# فطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فطر

فطَرَ الشيءَ يَفْطُرُه فَطْراً فانْفَطَر وفطَّرَه: شقه. وتَفَطَّرَ الشيءُ: تشقق. والفَطْر: الشق، وجمعه فُطُور. وفي التنزيل العزيز: هل ترى من فُطُور؛ وأَنشد ثعلب:
شَقَقْتِ القلبَ ثم ذَرَرْتِ فيه
هواكِ، فَلِيمَ، فالتَأَمَ الفُطُورُ
وأَصل الفَطْر: الشق؛ ومنه قوله تعالى: إذا السماء انْفَطَرَتْ؛ أَي انشقت. وفي الحديث: قام رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حتى تَفَطَّرَتْ قدماه أَي انشقتا. يقال: تَفَطَّرَتْ بمعنى؛ ،منه أُخذ فِطْرُ الصائم لأَنه يفتح فاه. ابن سيده: تَفَطَّرَ الشيءُ وفَطَر وانْفَطَر. وفي التنزيل العزيز: السماء مُنْفَطِر به؛ ذكّر على النسب كما قالوا دجاجة مُعْضِلٌ. وسيف فُطَار: فيه صدوع وشقوق؛ قال عنترة: وسيفي كالعَقِيقَةِ ، وهو كِمْعِي، سلاحي لا أَفَلَّ ولا فُطارا
ابن الأَعرابي: الفُطَارِيّ من الرجال الفَدْم الذي لا خير عنده ولا شر، مأْخوذ من السيف الفُطارِ الذي لا يَقْطع. وفَطَر نابُ البعير يَفْطُر فَطْراً: شَقّ وطلع، فهو بعير فاطِر؛ وقول هميان:
آمُلُ أن يَحْمِلَني أَمِيري
على عَلاةٍ لأْمَةِ الفُطُور
يجوز أَن يكون الفُطُور فيه الشُّقوق أَي أَنها مُلْتَئِمةُ ما تباين من غيرها فلم يَلْتَئِم، وقيل: معناه شديدة عند فُطورِ نابها موَثَّقة. وفَطَر الناقة
(* قوله «وفطر الناقة» من باب نصر وضرب،. عن الفراء. وما
سواه من باب نصر فقط أَفاده شرح القاموس) . والشاة يَفْطِرُها فَطْراً: حلبها بأَطراف أَصابعه، وقيل: هو أَن يحلبها كما تَعْقِد ثلاثين بالإِبهامين والسبابتين . الجوهري: الفَطْر حلب الناقة بالسبابة والإِبهام، والفُطْر: القليل من اللبن حين يُحْلب. التهذيب: والفُطْر شيء قليل من اللبن يحلب ساعتئذٍ؛ تقول: ما حلبنا إلا فُطْراً؛ قال المرَّار: عاقرٌ لم يُحْتلب منها فُطُرْ
أَبو عمرو:
الفَطِيرُ اللبن ساعة يحلب. والفَطْر: المَذْي؛ شُبِّه بالفَطْر في الحلب. يقال: فَطَرْتُ الناقة أَفْطُِرُها فَطْراً، وهو الحلب بأَطراف الأَصابع. ابن سيده: الفَطْر المذي، شبه بالحَلْب لأَنه لا يكون إِلا بأَطراف الأَصابع فلا يخرج اللبن إِلا قليلاً، وكذلك المذي يخرج قليلاً، وليس المنيّ كذلك؛ وقيل: الفَطْر مأْخوذ من تَفَطَّرَتْ قدماه دماً أَي سالَتا، وقيل: سمي فَطْراً لأَنه شبّه بفَطْرِ ناب البعير لأَنه يقال: فَطَرَ نابُه طلع، فشبّه طلوع هذا من الإِحْليلِ بطلوع ذلك. وسئل عمر، رضي الله عنه، عن المذي فقال: ذلك الفَطْرُ؛ كذا رواه أَبو عبيد بالفتح، ورواه ابن شميل: ذلك الفُطْر، بضم الفاء؛ قال ابن الأََثير: يروى بالفتح والضم، فالفتح من مصدر فَطَرَ نابُ البعير فَطْراً إذا شَقّ اللحم وطلع فشُبِّه به خروج المذي في قلته، أَو هو مصدر فَطَرْتُ الناقة أَفْطُرُها إذا حلبتها بأَطراف الأَصابع، وأَما الضم فهو اسم ما يظهر من اللبن على حَلَمة الضَّرْع. وفَطَرَ نابُه إِذا بَزَل؛ قال الشاعر:
حتى نَهَى رائِضَه عن فَرِّهِ
أَنيابُ عاسٍ شَاقِئٍ عن فَطْرِهِ
وانْفَطر الثوب إِذا انشق، وكذلك تَفَطَّر. وتَفَطَّرَت الأَرض بالنبات إِذا تصدعت.
وفي حديث عبدالملك: كيف تحلبها مَصْراً أَم فَطْراً؟ هو أَن تحلبها بإصبعين بطرف الإِبهام. والفُطْر: ما تَفَطَّر من النبات، والفُطْر أَيضاً: جنس من الكَمْءِ أَبيض عظام لأَن الأَرض تَنْفطر عنه، واحدته فُطْرةٌ. والفِطْرُ: العنب إِذا بدت رؤوسه لأَن القُضْبان تتَفَطَّر. والتَّفاطِيرُ: أَول نبات الرَسْمِيّ، ونظيره التَّعاشِيب والتَّعاجيب وتَباشيرُ الصبحِ ولا واحد لشيء من هذه الأَربعة. والتَّفاطير والنَّفاطير: بُثَر تخرج في وجه الغلام والجارية؛ قال:
نَفاطيرُ الجنونِ بوجه سَلْمَى،
قديماً، لا تفاطيرُ الشبابِ
واحدتها نُفْطور. وفَطَر أَصابعَه فَطْراً: غمزها.وفَطَرَ الله الخلق يَفْطُرُهم: خلقهم وبدأَهم. والفِطْرةُ: الابتداء والاختراع. وفي التنزيل العزيز: الحمد لله فاطِرِ السمواتِ والأَرضِ؛ قال ابن عباس، رضي الله عنهما: ما كنت أَدري ما فاطِرُ السموات والأَرض حتى أَتاني أَعرابيّان يختصمان في بئر فقال أَحدهما: أَنا فَطَرْتُها أَي أَنا ابتدأْت حَفْرها. وذكر أَبو العباس أَنه سمع ابن الأَعرابي يقول: أَنا أَول من فَطَرَ هذا أَي ابتدأَه. والفِطْرةُ، بالكسر: الخِلْقة؛ أَنشد ثعلب:
هَوِّنْ عليكََ فقد نال الغِنَى رجلٌ،
في فِطْرةِ الكَلْب، لا بالدِّينِ والحَسَب
والفِطْرةُ: ما فَطَرَ الله عليه الخلقَ من المعرفة به. وقد فَطَرهُ يَفْطُرُه، بالضم، فَطْراً أَي خلقه. الفراء في قوله تعالى: فِطْرَةَ اللهِ التي فَطَرَ الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله؛ قال: نصبه على الفعل، وقال أَبو الهيثم: الفِطْرةُ الخلقة التي يُخْلقُ عليها المولود في بطن أُمه؛ قال وقوله تعالى: الذي فَطَرَني فإِنه سَيَهْدين؛ أَي خلقني؛ وكذلك قوله تعالى: وما لِيَ لا أَعبدُ الذي فَطَرَني. قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطْرةِ؛ يعني الخِلْقة التي فُطِرَ عليها في الرحم من سعادةٍ أَو شقاوة، فإِذا ولَدَهُ يهوديان هَوَّداه في حُكْم الدنيا، أَو نصرانيان نَصَّرَاه في الحكم، أَو مجوسيان مَجَّساه في الحُكم، وكان حُكْمُه حُكْمَ أَبويه حتى يُعَبِّر عنه لسانُه، فإِن مات قبل بلوغه مات على ما سبق له من الفِطْرةِ التي فُطرَ عليها فهذه فِطْرةُ المولود؛ قال: وفِطْرةٌ ثانية وهي الكلمة التي يصير بها العبد مسلماً وهي شهادةُ أَن لا إله إلا الله وأَن محمداً رسوله جاء بالحق من عنده فتلك الفِطْرةُ للدين؛ والدليل على ذلك حديث البَرَاءِ بن عازِب، رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه علَّم رجلاً أَن يقول إذا نام وقال: فإِنك إن مُتَّ من ليلتك مُتَّ على الفِطْرةِ. قال: وقوله فأَقِمْ وجهك للدين حنيفاً فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناسَ عليها؛ فهذه فِطْرَة فُطِرَ عليها المؤمن. قال: وقيل فُطِرَ كلُّ إنسان على معرفته بأَن الله ربُّ كلِّ شيء وخالقه، والله أَعلم. قال: وقد يقال كل مولود يُولَدُ على الفِطْرة التي فَطَرَ الله عليها بني آدم حين أَخرجهم من صُلْب آدم كما قال تعالى: وإذ أَخذ ربُّكَ من بني آدم من ظهورهم ذُرّياتهم وأَشهدهم على أَنفسهم أَلَسْتُ بربكم قالوا بَلى. وقال أَبو عبيد: بلغني عن ابن المبارك أَنه سئل عن تأْويل هذا الحديث، فقال: تأْويله الحديث الآخر: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، سُئِل عن أَطفال المشركين فقال: الله أَعلم بما كانوا عاملين؛ يَذْهَبُ إلى أَنهم إنما يُولدون على ما يَصيرون إليه من إسلامٍ أَو كفرٍ. قال أَبو عبيد: وسأَلت محمد بن الحسن عن تفسير هذا الحديث فقال: كان هذا في أول الإِسلام قبل نزول الفرائض؛ يذهب إلى أَنه لو كان يُولدُ على الفِطْرَةِ ثم مات قبل أَن يُهَوِّدَه أَبوان ما وَرِثَهُما ولا وَرِثَاه لأَنه مسلم وهما كافران؛ قال أَبو منصور: غَبَا على محمد بن الحسن معنى قوله الحديث فذهب إلى أَنَّ قول رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولود يُولد على الفِطْرةِ، حُكْم من النبي، صلى الله عليه وسلم، قبل نزول الفرائض ثم نسخ ذلك الحُكْم من بَعْدُ؛ قال: وليس الأَمرُ على ما ذهب إليه لأَن معنى كلُّ مولود يُولد على الفِطْرةِ خبر أَخبر به النبي، صلى الله عليه وسلم، عن قضاءٍ سبقَ من الله للمولود، وكتابٍ كَتَبَه المَلَكُ بأَمر الله جل وعز من سعادةٍ أَو شقاوةٍ، والنَّسْخ لا يكون في الأَخْبار إنما النسخ في الأَحْكام؛ قال: وقرأْت بخط شمر في تفسير هذين الحديثين: أَن إِسحق ابن إِبراهيم الحَنْظلي روى حديثَ أَبي هريرة، رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولد على الفطرة «الحديث» ثم قرأَ أَبو هريرة بعدما حَدَّثَ بهذا الحديث: فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناس عليها، لا تَبْديل لخَلْقِ الله. قال إسحق: ومعنى قول النبي، صلى الله عليه وسلم، على ما فَسَّر أَبو هريرة حين قَرَأَ: فِطْرَةَ اللهِ، وقولَه: لا تبديل، يقول: لَتلْكَ الخلقةُ التي خَلَقهم عليها إِمَّا لجنةٍ أَو لنارٍ حين أَخْرَجَ من صُلْب آدم ذرية هو خالِقُها إلى يوم القيامة، فقال: هؤلاء للجنة وهؤلاء للنار، فيقول كلُّ مولودٍ يُولَدُ على تلك الفِطْرةِ، أَلا ترى غلامَ الخَضِر، عليه السلام؟ قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: طَبَعهُ الله يوم طَبَعه كافراً وهو بين أَبوين مؤمنين فأَعْلَمَ اللهُ الخضرَ، عليه السلام، بِخلْقته التي خَلَقَه لها، ولم يُعلم موسى، عليه السلام، ذلك فأَراه الله تلك الآية ليزداد عِلْماً إلى علمه؛ قال: وقوله فأَبواهُ يُهوِّدانِهِ ويُنَصِّرانِه، يقول: بالأبوين يُبَيِّن لكم ما تحتاجون إليه في أَحكامكم من المواريث وغيرها، يقول: إذا كان الأَبوان مؤمنين فاحْكُموا لِولدهما بحكم الأبوين في الصلاة والمواريث والأَحكام، وإن كانا كافرين فاحكموا لولدهما بحكم الكفر... ( *كذا بياض بالأصل). أَنتم في المواريث والصلاة؛ وأَما خِلْقَته التي خُلِقَ لها فلا عِلْمَ لكم بذلك، أَلا ترى أَن ابن عباس، رضي ا عنهما، حين كَتَبَ إليه نَجْدَةُ في قتل صبيان المشركين، كتب إليه: إنْ علمتَ من صبيانهم ما عَلِمَ الخضُر من الصبي الذي قتله فاقْتُلْهُم؟ أَراد به أَنه لا يعلم عِلْمَ الخضرِ أَحدٌ في ذلك لما خصه الله به كما خَصَّه بأَمر السفينة والجدار، وكان مُنْكَراً في الظاهر فَعَلَّمه الله علم الباطن، فَحَكَم بإرادة اللهتعالى في ذلك؛ قال أَبو منصور: وكذلك أَطفال قوم نوح، عليه السلام، الذين دعا على آبائهم وعليهم بالغَرَقِ، إنما الدعاء عليهم بذلك وهم أَطفال لأَن الله عز وجل أَعلمه أَنهم لا يؤمنون حيث قال له: لن يُؤْمِنَ من قومك إلا منْ آمن، فأَعْلَمه أَنهم فُطِروا على الكفر؛ قال أَبو منصور: والذي قاله إِسحق هو القول الصحيح الذي دَلَّ عليه الكتابُ ثم السنَّةُ؛ وقال أَبو إسحق في قول الله عز وجل: فِطْرَةَ الله التي فَطَرَ الناس عليها: منصوب بمعنى اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله، لأَن معنى قوله: فأَقِمْ وجهَك، اتََّبِعِ الدينَ القَيّم اتَّبِعْ فِطْرَةَ الله أَي خِلْقةَ الله التي خَلَق عليها البشر. قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطرةِ، معناه أَن الله فَطَرَ الخلق على الإِيمان به على ما جاء في الحديث: إن الله أَخْرَجَ من صلب آدم ذريتَه كالذَّرِّ وأَشهدهم على أَنفسهم بأَنه خالِقُهم، وهو قوله تعالى: وإذ أَخذ ربُّك من بني آدم إلى قوله: قالوا بَلى شَهِدْنا؛ قال: وكلُّ مولودٍ هو من تلك الذريَّةِ التي شَهِدَتْ بأَن الله خالِقُها، فمعنى فِطْرَة الله أَي دينَ الله التي فَطَر الناس عليها؛ قال الأَزهري: والقول ما قال إِسحقُ ابن إِبراهيم في تفسير الآية ومعنى الحديث، قال: والصحيح في قوله: فِطْرةَ اللهِ التي فَطَرَ الناس عليها، اعلَمْ فِطْرةَ اللهِ التي فَطَرَ الناس عليها من الشقاء والسعادة، والدليل على ذلك قوله تعالى: لا تَبديلَ لخلق الله؛ أَي لا تبديل لما خَلَقَهم له من جنة أَو نار؛ والفِطْرةُ: ابتداء الخلقة ههنا؛ كما قال إسحق. ابن الأَثير في قوله: كلُّ مولودٍ يُولَدُ على الفِطْرةِ، قال: الفَطْرُ الابتداء والاختراع، والفِطرَةُ منه الحالة، كالجِلْسةِ والرِّكْبةِ، والمعنى أَنه يُولَدُ على نوع من الجِبِلَّةِ والطَّبْعِ المُتَهَيِّء لقبول الدِّين، فلو تُرك عليها لاستمر على لزومها ولم يفارقها إلى غيرها، وإنما يَعْدل عنه من يَعْدل لآفة من آفات البشر والتقليد، ثم بأَولاد اليهود والنصارى في اتباعهم لآبائهم والميل إلى أَديانهم عن مقتضى الفِطْرَةِ السليمة؛ وقيل: معناه كلُّ مولودٍ يُولد على معرفة الله تعالى والإِقرار به فلا تَجِد أَحداً إلا وهو يُقِرّ بأَن له صانعاً، وإن سَمَّاه بغير اسمه، ولو عَبَدَ معه غيره، وتكرر ذكر الفِطْرةِ في الحديث. وفي حديث حذيفة: على غير فِطْرَة محمد؛ أَراد دين الإسلام الذي هو منسوب إليه. وفي الحديث: عَشْر من الفِطْرةِ؛ أَي من السُّنّة يعني سُنن الأَنبياء، عليهم الصلاة والسلام، التي أُمِرْنا أَن نقتدي بهم فيها. وفي حديث علي، رضي الله عنه: وجَبَّار القلوب على فِطَراتِها أَي على خِلَقِها، جمع فِطَر، وفِطرٌ جمع فِطْرةٍ، وهي جمع فِطْرةٍ ككِسْرَةٍ وكِسَرَات، بفتح طاء الجميع . يقال فِطْرات وفِطَرَات وفِطِرَات.ابن سيده: وفَطَر الشيء أَنشأَه، وفَطَر الشيء بدأَه، وفَطَرْت إصبع فلان أَي ضربتها فانْفَطَرتْ دماً.
والفَطْر للصائم، والاسم الفِطْر، والفِطْر: نقيض الصوم، وقد أَفْطَرَ وفَطَر وأَفْطَرَهُ وفَطَّرَه تَفْطِيراً. قال سيبويه: فَطَرْته فأَفْطَرَ، نادر. ورجل فِطْرٌ. والفِطْرُ: القوم المُفْطِرون. وقو فِطْرٌ، وصف بالمصدر، ومُفْطِرٌ من قوم مَفاطير؛ عن سيبويه، مثل مُوسِرٍ ومَياسير؛ قال أَبو الحسن: إنما ذكرت مثل هذا الجمع لأَن حكم مثل هذا أَن يجمع بالواو والنون في المذكَّر، وبالأَلف والتاء في المؤنث. والفَطُور: ما يُفْطَرُ عليه، وكذلك الفَطُورِيّ، كأَنه منسوب إليه. وفي الحديث: إذا أَقبل الليل وأَدبر النهار فقد أَفْطَرَ الصائم أَي دخل في وقت الفِطْر وحانَ له أَن يُفْطِرَ، وقيل: معناه أَنه قد صار في حكم المُفْطِرين، وإن لم يأْكل ولم يشرب. ومنه الحديث: أَفْطَرَ الحاجمُ والمحجومُ أَي تَعرَّضا للإفطارِ، وقيل: حان لهما أَن يُفْطِرَا، وقيل: هو على جهة التغليظ لهما والدعاء عليهما.
وفَطَرَتِ المرأَةُ العجينَ حتى استبان فيه الفُطْرُ، والفَطِير: خلافُ الخَمِير، وهو العجين الذي لم يختمر. وفَطَرْتُ العجينَ أَفْطُِره فَطْراً إذا أَعجلته عن إدراكه. تقول: عندي خُبْزٌ خَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِيرٌ أَي طَرِيّ. وفي حديث معاوية: ماء نَمِيرٌ وحَيْسٌ فَطِير أَي طَريٌّ قَرِيبٌ حَدِيثُ العَمَل. ويقال: فَطَّرْتُ الصائمَ فأَفْطَر، ومثله بَشَّرُتُه فأَبْشَر. وفي الحديث: أَفطر الحاجمُ والمَحْجوم. وفَطَر العجينَ يَفْطِرُه ويَفْطُره، فهو فطير إذا اختبزه من ساعته ولم يُخَمّرْه، والجمع فَطْرَى، مَقصورة. الكسائي: خَمَرْتُ العجين وفَطَرْته، بغير أَلف، وخُبْز فَطِير وخُبْزة فَطِير، كلاهما بغير هاء؛ عن اللحياني، وكذلك الطين. وكل ما أُعْجِلَ عن إدراكه: فَطِير. الليث: فَطَرْتُ العجينَ والطين، وهو أَن تَعْجِنَه ثم تَخْتَبزَه من ساعته، وإذا تركته ليَخْتَمِرَ فقد خَمَّرْته، واسمه الفَطِير. وكل شيءٍ أَعجلته عن إدراكه، فهو فَطِير. يقال: إِيايَ والرأْيَ الفَطِير؛ ومنه قولهم: شَرُّ الرأْيِ الفَطِير.
وفَطَرَ جِلْدَه، فهو فَطِيرٌ، وأَفْطَره: لم يُرْوِه من دِباغٍ؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال: قد أَفْطَرْتَ جلدك إذا لم تُرْوِه من الدباغ. والفَطِيرُ من السِّياطِ: المُحَرَّمُ الذي لم يُجَدْ دباغُه. وفِطْرٌ، من أَسمائهم: مُخَدِّثٌ، وهو فِطْرُ بن خليفة.

### Türkçe

**فطَرَ** şeyi **يَفْطُرُه** **فَطْراً**; böylece **انْفَطَر**; ve onu **فطَّرَه**: onu yardı.

Ve **تَفَطَّرَ** şey: çatladı. Ve **الفَطْر**: yarık; çoğulu **فُطُور**’dur. Aziz tenzilde: “... **فُطُور**’dan bir şey görüyor musun?”; ve Sa‘leb inşad etti:

Kalbi yardın, sonra içine serptin
senin hevanı; kınandı; sonra **الفُطُور** birleşti

Ve **الفَطْر**’ın aslı: yarıktır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Gök **انْفَطَرَتْ**” yani yarıldı. Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ayakları **تَفَطَّرَتْ** oluncaya kadar kalktı; yani ikisi yarıldı. Denir: **تَفَطَّرَتْ** “...” mânâsında; ondan oruçlunun **فِطْرُ**’u alınmıştır; çünkü ağzını açar. İbn Sîde: **تَفَطَّرَ** şey, ve **فَطَر** ve **انْفَطَر**. Aziz tenzilde: “Gök onunla **مُنْفَطِر**”; nisbet üzere müzekker yaptı; tıpkı “**دجاجة مُعْضِلٌ**” dedikleri gibi. Ve **سيف فُطَار**: onda çatlaklar ve yarıklar vardır; Antara dedi:

Kılıcım akik gibidir, o da kım‘îdir;
silahım ne körelirim ne de **فُطارا**

İbnü’l-A‘râbî: erkeklerden **الفُطَارِيّ**: kendisinde ne hayır ne şer bulunan kaba (fadm) kimsedir; kesmeyen **السيف الفُطارِ**’dan alınmıştır. Ve devenin azı dişi **فَطَر** **يَفْطُر** **فَطْراً**: yarıp çıktı; o, **بعير فاطِر**’dir; Humeyyân’ın sözü:

Ümid ederim ki emirîm beni taşısın
**لأْمَةِ الفُطُور**’un yüksekliğine

Oradaki **الفُطُور**’un “yarıklar” olması câizdir; yani başkasından ayrılan şeyin birleşmişidir, o ise birleşmedi; ve “azı dişinin **فُطور**’u sırasında şiddetli, sağlam bağlanmış” mânâsındadır denildi.

Ve dişi deve **فَطَر**
(* “Ve dişi deve **وفطر الناقة**” ifadesi, Nasara ve Daraba babındandır; Ferrâ’dan. Bunun dışındakiler yalnız Nasara babındandır; bunu Şerhu’l-Kâmûs bildirdi). Ve koyunu **يَفْطِرُها** **فَطْراً**: onu parmaklarının uçlarıyla sağdı; ve “otuz (düğüm) bağlar gibi iki başparmak ve iki işaret parmağıyla sağmasıdır” denildi. Cevherî: **الفَطْر** dişi deveyi işaret parmağı ve başparmakla sağmaktır; **الفُطْر**: sağılırken sütün azı. Tehzîb: **الفُطْر** o vakit sağılmış az bir süt şeyidir; dersin: “Biz ancak **فُطْراً** sağdık”; Merrâr dedi:

Kısırdır; ondan **فُطُرْ** sağılmadı

Ebû Amr:
**الفَطِيرُ**: sağım saatindeki süt. Ve **الفَطْر**: mezi; sağmadaki **الفَطْر**’a benzetildi. Denir: “Dişi deveyi **فَطَرْتُ** **أَفْطُِرُها** **فَطْراً**”; o, parmak uçlarıyla sağmadır. İbn Sîde: **الفَطْر** mezidir; sağmaya benzetildi; çünkü ancak parmak uçlarıyla olur; süt ancak az çıkar; mezi de az çıkar; meni öyle değildir. Ve “**الفَطْر** ayakları kanla **تَفَطَّرَتْ**’ten alınmıştır; yani aktılar” denildi; ve “devenin azı dişinin **فَطْر**’una benzetildiği için **فَطْراً** diye adlandırıldı; çünkü ‘azı dişi **فَطَرَ** çıktı’ denir; bu da üretradan çıkışa benzetildi” denildi. Ömer’e, Allah ondan razı olsun, mezi soruldu; dedi ki: “O, **الفَطْرُ**’dur”; Ebû Ubeyd bunu fetha ile böyle rivayet etti; İbn Şümeyl ise: “O, **الفُطْر**’dur” diye, fâ’yı damme ile rivayet etti. İbnü’l-Esîr dedi: fetha ve damme ile rivayet edilir; fetha, devenin azı dişi **فَطَرَ** **فَطْراً** “eti yarıp çıktı” masdarındandır; mezi çıkışı azlığında ona benzetildi; yahut “dişi deveyi **فَطَرْتُ** **أَفْطُرُها**” yani parmak uçlarıyla sağdım masdarıdır. Damme ise, memenin ucunda görünen sütün adıdır.

Ve azı dişi **فَطَرَ**: **بَزَل** olduğu zaman; şair dedi:

Onu kaçışından alıştıranı men edinceye dek,
azı dişleri sert, yarıcı, **فَطْرِهِ**’nden ayrılmış

Ve elbise **انْفَطر**: yarıldığı zaman; **تَفَطَّر** da böyledir. Ve yer bitkiyle **تَفَطَّرَت**: yarılıp çatladığı zaman.

Abdülmelik hadîsinde: “Onu **مَصْراً** mı yoksa **فَطْراً** mı sağıyorsun?”; o, iki parmakla, başparmağın ucu ile sağmandır. Ve **الفُطْر**: bitkiden **تَفَطَّر** olan şey. Ve **الفُطْر** ayrıca: yerin ondan **تَنْفطر** olması sebebiyle beyaz, iri bir **الكَمْءِ** cinsi; bir tanesi **فُطْرةٌ**’dir. Ve **الفِطْرُ**: üzüm; başları belirdiği zaman; çünkü çubuklar **تَتَفَطَّر**.

Ve **التَّفاطِيرُ**: **الرَسْمِيّ**’nin ilk bitkisi; benzeri **التَّعاشِيب** ve **التَّعاجيب** ve **تَباشيرُ الصبحِ**’tır; bu dördünden hiçbirinin tekili yoktur. Ve **التَّفاطير** ve **النَّفاطير**: oğlanın ve kızın yüzünde çıkan sivilceler; dedi ki:

Selmâ’nın yüzünde deliliğin **نَفاطيرُ**’i,
eskiden; gençliğin **تفاطيرُ**’i değil

Tekili **نُفْطور**’dur. Ve parmaklarını **فَطَر** **فَطْراً**: onları sıktı. Ve Allah mahlûku **فَطَر** **يَفْطُرُهم**: onları yarattı ve başlattı. Ve **الفِطْرةُ**: başlangıç ve icat. Aziz tenzilde: “Hamd, göklerin ve yerin **فاطِرِ**’i Allah’a mahsustur”; İbn Abbas, Allah ikisinden razı olsun, dedi: “Göklerin ve yerin **فاطِرُ**’unun ne olduğunu bilmiyordum; ta ki iki bedevî bana gelip bir kuyu hakkında çekiştiler; biri dedi: ‘Ben onu **فَطَرْتُها**’; yani ben kazmasını başlattım.” Ebû’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittiğini zikretti: “Ben bu işi **فَطَرَ** eden ilk kişiyim”; yani onu başlattı. Ve **الفِطْرةُ** (kesre ile): yaratılış; Sa‘leb inşad etti:

Üzerine hafiflet; zenginliğe bir adam erişti,
köpeğin **فِطْرةِ**’sinde; din ve soyla değil

Ve **الفِطْرةُ**: Allah’ın mahlûku kendisini bilme üzere **فَطَرَ** ettiği şeydir. Ve onu **فَطَرهُ** **يَفْطُرُه** (damme ile) **فَطْراً**: yani onu yarattı. Ferrâ, Yüce Allah’ın “**فِطْرَةَ اللهِ** التي **فَطَرَ** الناسَ عليها، لا تبديل لخلق الله” sözü hakkında dedi: onu fiil üzere nasbetti. Ebû’l-Heysem dedi: **الفِطْرةُ**: doğanın annesinin karnında üzerine yaratıldığı yaratılıştır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Beni **فَطَرَني**; o halde bana elbette hidayet edecek”; yani beni yarattı; Yüce Allah’ın “Beni **فَطَرَني** olana niçin ibadet etmeyeyim?” sözü de böyledir. Dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar”; yani rahimde üzerine **فُطِرَ** olduğu saadet yahut şekavet yaratılışı üzere; eğer onu iki Yahudi doğurursa dünya hükmünde onu Yahudileştirirler; yahut iki Hristiyan onu Hristiyanlaştırır; yahut iki Mecûsî onu Mecûsîleştirir; dili onun adına açıklayıncaya kadar hükmü anne-babasının hükmüdür; eğer bulûğa ermeden ölürse, üzerine **فُطرَ** olduğu **الفِطْرةِ**’den kendisine geçmiş olan üzere ölür; işte bu, doğanın **فِطْرةُ**’sidir. Dedi: ikinci bir **فِطْرةٌ** daha vardır; kulun onunla Müslüman olduğu kelimedir; o da “Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in O’nun resulü olduğuna” şehadettir; O’ndan gelen hak ile geldi; işte bu, din için **الفِطْرةُ**’dır. Bunun delili, Berâ b. Âzib’in, Allah ondan razı olsun, Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet ettiği hadistir: bir adama uyuduğunda söylemesini öğretti ve dedi: “Eğer gecenden ölürsen **الفِطْرةِ** üzere ölmüş olursun.” Dedi: “Yüzünü dine dosdoğru tut; **فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناسَ عليها”; bu, müminin üzerine **فُطِرَ** olduğu **فِطْرة**’dır. Dedi: “Her insan, Allah’ın her şeyin Rabbi ve yaratıcısı olduğunu bilme üzere **فُطِرَ** kılındı” denildi; Allah daha iyi bilir. Dedi: “Her doğan, Allah’ın Âdemoğullarını Âdem’in sulbünden çıkardığı zaman onları üzerine **فَطَرَ** ettiği **الفِطْرة** üzere doğar” da denir; nitekim Yüce Allah dedi: “Rabbin Âdemoğullarından... ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ dedi; ‘Evet’ dediler.” Ebû Ubeyd dedi: İbnü’l-Mübârek’ten bana ulaştı; bu hadisin te’vili soruldu; dedi ki: te’vili, diğer hadistir: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, müşriklerin çocukları hakkında soruldu; dedi: “Allah onların ne yapacaklarını daha iyi bilir”; onları, İslâm yahut küfürden varacakları şeye göre doğarlar diye götürür. Ebû Ubeyd dedi: Muhammed b. el-Hasen’e bu hadisin tefsirini sordum; dedi: bu, farzlar inmeden önce İslâmın başında idi; “**الفِطْرَةِ** üzere doğar, sonra iki ebeveyn onu Yahudileştirmeden önce ölürse, onlara mirasçı olmaz ve onlar da ona mirasçı olmaz; çünkü o Müslümandır, onlar kâfirdir” görüşüne gider. Ebû Mansûr dedi: Muhammed b. el-Hasen’e hadisin sözü mânâsı kapalı kaldı; Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” sözünün farzlar inmeden önce bir hüküm olduğunu, sonra bu hükmün neshedildiğini sandı; dedi: iş onun gittiği gibi değildir; çünkü “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” mânâsı, Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’tan doğan için geçmiş bir kazadan ve Allah’ın emriyle meleğin yazdığı saadet yahut şekavetten haber verdiği bir haberdir; nesh haberlerde olmaz; nesh ancak hükümlerdedir. Dedi: Şemmer’in hattıyla bu iki hadisin tefsirinde okudum: İshak b. İbrahim el-Hanzalî, Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan fıtrat üzere doğar” hadisini rivayet etti; sonra Ebû Hureyre bu hadisi rivayet ettikten sonra okudu: “**فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها، لا تَبْديل لخلق الله.” İshak dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözünün mânâsı, Ebû Hureyre’nin “**فِطْرَةَ الله**” okuyup “لا تبديل” demesiyle tefsir ettiği üzeredir: “O, onları üzerine yarattığı yaratılıştır; ya cennet için ya ateş için; Âdem’in sulbünden kıyamete kadar yaratacağı zürriyeti çıkardığı zaman: ‘Bunlar cennet için, bunlar ateş için’ dedi; böylece her doğan o **الفِطْرةِ** üzere doğar.” Hızır’ın oğlanını görmüyor musun? Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Allah onu yarattığı gün kâfir olarak tabiatlandırdı; o, iki mümin ebeveyn arasındaydı.” Allah Hızır’a, aleyhi’s-selâm, onun için yarattığı yaratılışı bildirdi; Mûsâ’ya, aleyhi’s-selâm, bunu bildirmedi; Allah ona o âyeti gösterdi ki ilmine ilim artsın. Dedi: “Ebeveyni onu Yahudileştirir ve Hristiyanlaştırır” sözü: ebeveynle size miras ve benzeri hükümlerinizde ihtiyaç duyduğunuzu beyan eder; yani ebeveyn mümin ise, namazda, mirasta ve hükümlerde çocuklarına ebeveyn hükmüyle hükmedin; eğer kâfir iseler, çocuklarına küfür hükmüyle hükmedin... (* asılda böyle boşluk). Siz miras ve namazdasınız; ama onun için yaratıldığı yaratılışa gelince, bununla ilgili sizin bilginiz yoktur. İbn Abbas’ın, Allah ikisinden razı olsun, Necde ona müşrik çocuklarını öldürme hakkında yazdığında, ona yazdığı şeyi görmüyor musun: “Onların çocuklarından, Hızır’ın öldürdüğü çocuk hakkında bildiğini bilirsen, onları öldür!”; bununla, bu hususta Hızır’ın ilmini kimsenin bilmediğini kastetti; Allah’ın onu gemi ve duvar işiyle tahsis ettiği gibi; zahirde münker idi; Allah ona bâtının ilmini öğretti; o da bu hususta Yüce Allah’ın iradesiyle hükmetti. Ebû Mansûr dedi: Nûh kavminin çocukları da böyledir; aleyhi’s-selâm; babalarına ve kendilerine boğulma ile dua etti; onların çocuk olmalarına rağmen onlara bununla dua, ancak Allah Azze ve Celle’nin ona “Kavminden iman eden dışında kimse iman etmeyecek” dediği yerde, onların iman etmeyeceklerini bildirmesi sebebiyledir; böylece onların küfür üzere **فُطِروا** olduklarını ona bildirdi. Ebû Mansûr dedi: İshak’ın söylediği, kitabın sonra sünnetin delâlet ettiği sahih sözdür. Ebû İshak, Allah Azze ve Celle’nin “**فِطْرَةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها” sözü hakkında dedi: “**فِطْرَةَ الله**’a uy” mânâsıyla mansuptur; çünkü “Yüzünü doğrult” sözünün mânâsı: “dosdoğru dine uy; **فِطْرَةَ الله**’a uy”; yani Allah’ın insanı üzerine yarattığı yaratılışa. Dedi: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, “Her doğan **الفِطرةِ** üzere doğar” sözü: Allah mahlûku, hadiste geldiği üzere, kendisine iman üzere **فَطَرَ** etti demektir: “Allah Âdem’in sulbünden zürriyetini zerreler gibi çıkardı ve onları kendilerine şahit tuttu ki O onların yaratıcısıdır”; bu, Yüce Allah’ın “Rabbin Âdemoğullarından...” sözüdür; “Dediler: Evet, şahit olduk.” Dedi: her doğan, Allah’ın yaratıcısı olduğuna şahitlik eden o zürriyettendir; böylece “**فِطْرَةَ الله**” mânâsı: Allah’ın insanları üzerine **فَطَرَ** ettiği Allah’ın dini demektir. Ezherî dedi: İshak b. İbrahim’in âyetin tefsirinde ve hadisin mânâsında söylediği sözdür. Dedi: “**فِطْرةَ الله** التي **فَطَرَ** الناس عليها” sözünde sahih olan: Allah’ın insanları üzerine şekavet ve saadetten **فَطَرَ** ettiği **فِطْرةَ الله**’ı bil; bunun delili Yüce Allah’ın “لا تَبديلَ لخلق الله” sözüdür; yani onları cennet yahut ateş için yarattığı şeye bir değiştirme yoktur. Ve **الفِطْرةُ**: burada yaratılışın başlangıcıdır; İshak’ın dediği gibi. İbnü’l-Esîr, “Her doğan **الفِطْرةِ** üzere doğar” sözü hakkında dedi: **الفَطْر** başlangıç ve icattır; **الفِطرَةُ** ondan bir hâldir; tıpkı **الجِلْسةِ** ve **الرِّكْبةِ** gibi; mânâ: dini kabul etmeye hazır bir tür cibilliyet ve tabiat üzere doğar; eğer onun üzerinde bırakılırsa, ona bağlılık üzere devam eder ve ondan başkasına ayrılmaz; ondan ancak insan âfetlerinden bir âfet ve taklit sebebiyle ayrılır; sonra Yahudi ve Hristiyan çocukları, ebeveynlerine uymaları ve dinlerine meyletmeleriyle, selim **الفِطْرةِ**’nin gereğinden saparlar. Ve “Her doğan, Yüce Allah’ı bilme ve O’nu ikrar üzere doğar; hiç kimseyi bulmazsın ki bir sanatkârı olduğunu ikrar etmesin; onu ismi dışında bir isimle adlandırsa bile; onunla birlikte başkasına ibadet etse bile” denildi. Hadiste **الفِطْرةِ** zikri tekrar etti. Huzeyfe hadîsinde: “Muhammed’in **فِطْرة**’sı üzere olmayan”; İslâm dinini kastetti; ona nisbet edilmiştir. Hadiste: “**عَشْر** **من الفِطْرةِ**”; yani sünnetten; peygamberlerin, عليهم الصلاة والسلام, sünnetleri; onlarda onlara uymamız emredildi. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Kalplerin cebbarı, onların **فِطَراتِها**’sı üzere”; yani yaratılışları üzere; **فِطَر**’ın cem‘i; ve **فِطرٌ** **فِطْرةٍ**’nin cem‘idir; o, **فِطْرةٍ**’nin cem‘idir; tıpkı **كِسْرَةٍ** ve **كِسَرَات** gibi; hepsinin tâ’sı fetha iledir. Denir: **فِطْرات** ve **فِطَرَات** ve **فِطِرَات**. İbn Sîde: **فَطَر** şeyi: onu inşa etti; **فَطَر** şeyi: onu başlattı; “Falanın parmağını **فَطَرْت**”; yani onu vurdun; böylece kanla **انْفَطَرتْ**.

Ve oruçlu için **الفَطْر**; isim **الفِطْر**’dür. Ve **الفِطْر**: orucun zıddıdır; **أَفْطَرَ** etti ve **فَطَر** etti; ve onu **أَفْطَرَهُ** ve onu **فَطَّرَه** **تَفْطِيراً**. Sîbeveyh dedi: “Onu **فَطَرْته**; böylece **أَفْطَرَ**”; nadirdir. Ve adam **فِطْرٌ**. Ve **الفِطْرُ**: iftar eden topluluk. Ve kavim **فِطْرٌ**: masdar ile vasıflandı. Ve **مُفْطِرٌ** “**قوم مَفاطير**”den; Sîbeveyh’ten; tıpkı **مُوسِرٍ** ve **مَياسير** gibi. Ebû’l-Hasen dedi: böyle bir cem‘i ancak şunu zikrettim: bunun gibisinin hükmü, müzekkerde vav ve nûn ile, müenneste elif ve tâ ile cem‘ olunmasıdır. Ve **الفَطُور**: üzerine iftar edilen şey; **الفَطُورِيّ** de böyledir; sanki ona nisbet edilmiştir. Hadiste: “Gece gelince ve gündüz gidince, oruçlu **أَفْطَرَ** etmiştir”; yani **الفِطْر** vaktine girmiştir ve iftar etmesi zamanı gelmiştir; ve “yememiş içmemiş olsa bile, iftar edenlerin hükmüne girmiştir” denildi. Ondan hadistir: “Hacamat yapan ve yaptıran **أَفْطَرَ** etti”; yani iftara maruz kaldılar; ve “onlara iftar zamanı geldi” denildi; ve “onlara karşı ağırlaştırma ve onlara beddua yönüyledir” denildi.

Ve kadın hamuru **فَطَرَتِ**; içinde **الفُطْرُ** belirinceye kadar. Ve **الفَطِير**: **الخَمِير**’in zıddıdır; o, mayalanmamış hamurdur. Ve hamuru **فَطَرْتُ** **أَفْطُِره** **فَطْراً**: onu olgunlaşmasına erişmeden acele ettirdiğim zaman. Dersin: “Bende mayalı ekmek ve **حَيْسٌ فَطِيرٌ** var”; yani taze. Muâviye hadîsinde: “Tatlı su ve **حَيْسٌ فَطِير**”; yani taze, yakın, yeni yapılmış. Ve denir: “Oruçluyu **فَطَّرْتُ**; böylece **أَفْطَر** etti”; benzeri: “Onu **بَشَّرُتُه**; böylece **أَبْشَر**.” Hadiste: “Hacamat yapan ve yaptıran **أَفطر** etti.” Ve hamuru **فَطَر** **يَفْطِرُه** ve **يَفْطُره**; o, onu hemen pişirip mayalamadığı zaman **فطير**’dir; çoğulu **فَطْرَى**’dır; maksûre. Kisâî: “Hamuru mayaladım **خَمَرْتُ** ve onu **فَطَرْته**”; elifsiz. Ve **خُبْز فَطِير** ve **خُبْزة فَطِير**: ikisi de hâ’sızdır; Lihyânî’den; çamur da böyledir. Olgunlaşmasına erişmeden acele ettirilen her şey: **فَطِير**. Leys: hamuru ve çamuru **فَطَرْتُ**: onu yoğurup sonra hemen pişirmendir; eğer onu mayalansın diye bırakırsan onu **خَمَّرْته** etmiş olursun; adı **الفَطِير**’dir. Olgunlaşmasına erişmeden acele ettirdiğin her şey **فَطِير**’dir. Denir: “Benden uzak dur, **الرأْيَ الفَطِير**”; ondan onların sözü: “**شَرُّ الرأْيِ الفَطِير**.”

Ve derisini **فَطَرَ**; o, **فَطِيرٌ**’dir; ve onu **أَفْطَره**: onu tabaklamadan doyurmadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir: “Derini **أَفْطَرْتَ**”; tabaklamadan doyurmadığın zaman. Ve kamçılardan **الفَطِيرُ**: tabaklaması iyi yapılmamış, haram (kötü) olan.

Ve **فِطْرٌ**, onların isimlerinden: **مُخَدِّثٌ**; o, **فِطْرُ بن خليفة**’dir.
