطْرَةٌ ذ Creation: (Msb:) the causing a thing to exist, producing it, or bringing it into existence, newly, for the first time; originating it. (TA.) ― -b2- The natural constitution with which a child is created in his mother's womb; (AHeyth, K;) i. q. خِلْقَةٌ. (S, Mgh.) It is said to have this signification in the Kur xxx. 29. (TA.) And so in the saying of Mohammad, كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفِطْرَةِ Every infant is born in a state of conformity to the natural constitution with which he is created in his mother's womb, either prosperous or unprosperous [in relation to the soul]; and if his parents are Jews, they make him a Jew, with respect to his worldly predicament; [i. e., with respect to inheritances &c.;] and if Christians, they make him a Christian, with respect to that predicament; and if Magians, they make him a Magian, with respect to that predicament; his predicament is the same as that of his parents until his tongue speaks for him: but if he die before his attaining to the age when virility begins to show itself, he dies in a state of conformity to his preceding natural constitution, with which he was created in his mother's womb. (AHeyth, TA.) [See another explanation of the word, as occurring in this trad., below.] ― -b3- Nature; constitution; or natural, native, innate, or original, disposition, or temper or other quality or property; idiosyncrasy. (Th, TA.) ― -b4- The faculty of knowing God, with which He has created mankind: (TA:) the natural constitution with which a child is created in his mother's womb, whereby he is capable of accepting the religion of truth: this is a secondary application: and this is [said to be] the signification meant in the trad. mentioned above. (Mgh.) ― -b5- Hence, The religion of el-Islلm: (Mgh:) the profession whereby a man becomes a Muslim, which is the declaration that there is no deity but God, and that Mohammad is his servant and his apostle, who brought the truth from Him, and this is (AHeyth, TA) religion. (AHeyth, K, TA.) This is shown by a trad., in which it is related that Mohammad taught a man to repeat certain words when lying down to sleep, and said فَاـِنَّكَ اـِنْ مُتَّ مِنْ لَيْلَتِكَ مُتَّ عَلَى الفِطْرَةِ [And then, if thou die that same night, thou diest in the profession of the true religion]. (AHeyth, TA.) Also by the saying, قَصُّ الأَظْفَارِ مِنَ الفِطْرَةِ The paring of the nails is [a point] of the religion of el-Islلm. (Mgh.) ― -b6- Also i. q. سُنَّةٌ [app. meaning The way, course, mode, or manner, of acting, or conduct, or the like, pursued, and prescribed to be followed, by Mohammad]. (TA.) ― -b7- In the Kur xxx. 29, accord. to some, The covenant received, or accepted, from Adam and his posterity. (Bd.) ― -b8- The pl. is فِطَرَاتٌ and فِطْرَاتٌ and فِطِرَاتٌ. (TA.) -A2- See also فِطْرٌ.

الاـِيمَانُ الفِطْرِىُّ
الاـِيمَانُ الفِطْرِىُّ ذ [The faith to which one is disposed by the natural constitution with which he is created]. (Msb.)

فُطَارٌ
فُطَارٌ ذ A sword having in it cracks; (S, Z, O, K;) and (K) that will not cut: (IAar, O, K:) or recently made. (TA.)

فَطُورٌ
فَطُورٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ فَطُورِىٌّ, (S, K,) as though the latter were a rel. n. from the former, (S,) A breakfast; a thing [i. e. food or beverage] upon which one breaks his fast. (S, Msb, K.)

فَطِيرٌ
فَطِيرٌ ذ Dough unleavened; or not left until it has become good [or mature]; contr. of خَمِيرٌ: (S, TA:) and in like manner clay, or mud. (TA.) [Hence,] عِيدُ الفَطِيرِ [The feast of unleavened bread; also called, of the Passover;] a festival of the Jews, [commencing] on the fifteenth day of their month نِيسَان, and lasting seven days. (Msb. [See also الفِصْحُ.]) ― -b2- Anything prepared, made, or done, hastily, or hurried, so as to prevent its becoming mature: (Lth, S, K:) fresh; recent; newly made: (S, TA:) pl. فَطْرَى: (Sgh, IAth, TA:) for أَطْعَمَهُ فَطْرَى, in the K, expl. as meaning [He fed him] with فَطِير, is a gross mistake, a mistranscription of أَطْعِمَةٌ فَطْرَى, as the phrase stands in the handwriting of Sgh himself, in wellformed letters, and with the syll. signs, meaning meats [newly prepared, &c.]. (TA.) You say عِنْدِى خُبْزٌ خَمِيرٌ وَحَيْسٌ فَطِيرٌ [I have leavened bread, and] fresh, recent, or newly made, حيس [q. v.]. (S, TA.) You say also اـِيَّاكَ وَالرَّأْىَ الفَطِيرُ (tropical:) Beware thou of a hastily formed, immature, opinion. (S.) And شَرُّ الرَّأْىِ الفَطِيرُ (tropical:) [The worst opinion is the hastily formed, and immature]. (TA.) ― -b3- A skin not saturated with the tanning liquid: or not put therein: (TA:) a whip not tanned: not softly tanned: (TA:) or not newly tanned. (L.) -A2- Also A calamity; syn. دَاهِيَةٌ. (O, K, TA.)

فَطُورَةٌ
فَطُورَةٌ ذ : see what next follows.

فَطِيرَةٌ
فَطِيرَةٌ ذ and ↓ فَطُورَةٌ A sheep, or goat, that is slaughtered on the day of [the festival of] the فِطْر: (K, TA:) mentioned by Sgh, and in the B. (TA.)

فُطَارِىٌّ
فُطَارِىٌّ ذ A man possessing neither good nor evil; (IAar, O, K, * TA;) such as is termed فَدْم [impotent in speech or actions, heavy, or dull; &c.]: (TA:) from فُطَارٌ applied to a sword, meaning that will not cut. (IAar, O, TA. *)

فَطُورِىٌّ
فَطُورِىٌّ ذ : see فَطُورٌ.

فَاطِرٌ
فَاطِرٌ ذ A camel whose نَاب [or tush] is coming forth, (S,) or cleaving the flesh and coming forth. (TA.) -A2- فَاطِرُ السَّمٰوَاتِ وَالأَرْضِ [in the Kur xlii. 9, &c.,] means The Originater [or Creator] of the heavens and of the earth. (I'Ab, S, * TA.) See 1.

فُوطِيرٌ
فُوطِيرٌ ذ a subst. for الجِمَاع, in Syriac. (TA.)

أُفْطُورٌ
أُفْطُورٌ ذ , and the pl. أَفَاطِيرُ: see the next paragraph.

تَفَاطِيرُ
تَفَاطِيرُ ذ , a word similar to تَعَاشِيبُ and تَعَاجِيبُ and تَبَاشِيرُ [q. v.], none of which four words has a sing., Pimples that come forth in the face of a boy or young man, and of a girl or young woman; as also ↓ نَفَاطِيرُ: thus correctly, with ت and ن: the author of the K, following Sgh [in the O], says that ↓ أَفَاطِيرُ is the pl. of ↓ أُفْطُورٌ, and signifies a cracking, or chapping, in the nose of a young man, and in his face. (TA.) ― -b2- Also, thus correctly, with ت, The first of [the herbage of the rain called] the وَسْمِىّ [q. v.]; and in this sense also it has no sing.: but it is said in the K that ↓ نَفَاطِيرُ is pl. of ↓ نُفْطُورَةٌ, with ن; [in the O, that it is pl. of ↓ نُفْطُورٌ;] and [in both] that it signifies scattered herbage; (TA;) and Lh says, as is stated by AHn, that مِنْ عُشْبٍ ↓ نَفَاطِيرُ means small quantities of herbage in land: (O, TA:) it is also added in the K, in explanation of ↓ نَفَاطِيرُ, or it signifies the first herbage of [the rain called] the وَسْمِىّ: (TA:) [and it is said that] تَفَاطِيرُ نَبَاتٍ signifies what break forth of, or from, plants, or herbage. (TA voce تَبَاشِيرُ.)

مُفْطِرٌ
مُفْطِرٌ ذ A man breaking his fast; eating and drinking after fasting: (S, * Msb, * K, TA:) pl. مَفَاطِيرُ, (Sb, S, Msb, K,) like as مَيَاسِيرُ is pl. of مُوسِرٌ, (S,) and مَفَالِيسُ of مُفْلِسٌ: (Msb:) and ↓ فِطْرٌ signifies the same, as sing. and pl., (S, Msb, K,) being originally an inf. n. (S, Msb.)

مُنْفَطِرٌ
مُنْفَطِرٌ ذ is used in the Kur [lxxiii. 18], in the phrase السَّمَآءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ [The heaven shall be with rents by reason of it], in the manner of a possessive noun, [not as an act. part. n.,] like مُعْضِلٌ in the phrase دَجَاجَةٌ مُعْضِلٌ. (TA.)

نُفْطُورٌ
نُفْطُورٌ ذ and نُفْطُورَةٌ, and the pl. نَفَاطِيرُ: see تفاطير, in six places.

##### Türkçe

**فَطَرَهُ**
1 **فَطَرَهُ** ذ , (S, M, K,) muzâri‘i **فَطُرَ** , (M, K, TA,) ve K’ye göre **فَطِرَ** dahi; fakat bu son şekil üzerinde düşünmek gerekir; çünkü o, Sgh tarafından Fr’den, başka bir mânada, yani bir deveyi sağma mânasında rivayet edilmiştir ve mutlak olarak değil; (TA,) mastarı **فَطْرٌ**; (S, M;) ve ↓ **فطّرهُ**, (M, TA,) mastarı **تَفْطِيرٌ**; (TA;) [fakat ikincisi, fiilin çokluğunu yahut sıklığını yahut tekrarını, yahut fiilin birçok nesneye uygulanmasını göstermek için şeddelidir;] Onu yardı, böldü, yarıp açtı, yırttı yahut çatlattı. (S, M, K.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **فَطَرَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **فَطُرَ** , (Msb, TA,) mastarı **فَطْرٌ** (Msb, K) ve **فُطُورٌ**, (K,) O (devenin **ناب** denilen dişi) çıktı; (S, K;) eti yarıp çıktı. (TA.) ― -b3- 7’ye de bak.

-A2- **فَطَرَهُ**, (S, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **فَطُرَ** , mastarı **فَطْرٌ**, (S, Mgh, Msb,) O (Allah, Msb, K) onu yarattı, (S, Msb, K,) yani yaratmayı: (Msb, K:) onu var etti, meydana getirdi yahut onu varlığa çıkardı, yeni olarak, ilk defa, daha önce mevcut değilken; onu icat etti; onu başlattı yahut ona başladı; (S, M, A, Mgh, K;) bir iş hakkında ↓ **افتطرهُ** dahi böyledir. (TA.) I’Ab der ki: **السَّمٰوَاتِ** ↓ **فَاطِرُ** [göklerin başlatıcısı yahut yaratıcısı] (ifadesinin) ne olduğunu, iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekişinceye kadar bilmiyordum; onlardan biri **أَنَا فَطَرْتُهَا** dedi; yani, onu ben başlattım yahut icat ettim. (S.) **فُطِرَ عَلَى الشَّىْءِ**: **طُبِعَ**’a bak. [Orada verilen açıklama, **فِطْرَةٌ**’nın açıklamalarıyla teyit edilir.]

-A3- **فَطَرَ العَجِينَ**, (Lth, S, K,) muzâri‘i **فَطُرَ** , mastarı **فَطْرٌ**; (S;) ve ↓ **فطرّهُ**; (Ks, TA;) Hamuru, mayalamadan yahut iyi [yahut olgun] oluncaya kadar bekletmeden ekmek yaptı yahut pişirdi; (K;) hamuru yoğurdu ve onu hemen ekmek yaptı yahut pişirdi; (Lth;) hamuru aceleye getirdi yahut olgunlaşmasını engelleyecek şekilde onu çabucak hazırladı. (S.) Şöyle dersin: **فَطَرَت الْمَرْأَةُ** ↓ **العَجِينَ حَتَّى اسْتَبَانَ فِيهِ الفَطْرُ** [Kadın hamuru aceleye getirdi yahut çabucak hazırladı; öyle ki onda olgunlaşmamışlık yahut mayasızlık belirgin oldu]. (S.) ― -b2- Ve aynı şekilde, **فَطَرَ الطِّينَ** Çamuru [olgunlaşıncaya kadar bırakmadan] hazırladı yahut yoğurdu ve onunla hemen sıvadı. (Lth, TA.) ― -b3- Ve **فَطَرَ الجِلْدَ**, (IAar, K,) mastarı **فَطْرٌ**; (TA;) ve ↓ **افطرهُ**; (K;) Deriyi tabaklama sıvısıyla doyurmadı: (IAar, K:) yahut onu içine koymadı. (A.)

-A4- Ve **فَطَرَ**, (Fr, O, K,) muzâri‘i **فَطُرَ** ve **فَطِرَ** , (Fr, O, K, * TA,) mastarı **فَطْرٌ**, (Fr, S, O, K,) Dişi deveyi, (Fr, S, O, K,) ve koyunu yahut keçiyi, (TA,) işaret parmağı ile başparmakla sağdı: (Fr, S, O, K, TA:) yahut parmak uçlarıyla: (K, TA:) yahut otuz sayısını göstermede yapıldığı gibi, yani iki başparmak ve iki işaret parmağıyla: [fakat bu, görünüşe göre, bir sonraki şey için bir hatadır:] (L, TA:) yahut IAth’a göre, iki parmakla [ve] başparmağın ucu ile. (TA. **ضَبَّ النَّاقَةَ**’ye de bak.) ― -b2- Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **فَطَرَ أَصَابِعَهُ** Parmaklarını bastırdı yahut sıktı. (TA.) Ve onun (başkasının) parmaklarına vurdu da kanla patlayıp çıktı (**اِنْفَطَرَتْ دَمًا**). (TA.)

-A5- 2’ye de bak: ― -b2- ve 4’ün ilk cümlesine.

**فطّرهُ**
2 **فطّرهُ** ذ : 1’in ilk cümlesine bak. -A2- Ayrıca, (mastarı **تَفْطِيرٌ**, S,) Ona orucunu bozdurdu; yahut yedirdi ve içirdi; (S, * Mgh, * K;) ↓ **افطرهُ**, ve ↓ **فَطَرَهُ** dahi böyledir: (K:) ona iftar yemeği verdi: o, yahut o şey (yani **اـِسْتِمْنَآءٌ** denilen fiil ve lavman, [&c.,] Msb,) onun orucunu bozdu yahut fesada uğrattı. (Msb.) Ve ayrıca şöyle dersin: **هٰذَا كَلَامٌ يُفْطِرُ الصَّوْمَ**, [ve daha yaygın olarak, **يُفَطِّرُهُ**,] Bu, orucu bozan yahut fesada uğratan bir sözdür. (TA.) -A3- **فطّر العَجِينَ**: 1’e bak.

**افطر**
4 **افطر** ذ Oruç bozdu; (S, * Mgh; *) iftar etti; oruçtan sonra yedi ve içti; (Msb, * K;) ↓ **فَطَرَ** dahi böyledir, (K,) muzâri‘i **فَطُرَ** , (TA,) mastarı **فُطُورٌ**: (Msb, TA:) onun orucu fesada uğradı. (Msb.) **افطر**, **فَطَّرْتُهُ**’nun sanki meçhûlü olarak, nadirdir, (Sb,) tıpkı **أَبْشَرَ**’ın **بَشَّرْتُهُ**’nun sanki meçhûlü olması gibi. (Sb, Mgh.) Şöyle dersin: **افطر عَلَى تَمْرٍ** [Hurma üzerine iftar etti;] güneş battıktan sonra [Ramazan’da] iftarını hurma yaptı. (Msb.) **صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُوْيَتِهِ** sözünde [Onu görmenizle oruç tutun; onu görmenizle iftar edin], ل, **بَعْد** mânasındadır; yani **بَعْدَ رُؤْيَتِهِ**. (Msb.) ― -b2- Onun için iftar vakti oldu: (K:) iftar vaktine girdi; (Mgh, Msb, K;) tıpkı **أَصْبَحَ** ve **أَمْسَى**’nın “sabah vaktine girdi” ve “akşam vaktine girdi” mânasında olması gibi: (Mgh, * Msb:) yahut o, yemese de içmese de, iftar edenlerin durumuna girdi: buradan hadis, **أَفْطَرَ الحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ** Hacamat yapan ve hacamat olunan, iftar edenlerin durumuna girer: yahut hacamat yapan ve hacamat olunan için iftar vakti olur: yahut bu, sert bir söz tarzında ve onlara karşı bir beddua olarak kullanılmıştır. (IAth.) -A2- **افطرهُ**: 2’ye bak. -A3- **افطر الجِلْدَ**: 1’e bak.

5 **تَفَطَّرَ** bir sonraki paragrafa, altı yerde, bak.

**انفطر**
7 **انفطر** ذ , ve ↓ **تفطّر**, (S, M, K,) ve ↓ **فَطَرَ**, (M,) [fakat ikincisi, 2’nin sanki meçhûlü olarak şeddelidir; fiilin çokluğunu yahut sıklığını yahut tekrarını, yahut birçok özneye uygulanmasını göstermek için; S’de bunun **تَشَقَّقَ** ile açıklanmış olmasından anlaşılır,] Yarılmış, bölünmüş, yarıp açılmış, yırtılmış yahut çatlamış oldu. (S, M, K.) **اـِذَا السَّمَآءُ انْفَطَرَتْ** [Kur’ân lxxxii. 1’de] “Gök yarıldığı zaman” demektir. (Bd, TA.) Ve **مِنْهُ** ↓ **تَكَادُ السَّمٰوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ** [Kur’ân xix. 92’de] “Bundan dolayı gökler, tekrar tekrar yırtılmaya yaklaşır” (demektir). (Bd.) Ve **قَدَمَاهُ** ↓ **تَفَطَّرَتْ** Ayakları çatladı: [yahut çok çatladı]. (TA, bir hadisten.) Ve ↓ **تَفَطَّرَتِ الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ** Yer, bitkilerin çıkmasıyla [birçok yerde] çatladı. (TA.) Ve **الشَّجَرُ بِوَرَقٍ** ↓ **تَفَطَّرَ** [Ağaçlar yaprakla yarılıp çıktı; **انفطر** da bu mânada çokça gelir; Har s. 58’e bak; ve **فِطْرٌ**’a bak]. (S ve K, **رَاحَ** maddesinde; &c.) Ve **قَدَمَاهُ دَمًا** ↓ **تَفَطَّرَتْ** [ve **انفطرت** (1’in sondan bir önceki cümlesine bak)] Ayakları kanla [patlayıp çıktı yahut] aktı. (TA.) ― -b2- Ve **انفطر الصُّبْحُ** (mecaz kabul edilerek:) Şafak yarıldı. (TA, **صدع** maddesinde.)

8 **اـِفْتَطَرَ** 1’e bak. Ve ayrıca **شرع** maddesinde 8’e de bak.

**فَطْرٌ**
**فَطْرٌ** ذ [mastarı olarak: 1’e bak: ― -b2- isim olarak,] Bir yarık, bölük, yırtık yahut çatlak: (K:) yahut bazılarına göre, ilk yarık &c.: (MF:) çoğulu **فُطُورٌ**: (K:) **هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ** sözünde geçer [“Herhangi bir yarık görüyor musun?”], Kur’ân [lxvii. 3]. (TA.) -A2- ‘Ömer’e **المَذْى** hakkında sorulunca, “O, **الفَطْرُ**’dur” diye cevap verdi: (O, K:) A ‘Obeyd’in rivayet ettiği üzere böyledir: (TA:) denir ki, onun azlığı bakımından, **الفَطْرُ** denilen sağma ile memeden çekilen şeye benzetti: (O, K:) yahut bazılarına göre, **تَفَطَّرَتْ قَدَمَاهُ دَمًا**’dandır [yukarıda açıklandı]: (TA:) yahut onun, **ذَكَر** deliğinden çıkışını, devenin **نَاب**’ının çıkışına benzetti: yahut En-Nadr’ın rivayet ettiğine göre, ↓ **الفُطْرُ**, damme ile, dedi; yani memenin ucunun deliğinde beliren süt. (O, K.)

**فُطْرٌ**
**فُطْرٌ** ذ Bitkilerden, tomurcuk yahut yaprakla yarılıp çıkmış olan ( **مَا تَفَطَّرَ** ). (TA.) **فِطْرٌ**’a da bak. ― -b2- Ve, (S, K,) ↓ **فُطُرٌ** dahi, (K,) ikincisi şiirde kullanılır, (TA,) [kurbağa mantarı;] **كَمْأَة** [yahut mantar] türünden, (S, K,) beyaz ve büyük, (S,) ve öldürücü: (K:) [böyle adlandırılmıştır] çünkü yer ondan dolayı yarılır: (TA:) tekili **فُطْرَةٌ**. (S.) [Günümüzde ayrıca yaygın mantara; agariens campestris’e; ve her türlü mantara da uygulanır.] -A2- [Ayrıca, birincisi, hamurda olgunlaşmamışlık yahut mayasızlık:] **فَطَرَتِ المَرْأَةُ العَجِينَ**’in açıklamasına bak. -A3- Ve **فُطْرٌ** ve ↓ **فُطُرٌ** ayrıca, memede kalan sütten, sonra sağılan bir miktar demektir: (L, K:) yahut sağılınca az bir miktar süt: (TA:) yahut sağım vaktindeki süt. (AA, TA.) **فَطْرٌ**’a, son cümleye de bak.

**فِطْرٌ**
**فِطْرٌ** ذ Salkımları görününce üzümler; (K, TA;) [böyle adlandırılmıştır] çünkü [meyve] sapları [o vakit] yarılıp çıkar (**تَنْفَطِرُ**); (TA;) ↓ **فُطْرٌ** dahi böyledir. (K, TA.) -A2- Ayrıca **أَفْطَرَ**’dan bir isimdir; (S;) [bu olarak] oruç bozma demektir; **صَوْمٌ**’un zıddıdır. (TA.) [Bundan dolayı, **عِيدُ الفِطْرِ** Ramazan’dan hemen sonraki oruç bozma bayramı; bazen yalnız **الفِطْرُ** da denir.] ↓ **الفِطْرَةُ**, **صَدَقَةُ الفِطْرِ** demektir [oruç bozma sadakası], (O, K, TA,) ki bu, buğdaydan bir **صَاع**’dır [bk.]; baştaki isim (**صدقه**) düşürülmüş, ve bunun yapıldığını göstermek için tamamlayana (**الفطر**) ة eklenmiştir: fakat bu, fakihlerin kullandığı bir kelimedir; fasih dilde değildir. (TA.) -A3- **مُفْطِرٌ**’a da bak.

**فُطُرٌ**
**فُطُرٌ** ذ : **فُطْرٌ**’a, iki yerde, bak.

**فِطْرَةٌ**
**فِطْرَةٌ** ذ Yaratma: (Msb:) bir şeyi var etmeye sebep olma, onu meydana getirme yahut onu varlığa çıkarma, yeni olarak, ilk defa; onu icat etme. (TA.) ― -b2- Çocuğun annesinin rahminde yaratıldığı tabiî yapı; (AHeyth, K;) **خِلْقَةٌ** ile aynı. (S, Mgh.) Kur’ân xxx. 29’da bu mânada olduğu söylenmiştir. (TA.) Ve Muhammed’in sözü olan: **كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الفِطْرَةِ** Her bebek, annesinin rahminde yaratıldığı tabiî yapıya uygun bir hâl üzere doğar; ya bahtiyar ya bedbaht [nefse nispetle]; ebeveynleri Yahudi ise, onu dünya hâli bakımından Yahudi yaparlar; [yani miraslar &c. bakımından;] Hristiyan iseler, o hâl bakımından Hristiyan yaparlar; Mecûsî iseler, o hâl bakımından Mecûsî yaparlar; dili onun adına konuşuncaya kadar onun hâli ebeveyninin hâli gibidir: fakat erginliğin belirtilerinin ortaya çıktığı yaşa erişmeden ölürse, annesinin rahminde yaratıldığı önceki tabiî yapıya uygun bir hâl üzere ölür. (AHeyth, TA.) [Bu hadiste geçen kelimenin başka bir açıklamasına aşağıda bak.] ― -b3- Tabiat; yapı; yahut tabiî, doğuştan, fıtrî, aslî huy yahut başka nitelik yahut özellik; mizacın kendine özgülüğü. (Th, TA.) ― -b4- Allah’ı bilme yetisi; Allah’ın insanları onunla yarattığı: (TA:) çocuğun annesinin rahminde yaratıldığı tabiî yapı; bununla hak dinini kabul etmeye kabiliyetlidir: bu, ikincil bir kullanımdır: ve yukarıda zikredilen hadiste kastedilen mânanın bu olduğu [söylenir]. (Mgh.) ― -b5- Bundan dolayı, İslâm dini: (Mgh:) kişinin Müslüman olduğu ikrar; bu, Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna, O’ndan hak ile geldiğine şehadet etmektir; ve bu (AHeyth, TA) dindir. (AHeyth, K, TA.) Bu, bir hadiste gösterilmiştir; onda, Muhammed’in bir adama uyurken bazı sözleri tekrar etmeyi öğrettiği ve **فَاـِنَّكَ اـِنْ مُتَّ مِنْ لَيْلَتِكَ مُتَّ عَلَى الفِطْرَةِ** dediği rivayet edilir [O hâlde, eğer o gecende ölürsen, hak dinin ikrarı üzere ölmüş olursun]. (AHeyth, TA.) Yine şu sözle: **قَصُّ الأَظْفَارِ مِنَ الفِطْرَةِ** Tırnak kesmek, İslâm dininden [bir husustur]. (Mgh.) ― -b6- Ayrıca **سُنَّةٌ** ile aynı [görünüşe göre, Muhammed’in izlediği ve izlenmesi emredilen yol, gidişat, tarz, davranış vb.]. (TA.) ― -b7- Kur’ân xxx. 29’da, bazılarına göre, Âdem’den ve zürriyetinden alınan yahut kabul edilen ahit. (Bd.) ― -b8- Çoğulu **فِطَرَاتٌ** ve **فِطْرَاتٌ** ve **فِطِرَاتٌ**’tır. (TA.) -A2- **فِطْرٌ**’a da bak.

**الاـِيمَانُ الفِطْرِىُّ**
**الاـِيمَانُ الفِطْرِىُّ** ذ [kişinin, yaratıldığı tabiî yapı gereği meylettiği iman]. (Msb.)

**فُطَارٌ**
**فُطَارٌ** ذ İçinde çatlaklar bulunan bir kılıç; (S, Z, O, K;) ve (K) kesmeyen: (IAar, O, K:) yahut yeni yapılmış. (TA.)

**فَطُورٌ**
**فَطُورٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **فَطُورِىٌّ**, (S, K,) sanki ikincisi birinciden nisbet ismidir, (S,) Bir iftar; kişinin orucunu bozduğu şey [yani yiyecek yahut içecek]. (S, Msb, K.)

**فَطِيرٌ**
**فَطِيرٌ** ذ Mayasız hamur; yahut iyi [yahut olgun] oluncaya kadar bırakılmamış; **خَمِيرٌ**’in zıddı: (S, TA:) ve aynı şekilde çamur. (TA.) [Bundan dolayı,] **عِيدُ الفَطِيرِ** [mayasız ekmek bayramı; ayrıca Pesah bayramı diye de adlandırılır;] Yahudilerin bir bayramı; onların **نِيسَان** ayının on beşinci gününde [başlar] ve yedi gün sürer. (Msb. [**الفِصْحُ**’a da bak.]) ― -b2- Olgunlaşmasını engelleyecek şekilde aceleyle hazırlanmış, yapılmış yahut edilmiş her şey: (Lth, S, K:) taze; yeni; yeni yapılmış: (S, TA:) çoğulu **فَطْرَى**: (Sgh, IAth, TA:) çünkü K’deki **أَطْعَمَهُ فَطْرَى** ifadesinin **فَطِير** ile [onu besledi] mânasında açıklanması, büyük bir hatadır; bu, **أَطْعِمَةٌ فَطْرَى**’nın yanlış okunmasıdır; ibare, Sgh’nin kendi el yazısında düzgün harflerle ve harekeleriyle böyle durur; mânası, etlerdir [yeni hazırlanmış &c.]. (TA.) Şöyle dersin: **عِنْدِى خُبْزٌ خَمِيرٌ وَحَيْسٌ فَطِيرٌ** [Bende mayalı ekmek ve] taze, yeni yahut yeni yapılmış **حيس** [bk.] vardır. (S, TA.) Yine şöyle dersin: **اـِيَّاكَ وَالرَّأْىَ الفَطِيرُ** (mecaz:) Aceleyle oluşmuş, olgunlaşmamış görüşten sakın. (S.) Ve **شَرُّ الرَّأْىِ الفَطِيرُ** (mecaz:) [En kötü görüş, aceleyle oluşmuş ve olgunlaşmamış olandır]. (TA.) ― -b3- Tabaklama sıvısıyla doyurulmamış deri: yahut içine konmamış: (TA:) tabaklanmamış kırbaç: yumuşak tabaklanmamış: (TA:) yahut yeni tabaklanmamış. (L.) -A2- Ayrıca bir musibet; **دَاهِيَةٌ** eş anlamlısı. (O, K, TA.)

**فَطُورَةٌ**
**فَطُورَةٌ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**فَطِيرَةٌ**
**فَطِيرَةٌ** ذ ve ↓ **فَطُورَةٌ** **فِطْر** gününde kesilen bir koyun yahut keçi: (K, TA:) Sgh tarafından ve B’de zikredilmiştir. (TA.)

**فُطَارِىٌّ**
**فُطَارِىٌّ** ذ Ne hayır ne şer sahibi olan bir adam; (IAar, O, K, * TA;) **فَدْم** denilen türden [sözde yahut işte güçsüz, ağır, donuk; &c.]: (TA:) **فُطَارٌ**’dan; kılıca uygulanınca “kesmeyen” mânasındadır. (IAar, O, TA. *)

**فَطُورِىٌّ**
**فَطُورِىٌّ** ذ : **فَطُورٌ**’a bak.

**فَاطِرٌ**
**فَاطِرٌ** ذ **نَاب**’ı [yahut azı dişi] çıkmakta olan, (S,) yahut eti yarıp çıkmakta olan deve. (TA.) -A2- **فَاطِرُ السَّمٰوَاتِ وَالأَرْضِ** [Kur’ân xlii. 9, &c.,] Göklerin ve yerin başlatıcısı [yahut yaratıcısı] demektir. (I'Ab, S, * TA.) 1’e bak.

**فُوطِيرٌ**
**فُوطِيرٌ** ذ Süryânîcede **الجِمَاع** için bir isimdir. (TA.)

**أُفْطُورٌ**
**أُفْطُورٌ** ذ , ve çoğulu **أَفَاطِيرُ**: bir sonraki maddeye bak.

**تَفَاطِيرُ**
**تَفَاطِيرُ** ذ , **تَعَاشِيبُ** ve **تَعَاجِيبُ** ve **تَبَاشِيرُ**’a benzer bir kelimedir [bk.]; bu dört kelimenin hiçbirinin tekili yoktur; bir oğlanın yahut genç erkeğin, ve bir kızın yahut genç kadının yüzünde çıkan sivilceler; ↓ **نَفَاطِيرُ** dahi böyledir: doğru şekli, ت ve ن iledir: K’nin müellifi, Sgh’yi [O’da] izleyerek, ↓ **أَفَاطِيرُ**’ün ↓ **أُفْطُورٌ**’un çoğulu olduğunu ve genç erkeğin burnunda ve yüzünde bir çatlama yahut yarılma mânasına geldiğini söyler. (TA.) ― -b2- Ayrıca, doğru şekliyle, ت ile, [**وَسْمِىّ** denilen yağmurun] otunun ilki [bk.]; ve bu mânada da tekili yoktur: fakat K’de, ↓ **نَفَاطِيرُ**’ün ↓ **نُفْطُورَةٌ**’nın çoğulu olduğu, ن ile, söylenmiştir; [O’da, ↓ **نُفْطُورٌ**’un çoğulu olduğu;] ve [ikisinde de] bunun dağınık ot mânasına geldiği: (TA;) ve Lh, AHn’nin naklettiği üzere, **مِنْ عُشْبٍ** ↓ **نَفَاطِيرُ**’ün “arazide küçük miktarlarda ot” demek olduğunu söyler: (O, TA:) K’de ayrıca, ↓ **نَفَاطِيرُ**’ün açıklamasında, yahut bunun [**وَسْمِىّ** yağmurunun] ilk otu mânasına geldiği eklenir: (TA:) [ve denilmiştir ki] **تَفَاطِيرُ نَبَاتٍ**, bitkilerden yahut ottan yarılıp çıkan şeyler demektir. (TA, **تَبَاشِيرُ** maddesinde.)

**مُفْطِرٌ**
**مُفْطِرٌ** ذ Oruç bozan kimse; oruçtan sonra yiyip içen: (S, * Msb, * K, TA:) çoğulu **مَفَاطِيرُ**, (Sb, S, Msb, K,) tıpkı **مَيَاسِيرُ**’ün **مُوسِرٌ**’in çoğulu olması gibi, (S,) ve **مَفَالِيسُ**’ün **مُفْلِسٌ**’in çoğulu olması gibi: (Msb:) ve ↓ **فِطْرٌ** da aynı mânaya gelir; tekil ve çoğul olarak, (S, Msb, K,) aslında bir mastar olduğu için. (S, Msb.)

**مُنْفَطِرٌ**
**مُنْفَطِرٌ** ذ Kur’ân [lxxiii. 18]’de **السَّمَآءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ** ibaresinde kullanılır; sahiplik ismi tarzında, [etken ism-i fâil olarak değil,] tıpkı **دَجَاجَةٌ مُعْضِلٌ** ibaresindeki **مُعْضِلٌ** gibi. (TA.)

**نُفْطُورٌ**
**نُفْطُورٌ** ذ ve **نُفْطُورَةٌ**, ve çoğulu **نَفَاطِيرُ**: **تفاطير**’e, altı yerde, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَطَرَ
فَطَرَ U ( n. ac. فَطْر 1 ),
a.  Split, clave; cracked; slit, rent.

b.  Began, commenced; originated; produced; created.

c.  Made unleavened ( dough ); used untempered ( clay ).

d.  ( n. ac. فَطْر 1 ,  فِطْر 2 ,  فُطُوْر 27 ), Broke his fast; breakfasted.

e.  I ,  U ( n. ac. فَطْر 1 ), Milked.

f.  Pressed, squeezed.

فَطَّرَ
فَطَّرَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Made to break his fast; breakfasted.

c.  [ coll. ], Was unleavened, did not rise ( dough ).

أَفْطَرَ
أَفْطَرَ IV ,
a.  see I (d) & II ( b ).

c.  Was at breakfast.

تَفَطَّرَ
تَفَطَّرَ V ,
a.  see II (c) & VII.

اِنْفَطَرَ
اِنْفَطَرَ VII ,
a.  Split, cracked; was split &c.

b.  Opened, sprouted ( plant ).

فَطْر
فَطْر 1 , ( pl. فُطُوْر 27 ),
a.  Split, crack; cleft, fissure.

فَطْرِيّ
فَطْرِيّ 1yi ,
a.  see 2yi .

فِطْر
فِطْر 2 ,
a.  The breaking one's fast.

b.  One breaking his fast.

c.  Budding grapes.

فِطْرَة
فِطْرَة 2t , ( pl. فِطَر 7 ),
a.  Creation; make, construction; nature; character, disposition, temperament; quality, property; characteristic, peculiarity, idiosyncrasy.

b.  Primary knowledge; intuition.

c.  Religious faculty.

فِطْرِيّ
فِطْرِيّ 2yi ,
a.  Natural, innate, in-born; constitutional.

فُطْر
فُطْر 3 ,
a.  see 2 (c) .

b.  Fungus, toadstool; mushroom.

فُطُر
فُطُر 10 ,
a.  see 3 (b) .

فَاْطِر
فَاْطِر 21 ,
a.  Creator; maker; originator.

b.  see N. Ag. أَفْطَرَ IV .

فُطَاْر
فُطَاْر 24 ,
a.  Notched, jagged, blunt ( sword ).

فُطَاْرِيّ
فُطَاْرِيّ 24yi ,
a.  Nonentity, nobody.

فَطِيْر
فَطِيْر 25 ,
a.  Unleavened ( bread ); azyme.

b.  Precipitate, hasty, immature.

فَطِيْرَة
فَطِيْرَة 25t , ( pl. فَطَاْئِرُ 46 )
a.  [ coll. ], A kind of pastry, tart.

فَطُوْر
فَطُوْر 26 ,  فَطُوْرِيّ 26yi ,
a.  Breakfast.

b.  [ coll. ], Dinner.

فُطُوْر
فُطُوْر 27
a.  [ coll. ],  see 26 .

تَفَاْطِيْر
تَفَاْطِيْر 64 ,
a.  Pimples.

أَفْطَرَ
N. Ag. أَفْطَرَ IV , ( pl. مَفَاْطِيْرُ 65 ),
a.  One breaking his fast; one having breakfasted.

b.  [ coll. ], One having dined.

أُفْطُوْر
أُفْطُوْر ( pl. أَفَاْطِيْرُ 69 ),
a.  Chap, crack; pimple.

عِيْد الفِطْر
عِيْد الفِطْر
a.  Feast that follows the fast of Ramadān.

عِيْد الفَطِيْر
عِيْد الفَطِيْر
a.  The feast of unleavened bread.

##### Türkçe

**فَطَرَ**
**فَطَرَ** U ( n. ac. **فَطْر** 1 ),
a. Yardı, çatlattı; çatladı; yardı, yırttı.

b. Başladı, işe koyuldu; ortaya çıkardı; üretti; yarattı.

c. Mayasız yaptı (hamur); katılmamış kullandı (kil).

d. ( n. ac. **فَطْر** 1 , **فِطْر** 2 , **فُطُوْر** 27 ), Orucunu bozdu; kahvaltı etti.

e. I , U ( n. ac. **فَطْر** 1 ), Sağdı.

f. Bastırdı, sıktı.

**فَطَّرَ**
**فَطَّرَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Orucunu bozdurdu; kahvaltı ettirdi.

c. [ topl. ], Mayasız oldu, kabarmadı (hamur).

**أَفْطَرَ**
**أَفْطَرَ** IV ,
a. I (d) ve II (b)’ye bak.

c. Kahvaltıda idi.

**تَفَطَّرَ**
**تَفَطَّرَ** V ,
a. II (c) ve VII’ye bak.

**اِنْفَطَرَ**
**اِنْفَطَرَ** VII ,
a. Yarıldı, çatladı; yarıldı vb.

b. Açıldı, filizlendi (bitki).

**فَطْر**
**فَطْر** 1 , ( pl. **فُطُوْر** 27 ),
a. Yarık, çatlak; yarılma, gedik.

**فَطْرِيّ**
**فَطْرِيّ** 1yi ,
a. 2yi’ye bak.

**فِطْر**
**فِطْر** 2 ,
a. Kişinin orucunu bozması.

b. Orucunu bozan kimse.

c. Tomurcuklanan üzümler.

**فِطْرَة**
**فِطْرَة** 2t , ( pl. **فِطَر** 7 ),
a. Yaratma; yapma, inşa; tabiat; huy, mizaç, seciye, temperament; nitelik, özellik; ayırt edici vasıf, hususiyet, kendine özgülük.

b. İlk bilgi; sezgi.

c. Dinî meleke.

**فِطْرِيّ**
**فِطْرِيّ** 2yi ,
a. Tabii, doğuştan, fıtrî; yapısal.

**فُطْر**
**فُطْر** 3 ,
a. 2 (c)’ye bak.

b. Mantar, toadstool; mantar.

**فُطُر**
**فُطُر** 10 ,
a. 3 (b)’ye bak.

**فَاْطِر**
**فَاْطِر** 21 ,
a. Yaratıcı; yapan; ortaya çıkaran.

b. İsim-fâil: **أَفْطَرَ** IV’e bak.

**فُطَاْر**
**فُطَاْر** 24 ,
a. Çentikli, tırtıklı, küt (kılıç).

**فُطَاْرِيّ**
**فُطَاْرِيّ** 24yi ,
a. Hiç kimse, hiçlik; kimse olmayan.

**فَطِيْر**
**فَطِيْر** 25 ,
a. Mayasız (ekmek); azyme.

b. Aceleci, tez; olgunlaşmamış.

**فَطِيْرَة**
**فَطِيْرَة** 25t , ( pl. **فَطَاْئِرُ** 46 )
a. [ topl. ], Bir çeşit hamur işi, tart.

**فَطُوْر**
**فَطُوْر** 26 , **فَطُوْرِيّ** 26yi ,
a. Kahvaltı.

b. [ topl. ], Akşam yemeği.

**فُطُوْر**
**فُطُوْر** 27
a. [ topl. ], 26’ya bak.

**تَفَاْطِيْر**
**تَفَاْطِيْر** 64 ,
a. Sivilceler.

**أَفْطَرَ**
İsim-fâil: **أَفْطَرَ** IV , ( pl. **مَفَاْطِيْرُ** 65 ),
a. Orucunu bozan; kahvaltı etmiş olan.

b. [ topl. ], Akşam yemeği yemiş olan.

**أُفْطُوْر**
**أُفْطُوْر** ( pl. **أَفَاْطِيْرُ** 69 ),
a. Çatlak, yarık; sivilce.

**عِيْد الفِطْر**
**عِيْد الفِطْر**
a. Ramadān orucunu izleyen bayram.

**عِيْد الفَطِيْر**
**عِيْد الفَطِيْر**
a. Mayasız ekmek bayramı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فطر
فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ) - فَاطِر - فُطُوْر - فِطْرَة - انفَطَرَ - يَنْفَطِرُ - مُنْفَطِر - تَفَطَّرَ - يَتَفَطَّرُ
فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ) + كائن + شيئاً: يبنيه ويصنعه بجعله أجزاء صغيرة متصلة: عمل على الشيء الواحد فجعله أجزاء متعددة، يفصل بينها مسافات مكانية، ولكن يجمع بينها تآلف بنائي محدد، يجعل لها وظيفة أو خصائص أصلية بنيوية، تميز هذا الشكل الخاص من تآلف أجزاء البناء.
فَاطِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " فَطَرَ- يَفْطِرُ ": من يقوم بفعل فطر
فُطُوْر: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة " فَطَرَ- يَفْطِرُ ": تحول الشيء الواحد إلى أجزاء متعددة (قليلة) يفصل بينها مسافات مكانية، وهو كذلك بمعنى مفعول: الأجزاء التي فُطرت، وصار بينها مسافات مكانية تفصل بينها في الشيء الواحد
فِطْرَة: على وزن " فـِعلة": اسم فعل للمرة من " فَطَرَ- يَفْطِرُ ": عملية الفطر لمرة واحدة بطريقة خاصة: وهو كذلك بمعنى مفعول للمرة: الفطر بطريقة خاصة لشيء محدد: الخِلقة الخاصة: الخصائص والمميزات التي نتجت عن الوضع الأصلي وهو بناء الشيء من أجزاء متعددة يفصل بينها مسافات مكانية ولكن يجمع بينها تآلف بنائي محدد، يجعل لها وظيفة أو خصائص أصلية بنيوية، تميز هذا الشكل الخاص من تآلف أجزاء البناء.
انْفَطَرَ - يَنْفَطِرُ: على وزن " انفعل " من " فَطَرَ- يَفْطِرُ ": فعل " فَطَرَ- يَفْطِرُ " عندما يقع بدافع وإرادة ذاتية: يتحول الشيء الواحد المتصل إلى أجزاء متعددة يفصل بينها مسافات مكانية، بشكل ذاتي
مُنْفَطِر: اسم مفعول صفة مشبهة من " انفَطَر - يَنْفَطِرُ ": الشيء الواحد المتصل، الذي انفصل إلى أجزاء متعددة (كثيرة) يفصل بينها مسافات مكانية
تَفَطَّرَ - يَتَفَطَّرُ: على وزن " تَفَعَّل " من " فَطَرَ- يَفْطِرُ ": فعل " فَطَرَ- يَفْطِرُ " عندما يقع بدافع وإرادة ذاتية وعلى وجه التكرار والشدة: " يَفْطِرُ " نفسه بنفسه بشدة: ينقسم ويتجزأ إلى أجزاء متعددة كثيرة يفصل بينها مسافات مكانية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" قطع الشيء وفصله إلى جزأين أو عدة أجزاء كبيرة"، وهي:
نَصَفَ - يَنْصُفُ، شَطََرَ - يَشْطُرُ، فَلَقَ - يَفْلِقُ (فَلَقَ - يَفْلُقُ)، فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ)، جَزَأَ - يَجْزَأُ، بَعَضَ - يَبْعَضُ
فَطَرَ
 	﴿إني وجهت وجهي للذي فطر السماوات والأرض حنيفا وما أنا من المشركين (79)﴾ الأنعام ﴿قال بل ربكم رب السماوات والأرض الذي فطرهن وأنا على ذلكم من الشاهدين (56)﴾ الأنبياء
 	﴿قالوا لن نؤثرك على ما جاءنا من البينات والذي فطرنا فاقض ما أنت قاض إنما تقضي هذه الحياة الدنيا(72)﴾ طه ﴿وما لي لا أعبد الذي فطرني وإليه ترجعون(22)﴾ يس
 	﴿ياقوم لا أسألكم عليه أجرا إن أجري إلا على الذي فطرني أفلا تعقلون(51)﴾ هود
 	﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ الروم ﴿إلا الذي فطرني فإنه سيهديني (27)﴾ الزخرف
 	﴿أو خلقا مما يكبر في صدوركم فسيقولون من يعيدنا قل الذي فطركم أول مرة فسينغضون إليك رءوسهم ويقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبا(51)﴾ الإسراء
فطرة
 ﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ الروم
فاطر
الله فاطر السماوات والأرض
فاطر وخالق للملائكة والناس والأنعام﴿الحمد لله فاطر السماوات والأرض جاعل الملائكة رسلا أولي أجنحة مثنى وثلاث ورباع يزيد في الخلق ما يشاء إن الله على كل شيء قدير(1)﴾ فاطر ﴿فاطر السماوات والأرض جعل لكم من أنفسكم أزواجا ومن الأنعام أزواجا يذرؤكم فيه ليس كمثله شيء وهو السميع البصير(11)﴾ الشورى
وهو ولي الناس فيهما	﴿قل أغير الله أتخذ وليا فاطر السماوات والأرض وهو يطعم ولا يطعم قل إني أمرت أن أكون أول من أسلم ولا تكونن من المشركين(14)﴾ الأنعام ﴿رب قد آتيتني من الملك وعلمتني من تأويل الأحاديث فاطر السماوات والأرض أنت ولي في الدنيا والآخرة توفني مسلما وألحقني بالصالحين(101)﴾ يوسف
وهو رب الناس فيهما ( ويحاسب ويحكم ويغفر)	﴿قالت رسلهم أفي الله شك فاطر السماوات والأرض يدعوكم ليغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمىقالوا إن أنتم إلا بشر مثلنا تريدون أن تصدونا عما كان يعبد آباؤنا فأتونا بسلطان مبين(10)﴾ إبراهيم ﴿قل اللهم فاطر السماوات والأرض عالم الغيب والشهادة أنت تحكم بين عبادك في ما كانوا فيه يختلفون (46)﴾ الزمر
انفطر - منفطر - فطور
 ﴿السماء منفطر به كان وعده مفعولا(18)﴾ المزمل ﴿إذا السماء انفطرت (1)﴾ الإنفطار
 	﴿خلق سبع سماوات طباقا ما ترى في خلق الرحمان من تفاوت فارجع البصر هل ترى من فطور(3)﴾ الملك
يَتَفَطَّر
 ﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا(90)﴾ مريم ﴿تكاد السماوات يتفطرن من فوقهن والملائكة يسبحون بحمد ربهم ويستغفرون لمن في الأرض ألا إن الله هو الغفور الرحيم(5)﴾ الشورى
مختار الصحاح
● [فطر] ف ط ر: أفْطرَ الصائم والاسم الفِطْرُ و فَطَّرَهُ غيره تَفْطِيرا ورجل مُفْطِرٌ وقوم مَفَاطِيرُ مثل موسر ومياسير ورجل فِطْرٌ وقوم فِطر أي مفطرون وهو مصدر في الأصل و الفَطُورُ بالفتح ما يفطر عليه وكذا الفَطُورِيّ كأنه منسوب اليه و فَطَّرَتِ المرأة العجين حتى استبان فيه الفُطْرُ بالضم و الفِطْرةُ بالكسر الخلقة و الفَطْرُ الشق يقال فَطَرَهُ فانْفُطُر و تُفُطُّر الشيء تشقق و الفَطْرُ أيضا الابتداء والاختراع وباب الأربعة نصر قال بن عباس رضي الله تعالى عنه كنت لا أدري ما فاطر السماوات حتى أتاني اعرابيان يختصمان في بئر فقال أحدهما أنا فَطَرْتُها أي ابتدأتها و الفَطيرُ ضد الخمير وهو العجين الذي لم يختمر وكل شيء أعجلته عن إدراكه فهو فطير يقال إياك والرأي الفطير ويقال عندي خبز خمير وحيس فطير أي طري
الراغب
فطر
- أصل الفطر: الشق طولا، يقال: فطر فلان كذا فطرا، وأفطر هو فطورا، وانفطر انفطارا. قال تعالى: }هل ترى من فطور﴿[الملك/3]، أي: اختلال ووهي فيه، وذلك قد يكون على سبيل الفساد، وقد يكون على سبيل الصلاح قال:﴾السماء منفطر به كان وعده مفعولا﴿[المزمل/18]. وفطرت الشاة: حلبتها بأصبعين، وفطرت العجين: إذا عجنته فخبرته من وقته، ومنه: الفطرة. وفطر الله الخلق، وهو إيجاده الشيء وإبداعه على هيئة مترشحة لفعل من الأفعال، فقوله:﴾فطرت الله التي فطر الناس عليها﴿[الروم/30]، فإشارة منه تعالى إلى ما فطر. أي: أبدع وركز في الناس من معرفته تعالى، وفطرة الله: هي ما ركز فيه من قوته على معرفة الإيمان، وهو المشار إليه بقوله:﴾ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله﴿[الزخرف/87]، وقال:﴾الحمد لله فاطر السموات والأرض﴿[فاطر/1]، وقال:﴾الذي فطرهن﴿[الأنبياء/56]،﴾والذي فطرنا﴿[طه/72]، أي: أبدعنا وأوجدنا. يصح أن يكون الانفطار في قوله:﴾السماء منفطر به{ [المزمل/18]، إشارة إلى قبول ما أبدعها وأفاضه علينا منه. والفطر: ترك الصوم. يقال: فطرته، وأفطرته، وأفطر هو (انظر: الأفعال 4/12)، وقيل: للكمأة: فطر، من حيث إنها تفطر الأرض فتخرج منها.
ملخص اللسان:
1. فطر: فطَرَ الشيءَ يَفْطُرُه فَطْراً فانْفَطَر وفطَّرَه: شقه.
2. وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقق. والفَطْر: الشق، وجمعه فُطُور.
3. منه أُخذ فِطْرُ الصائم لأَنه  يفتح فاه.
4. وفَطَر نابُ البعير يَفْطُر  فَطْراً: شَقّ وطلع، فهو بعير فاطِر؛
5. والشاة يَفْطِرُها فَطْراً:  حلبها بأَطراف أَصابعه،
6. وتَفَطَّرَت الأَرض بالنبات  إِذا تصدعت.
7. والفُطْر أَيضاً:  جنس من الكَمْءِ أَبيض عظام لأَن الأَرض تَنْفطر عنه،
8. وفَطَرَ الله الخلق  يَفْطُرُهم: خلقهم وبدأَهم.
9. والفِطْرةُ: الابتداء والاختراع.
10. والفِطْرةُ: الخِلْقة،
11. والفَطُور: ما يُفْطَرُ  عليه،
12. وفَطَرْتُ العجينَ أَفْطُِره فَطْراً إذا أَعجلته عن إدراكه.
لسان العرب
● - فطر: فطَرَ الشيءَ يَفْطُرُه فَطْراً فانْفَطَر وفطَّرَه: شقه.  وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقق. والفَطْر: الشق، وجمعه فُطُور. وفي التنزيل العزيز: هل  ترى من فُطُور؛ وأَنشد ثعلب:  شَقَقْتِ القلبَ ثم ذَرَرْتِ فيه  هواكِ، فَلِيمَ، فالتَأَمَ الفُطُورُ  وأَصل الفَطْر: الشق؛ ومنه قوله تعالى: إذا السماء انْفَطَرَتْ؛ أَي  انشقت. وفي الحديث: قام رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حتى تَفَطَّرَتْ قدماه  أَي انشقتا. يقال: تَفَطَّرَتْ بمعنى؛ ،منه أُخذ فِطْرُ الصائم لأَنه  يفتح فاه. ابن سيده: تَفَطَّرَ الشيءُ وفَطَر وانْفَطَر. وفي التنزيل  العزيز: السماء مُنْفَطِر به؛ ذكّر على النسب كما قالوا دجاجة مُعْضِلٌ. وسيف  فُطَار: فيه صدوع وشقوق؛ قال عنترة: وسيفي كالعَقِيقَةِ ، وهو كِمْعِي،  سلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطارا  ابن الأَعرابي: الفُطَارِيّ من الرجال الفَدْم الذي لا خير عنده ولا شر،  مأْخوذ من السيف الفُطارِ الذي لا يَقْطع. وفَطَر نابُ البعير يَفْطُر  فَطْراً: شَقّ وطلع، فهو بعير فاطِر؛ وقول هميان:  آمُلُ أن يَحْمِلَني أَمِيري  على عَلاةٍ لأْمَةِ الفُطُور  يجوز أَن يكون الفُطُور فيه الشُّقوق أَي أَنها مُلْتَئِمةُ ما تباين من  غيرها فلم يَلْتَئِم، وقيل: معناه شديدة عند فُطورِ نابها موَثَّقة.  وفَطَر الناقة  (* قوله «وفطر الناقة» من باب نصر وضرب،. عن الفراء. وما  سواه من باب نصر فقط أَفاده شرح القاموس) . والشاة يَفْطِرُها فَطْراً:  حلبها بأَطراف أَصابعه، وقيل: هو أَن يحلبها كما تَعْقِد ثلاثين  بالإِبهامين والسبابتين . الجوهري: الفَطْر حلب الناقة بالسبابة والإِبهام،  والفُطْر: القليل من اللبن حين يُحْلب. التهذيب: والفُطْر شيء قليل من اللبن  يحلب ساعتئذٍ؛ تقول: ما حلبنا إلا فُطْراً؛ قال المرَّار:  عاقرٌ لم يُحْتلب منها فُطُرْ  أَبو عمرو:  الفَطِيرُ اللبن ساعة يحلب. والفَطْر: المَذْي؛ شُبِّه بالفَطْر في  الحلب. يقال: فَطَرْتُ الناقة أَفْطُِرُها فَطْراً، وهو الحلب بأَطراف  الأَصابع. ابن سيده: الفَطْر المذي، شبه بالحَلْب لأَنه لا يكون إِلا بأَطراف  الأَصابع فلا يخرج اللبن إِلا قليلاً، وكذلك المذي يخرج قليلاً، وليس  المنيّ كذلك؛ وقيل: الفَطْر مأْخوذ من تَفَطَّرَتْ قدماه دماً أَي سالَتا،  وقيل: سمي فَطْراً لأَنه شبّه بفَطْرِ ناب البعير لأَنه يقال: فَطَرَ نابُه  طلع، فشبّه طلوع هذا من الإِحْليلِ بطلوع ذلك. وسئل عمر، رضي الله عنه، عن  المذي فقال: ذلك الفَطْرُ؛ كذا رواه أَبو عبيد بالفتح، ورواه ابن شميل:  ذلك الفُطْر، بضم الفاء؛ قال ابن الأََثير: يروى بالفتح والضم، فالفتح من  مصدر فَطَرَ نابُ البعير فَطْراً إذا شَقّ اللحم وطلع فشُبِّه به خروج  المذي في قلته، أَو هو مصدر فَطَرْتُ الناقة أَفْطُرُها إذا حلبتها  بأَطراف الأَصابع، وأَما الضم فهو اسم ما يظهر من اللبن على حَلَمة الضَّرْع.  وفَطَرَ نابُه إِذا بَزَل؛ قال الشاعر:  حتى نَهَى رائِضَه عن فَرِّهِ  أَنيابُ عاسٍ شَاقِئٍ عن فَطْرِهِ  وانْفَطر الثوب إِذا انشق، وكذلك تَفَطَّر. وتَفَطَّرَت الأَرض بالنبات  إِذا تصدعت.  وفي حديث عبدالملك: كيف تحلبها مَصْراً أَم فَطْراً؟ هو أَن تحلبها  بإصبعين بطرف الإِبهام. والفُطْر: ما تَفَطَّر من النبات، والفُطْر أَيضاً:  جنس من الكَمْءِ أَبيض عظام لأَن الأَرض تَنْفطر عنه، واحدته فُطْرةٌ.  والفِطْرُ: العنب إِذا بدت رؤوسه لأَن القُضْبان تتَفَطَّر.  والتَّفاطِيرُ: أَول نبات الرَسْمِيّ، ونظيره التَّعاشِيب والتَّعاجيب  وتَباشيرُ الصبحِ ولا واحد لشيء من هذه الأَربعة. والتَّفاطير  والنَّفاطير: بُثَر تخرج في وجه الغلام والجارية؛ قال:  نَفاطيرُ الجنونِ بوجه سَلْمَى،  قديماً، لا تفاطيرُ الشبابِ  واحدتها نُفْطور. وفَطَر أَصابعَه فَطْراً: غمزها.وفَطَرَ الله الخلق  يَفْطُرُهم: خلقهم وبدأَهم. والفِطْرةُ: الابتداء والاختراع. وفي التنزيل  العزيز: الحمد لله فاطِرِ السمواتِ والأَرضِ؛ قال ابن عباس، رضي الله عنهما:  ما كنت أَدري ما فاطِرُ السموات والأَرض حتى أَتاني أَعرابيّان يختصمان في  بئر فقال أَحدهما: أَنا فَطَرْتُها أَي أَنا ابتدأْت حَفْرها. وذكر أَبو  العباس أَنه سمع ابن الأَعرابي يقول: أَنا أَول من فَطَرَ هذا أَي  ابتدأَه. والفِطْرةُ، بالكسر: الخِلْقة؛ أَنشد ثعلب:  هَوِّنْ عليكََ فقد نال الغِنَى رجلٌ،  في فِطْرةِ الكَلْب، لا بالدِّينِ والحَسَب  والفِطْرةُ: ما فَطَرَ الله عليه الخلقَ من المعرفة به. وقد فَطَرهُ  يَفْطُرُه، بالضم، فَطْراً أَي خلقه. الفراء في قوله تعالى: فِطْرَةَ اللهِ التي  فَطَرَ الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله؛ قال: نصبه على الفعل، وقال أَبو  الهيثم: الفِطْرةُ الخلقة التي يُخْلقُ عليها المولود في بطن أُمه؛ قال  وقوله تعالى: الذي فَطَرَني فإِنه سَيَهْدين؛ أَي خلقني؛ وكذلك قوله  تعالى: وما لِيَ لا أَعبدُ الذي فَطَرَني. قال: وقول النبي، صلى الله عليه  وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطْرةِ؛ يعني الخِلْقة التي فُطِرَ عليها  في الرحم من سعادةٍ أَو شقاوة، فإِذا ولَدَهُ يهوديان هَوَّداه في حُكْم  الدنيا، أَو نصرانيان نَصَّرَاه في الحكم، أَو مجوسيان مَجَّساه في  الحُكم، وكان حُكْمُه حُكْمَ أَبويه حتى يُعَبِّر عنه لسانُه، فإِن مات قبل  بلوغه مات على ما سبق له من الفِطْرةِ التي فُطرَ عليها فهذه فِطْرةُ  المولود؛ قال: وفِطْرةٌ ثانية وهي الكلمة التي يصير بها العبد مسلماً وهي  شهادةُ أَن لا إله إلا الله وأَن محمداً رسوله جاء بالحق من عنده فتلك  الفِطْرةُ للدين؛ والدليل على ذلك حديث البَرَاءِ بن عازِب، رضي الله عنه، عن  النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه علَّم رجلاً أَن يقول إذا نام وقال: فإِنك  إن مُتَّ من ليلتك مُتَّ على الفِطْرةِ. قال: وقوله فأَقِمْ وجهك للدين  حنيفاً فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناسَ عليها؛ فهذه فِطْرَة فُطِرَ عليها  المؤمن. قال: وقيل فُطِرَ كلُّ إنسان على معرفته بأَن الله ربُّ كلِّ شيء  وخالقه، والله أَعلم. قال: وقد يقال كل مولود يُولَدُ على الفِطْرة التي  فَطَرَ الله عليها بني آدم حين أَخرجهم من صُلْب آدم كما قال تعالى: وإذ أَخذ  ربُّكَ من بني آدم من ظهورهم ذُرّياتهم وأَشهدهم على أَنفسهم أَلَسْتُ  بربكم قالوا بَلى. وقال أَبو عبيد: بلغني عن ابن المبارك أَنه سئل عن  تأْويل هذا الحديث، فقال: تأْويله الحديث الآخر: أَن النبي، صلى الله عليه  وسلم، سُئِل عن أَطفال المشركين فقال: الله أَعلم بما كانوا عاملين؛ يَذْهَبُ  إلى أَنهم إنما يُولدون على ما يَصيرون إليه من إسلامٍ أَو كفرٍ. قال  أَبو عبيد: وسأَلت محمد بن الحسن عن تفسير هذا الحديث فقال: كان هذا في أول  الإِسلام قبل نزول الفرائض؛ يذهب إلى أَنه لو كان يُولدُ على الفِطْرَةِ  ثم مات قبل أَن يُهَوِّدَه أَبوان ما وَرِثَهُما ولا وَرِثَاه لأَنه مسلم  وهما كافران؛ قال أَبو منصور: غَبَا على محمد بن الحسن معنى قوله الحديث  فذهب إلى أَنَّ قول رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولود يُولد على  الفِطْرةِ، حُكْم من النبي، صلى الله عليه وسلم، قبل نزول الفرائض ثم نسخ  ذلك الحُكْم من بَعْدُ؛ قال: وليس الأَمرُ على ما ذهب إليه لأَن معنى  كلُّ مولود يُولد على الفِطْرةِ خبر أَخبر به النبي، صلى الله عليه وسلم،  عن قضاءٍ سبقَ من الله للمولود، وكتابٍ كَتَبَه المَلَكُ بأَمر الله جل وعز من  سعادةٍ أَو شقاوةٍ، والنَّسْخ لا يكون في الأَخْبار إنما النسخ في  الأَحْكام؛ قال: وقرأْت بخط شمر في تفسير هذين الحديثين: أَن إِسحق ابن  إِبراهيم الحَنْظلي روى حديثَ أَبي هريرة، رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه  وسلم: كلُّ مولودٍ يُولد على الفطرة «الحديث» ثم قرأَ أَبو هريرة بعدما  حَدَّثَ بهذا الحديث: فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناس عليها، لا تَبْديل  لخَلْقِ الله. قال إسحق: ومعنى قول النبي، صلى الله عليه وسلم، على ما  فَسَّر أَبو هريرة حين قَرَأَ: فِطْرَةَ اللهِ، وقولَه: لا تبديل، يقول:  لَتلْكَ الخلقةُ التي خَلَقهم عليها إِمَّا لجنةٍ أَو لنارٍ حين أَخْرَجَ من  صُلْب آدم ذرية هو خالِقُها إلى يوم القيامة، فقال: هؤلاء للجنة وهؤلاء  للنار، فيقول كلُّ مولودٍ يُولَدُ على تلك الفِطْرةِ، أَلا ترى غلامَ  الخَضِر، عليه السلام؟ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: طَبَعهُ الله يوم طَبَعه  كافراً وهو بين أَبوين مؤمنين فأَعْلَمَ اللهُ الخضرَ، عليه السلام،  بِخلْقته التي خَلَقَه لها، ولم يُعلم موسى، عليه السلام، ذلك فأَراه الله تلك  الآية ليزداد عِلْماً إلى علمه؛ قال: وقوله فأَبواهُ يُهوِّدانِهِ  ويُنَصِّرانِه، يقول: بالأبوين يُبَيِّن لكم ما تحتاجون إليه في أَحكامكم من  المواريث وغيرها، يقول: إذا كان الأَبوان مؤمنين فاحْكُموا لِولدهما بحكم  الأبوين في الصلاة والمواريث والأَحكام، وإن كانا كافرين فاحكموا لولدهما  بحكم الكفر... ( *كذا بياض بالأصل). أَنتم في المواريث والصلاة؛ وأَما  خِلْقَته التي خُلِقَ لها فلا عِلْمَ لكم بذلك، أَلا ترى أَن ابن عباس، رضي  ا عنهما، حين كَتَبَ إليه نَجْدَةُ في قتل صبيان المشركين، كتب إليه:  إنْ علمتَ من صبيانهم ما عَلِمَ الخضُر من الصبي الذي قتله فاقْتُلْهُم؟  أَراد به أَنه لا يعلم عِلْمَ الخضرِ أَحدٌ في ذلك لما خصه الله به كما  خَصَّه بأَمر السفينة والجدار، وكان مُنْكَراً في الظاهر فَعَلَّمه الله علم  الباطن، فَحَكَم بإرادة اللهتعالى في ذلك؛ قال أَبو منصور: وكذلك أَطفال  قوم نوح، عليه السلام، الذين دعا على آبائهم وعليهم بالغَرَقِ، إنما  الدعاء عليهم بذلك وهم أَطفال لأَن الله عز وجل أَعلمه أَنهم لا يؤمنون حيث  قال له: لن يُؤْمِنَ من قومك إلا منْ آمن، فأَعْلَمه أَنهم فُطِروا على  الكفر؛ قال أَبو منصور: والذي قاله إِسحق هو القول الصحيح الذي دَلَّ عليه  الكتابُ ثم السنَّةُ؛ وقال أَبو إسحق في قول الله عز وجل: فِطْرَةَ الله  التي فَطَرَ الناس عليها: منصوب بمعنى اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله، لأَن  معنى قوله: فأَقِمْ وجهَك، اتََّبِعِ الدينَ القَيّم اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله  أَي خِلْقةَ الله التي خَلَق عليها البشر. قال: وقول النبي، صلى الله  عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطرةِ، معناه أَن الله فَطَرَ الخلق  على الإِيمان به على ما جاء في الحديث: إن الله أَخْرَجَ من صلب آدم  ذريتَه كالذَّرِّ وأَشهدهم على أَنفسهم بأَنه خالِقُهم، وهو قوله تعالى: وإذ  أَخذ ربُّك من بني آدم إلى قوله: قالوا بَلى شَهِدْنا؛ قال: وكلُّ  مولودٍ هو من تلك الذريَّةِ التي شَهِدَتْ بأَن الله خالِقُها، فمعنى فِطْرَة  الله أَي دينَ الله التي فَطَر الناس عليها؛ قال الأَزهري: والقول ما  قال إِسحقُ ابن إِبراهيم في تفسير الآية ومعنى الحديث، قال: والصحيح في  قوله: فِطْرةَ اللهِ التي فَطَرَ الناس عليها، اعلَمْ فِطْرةَ اللهِ التي  فَطَرَ الناس عليها من الشقاء والسعادة، والدليل على ذلك قوله تعالى: لا  تَبديلَ لخلق الله؛ أَي لا تبديل لما خَلَقَهم له من جنة أَو نار؛  والفِطْرةُ: ابتداء الخلقة ههنا؛ كما قال إسحق. ابن الأَثير في قوله: كلُّ مولودٍ  يُولَدُ على الفِطْرةِ، قال: الفَطْرُ الابتداء والاختراع، والفِطرَةُ  منه الحالة، كالجِلْسةِ والرِّكْبةِ، والمعنى أَنه يُولَدُ على نوع من  الجِبِلَّةِ والطَّبْعِ المُتَهَيِّء لقبول الدِّين، فلو تُرك عليها  لاستمر على لزومها ولم يفارقها إلى غيرها، وإنما يَعْدل عنه من يَعْدل لآفة من  آفات البشر والتقليد، ثم بأَولاد اليهود والنصارى في اتباعهم لآبائهم  والميل إلى أَديانهم عن مقتضى الفِطْرَةِ السليمة؛ وقيل: معناه كلُّ مولودٍ  يُولد على معرفة الله تعالى والإِقرار به فلا تَجِد أَحداً إلا وهو  يُقِرّ بأَن له صانعاً، وإن سَمَّاه بغير اسمه، ولو عَبَدَ معه غيره، وتكرر  ذكر الفِطْرةِ في الحديث. وفي حديث حذيفة: على غير فِطْرَة محمد؛ أَراد  دين الإسلام الذي هو منسوب إليه. وفي الحديث: عَشْر من الفِطْرةِ؛ أَي من  السُّنّة يعني سُنن الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام، التي أُمِرْنا أَن  نقتدي بهم فيها. وفي حديث علي، رضي الله عنه: وجَبَّار القلوب على  فِطَراتِها أَي على خِلَقِها، جمع فِطَر، وفِطرٌ جمع فِطْرةٍ، وهي جمع فِطْرةٍ  ككِسْرَةٍ وكِسَرَات، بفتح طاء الجميع . يقال فِطْرات وفِطَرَات  وفِطِرَات.ابن سيده: وفَطَر الشيء أَنشأَه، وفَطَر الشيء بدأَه، وفَطَرْت إصبع  فلان أَي ضربتها فانْفَطَرتْ دماً.  والفَطْر للصائم، والاسم الفِطْر، والفِطْر: نقيض الصوم، وقد أَفْطَرَ  وفَطَر وأَفْطَرَهُ وفَطَّرَه تَفْطِيراً. قال سيبويه: فَطَرْته  فأَفْطَرَ، نادر. ورجل فِطْرٌ. والفِطْرُ: القوم المُفْطِرون. وقو فِطْرٌ، وصف  بالمصدر، ومُفْطِرٌ من قوم مَفاطير؛ عن سيبويه، مثل مُوسِرٍ ومَياسير؛ قال  أَبو الحسن: إنما ذكرت مثل هذا الجمع لأَن حكم مثل هذا أَن يجمع بالواو  والنون في المذكَّر، وبالأَلف والتاء في المؤنث. والفَطُور: ما يُفْطَرُ  عليه، وكذلك الفَطُورِيّ، كأَنه منسوب إليه. وفي الحديث: إذا أَقبل الليل  وأَدبر النهار فقد أَفْطَرَ الصائم أَي دخل في وقت الفِطْر وحانَ له أَن  يُفْطِرَ، وقيل: معناه أَنه قد صار في حكم المُفْطِرين، وإن لم يأْكل ولم  يشرب. ومنه الحديث: أَفْطَرَ الحاجمُ والمحجومُ أَي تَعرَّضا للإفطارِ،  وقيل: حان لهما أَن يُفْطِرَا، وقيل: هو على جهة التغليظ لهما والدعاء  عليهما.  وفَطَرَتِ المرأَةُ العجينَ حتى استبان فيه الفُطْرُ، والفَطِير: خلافُ  الخَمِير، وهو العجين الذي لم يختمر. وفَطَرْتُ العجينَ أَفْطُِره  فَطْراً إذا أَعجلته عن إدراكه. تقول: عندي خُبْزٌ خَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ  أَي طَرِيّ. وفي حديث معاوية: ماء نَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِير أَي طَريٌّ  قَرِيبٌ حَدِيثُ العَمَل. ويقال: فَطَّرْتُ الصائمَ فأَفْطَر، ومثله  بَشَّرُتُه فأَبْشَر. وفي الحديث: أَفطر الحاجمُ والمَحْجوم. وفَطَر العجينَ  يَفْطِرُه ويَفْطُره، فهو فطير إذا اختبزه من ساعته ولم يُخَمّرْه، والجمع  فَطْرَى، مَقصورة. الكسائي: خَمَرْتُ العجين وفَطَرْته، بغير أَلف، وخُبْز  فَطِير وخُبْزة فَطِير، كلاهما بغير هاء؛ عن اللحياني، وكذلك الطين. وكل  ما أُعْجِلَ عن إدراكه: فَطِير. الليث: فَطَرْتُ العجينَ والطين، وهو أَن  تَعْجِنَه ثم تَخْتَبزَه من ساعته، وإذا تركته ليَخْتَمِرَ فقد  خَمَّرْته، واسمه الفَطِير. وكل شيءٍ أَعجلته عن إدراكه، فهو فَطِير. يقال: إِيايَ  والرأْيَ الفَطِير؛ ومنه قولهم: شَرُّ الرأْيِ الفَطِير.  وفَطَرَ جِلْدَه، فهو فَطِيرٌ، وأَفْطَره: لم يُرْوِه من دِباغٍ؛ عن ابن  الأَعرابي. ويقال: قد أَفْطَرْتَ جلدك إذا لم تُرْوِه من الدباغ.  والفَطِيرُ من السِّياطِ: المُحَرَّمُ الذي لم يُجَدْ دباغُه.  وفِطْرٌ، من أَسمائهم: مُخَدِّثٌ، وهو فِطْرُ بن خليفة.
مقاييس اللغة:
(فطر) الفاء والطاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَتْح شيء وإبرازهِ. من ذلك الفِطْرُ من الصَّوم. يقال: أفْطَرَ إفطاراً. وقومٌ فِطْرٌ(2) أي مُفْطِرُون. ومنه الفَطْر، بفتح الفاء، وهو مصدرُ فطَرْتُ الشاةَ فَطراً، إذا حَلبْتَها. ويقولون: الفَطْر يكون الحلبَ بإصبعَين. والفِطْرَة: [الخِلْقة(3) ].‏
القاموس المحيط:
الفَطْرُ الشَّقُّ ج فُطُورٌ، وبالضم وبضمتين ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ قَتَّالٌ، وشيءٌ من فَضْلِ اللَّبَنِ يُحْلَبُ ساعَتَئِذٍ، وبالكسر العِنَبُ إذا بَدَتْ رُؤُوسُهُ، ويضمُّ. وفَطَرَهُ يَفْطِرُهُ ويَفْطُرُهُ شَقَّهُ فانْفَطَرَ وتَفَطَّرَ، الناقَةَ حَلَبَها بالسَّبَّابَةِ والإِبْهامِ، أو بأطْرافِ أصابِعِهِ، العَجينَ اخْتَبَزَهُ من ساعتِهِ، ولم يُخَمِّرْهُ، الجِلْدَ لم يُرْوِهِ من الدِّباغِ،كأَفْطَرَهُ،
نابُ البعيرِ فَطْراً وفُطُوراً: طَلَعَ، اللّهُ الخَلْقَ: خَلَقَهُم، وبَرَأهُم، الأمرَ: ابْتَدَأهُ، وأنْشَأه، الصائِمُ: أكَلَ وشَربَ، كأَفْطَرَ. وفَطَرْتُهُ وفَطَّرْتُه وأفْطَرْتُه، ورجلٌ فِطْرٌ، بالكسرِ، للواحدِ والجميعِ، ومُفْطِرٌ من مَفاطيرَ. وكصَبُورٍ: ما يُفْطَرُ عليه، كالفَطُورِيِّ. والفَطيرُ: كلُّ ما أُعْجِلَ عن إِدْراكِهِ. وأطْعَمَهُ فَطْرَى، كسَكْرَى، أي: فَطيراً، والداهيةُ. وكزُبَيْرٍ: تابعيٌّ، وفرسٌ وهَبَهُ قَيْسُ بنُ ضِرارٍ لِلرُّقادِ بنِ المُنْذِرِ. والفِطْرَةُ: صَدَقَةُ الفِطْرِ، والخِلْقَةُ التي خُلِقَ عليها المَوْلودُ في رَحِمِ أمِّهِ، والدِّين. وسَيْفٌ فُطارٌ، كغُرابٍ: فيه تَشَقُّقٌ، ولا يَقْطَعُ. والفُطاريُّ، بالضم: الرجلُ لا خَيْرَ فيه ولا شَرَّ. والأَفاطيرُ: جمعُ أفْطُورٍ، بالضم، وهو تَشَقُّقٌ في أنفِ الشابِّ ووجْهِهِ. والتَّفاطيرُ: جمعُ نُفْطُورَةٍ، بالنون، وهي الكلأُ المُتَفَرِّقُ، أو هي أوَّلُ نَباتِ الوَسْمِيِّ. وأفْطَرَ الصائمُ: حانَ له أن يُفْطِرَ، ودَخَلَ في وقْتِهِ. وذَبَحْنا فَطيرَةً وفُطُورَةً: شاةً يومَ الفِطْرِ. وقولُ عُمَرَ، رضي الله عنه، وقد سُئِلَ عن المَذْي: هو الفَطْرُ، قيلَ: شَبَّهَ المَذْي في قِلَّتِهِ بما يُحْتَلَبُ بالفَطْرِ، أو شَبَّهَ طُلوعَهُ من الإِحْليلِ بِطُلوعِ النابِ، ورَواهُ النَّضْرُ بالضم، وأصلُهُ ما يَظْهَرُ من اللَّبَنِ على إحليلِ الضَّرْعِ.
تاج العروس:
ف - ط - ر
الفَطْر بالفَتْح : الشَّقُّ وقَيَّدَه بعضُهم بأَنّه الشَّقُّ الأَوّلُ كما نَقَلَه شَيْخُنَا ج فُطُورٌ وهي الشُّقُوقُ وفي التَّنْزِيل العزيز : هَلْ تَرَى مِنْ فُطُور . وأَنْشَدَ ثَعْلَب :
شَقَقْتِ القَلْبَ ثم ذَرَرْتِ فيه ... هَوَاكِ فلِيمَ فالْتَأَمَ الفُطُورُ
والفُطْرُ بالضَّمّ وجاءَ في الشِّعْرِ بضمَّتَيْن : ضَرْبٌ من الكَمْأَة أَبْيَضُ عُظَامُ لأَنَّ الأَرْضَ تَنْفَطِرُ عنه وهو قَتّالٌ واحدَتُه فُطْرَةٌ . والفُطْرُ بالوَجْهَيْن : القَلِيلُ من اللَّبَنِ حِينَ يُحْلَب . وفي التَّهْذيب : شَيْءٌ قَلِيلٌ من فَضْلِ اللَّبَنِ ولَوْ قالَ : من اللَّبَن كما هُوَ نصّ التهذيب كانَ أَخْصَرَ مع بقاءِ المَعْنَى المَقْصُودِ يُحْلَبُ ساعَتَئِذٍ وقال أَبو عَمْرو : هو اللَّبَنُ ساعَةً . يُحْلَب تقولُ : ما حَلَبْنَا إِلاَّ فُطْراً . والفِطْرُ بالكَسْرِ : العِنَبُ إِذا بَدَتْ رُؤُوسُه لأَنَّ القُضْبَانَ تَنْفَطِرُ ويُضَمّ . وفَطَرَهُ أَي الشَّيْءَ يَفْطِرُه بالكضسْرِ ويَفْطُرُه بالضَّمّ . أَمَّا كَوْنُه من بابِ نَصَرَ فهُوَ المَشْهُورُ عِندَهم وأَما يَفْطِرُه بالكَسْر فإِنّه رواه الصاغَانيّ عن الفَرّاءِ في : فَطَرْتُ النَّاقَةَ إِذا حَلَبْتَهَا فَطْراً . لا مُطْلقاً ففيه نظرٌ ظاهِرٌ وأُغْفِلَ أَيضاً عن : فَطَّرَه تَفْطِيراً . فقد نَقَلَهُ صاحِبُ المحكم حَيْثُ قال : فَطَرَ الشَيْءَ يَفْطُرُه فَطْراً وفَطَّرَهُ : شَقَّهُ فانْفَطَر وتَفَطَّرَ ومنه قولُه تعالَى : إِذا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ . أَي انْشَقَّتْ . وفي الحَدِيث : قَامَ رَسُولُ الله صلَّى الله تَعَالَى عليه وسلَّم حتى تَفَطَّرَتْ قَدَمَاهُ أَي انْشَقَّتَا . وفي المحكم : تَفَطَّرَ الشَّيْءُ وانْفَطَرَ وفَطَرَ . وفي قوله تَعَالَى : السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ . ذُكِّرَ عَلَى النَّسَبِ كما قالُوا دَجَاجَةٌ مُعْضِلٌ . وفَطَرَ الناقَةَ والشاةَ يَفْطِرُهَا فَطْراً : حَلَبَهَا بالسّبَابَةِ والإِبْهَام كما قالَهُ الجَوْهَرِيّ أَو بأَطْرَافِ أَصابِعِه وقيل : هو أَنْ يَحْلُبَها كما تَعْقِدُ ثلاثِينَ وبالإِبْهامَيْن والسَّبّابَتَيْن . وفي حديثِ عبدِ المَلِك : كَيْف تَحْلُبُها مَصْراً أَم فَطْراً ؟ قال ابنُ الأَثِير : هو أَنْ تَحْلُبَها بإِصْبَعَيْن وطَرَف الإِبْهَام . وفَطَرَ العَجِينَ يَفْطُرُه ويَفْطِرُه فَطْراً : اخْتَبَرَهُ من ساعَتِه ولم يُخَمِّرْه وكذَا فَطَرَ الأَجِيرُ الطِّينَ إِذا طَيَّنَ به من ساعتِه قبلَ أَن يَخْتَمِرَ . وقال اللَّيْثُ : فَطَرْتُ العَجِينَ والطِّينَ وهُوَ أَنْ تَعْجِنَه ثُمَّ تَخْتَبِزَه من ساعَتِه وإِذا تَرَكْتَه لِيَخْتَمِرَ فَقضدْ خَمّرْتَه . وقالَ الكِسائيّ : خَمَرْتُ العَجينَ وفَطَرْتُه بغَيْرِ أَلِفٍ . ففي كَلامِ المُصَنِّف قُصُورٌ من وَجْهَيْن . وفَطَرَ الجِلْدَ فَطْراً فهو فَطِيرٌ : لَمْ يُرْوِه من الدَّبَاغِ عن ابن الأَعرابِيّ . وفي الأَسَاس : لم يُلْقَ في الدِّباغ كأَفْطَرَه لغة فيه . وفَطَرَ نَابُ البَعِيرِ يَفْطُرُ بالضّمّ فَطْراً بالفَتْح وفُطُوراً كقُعُود : شَقَّ اللَّحْمَ وطَلَعَ فهو بَعِيرٌ فاطِرٌ . وفَطَرَ اللهُ الخَلْقَ يَفْطُرُهم فَطراً : خَلَقَهم وفي الأَساسِ : ابْتَدَعَهُم . وقولُه بَرَأَهُم هكذا في النّسخ بالراءِ والصَّوَابُ كما في اللّسَان : بَدَأَهُمْ بالدال . وفَطَرَ الأَمْرَ : ابْتَدَأَه وأَنْشَأَه . ثُمّ رأَيتُ في المُحْكَم قال : وفَطَرَ الشَّيْءَ : أَنْشَأَه وفَطَرَ الشَّيْءَ : بَدَأَه فعُلِمَ من ذلك أَنَّ الرَّاءَ تَحْرِيفٌ . وقال ابنُ عَبّاس : ما كُنْتُ أَدْرِي ما فاطِر السَّمواتِ والأَرْضِ حتى أَتانِي أَعْرَابِيّانِ يَخْتَصِمَانِ في بِئْر فقال أَحَدُهُمَا : أَنا فَطَرْتُها أَي أَنا ابْتَدَأْتُ حَفْرَهَا . وذَكَرَ أَبو العَبّاسِ أَنَّه سَمِعَ ابنَ الأَعرابيّ يقولُ : أَنا أَوَّل من فَطَرَ هذا أَي ابتَدَأَه . والفِطْرُ بالكَسْرِ : نَقِيضُ الصَّوْم فَطَرَ الصائِمُ يَفْطُر فُطُوراً : أَكَلَ وشَرِب كأَفْطَر . وفَطَرْتُه وفَطَّرْتُه بالتَشْدِيد وأَفْطَرْتُه . قال سيبويه : فَطَّرْتُه فأَفْطَر نادِرٌ . قلتُ : فهو مِثْلُ بَشَّرْتُه فأَبْشَرَ . ورَجُلٌ فِطْرٌ بالكسر : للواحِدِ والجَمِيع وَصْفٌ بالمَصْدر ومُفْطِرٌ من قوم مَفَاطِيرَ عن سيبويه مِثْلُ مُوسِر ومَيَاسِيرَ . قال أَبو الحَسَنِ : إِنَّمَا ذَكَرْتُ مِثْلَ هذا الجَمْع لأَنَّ حُكْمَ مِثْلِ هذا أَنْ يُجْمَعَ بالوَاو والنُّون في المُذَكّر وبالأَلف والتاءِ في المُؤَنَّثِ
والفَطُورُ كصَبُور : ما يُفْطَرُ عَلَيْه كالفَطُورِيّ بياءِ النِّسْبة كأَنّه منسوب إِليه . والفَطِيرُ كأَمِيرٍ : خلافُ الخَمِير وهو العَجِين الذي لم يَخْتَمِرْ تقولُ : عِنْدِي خُبْزٌ خَميرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيٌّ . وفي حديث مُعَاويَةَ : ماءٌ نَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيّ قريبٌ حَدِيثُ العَمَلِ . وقال اللَّحْيَانيّ : خُبْزٌ فَطِيرٌ وخُبْزَةٌ فَطِيرٌ كِلاهُمَا بغير هاءٍ وكذلك الطِّينُ . وكلُّ ما أُعْجِلَ عن إِدْرَاكِه فَطِيرٌ وهكذا قالَهُ اللَّيْثُ أَيضاً : ويُقَالُ : أَطْعَمَه فَطْرَي كسَكْرَى أَي فَطِيراً وهذا خِلافُ ما ذَكَرَهُ ابنُ الأَثِير أَنَّ جَمْعَ الفَطِيرِ فَطْرَى مَقْصُورَة ثُمَّ رَأَيْتُ المُصنِّفَ قد أَخَذَ ذلك من عِبَارَة الصاغَانِيّ فحَرَّفَهَ ووَهِمَ فيها وذلك أَنَّ نَصَّ الصاغانيّ : وأَطْعِمَةٌ فَطْرَى : من الفَطِير كذا هو بِخَطّه مُجَوَّداً مَضْبُوطاً جَمْعُ طَعَامٍ فظَنَّ المصنِّف أَنَّه فِعْلٌ ماض وهُوَ وَهَمٌ كبيرٌ فليُحْذَر من ذلك ولَوْلا أَنِّي رأَيتُ ابنَ الأَثِير وغَيْرَه قد صَرَّحُوا بأَنَّهُ جَمْعُ فَطِير وهو مقصُورٌ لَسلَّمْتُ له ما ذَهَب إِليه فتَأَمَّلْ . والفَطِيرُ : الدّاهِيَةُ نَقَلَه الصاغانيّ . وفُطَيْرٌ كزُبَيْرِ : تابِعِيّ . وفُطَيْرٌ : فَرضسٌ وَهَبَهُ قَيْسُ بن ضِرارِ للرُّقَادِ بنِ المُنْذِرِ الضَّبِّيّ كذا نَقَلَه الصاغاني . وفي التَّكْمِلَة : وقولُهم الفِطْرَة صاعٌ من بُرٍّ فمَعْنَى الفِطْرَةِ صَدَقَةُ الفِطْر هذا نَصُّ الصاغانيّ بعَيْنِه . وهُنَا للشَّيْخ ابنِ حَجَرٍ المَكِّيّ كلامٌ في شَرْحِ التُّحْفَة حيثُ قَال : الفِطْرَة مُوَلَّدَةٌ وأَمّا ما وَقَع في القَامُوس من أَنَّهَا عَرَبِيَّةٌ فغَيْرُ صَحِيح . ثم قال : وقد وَقَعَ له مِثْلُ هذا مِنْ خَلْطِ الحَقَائِق الشَّرْعيَّة باللُّغَوِيَّة شَيْءٌ كثيرُ وهو غَلَطٌ يجب التَّنْبِيهُ عليه . قلتُ : وقد وَقَعَ مِثْلُ ذلك في شُرُوح الوِقَايَة فإِنَّهم صَرَّحُوا بأَنَّهَا مُوَلَّدَة بل قِيل : إِنَّهَا مِن لَحْنِ العامَّة . وصَرَّحَ الشِّهَابُ في شِفَاءِ الغَلِيلِ بأَنَّهَا من الدَّخِيل . وإِنّمَا مُرَادُ الصاغانيّ من ذِكْرِه مُسْتَدْرِكاً به على الجوهريّ بيانُ أَنّ قَوْلَ الفُقَهَاءِ الفِطْرَةُ صاعٌ من بُرٍّ على حَذْفِ المُضَافِ أَي صَدَقَة الفِطْر فحُذِفَ المُضَاف وأُقِيمَتِ الهاءُ في المُضَاف إِلَيْه لِتَدُلَّ على ذلك . وجاءَ المُصَنِّف وقَلَّده في ذلك وراعَى غايةَ الاخْتِصار مع قَطْعِ النَّظْرِ أَنّها من الحَقَائق الشَّرْعِيَّة أَو اللُّغَوِيَّة كما هي عادَتُه في سائرِ الكِتاب ادّعاءً للإِحاطَة وتَقْلِيداً لِلصّاغانيّ وابنِ الأَثِيرِ فيما أَبْدَيَاهُ من هذِه الأَقوالِ . فَمَنْ عَرَف ذلك لا يَلُومُه على ما يُورِدهُ بَلْ يَقْبَلُ عُذْرَه فيه . والشيخُ ابن ُحَجَرٍ رَحِمَه الله تعالَى نَسَبَ أَهلَ اللُّغَةِ قاطِبَةً إِلى الجَهْلِ مُطْلقاً وليت شِعْرِي إِذا جَهِلَتْ أَهْلُ اللُّغَة فمَنْ الذي عَلِمَ ؟ وهل الحَقَائق الشَّرْعِيَّة إِلاّ فُرُوعُ الحقائقِ اللُّغَوِيّة ؟ وقد سَبَقَ له مِثْلُ هذا في التَّعْزِيرِ من إِقامَة النَّكير وقد تَصَدَّيْنا لِلْجَوابِ عنه هُنالِكَ على التَّيْسِيرِ . واللهُ يَعْفُو عن الجَمِيع وهو عَلَى كُلِّ شيْءٍ قدير . والفِطْرَةُ : الخِلْقَة . أَنْشَد ثَعْلَب : َطُورُ كصَبُور : ما يُفْطَرُ عَلَيْه كالفَطُورِيّ بياءِ النِّسْبة كأَنّه منسوب إِليه . والفَطِيرُ كأَمِيرٍ : خلافُ الخَمِير وهو العَجِين الذي لم يَخْتَمِرْ تقولُ : عِنْدِي خُبْزٌ خَميرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيٌّ . وفي حديث مُعَاويَةَ : ماءٌ نَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيّ قريبٌ حَدِيثُ العَمَلِ . وقال اللَّحْيَانيّ : خُبْزٌ فَطِيرٌ وخُبْزَةٌ فَطِيرٌ كِلاهُمَا بغير هاءٍ وكذلك الطِّينُ . وكلُّ ما أُعْجِلَ عن إِدْرَاكِه فَطِيرٌ وهكذا قالَهُ اللَّيْثُ أَيضاً : ويُقَالُ : أَطْعَمَه فَطْرَي كسَكْرَى أَي فَطِيراً وهذا خِلافُ ما ذَكَرَهُ ابنُ الأَثِير أَنَّ جَمْعَ الفَطِيرِ فَطْرَى مَقْصُورَة ثُمَّ رَأَيْتُ المُصنِّفَ قد أَخَذَ ذلك من عِبَارَة الصاغَانِيّ فحَرَّفَهَ ووَهِمَ فيها وذلك أَنَّ نَصَّ الصاغانيّ : وأَطْعِمَةٌ فَطْرَى : من الفَطِير كذا هو بِخَطّه مُجَوَّداً مَضْبُوطاً جَمْعُ طَعَامٍ فظَنَّ المصنِّف أَنَّه فِعْلٌ ماض وهُوَ وَهَمٌ كبيرٌ فليُحْذَر من ذلك ولَوْلا أَنِّي رأَيتُ ابنَ الأَثِير وغَيْرَه قد صَرَّحُوا بأَنَّهُ جَمْعُ فَطِير وهو مقصُورٌ لَسلَّمْتُ له ما ذَهَب إِليه فتَأَمَّلْ . والفَطِيرُ : الدّاهِيَةُ نَقَلَه الصاغانيّ . وفُطَيْرٌ كزُبَيْرِ : تابِعِيّ . وفُطَيْرٌ : فَرضسٌ وَهَبَهُ قَيْسُ بن ضِرارِ للرُّقَادِ بنِ المُنْذِرِ الضَّبِّيّ كذا نَقَلَه الصاغاني . وفي التَّكْمِلَة : وقولُهم الفِطْرَة صاعٌ من بُرٍّ فمَعْنَى الفِطْرَةِ صَدَقَةُ الفِطْر هذا نَصُّ الصاغانيّ بعَيْنِه . وهُنَا للشَّيْخ ابنِ حَجَرٍ المَكِّيّ كلامٌ في شَرْحِ التُّحْفَة حيثُ قَال : الفِطْرَة مُوَلَّدَةٌ وأَمّا ما وَقَع في القَامُوس من أَنَّهَا عَرَبِيَّةٌ فغَيْرُ صَحِيح . ثم قال : وقد وَقَعَ له مِثْلُ هذا مِنْ خَلْطِ الحَقَائِق الشَّرْعيَّة باللُّغَوِيَّة شَيْءٌ كثيرُ وهو غَلَطٌ يجب التَّنْبِيهُ عليه . قلتُ : وقد وَقَعَ مِثْلُ ذلك في شُرُوح الوِقَايَة فإِنَّهم صَرَّحُوا بأَنَّهَا مُوَلَّدَة بل قِيل : إِنَّهَا مِن لَحْنِ العامَّة . وصَرَّحَ الشِّهَابُ في شِفَاءِ الغَلِيلِ بأَنَّهَا من الدَّخِيل . وإِنّمَا مُرَادُ الصاغانيّ من ذِكْرِه مُسْتَدْرِكاً به على الجوهريّ بيانُ أَنّ قَوْلَ الفُقَهَاءِ الفِطْرَةُ صاعٌ من بُرٍّ على حَذْفِ المُضَافِ أَي صَدَقَة الفِطْر فحُذِفَ المُضَاف وأُقِيمَتِ الهاءُ في المُضَاف إِلَيْه لِتَدُلَّ على ذلك . وجاءَ المُصَنِّف وقَلَّده في ذلك وراعَى غايةَ الاخْتِصار مع قَطْعِ النَّظْرِ أَنّها من الحَقَائق الشَّرْعِيَّة أَو اللُّغَوِيَّة كما هي عادَتُه في سائرِ الكِتاب ادّعاءً للإِحاطَة وتَقْلِيداً لِلصّاغانيّ وابنِ الأَثِيرِ فيما أَبْدَيَاهُ من هذِه الأَقوالِ . فَمَنْ عَرَف ذلك لا يَلُومُه على ما يُورِدهُ بَلْ يَقْبَلُ عُذْرَه فيه . والشيخُ ابن ُحَجَرٍ رَحِمَه الله تعالَى نَسَبَ أَهلَ اللُّغَةِ قاطِبَةً إِلى الجَهْلِ مُطْلقاً وليت شِعْرِي إِذا جَهِلَتْ أَهْلُ اللُّغَة فمَنْ الذي عَلِمَ ؟ وهل الحَقَائق الشَّرْعِيَّة إِلاّ فُرُوعُ الحقائقِ اللُّغَوِيّة ؟ وقد سَبَقَ له مِثْلُ هذا في التَّعْزِيرِ من إِقامَة النَّكير وقد تَصَدَّيْنا لِلْجَوابِ عنه هُنالِكَ على التَّيْسِيرِ . واللهُ يَعْفُو عن الجَمِيع وهو عَلَى كُلِّ شيْءٍ قدير . والفِطْرَةُ : الخِلْقَة . أَنْشَد ثَعْلَب :
هَوَّنْ عَلَيْك فقد نَالَ الغِنَى رَجُلٌ ... في فِطْرَةِ الكَلْبِ لا بالدِّينِ والحَسَبِ والفِطْرَةُ : ما فَطَرَ اللهُ عليه الخَلْقَ من المَعْرِفةِ به . وقال أَبو الهَيْثَم : الفِطْرَة : الخِلْقة التي خُلِقَ عليها المَوْلُودُ في بَطْنِ أُمِّه وبه فَسَّر قولَه تعالى : فِطْرَةَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللهِ . قال : وقولُه صَلَّى الله تعالَى عليه وسَلّم : كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ على الفِطْرَةِ يعني الخِلْقَةَ التي فُطِرَ عَلَيْهَا في رَحِمِ أُمِّه من سَعادَة أَو شَقاوَة فإِذا وَلَدَه يَهُودِيّان هَوَّدَاه في حُكْمِ الدنيا أَو نَصْرانِيان نَصَّرَاه في الحُكْمِ أَو مَجُوسِيّان مَجَّسَاه في الحُكمِ وكان حُكْمُه حُكْمَ أَبَوَيْه حَتَّى يُعَبِّرَ عنه لِسانُه . فإِنْ مَاتَ قَبْلَ بُلُوغِه مَاتَ على ما سَبَق لَهُ من الفِطْرَة التي فُطِرَ عليها فهذِه فِطْرَةُ المُوْلُود . قال : وفِطْرَة ثانِيَة وهي الكَلِمَةُ التي يَصِير بها العَبْدُ مُسْلِماً وهي شَهادةُ أَن لا إِله إلا الله وأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُه جاءَ بالحَقّ مِنْ عِنْدِهِ فتِلْكَ الفِطْرَةُ الدِّينُ والدَّلِيلُ على ذلك حَدِيثُ البَرَاءِ بنِ عازِبٍ عن النّبِيّ صَلَّى الله عليه وسلَّم : أَنّه عَلَّم رَجُلاً أَنْ يَقُولَ ذلك إِذا نامَ وقال : فإِنّكَ إِنْ مُتَّ من لَيْلَتِكَ مُتَّ على الفِطْرَةِ هذا كلُّه كَلاَمُ أَبي الهَيْثم . وهُنَا كَلامٌ لأَبِي عُبَيْد حِينَ سَأَلَ محمّدَ بنَ الحَسَنِ وجَوابُه وما ذَهَبَ إِليه إِسحاقُ بنُ إِبراهيمَ الحَنْظَلِيّ وتَصْوِيبُ الأَزْهريّ له مَبْسُوطٌ في التَّهْذِيب فراجِعْه . ومِنْ سَجَعَاتِ الأَساسِ : قَلْبٌ مُطَارٌ وسَيْف فُطَارٌ . كغُراب : عُمِلَ حَدِيثاً لم يَعْتُقْ . وقِيلَ : الَّذِي فيه تَشَقُّقٌ قاله الزمخشريّ . وفي اللّسَان : صُدُوعٌ وشُقُوقٌ . قال عَنْتَرَةُ :
وسَيْفِي كالعَقِيقَةِ وهو كِمْعِى ... سِلاحِي لا أَفَلَّ ولا فُطَارَا وقِيلَ : هو الّذي لا يَقْطَعُ . وعن ابنِ الأَعرابيّ : الفُطَارِيّ بالضمِّ : الرَّجلُ الفَدْمُ الّذِي لاَ خَيْرَ فيه ونَصُّ ابنِ الأَعرابيِّ : لا خَيْرَ عِنْدَه ولا شَرَّ قال : وهو مَأْخُوذٌ من السَّيْفِ الفُطَارِ . وفي التَّكْمِلَة : الأَفاطِيرُ : جَمْعُ أُفْطُورٍ بالضمّ وهو تَشقُّقٌ يَخرج في أَنْفِ الشابِّ ووَجْهِه هكذا نقله الصاغانيّ فيها وهي البَثْرُ الذي يَخْرُج في وَجْهِ الغُلامِ والجارشيَة وهي التَّفاطِيرُ والنَّفَاطِيرُ بالتاءِ والنُّون . قال الشاعر :
نَفاطِيرُ الجُنونِ بوَجْهِ سَلْمَى ... قَديماً لا تَفَاطِيرُ الشَّبابِ واحِدُهَا نُفْطُورَةٌ . والذِي ذكره الصاغانيّ بالأَلِف غريبٌ والمصنّف يَتْرُكُ المَنْقُولَ المشهور ويَتَّبِعُ الغَرِيبَ وهُوَ غَرِيبٌ . والنَّفاطِيرُ : جَمْعُ نُفْطُورَة بالنون الزائدة وهي الكَلأُ المُتَفَرِّقُ ونَقَلَ أَبو حنيفَة عن اللَّحْيَانيّ : يُقَال : في الأَرض نَفَاطِيرُ من عُشْب : أَي نَبْذٌ مُتَفرِّقٌ لا واحِدَ له أَو هِيَ أَوَّلُ نَبَاتِ الوَسْمِىّ قال طُفَيل :
أَبَتْ إِبِلِي ماءَ الحِيَاضِ وآلَفَتْ ... نَفَاطِيرَ وَسْمِىٍّ وأَحْنَاءَ مَكْرَعِ
وفي اللّسَان : التَّفَاطِيرُ : أَوَّلُ نَباتِ الوَسْمِىّ ونَظِيرُهُ التَّعاشِيبُ والتَّعَاجيب وتَباشِيرُ الصُّبْحِ ولا واحِدَ لشيْءٍ من هذِه الأَرْبَعَة . وكلامُ المُصَنِّف هُنَا غَيْرُ مُحَرَّر فإِنَّ الصَّوابَ في البَئْر على وَجْهِ الغُلام هو التَّفاطِير والنَّفَاطِيرُ بالتاءِ والنون فجَعَلَه أَفاطِيرَ بالأَلف تَبَعاً للصاغانيّ وجَعَلَ أَوَّل الوَسْمِىّ النَّفَاطِيرَ بالنُّون وأَنَّهَا جَمْعُ نُفْطُورَة وصَوَابُه التَّفاطِيرُ بالتاءِ وأَنه لا واحِدَ له فَتَأَمَّل . وفي الحَدِيثِ : إِذا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وأَدْبَرَ النَّهَارُ فقد أَفْطَرَ الصائِمُ : معناهُ حانَ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ وقِيلَ : دَخَلَ في وَقْتِه أَي الإِفْطَارِ وقِيلَ : مَعْنَاهُ أَنّه قد صَارَ في حُكْمِ المُفْطِرِين وإِنْ لم يَأْكُل ولم يَشْرَبْ ومنه الحديث : أَفْطَرَ الحاجِمُ والمَحْجُوم أَي تَعَرَّضَا للإِفْطَارِ وقِيلَ : حَانَ لَهُمَا أَن يُفْطِرَا وقِيلَ : هو على جِهَةِ التَّغْلِيظِ لَهُمَا والدُّعاءِ . كُلّ ذلك قالَهُ ابنُ الأَثير . ويقال : ذَبَحْنا فَطِيرَةً وفَطُورَةً بفَتْحِهِمَا أَي شاةً يَوْمَ الفِطْرِ نَقَلَه الصاغانيّ والمُصَنّف في البَصَائر . وقولُ أَميرِ المُؤْمِنِين عُمَرَ رَضِيَ الله عنه وقد سُئلَ عَن المَذْيِ فقال : هُوَ وفي النّهَاية ذلِكَ الفَطْرُ بالفَتْح هكذا رَواه أَبو عُبَيْد قِيلَ : شَبَّهَ المَذْيَ في قِلَّته بما يُحْتَلَب بالفَطْرِ وهو الحَلْبُ بأَطْرَاف الأَصابِع . يقال فَطَرْتُ الناقَةَ أَفْطِرُها وأَفْطُرُها فَطْراً فلا يَخْرُجُ اللَّبَنُ إِلاَّ قَلِيلاً وكذلك المَذْيُ يخرج قَلِيلاً وليس المَنِىُّ كذلك ؛ قاله ابنُ سِيدَه . وقِيلَ : الفَطْرُ مأْخُوذ من تَفَطَّرَتْ قَدَمَاهُ دَماً أي سَالَتَا أَو سُمِّيَ فَطْراً من فَطَرَ نَابُ البَعِير فَطْراً : إِذا شَقَّ اللَّحْمَ وَطَلَع شَبَّهَ طُلُوعَهُ من الإِحْلِيلِ بطُلُوع النّابِ . نَقَلَه ابنُ الأَثِير ؛ قال ورَوَاه النَّضْرُ بنُ شُمَيْلٍ : ذلك الفُطْرُ بالضَّمّ وأَصْلُه ما يَظْهَر من اللَّبَن على إِحْليل الضَّرْعِ هكذا ذكره ابنُ الأَثِير وغَيْرُه . ومما يُستَدْرَك عليه : تَفَطَّرَتِ الأَرْضُ بالنَّبَاتِ إِذا تَصَدَّعَتْ . والفُطْرُ بالضَّمّ : ما تَفَطَّر من النَّبَاتِ . والفِطْرَةُ بالكَسْرِ : الإبْتِداعُ والاخْتِرَاع . وافْتَطَرَ الأَمْرَ : ابْتَدَعَهُ . والفِطْرَةُ : السُّنَّةُ . وجَمْعُ الفِطْرَة فِطراتٌ بفَتْح الطاءِ وسُكُونِهَا وكَسْرِها وبالثَّلاثَة رُوِىَ حَدِيثُ عليّ رَضِيَ الله عنه : وجَبّارَ القُلُوب عَلَى فِطَرَاتَهَا . وفَطَرَ أَصابِعَه فَطْراً : غَمَزَها . وفَطَرْتُ إِصْبَعَ فُلانٍ أَي ضَرَبْتُها فانْفَطَرت دَماً . وشَرُّ الرَّأْيِ الفَطِيرُ وهو مَجازٌ . ويُقَال : رَأْيُهُ فَطِيرٌ ولُبُّه مُسْتَطِيرٌ . والفَطِيرُ من السِّيَاطِ : المُحَرَّمُ الَّذِي يُمَرَّنُ بدِبَاغِه . وهذا كَلاَمٌ يُفْطِرُ الصَّوْمَ أَي يُفْسِده . وبالكَسْرِ : فِطْرُ بنُ حَمّادِ بن واقِدٍ البَصْرِيّ وفِطْرُ بنُ خَلِيفَةَ وفِطْرُ بنُ مُحَمَّد العَطَّارُ الأَحْدَبُ مُحَدِّثون . وفُطْرَةُ بالضَّمّ : قال ابنُ حبيب : في طَيِّئ . ومُحَمّدُ بنُ مُوسَى الفِطْرِيّ المَدَنِيّ شيخٌ لِقُتَيْبَة وآخَرُون

##### Türkçe

فطر
**فَطَرَ- يَفْطِرُ** (**فَطَرَ- يَفْطُرُ**) - **فَاطِر** - **فُطُوْر** - **فِطْرَة** - **انفَطَرَ** - **يَنْفَطِرُ** - **مُنْفَطِر** - **تَفَطَّرَ** - **يَتَفَطَّرُ**

**فَطَرَ- يَفْطِرُ** (**فَطَرَ- يَفْطُرُ**) + canlı + bir şeyi: onu, onu küçük bitişik parçalar kılarak bina eder ve yapar: tek şey üzerinde çalışır da onu, aralarında mekânsal mesafeler bulunan çoklu parçalara çevirir; fakat aralarında belirli bir yapısal uyum toplar; onlara aslî yapısal bir işlev veya özellikler kılar; yapı parçalarının uyumunun bu özel biçimini ayırt eden.

**فَاطِر**: “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: fıtr fiilini yapan kimse.

**فُطُوْر**: “**فـُعول**” vezninde, “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**”dan mübalağa ism-i fiil: tek şeyin, aralarında mekânsal mesafeler bulunan çoklu (az) parçalara dönüşmesi; ve o, aynı zamanda mef‘ûl manasındadır: fıtr edilen parçalar ve tek şey içinde aralarında onları ayıran mekânsal mesafeler olmuş olan.

**فِطْرَة**: “**فـِعلة**” vezninde: “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**”dan bir defalık ism-i fiil: özel bir tarzla bir defalık fıtr işlemi; ve o, aynı zamanda bir defalık mef‘ûl manasındadır: belirli bir şey için özel bir tarzla fıtr: özel yaratılış: aslî durumdan doğan özellikler ve ayırt ediciler; o da, aralarında mekânsal mesafeler bulunan çoklu parçalardan şeyin bina edilmesi olmakla beraber aralarında belirli bir yapısal uyum toplayan, onlara aslî yapısal bir işlev veya özellikler kılan, yapı parçalarının uyumunun bu özel biçimini ayırt eden.

**انْفَطَرَ - يَنْفَطِرُ**: “**انفعل**” vezninde, “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**”dan: “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**” fiilinin, özsel bir sevk ve irade ile vuku bulduğu zaman: bitişik tek şeyin, aralarında mekânsal mesafeler bulunan çoklu parçalara dönüşmesi; özsel bir biçimde.

**مُنْفَطِر**: “**انفَطَر - يَنْفَطِرُ**”dan ism-i mef‘ûl, sıfat-ı müşebbehe: bitişik tek şey; aralarında mekânsal mesafeler bulunan çoklu (çok) parçalara ayrılmış olan.

**تَفَطَّرَ - يَتَفَطَّرُ**: “**تَفَعَّل**” vezninde, “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**”dan: “**فَطَرَ- يَفْطِرُ**” fiilinin, özsel bir sevk ve irade ile ve tekrar ve şiddet vechi üzere vuku bulduğu zaman: “**يَفْطِرُ**” kendisini kendisiyle şiddetle: aralarında mekânsal mesafeler bulunan çok sayıda çoklu parçalara bölünür ve parçalanır.

Ve lafız, “şeyi kesmek ve onu iki parçaya veya birkaç büyük parçaya ayırmak” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**نَصَفَ - يَنْصُفُ**، **شَطََرَ - يَشْطُرُ**، **فَلَقَ - يَفْلِقُ** (**فَلَقَ - يَفْلُقُ**)، **فَطَرَ- يَفْطِرُ** (**فَطَرَ- يَفْطُرُ**)، **جَزَأَ - يَجْزَأُ**، **بَعَضَ - يَبْعَضُ**

**فَطَرَ**
 	﴿Şüphesiz ben yüzümü, gökleri ve yeri **فطر** eden kimseye, hanîf olarak çevirdim; ve ben müşriklerden değilim (79)﴾ En‘âm ﴿Dedi: bilakis sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbi, onları **فطر** eden kimsedir; ve ben buna şahitlerdenim (56)﴾ Enbiyâ
 	﴿Dediler: bize gelen apaçık delillere ve bizi **فطر** edene karşı seni asla tercih etmeyiz; öyleyse sen hükmedeceğini hükmet; sen ancak bu dünya hayatını hükmedersin (72)﴾ Tâhâ ﴿Bana ne oluyor ki beni **فطر** edene ibadet etmeyeyim; ve siz O’na döndürüleceksiniz (22)﴾ Yâsîn
 	﴿Ey kavmim, ben sizden bunun üzerine bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak beni **فطر** edenin üzerinedir; hâlâ akletmez misiniz (51)﴾ Hûd
 	﴿Öyleyse yüzünü dine, hanîf olarak dik; Allah’ın **فطرة**sı: insanları onun üzerine **فطر** etti; Allah’ın yaratışına bir değiştirme yoktur; işte o dosdoğru dindir; fakat insanların çoğu bilmezler (30)﴾ Rûm ﴿Ancak beni **فطر** eden; şüphesiz O bana hidayet edecektir (27)﴾ Zuhruf
 	﴿Yahut göğüslerinizde büyüyen bir yaratık; derler ki: bizi kim iade edecek? De ki: sizi ilk defa **فطر** eden; sonra sana başlarını sallarlar ve derler ki: o ne zaman? De ki: umulur ki yakın olur (51)﴾ İsrâ

**فطرة**
 ﴿Öyleyse yüzünü dine, hanîf olarak dik; Allah’ın **فطرة**sı: insanları onun üzerine **فطر** etti; Allah’ın yaratışına bir değiştirme yoktur; işte o dosdoğru dindir; fakat insanların çoğu bilmezler (30)﴾ Rûm

**فاطر**
Allah, göklerin ve yerin **فاطر**’ıdır.

Meleklerin, insanların ve davarların **فاطر**’ı ve yaratıcısı ﴿Hamd Allah’a; göklerin ve yerin **فاطر**’ına; melekleri, ikişer, üçer ve dörder kanatlı elçiler kılana; yaratmada dilediğini artırır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (1)﴾ Fâtır ﴿Göklerin ve yerin **فاطر**’ı; size kendilerinizden eşler ve davarlardan eşler kıldı; sizi onun içinde çoğaltır; O’nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur; ve O işitendir, görendir (11)﴾ Şûrâ

Ve O, ikisinde insanların velîsidir ﴿De ki: Allah’tan başkasını mı velî edineyim; göklerin ve yerin **فاطر**’ı; ve O yedirir, yedirilmez; de ki: şüphesiz ben, teslim olanların ilki olmamla emrolundum; ve sakın müşriklerden olma (14)﴾ En‘âm ﴿Rabbim, bana mülkten verdin ve bana sözlerin te’vilinden öğrettin; göklerin ve yerin **فاطر**’ı; Sen dünyada ve âhirette benim velîmsin; beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihlere kat (101)﴾ Yûsuf

Ve O, ikisinde insanların Rabbidir (ve hesaba çeker ve hükmeder ve bağışlar) ﴿Elçileri dedi: Allah hakkında şüphe mi var; göklerin ve yerin **فاطر**’ı; sizi çağırır ki günahlarınızdan sizi bağışlasın ve sizi belirlenmiş bir ecele kadar erteletsin; dediler: siz ancak bizim gibi bir beşersiniz; atalarımızın ibadet ettiği şeyden bizi çevirmek istiyorsunuz; öyleyse bize apaçık bir delil getirin (10)﴾ İbrâhîm ﴿De ki: Allah’ım, göklerin ve yerin **فاطر**’ı; gaybı ve şehadeti bilici; kulların arasında, ihtilaf ettikleri şeyde Sen hükmedersin (46)﴾ Zümer

**انفطر - منفطر - فطور**
 ﴿Gök, onunla **منفطر**dır; O’nun vaadi yapılmış olmuştur (18)﴾ Müzzemmil ﴿Gök **انفطرت**ği zaman (1)﴾ İnfitâr
 	﴿Yedi göğü tabaka tabaka yarattı; Rahmân’ın yaratışında bir farklılık görmezsin; öyleyse bakışı döndür; bir **فطور** görüyor musun (3)﴾ Mülk

**يَتَفَطَّر**
 ﴿Neredeyse gökler ondan **يتفطرن**; yer yarılır ve dağlar yıkılıp düşer (90)﴾ Meryem ﴿Neredeyse gökler üstlerinden **يتفطرن**; ve melekler Rablerinin hamdiyle tesbih ederler ve yerdekiler için bağışlanma dilerler; haberiniz olsun, şüphesiz Allah, O bağışlayandır, merhamet edendir (5)﴾ Şûrâ

Muhtâr es-Sıhâh
● [**فطر**] ف ط ر: Oruçlu **أفْطرَ** etti; isim **الفِطْرُ**dur. Ve başkası onu **فَطَّرَهُ**; **تَفْطِيرا**. Ve bir adam **مُفْطِرٌ**dür; ve bir kavim **مَفَاطِيرُ**dur; “mûsir ve meyâsîr” gibi. Ve bir adam **فِطْرٌ**dür; ve bir kavim **فِطر**dür; yani iftar edenlerdir. Ve o, aslında masdardır. Ve **الفَطُورُ** (fetha ile) üzerine iftar edilen şeydir; **الفَطُورِيّ** de böyledir; sanki ona nisbet edilmiştir. Ve kadın hamuru **فَطَّرَتِ**; içinde (damme ile) **الفُطْرُ** belirginleşinceye kadar. Ve (kesra ile) **الفِطْرةُ** yaratılıştır. Ve **الفَطْرُ** yarıktır; “onu **فَطَرَهُ**” denir; böylece **انْفُطُر**. Ve şeyin **تُفُطُّر**’u çatlamadır. Ve **الفَطْرُ** ayrıca başlangıç ve icat etmektir. Dört babı: nasr. İbn Abbas, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi: “Göklerin **فاطر**’ı”nın ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekişinceye kadar; ikisinden biri dedi: “Ben onu **فَطَرْتُها**”; yani ben onu başlattım. Ve **الفَطيرُ**, mayalıya zıttır; o, mayalanmamış hamurdur. Ve her şeyi, olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirdiğin şey, o **فطير**dir. “Sakın sana **الرأي الفطير**” denir. Ve “Yanımda mayalı ekmek ve **حيس فطير** var” denir; yani taze.

Râgıb
**فطر**
- **الفطر**’ın aslı: boyuna yarmaktır; “falanca şunu **فطر** etti, **فطرا**” denir; ve **أفطر** etti, o **فطورا**dır; ve **انفطر** etti, **انفطارا**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**هل ترى من فطور**﴾ [Mülk/3]; yani onda bozulma ve zayıflık. Ve bu, fesat yoluyla da olur, salah yoluyla da olur. Dedi: ﴿**السماء منفطر به كان وعده مفعولا**﴾ [Müzzemmil/18]. Ve “koyunu **فطرت**”: onu iki parmakla sağdım. Ve “hamuru **فطرت**”: onu yoğurup vaktinden haberli kıldığın zaman. Ondandır: **الفطرة**. Ve Allah, yaratıkları **فطر** etti; o, şeyin var edilmesi ve bir fiilden bir fiile elverişli bir heyet üzere onun ibda edilmesidir. Şu sözü: ﴿**فطرت الله التي فطر الناس عليها**﴾ [Rûm/30]; O’ndan, Teâlâ, **فطر** ettiği şeye bir işarettir; yani insanlarda, O’nu Teâlâ bilmekten ibda ettiği ve yerleştirdiği şeye. Ve Allah’ın **فطرة**’sı: onda, imanı bilmeye dair kuvvetinden yerleştirdiği şeydir; ve o, şu sözüyle işaret edilendir: ﴿**ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله**﴾ [Zuhruf/87]. Ve dedi: ﴿**الحمد لله فاطر السموات والأرض**﴾ [Fâtır/1]. Ve dedi: ﴿**الذي فطرهن**﴾ [Enbiyâ/56], ﴿**والذي فطرنا**﴾ [Tâhâ/72]; yani bizi ibda etti ve var etti. Şu sözdeki **الانفطار** sahih olur: ﴿**السماء منفطر به**﴾ [Müzzemmil/18]; onunla, onu ibda ettiği ve bize ondan feyzettirdiği şeyi kabul etmeye bir işaret. Ve **الفطر**: orucu terk etmektir. “Onu **فطرته**” denir; ve “onu **أفطرته**” denir; ve **أفطر** etti (bak: el-Ef‘âl 4/12). Ve “keme’e”ye: **فطر** denildi; yerin onu **تفطر** etmesi, yani ondan çıkarması bakımından.

Lisân özeti:
1. **فطر**: **فطَرَ** şeyi, onu **يَفْطُرُه**; **فَطْراً**; böylece **انْفَطَر**; ve onu **فطَّرَه**: onu yardı.
2. Ve şey **تَفَطَّرَ** etti: çatladı. Ve **الفَطْر**: yarık; çoğulu **فُطُور**dur.
3. Ondan, oruçlunun **فِطْر**’u alındı; çünkü ağzını açar.
4. Ve devenin dişi **فَطَر** etti; **يَفْطُر**; **فَطْراً**: yarıldı ve çıktı; o hâlde o, **فاطِر** bir devedir.
5. Ve koyunu **يَفْطِرُها**; **فَطْراً**: onu parmaklarının uçlarıyla sağdı.
6. Ve yer, bitkiyle **تَفَطَّرَت**: yarılıp çatladığı zaman.
7. Ve **الفُطْر** ayrıca: beyaz, iri “keme’e” cinsidir; çünkü yer ondan dolayı **تَنْفطر** olur.
8. Ve Allah, yaratıkları **فَطَرَ** etti; onları **يَفْطُرُهم**: onları yarattı ve başlattı.
9. Ve **الفِطْرة**: başlangıç ve icattır.
10. Ve **الفِطْرة**: yaratılıştır.
11. Ve **الفَطُور**: üzerine iftar edilendir.
12. Ve “hamuru **فَطَرْتُ**; onu **أَفْطُِره**; **فَطْراً**”: onu olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirdiğim zaman.

Lisânü’l-‘Arab
● - **فطر**: **فطَرَ** şeyi, onu **يَفْطُرُه**; **فَطْراً**; böylece **انْفَطَر**; ve onu **فطَّرَه**: onu yardı. Ve şey **تَفَطَّرَ** etti: çatladı. Ve **الفَطْر**: yarık; çoğulu **فُطُور**dur. Aziz tenzilde: “**هل ترى من فُطُور**”; ve Sa‘leb şu beyti okudu:
  Kalbi yardın, sonra içine
  sevgini serptin; kınandım; sonra **الفُطُور** birleşti.
Ve **الفَطْر**’ın aslı: yarmaktır; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “**إذا السماء انْفَطَرَتْ**”; yani yarıldı. Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ayakları **تَفَطَّرَتْ** edinceye kadar kalktı; yani ikisi yarıldı. “**تَفَطَّرَتْ**” denir, şu manada; ondan oruçlunun **فِطْر**’u alındı; çünkü ağzını açar. İbn Sîde: şey **تَفَطَّرَ** eder, ve **فَطَر** eder, ve **انْفَطَر** eder. Aziz tenzilde: “**السماء مُنْفَطِر به**”; nisbet üzere müzekker kılındı; “**دجاجة مُعْضِلٌ**” dedikleri gibi. Ve **سيف فُطَار**: onda çatlaklar ve yarıklar vardır; Antara dedi:
  Kılıcım akik gibidir, o da kım‘îdir;
  silahım ne körelir ne de **فُطَار** olur.
İbnü’l-A‘râbî: erkeklerden **الفُطَارِيّ**, hayır da şer de bulunmayan kaba kimsedir; kesmeyen **السيف الفُطار**’dan alınmıştır. Ve devenin dişi **فَطَر** etti; onu **يَفْطُر**; **فَطْراً**: eti yarıp çıktı; o hâlde o, **فاطِر** bir devedir. Hemeyyân’ın sözü:
  Ümid ederim ki emirîm beni taşısın
  **الفُطُور** zırhının yüksekliğine.
Oradaki **الفُطُور**’un, yarıklar olması caizdir; yani, başkasından ayrılanı birleşmiş olan, fakat birleşmeyen; ve denildi: manası, dişinin **فُطور**’u sırasında şiddetli, sağlam bağlanmış. Ve dişi deve... Ve koyunu **يَفْطِرُها**; **فَطْراً**: onu parmaklarının uçlarıyla sağdı; ve denildi: onu, iki başparmak ve iki işaret parmağıyla otuzu düğümlediğin gibi sağmaktır. Cevherî: **الفَطْر**, işaret parmağı ve başparmakla dişi deveyi sağmaktır; ve **الفُطْر**: sağılırken sütün azı. Tehzîb: **الفُطْر**, o vakit sağılırken sütün az bir şeyidir; “Biz ancak **فُطْراً** sağdık” dersin. el-Merrâr dedi:
  Kısırdır; ondan **فُطُر** sağılmadı.
Ebû Amr: **الفَطِير**, sağım saatindeki süttür. Ve **الفَطْر**: mezi’dir; sağmadaki **الفَطْر**’a benzetildi. “Deveyi **فَطَرْتُ**; onu **أَفْطُِرُها**; **فَطْراً**” denir; o, parmak uçlarıyla sağmaktır. İbn Sîde: **الفَطْر**, mezi’dir; sağmaya benzetildi; çünkü ancak parmak uçlarıyla olur; böylece süt ancak az çıkar; mezi’ de az çıkar; meni öyle değildir. Ve denildi: **الفَطْر**, “ayakları kanla **تَفَطَّرَتْ**”ten alınmıştır; yani ikisi aktı. Ve denildi: ona **فَطْراً** denildi; çünkü devenin dişinin **فَطْر**’una benzetildi; çünkü “dişi **فَطَر** etti” denir; yani çıktı; böylece bunun üretradan çıkışı onun çıkışına benzetildi. Ömer, Allah ondan razı olsun, mezi’ hakkında soruldu; dedi: “O, **الفَطْرُ**dur”; Ebû Ubeyd onu fetha ile böyle rivayet etti; İbn Şümeyl onu şöyle rivayet etti: “O, **الفُطْرُ**dur”, fâ’nın dammesiyle. İbnü’l-Esîr dedi: fetha ve damme ile rivayet edilir; fetha, devenin dişinin “**فَطَرَ**; **فَطْراً**” masdarındandır; eti yarıp çıktı; böylece mezi’nin azlığında ona benzetildi; yahut “deveyi **فَطَرْتُ**; onu **أَفْطُرُها**” masdarındandır; onu parmak uçlarıyla sağdığım zaman. Damme ise, memenin ucunda görünen sütün adıdır. Ve dişi, “**فَطَرَ**” etti: “**بَزَل**” ettiği zaman. Şair dedi:
  Terbiyecisi onu kaçışından men edinceye dek,
  azgın, yarıcı dişler onun **فَطْر**’undan.
Ve elbise **انْفَطر** etti: yarıldığı zaman; **تَفَطَّر** da böyledir. Ve yer, bitkiyle **تَفَطَّرَت**: yarılıp çatladığı zaman. Abdülmelik hadisi: “Onu **مَصْراً** mı yoksa **فَطْراً** mı sağıyorsun?”; o, onu iki parmakla, başparmağın ucu ile sağmandır. Ve **الفُطْر**: bitkiden **تَفَطَّر** eden şeydir. Ve **الفُطْر** ayrıca: beyaz, iri “keme’e” cinsidir; çünkü yer ondan dolayı **تَنْفطر** olur; bir tanesi **فُطْرةٌ**dur. Ve **الفِطْرُ**: üzüm; başları belirdiği zaman; çünkü çubuklar **تَتَفَطَّر** eder. Ve **التَّفاطِيرُ**: “resmî”nin ilk bitkisidir; benzeri **التَّعاشِيب** ve **التَّعاجيب** ve **تَباشيرُ الصبحِ**; bu dördünün hiçbirinde tekil yoktur. Ve **التَّفاطير** ve **النَّفاطير**: oğlanın ve kızın yüzünde çıkan sivilceler; şair dedi:
  Selmâ’nın yüzünde deliliğin **نَفاطيرُ**’i,
  eskiden; gençliğin **تفاطيرُ**’i değil.
Bir tanesi **نُفْطور**dur. Ve parmaklarını **فَطَر** etti; **فَطْراً**: onları sıktı. Ve Allah, yaratıkları **فَطَرَ** etti; onları **يَفْطُرُهم**: onları yarattı ve başlattı. Ve **الفِطْرةُ**: başlangıç ve icattır. Aziz tenzilde: “Hamd, göklerin ve yerin **فاطِر**’ı Allah’adır.” İbn Abbas, Allah onlardan razı olsun, dedi: “Göklerin ve yerin **فاطِر**’ının ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekişinceye kadar; ikisinden biri dedi: ‘Ben onu **فَطَرْتُها**’; yani ben onun kazısını başlattım.” Ebû’l-Abbâs zikretti: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işitti: “Ben, bunu **فَطَرَ** eden ilk kimseyim”; yani onu başlattı. Ve **الفِطْرةُ**, kesra ile: yaratılıştır. Sa‘leb şu beyti okudu:
  Üzerine hafiflet; zenginliğe bir adam erişti,
  köpeğin **فِطْرة**’sinde; dinle ve soyla değil.
Ve **الفِطْرةُ**: Allah’ın yaratıkları, kendisini bilmekten üzerine **فَطَرَ** ettiği şeydir. Ve onu **فَطَرهُ**; onu **يَفْطُرُه**; damme ile; **فَطْراً**: yani onu yarattı. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**فِطْرَةَ اللهِ التي فَطَرَ الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله**”: onu fiil üzere nasb etti, dedi. Ebû’l-Heysem dedi: **الفِطْرةُ**, doğanın annesinin karnında üzerine yaratıldığı yaratılıştır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “Beni **فَطَرَ** eden” yani beni yaratan; ve Allah Teâlâ’nın sözü: “Beni **فَطَرَ** edene ibadet etmeyeyim” de böyledir. Dedi: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Her doğan **الفِطْرة** üzere doğar”; yani rahimde üzerine **فُطِرَ** edildiği yaratılış; saadet veya şekavet. ... (metin devam eder)

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**فطر**) **الفاء** ve **الطاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi açmaya ve onu ortaya çıkarmaya delalet eder. Bundan: oruçtan **الفِطْرُ**. “**أفْطَرَ**; **إفطاراً**” denir. Ve bir kavim **فِطْرٌ**dur; yani iftar edenlerdir. Ondan **الفَطْر** (fâ’nın fethasıyla) vardır; o, “koyunu **فطَرْتُ**; **فَطْراً**” masdarıdır; onu sağdığın zaman. Ve derler: **الفَطْر**, iki parmakla sağmak olur. Ve **الفِطْرَة**: [**الخِلْقة**].

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الفَطْرُ**: yarık; çoğulu **فُطُورٌ**. Ve damme ile ve iki damme ile: “keme’e”den bir tür; öldürücüdür. Ve sağım saatinde sağılmış sütün fazlasından bir şey. Ve kesra ile: başları belirdiği zaman üzüm; ve damme de edilir. Ve onu, yani şeyi, **يَفْطِرُهُ** ve **يَفْطُرُهُ**: onu yardı; böylece **انْفَطَرَ** ve **تَفَطَّرَ**. Dişi deveyi: işaret parmağı ve başparmakla sağdı; yahut parmaklarının uçlarıyla. Hamuru: onu vaktinden pişirdi ve onu mayalamadı. Deriyi: onu tabaklamadan doyurmadı; **أَفْطَرَهُ** gibi. Devenin dişi: **فَطْراً** ve **فُطُوراً**: çıktı. Allah, yaratıkları: onları yarattı ve onları var etti. İşi: onu başlattı ve onu inşa etti. Oruçlu: yedi ve içti; **أَفْطَرَ** gibi. Ve “onu **فَطَرْتُهُ** ve onu **فَطَّرْتُهُ** ve onu **أفْطَرْتُهُ**”. Ve bir adam **فِطْرٌ**dür, kesra ile; tek ve çoğul için. Ve **مُفْطِرٌ**, **مَفاطيرَ**den. Ve **صَبُورٍ** gibi: üzerine iftar edilendir; **الفَطُورِيِّ** gibi. Ve **الفَطيرُ**: olgunluğuna erişmesinden önce acele ettirilen her şey. Ve ona **فَطْرَى** yedirdi; **سَكْرَى** gibi; yani **فَطيراً**; ve musibet. Ve **زُبَيْرٍ** gibi: tâbiî; ve bir at; Kays b. Dırâr’ın, Rukâd b. Münzir’e hibe ettiği. Ve **الفِطْرَةُ**: **صَدَقَةُ الفِطْرِ**; ve doğanın annesinin rahminde üzerine yaratıldığı yaratılış; ve din. Ve **سَيْفٌ فُطارٌ**, **غُرابٍ** gibi: onda çatlak vardır ve kesmez. Ve **الفُطاريُّ**, damme ile: hayır da şer de olmayan adam. Ve **الأَفاطيرُ**: **أفْطُورٍ**’un çoğulu; o, gencin burnunda ve yüzünde bir çatlamadır. Ve **التَّفاطيرُ**: **نُفْطُورَةٍ**’nin çoğulu; nûn ile; o, dağınık ottur; yahut “vesmî”nin ilk bitkisidir. Ve oruçlu **أفْطَرَ** etti: ona iftar etmesi vakti geldi; ve vaktine girdi. Ve “**فَطيرَةً** ve **فُطُورَةً** kestik”: iftar günü bir koyun. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: mezi’ hakkında sorulduğunda: “O, **الفَطْرُ**dur”; denildi: mezi’yi azlığında, **الفَطْر** ile sağılana benzetti; yahut onun üretradan çıkışını dişin çıkışına benzetti. Ve Nadr onu damme ile rivayet etti; aslı, memenin ucunda görünen süttür.

Tâcü’l-‘Arûs:
ف - ط - ر
**الفَطْر** (fetha ile): yarık; bazıları onu “ilk yarık” diye kayıtladı; şeyhimiz nakletti. Çoğulu **فُطُورٌ**dur; o, yarıklardır. Aziz tenzilde: “**هَلْ تَرَى مِنْ فُطُور**”. Sa‘leb şu beyti okudu:
  Kalbi yardın, sonra içine
  sevgini serptin; kınandım; sonra **الفُطُور** birleşti.
Ve **الفُطْر** (damme ile) ve şiirde iki damme ile geldi: beyaz, iri “keme’e”den bir tür; çünkü yer ondan dolayı **تَنْفَطِرُ** olur; ve o öldürücüdür; bir tanesi **فُطْرَةٌ**dur. Ve **الفُطْر** iki vecihle: sağım sırasında sütün azı. Tehzîb’de: sütün fazlasından az bir şey; ve eğer “sütten” deseydi, Tehzîb’in nassı olduğu gibi, maksat mananın kalmasıyla daha kısa olurdu; o vakit sağılır. Ebû Amr dedi: o, bir saatlik süttür; sağılır; “Biz ancak **فُطْراً** sağdık” dersin. Ve **الفِطْر** (kesra ile): başları belirdiği zaman üzüm; çünkü çubuklar **تَنْفَطِرُ** olur; ve damme de edilir. Ve onu, yani şeyi, **يَفْطِرُه** kesra ile ve **يَفْطُرُه** damme ile. ... (metin devam eder)
