# فطر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فطر

باب الطاء والراء ولفاء معهما
ط ر ف، ط ف ر، ف ط ر، ف ر ط مستعملات
طرف:
الطَّرْفُ: تَحريكُ الجفون في النّظر. يقال: شَخَصَ بَصَرُهُ فما يَطرِف.
والطَّرْفُ: اسم جامع للبصر، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع.
والطَّرْفُ: إصابتُك عيناً بثوبٍ او غيره، والأسم: الطُّرفة. تقول: طُرِفَتْ عَيْنُه، واصابتها طُرفة. وطَرَفَها الحزنُ بالبُكاء. قال:
والعَيْنُ مطروفةٌ إنسانُها غرِقُ
وقال:
فلا يَغُرُّك من فتاةٍ ضِحـكُـهـا		واعْمَدْ لأُخْرَى صامتٍ ما تَطْرِف
طرح الهاء من صامتٍ على لزوم الصّموت كالطّبيعة فيها، كما يقال:
تصلّي صلاةَ الصُّبْح والشَّمْس طالعٌ		وتَسْجُدُ للرَّحْمن والقـلـبُ كـاره
طرح الهاء من طالع لِلُزُوم الطّلوع لها طوعاً أو كرهاً.
ومُنْتَهى كلِّ شيء طَرَفُه. والأطراف: اسم الأصابع، لا يُفْرد إلا بالإضافة إلى الإصْبَع، يقال: أشار بطرف إصْبَعه، قال:
يُبدِينَ أَطرافاً لِطافاً عَنَمُهُ
وأطراف الأرض: نواحيها، الواحدُ: طَرَف.
والطَّرَفُ: الطّائفة من الشَّيء، تقول: أصبت طَرَفاً من الشّيء.
والطَّرَفُ:اسم يجمع الطَّرْفاء، قلّما يستعمل إلاّ في الشِّعر، الواحدة: طَرَفة، وجمع ذلك: الطَّرْفاء، ممدودٌ، وقياسُه: قَصَبةٌ وقَصَبٌ وقَصْباء، وشَجَرةٌ وشَجَرٌ شَجْراء.
والطِّرْفُ: الفَرَس، تقول: هو كريمُ الأطراف، يعني: الآباء والأُمّهات.
ويقال: هو المُسْتطرِف، ليس من نِتاج صاحبه، الأنثى: طِرْفة، قال:
وطِرْفةٍ شُدَّتْ دِخالاً مُدْمَجاً
وقد يُوصفُ بالطِّرْفة النَّجيب والنَّجيبة، قال حسّان:
نحثُّ الخَيْلَ والنُّجُبَ الطُّرُوفا
والطِّرْفُ من مال الرّجل، هو الطّارف والمستطرف الذي قد استفاده، ولم يكن أَصْليّا من مِيراثٍ ولا اعتقار قبل ذلك، والطّارف في الكلام أحسن. وفي الشِّعر الطّرف والطارف والطّريف سواء، قال:
بَذَلت له من كلّ طِرْفٍ وتالدِ
والشّيء الطّريف: المُستحدث المُسْتطرف، وهو الطّريف وما كان طريفاً،ولقد طَرُف يَطْرُفُ، والأسم: الطُّرْفة. وأطرفته شيئاً لم يملكْ مِثلَه فأعجبه.
وإِبِلٌ طَوارف: تَطْرَف مَرْعى بَعْد مَرْعى، إذا أَكْثَرتْ من ذا ثمّ تتناول من غيره، قال:
إذا طَرِفتْ في مَرْبع بَكَراتـهـا		أوِ استأخرتْ عنها الثِّقال القناعِسُ
وناقةٌ طَرِفة: لا تَثْبُتُ في مَرْعى واحدٍ، إنّما تتطرّف من النّواحي.
ورَجُلٌ طَرِف: لا يَثْبُتُ على امرأةٍ ولا على صاحبٍ.
وسباعٌ طَوارِفُ: تشلُّ الصَّيْد، قال:
تنفي الطوارف عنه دعصّا بَقَرٍ

والطِّراف: بَيْتٌ سماؤه من أدم، وله كسرانِ، وليس له كِفاء، وهو ضربٌ من الأبنية للأعراب، قال طرفة:
رأيتُ بني غَبْراءَ لا يُنكرونني		ولا أهل هذاكَ الطِّرافِ المدّد
والمِطْرَفُ: ثوبٌ كانت الرّجالُ والنِّساءُ يَلبَسونه، والجميعُ: مَطارِف، قال:
فلو أنّ طرفاً صاد طرفا بـطَـرْفـه		لصدّت بطرفي طرف ذاتِ المطارفِ
وأَطرَفْتُ شيئاً، أي: أَصبَتْه، ولم يكنْ لي.
وبَعيرٌ مُطَّرَفٌ، أي: أُصِيبَ من قومٍ آخرين،قال:
كأنّني من هَوَى خَرْقاءَ مُطَّرَفٌ		دامي الأظلّ بَعِيدُ الشأو مَهْيُومُ
ظفر:
الظَّفْرُ: وُثُوبٌ في ارتفاع، كما يَطفِرُ الإنسانُ حائظاً، أي: يَشِبُه إلى ما رواءَه.
وطَيْفور: طُوَيْئِرٌ صغير.
فطر:
الفُطرُ: ضربٌ من الكَمْأَة، وهو المروزيّ ونحوه، الواحدن بالهاء والفُطْرُ: شيءٌ قليل من اللّبن يُحْلَبُ ساعتئذٍ، تقول: ما احتلبناها إلاّ فُطْراً، قال المرّار:
عاقِرٌ لم يُحْتَلَبْ منها فُطُرْ
وفَطَرْتُ النّاقةَ أَفطِرُها فَطْراً، أي: حلبتُها بأَطْرافِ الأَصابِع، قال الفرزدق:
شَغّارةٍ تَقِدُ الفَصِيلَ برِجْلها		فَطّارةٍ لقَوادِمِ الأَبـكـارِ
وفطر ناب البعير: طَلَع. وفَطَرْتُ العَجينَ والطِّينَ، أي: عَجَنْته واختبزته من ساعتِهِ، وإذا تركتَه ليَختمِرَ قلت: خَمَّرْته، وهو الفَطِير والخَمِير.
وفَطَر اللهُ الخَلْق، أي: خَلَقَهم، وابتدأَ صَنْعة الأشياء، وهو فاطرُ السّماواتِ والأرض.
والفِطرة: التي طُبِعَتْ عليها الخليقة من الدّين. فَطَرَهُمُ الله على معرفته برُبُوبيّته. ومنه حديث النبيّ صلّى الله عليه و على آله وسلّم: "كلّ مولودٍ يولد على الفِطْرة حتّى يكون أبواه يُهَوِّدانهِ ويُنَصِّرانه يُمَجِّسانِهِ".
وانفطر الثَّوْب وتفطَّر، أي: انشقّ. وتَفَطَّرتِ الجبالُ والأرض: انصدعت. تفطَّرت يده، أي: تَشَقَّقَت. وفَطَرْتُ إصبَعَهُ، أي: ضربتها وغمزتها فانفطرتْ دماً، قال خلف:
وأرنبةٍ لك مُحْمَرةٍ		نكاد نفطِّرُها باليد
وفَطَرْت وأَفْطرتُ الرّجلَ وفطّرته. كلٌّ يُقال من الفَطْر بعمنى تَرْك الصَّوْم. وفي الحديث "أَفطَر الحاجمُ والمَحْجُومُ".
فرط:
الفَرْطُ: الحِينُ من الزَّمانِ.
والفَرَطُ: ما سبق من عمل وأجر. وفُرِطَ له ولدٌ: مات صغيراً. وفي الدّعاء: "اللّهمّ اجعله لنا فَرَطاً" أي: أجراً يتقدّمُنا حتّى نردَ عليه.
والفارِطُ: الذي يسبِق القوم إلى الماء والفارطانِ: كوكبانِ مُتباينانِ أمامَ سرير بناتِ نَعْش، شُبِّها بالفارط الذي يبعثه القوم لحَفْر القَبر، قال أبو ذؤيب:
وقدج بعثوا فُرّاطَهُم فتأثّلوا		قليباً سَفاها كالإماءِ القَواعدِ
وأَفْرطُ الصّباح: أَوائلُ تَباشِيره، الواحدُ: فُرطٌ، قال:
باكَرْتُهُ قبل الغَطاط اللُّغَّطِ
وقَبلَ جَوْنِيِّ القَطا المُخَطَّط
وقَبْلَ أَفْراطِ الصَّباحِ الفُرَّطِ
وفَرَطَ إلينا من فُلانٍ خيرٌ أو شرٌّ، أي: عَجِلَ، ومنه قولُه جلّ وعزّ: "إنّا نَخافُ ان يَفْرُطَ علينا، أو أن يطغى"، أي: يَسْبق ويَعجَل وفرّط علينا، أي: عَجَّل علينا بمكروه.
والإفراطُ: إعجالُ الشّيء في الأَمْر قبل التَّثبُّت. وأَفْرَط فُلانٌ في أمرِهِ، أي: عَجِل فيه وجاوز القَدْر. والسَّحابةُ تُفرِطُ الماءَ في أوّل الوسمّي، إذا عجّلتْ فيه. قال كَعْب بن زُهَير:
تجلو الرِّياحُ القَذَى عنه وأَفْرَطَةُ		من صَوْبِ ساريةٍ بِيضٌ يَعاليلُ
والفَرَطُ: الأَمْر الذّي يُفَرِّط فيه صاحبُه، وتقول: كلّ أمرٍ من فلانٍ فَرَط.
وفرّط فلانٌ في جَنب الله، أي: ضَيَّع حظّه من عندِ الله في اتّباع دينه ورضوانه.
وفرّط اللهُ عنه ما يكرهُ، أي: نجّاه، يستعمل في الشِّعْر.
وكلّ شيءٍ جاوز قدره فهو مُفْرِطٌ. طُولٌ مُفْرطِ، وقِصَرٌ مُفرِط.
وتفارطته الهُمومُ، أي: لا تُصيِبهُ الهمومُ إلاّ في الفَرْط.
وفَرَسٌ فُرُطٌ: السّريع الذي يتقدّم الخيلَ ويَسبِقُها، قال لبيد:
ولقد حَمَيْتُ الحيَّ تَحْمِلُ شِكَّـتـي		فُرُطٌ، وِشاحي، وإذ غدوتُ، لجامُها

### Türkçe

باب **الطاء** ve**الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ط ر ف**، **ط ف ر**، **ف ط ر**، **ف ر ط** kullanımdadırlar

**طرف**:
**الطَّرْفُ**: bakışta göz kapaklarını oynatmak. Denir ki: “Bakışı dikildi de artık **يَطرِف** etmez.”
Ve **الطَّرْفُ**: görme için toplayıcı bir isimdir; ikilenmez ve çoğullanmaz.
Ve **الطَّرْفُ**: bir göze bir elbise ile yahut başkasıyla isabet ettirmen; isim: **الطُّرفة**. Dersin ki: “Gözü **طُرِفَتْ**” ve ona bir **طُرفة** isabet etti. Ve hüzün onu ağlamakla **طَرَفَ** etti. Dedi ki:
Ve göz, insanı boğulmuş olarak **مطروفةٌ**dur
Ve dedi ki:
Bir kızın gülüşü seni aldatmasın		ve suskun olan bir başkasına yönel; **ما تَطْرِف**
**صامتٍ** kelimesinden **الهاء**’yı atmıştır; suskunluğun onda tabiat gibi gerekli oluşu üzerine; nitekim denir ki:
Sabah namazını kılarsın, güneş doğmuşken		ve Rahmân’a secde edersin, kalp ise isteksiz
**طالع** kelimesinden **الهاء**’yı atmıştır; doğuşun ona isteyerek yahut istemeyerek gerekli oluşu için.
Ve her şeyin sonu onun **طَرَفُه**’dur. Ve **الأطراف**: parmakların adıdır; ancak **الإصْبَع**’a izafetle tekil yapılır; denir ki: “Parmağının **طرف**’ıyla işaret etti.” Dedi ki:
Onun **أَطرافاً**’ını gösterirler; ince, onun **عَنَمُهُ**
Ve yerin **أطراف**’ı: onun taraflarıdır; tekili: **طَرَف**.
Ve **الطَّرَفُ**: şeyden bir taife/bölük; dersin ki: “Şeyden bir **طَرَفاً** elde ettim.”
Ve **الطَّرَفُ**: **الطَّرْفاء**’yı toplayan bir isimdir; nadiren ancak şiirde kullanılır; tekili: **طَرَفة**; bunun çoğulu: **الطَّرْفاء**; uzatılmıştır; kıyası: **قَصَبةٌ** ve **قَصَبٌ** ve **قَصْباء**; ve **شَجَرةٌ** ve **شَجَرٌ** **شَجْراء**.
Ve **الطِّرْفُ**: attır; dersin ki: “O, **الأطراف**’ı kerimdir”; yani: babalar ve anneler.
Ve denir ki: O **المُسْتطرِف**’tir; sahibinin dölünden değildir; dişisi: **طِرْفة**. Dedi ki:
Ve bir **طِرْفةٍ** ki içten, sıkı bir bağla bağlandı
Ve **الطِّرْفة** ile soylu erkek deve ve soylu dişi deve de vasfedilir. Hassân dedi ki:
Atları ve **النُّجُبَ**’ı, **الطُّرُوفا** olarak süreriz
Ve **الطِّرْفُ**, adamın malından: o **الطّارف** ve **المستطرف**tır; onu elde etmiştir; daha önce bir mirastan ve bir edinimden aslî değildi; sözde **الطّارف** daha güzeldir. Şiirde **الطّرف** ve **الطارف** ve **الطّريف** birdir. Dedi ki:
Ona her **طِرْفٍ** ve **تالدِ**’den verdim
Ve **الطّريف** olan şey: yeni ortaya çıkmış, **المُستحدث المُسْتطرف**tır; o **الطّريف**tir ve **طريفاً** olan şeydir; ve gerçekten **طَرُف** eder, **يَطْرُفُ**; isim: **الطُّرْفة**. Ve ona, benzerine sahip olmadığı bir şeyi **أطرفته**; hoşuna gitti.
Ve **إِبِلٌ طَوارف**: bir otlaktan sonra bir otlağa **تَطْرَف** eder; bundan çokça yapınca sonra başkasından yer. Dedi ki:
Onun genç dişileri bir merada **طَرِفتْ** ise		ya da ağır, çökenler ondan geri kaldıysa
Ve **ناقةٌ طَرِفة**: tek bir merada durmaz; ancak taraflardan **تتطرّف** eder.
Ve **رَجُلٌ طَرِف**: ne bir kadın üzerinde ne de bir arkadaş üzerinde durmaz.
Ve **سباعٌ طَوارِفُ**: avı felç eder. Dedi ki:
**الطوارف** ondan, sığırdan bir kum tepeciğini uzaklaştırır

Ve **الطِّراف**: göğü deriden olan bir evdir; onun iki kırığı vardır; onun **كِفاء**’ı yoktur; bedeviler için yapılardan bir türdür. Tarafa dedi ki:
**غَبْراءَ** oğullarını gördüm; beni yadırgamazlar		ne de şu uzatılmış **الطِّرافِ**’ın ehli
Ve **المِطْرَفُ**: erkeklerin ve kadınların giydiği bir elbisedir; çoğulu: **مَطارِف**. Dedi ki:
Eğer bir **طرف** kendi **بـطَـرْفـه**’siyle bir **طرفا** avlasaydı		**ذاتِ المطارفِ**’in **طرف**’unu benim **بطرفي**’mle geri çevirirdi
Ve bir şeyi **أَطرَفْتُ**, yani: ona isabet ettirdim; o benim değildi.
Ve **بَعيرٌ مُطَّرَفٌ**, yani: başka kavimlerden isabet edilmiştir. Dedi ki:
Sanki ben, **خَرْقاءَ**’ya olan aşktan **مُطَّرَفٌ**’um		ayak altı kanlı, menzili uzak, şaşkın

**ظفر**:
**الظَّفْرُ**: yükseğe doğru bir sıçrayıştır; insanın, hayızlı iken **يَطفِرُ** etmesi gibi; yani: arkasında olana doğru sıçrar.
Ve **وطَيْفور**: küçük bir kuşçuk.

**فطر**:
**الفُطرُ**: **الكَمْأَة**’den bir türdür; o **المروزيّ** ve benzeridir; tekili **الهاء** iledir. Ve **الفُطْرُ**: o anda sağılan sütten az bir şeydir; dersin ki: “Onu ancak **فُطْراً** sağdık.” **المرّار** dedi ki:
Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı
Ve deveyi **فَطَرْتُ**; onu **أَفطِرُها** **فَطْراً**; yani: parmak uçlarıyla sağdım. **الفرزدق** dedi ki:
Bir **شَغّارةٍ** ki yavruyu ayağıyla iter		ilk doğuranların ön memelerine **فَطّارةٍ**
Ve devenin azı dişi **فطر** etti: çıktı. Ve hamuru ve çamuru **فَطَرْتُ**, yani: onu o saatinde yoğurdum ve ekmek yaptım; onu mayalansın diye bırakırsan “Onu **خَمَّرْته**” dersin; o **الفَطِير** ve **الخَمِير**dir.
Ve Allah yaratılmışı **فَطَر** etti; yani: onları yarattı ve şeylerin sanatını başlattı; O, göklerin ve yerin **فاطرُ**’ıdır.
Ve **الفِطرة**: yaratılışın din bakımından üzerine basıldığı şeydir. Allah onları rubûbiyetini bilme üzerine **فَطَرَهُمُ**. Ondandır: Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisi: “Her doğan **الفِطْرة** üzere doğar; nihayet anne-babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır, Mecusîleştirir.”
Ve elbise **انفطر** etti ve **تفطَّر** etti; yani: yarıldı. Ve dağlar ve yer **تَفَطَّرتِ**: çatladı. Eli **تفطَّرت**; yani: çatladı. Ve parmağını **فَطَرْتُ**; yani: ona vurdum ve sıktım da kan olarak **انفطرتْ**. **خلف** dedi ki:
Ve senin için kızarmış bir burun ucu		neredeyse onu elle **نفطِّرُها**
Ve adamı **فَطَرْت** ve **أَفْطرتُ** ve onu **فطّرته**. Hepsi, orucu terk etme manasındaki **الفَطْر**’dan söylenir. Hadiste: “Hacamat yapan da yaptırılan da **أَفطَر** etti.”

**فرط**:
**الفَرْطُ**: zamandan bir vakittir.
Ve **الفَرَطُ**: amelden ve ecirden önce geçen şeydir. “Ona bir çocuk **فُرِطَ** edildi”: küçükken öldü. Duada: “Allah’ım onu bize bir **فَرَطاً** kıl”; yani: bize, ona varıncaya dek önümüze geçen bir ecir.
Ve **الفارِطُ**: kavmin suya doğru önüne geçen kimsedir. Ve **الفارطانِ**: **سرير بناتِ نَعْش**’ın önünde birbirinden ayrı iki yıldızdır; kavmin, kabri kazmak için gönderdiği **الفارط**a benzetildiler. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Ve gerçekten **فُرّاطَهُم**’u gönderdiler de yerleştiler		oturan cariyeler gibi, toprağı savrulmuş bir kuyu
Ve **أَفْرطُ الصّباح**: onun ilk belirtileridir; tekili: **فُرطٌ**. Dedi ki:
Onu, gürültülü örtüden önce erkenden yaptım
Ve çizgili **القَطا**’nın koyu vaktinden önce
Ve sabahın **أَفْراطِ**’ından önce, **الفُرَّطِ**
Ve falandan bize bir hayır yahut şer **فَرَطَ** etti; yani: acele etti. Ondandır, aziz ve celil olanın sözü: “Biz korkarız ki bize karşı **يَفْرُطَ** etsin yahut azsın”; yani: öne geçsin ve acele etsin. Ve “bize karşı **فرّط** etti”, yani: bize bir kötülükle acele etti.
Ve **الإفراطُ**: sağlamlaştırmadan önce işte bir şeyi aceleye getirmektir. “Falan işinde **أَفْرَط** etti”: yani: onda acele etti ve ölçüyü aştı. Ve bulut, ilk yağmur mevsiminin başında suyu **تُفرِطُ** eder; onda acele ettiğinde. **كَعْب بن زُهَير** dedi ki:
Rüzgârlar ondan çöpü giderir; ve **أَفْرَطَةُ**		**ساريةٍ**’nin sağanağından; beyaz, bol yağmurlar
Ve **الفَرَطُ**: sahibinin onda **يُفَرِّط** ettiği iştir; dersin ki: “Falanın her işi bir **فَرَط**tır.”
Ve falan, Allah’ın yanında **فرّط** etti; yani: dinine uymada ve rızasında Allah katındaki payını zayi etti.
Ve Allah ondan, hoşlanmadığı şeyi **فرّط** etti; yani: onu kurtardı; şiirde kullanılır.
Ve her şey ki ölçüsünü aşarsa o **مُفْرِطٌ**tur. Aşırı bir uzunluk; aşırı bir kısalık.
Ve gamlar onu **تفارطته**; yani: gamlar ona ancak **الفَرْط**’ta isabet eder.
Ve **فَرَسٌ فُرُطٌ**: hızlıdır; atların önüne geçer ve onları geçer. **لبيد** dedi ki:
Gerçekten ben mahalleyi korudum; mızrağım taşırken		**فُرُطٌ**, kuşağım; ve sabahladığımda, onun gemi
