# فظظ (ف-ظ-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B8%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kaba

- Harfler: ف - ظ - ظ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَظًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B8%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kaba | 1 | 1 | [3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/ayet/3:159.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Danışmak
2. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
3. [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kesin karar
4. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
5. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
6. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
7. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Affetti
8. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
9. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
10. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
11. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
12. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
13. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
14. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فظظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md), [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md), [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Çölde susuzluk anında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, tiksindirici ve içimi son derece zor su |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı iten, kırıcı, nobran, sert ve dışlayıcı konuşma veya mizaç hali |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal kaynaşmayı ve tebliğ zeminini parçalayan, merhamet ve incelik karşıtı iletişim tutumu |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca alelade bir ahlaki kabalık olarak daraltıp peygamberî liderliğin kurucu unsuru olan kuşatıcı nezaket ve lütuf ilkesinden koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فظ | Basınç altında bir şeyi dışarı püskürtme, tiksinti verici yoğunluk ve sert kabalık | ظ | Çekirdekteki dışarı fışkırtma ve acılık etkisini mükerrer harfle süreklilik arz eden katı bir mizaca, kırıcı ve itici bir dile dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İletişimin çıkış noktası olan ağzı, sözü ve dışarıya yönelen açık ifadeyi temsil eder |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | ط harfinin peltek ve koyu türevi olarak baskılama, sınır koyma ve kuşatıcı sertliği yansıtır; türetme imgedir |
| ظ | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma (yoğunlaşmış sesle koruma ve baskı) | İkinci katmanda baskının ve sertliğin pekişmesini, katı bir kabuk gibi muhatabın üzerine kapanmasını gösterir; türetme imgedir |
| فظظ | Ağızdan çıkan baskıcı ve katı püskürme | Sözün yumuşak bir akış yerine muhatabı yaralayan, itici, boğucu ve sert bir kabuk gibi dışlayan bir biçimde ağızdan fırlatılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde ölümcül susuzlukla karşılaşan bedevilerin devenin işkembesini yarıp sıkarak elde ettikleri, içimi son derece iğrenç, kokusu ağır, kaba ve bulanık sıvı (ماء الكرش) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ru‘be b. el-Accâc’a atfedilen beyitte kin, alçaklık ve katı kabalığın bir arada belirmesini anlatmak üzere geçer: تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا / لما رأَينا منهمُ مُغتاظا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Cinnî’nin naklettiği erken dönem recez beytinde kibirli ve iri yapılı kişinin kabalık karşısında boyun eğişi tasvir edilir: حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها / مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فظظ kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle çöl hayatının getirdiği bedensel deneyimler üzerinden şekillenmiş ve Arapçada son derece somut bir fiziksel nesneden (işkembe suyu) soyut ahlaki tutuma sıçramış özgün bir semantik gelişime sahiptir. İbrani ve Süryani kollarında doğrudan bu fonetik dizilişle eşleşen yaygın bir kök bulunmamakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan f-z/f-t eksenindeki patlamalı ve sürtünmeli ünsüz birlikteliği, Sami dillerinde genellikle püskürme, tükürme, fazlalığı dışarı atma ve iğrenme bildiren onomatopoetik çekirdeklerle akrabadır. Arapça bu kökü, işkembeden çıkarılan o iğrenç ve kaba suyun içen kişiye verdiği rahatsızlık üzerinden alıp, muhatabına aynı türden tiksinti ve kaçma hissi veren kaba, nobran ve kırıcı kişilere ad olarak vermiştir. Dolayısıyla kök, dil ailesi içinde Arapça bağlamında yüksek oranda özelleşmiş ve ses taklidi kökenli bir somut durumdan ahlaki terime dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İşkembeden kaba ve acı suyu sıkıp çıkarmak | Somut maddeden (işkembe suyu) sözlü ve davranışsal nobranlığa doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Püskürme ve tiksinti bildiren ses taklidi çekirdekler | Doğrudan ortak leksikal biçim sınırlı olup ses yapısı bakımından dışarı atma ve iticilik kökleriyle örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Anlamlı | Kabalık, kırıcı söz, işkembe suyu | Söz ve tavırda sertlik, insanları etrafından kaçıran kaba mizaç | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ظفظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ظظف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فظظ | Merkez | Dışlayıcı kabalık | Özellikle dilde, üslupta ve dışa vuran tavırda muhatabı tiksindirip kaçıran nobranlık | İletişim zeminini doğrudan tahrip eden kaba ve kırıcı üslup |
| [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) | Komşu | Katılık ve kalınlık | Maddi veya manevi dokunun geçirimsiz, esneklikten yoksun ve kalın olması | فظظ dış tavır ve üslup iken [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) kalbin ve yapının katılığıdır |
| [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Komşu | Uzaklaşma ve kabalık | Sıcaklıktan ve ilgiden yoksun, yabani ve mesafeli durma | İlgisizlik ve hoyratlıktan kaynaklanan soğuk kabalık |
| [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) | Komşu | Taşlaşma ve merhametsizlik | Etki kabul etmeyen, duygulanmayan ve yumuşamayan içsel sertlik | Kalbin duygusal iletimi tamamen yitirmesi |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Yumuşaklık ve esneklik | Muhatabı saran, kırmayan, geçişken ve uyumlu tutum | فظظ kökünün tam karşıtı olarak cezbedici ve toparlayıcı nezaket |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فظظ | Kaba, nobran, kırıcı üsluplu | Çekirdeğindeki itici işkembe suyu benzetmesiyle muhatabı kaçıran söz ve tavır sertliğini bütünüyle karşılar | Kesin |
| Latince | Asper, truculentus | Sert, pürüzlü, vahşi mizaçlı | İnsanı rahatsız eden pürüzlü ve yırtıcı tavrı verir ancak işkembe suyundaki tiksindiricilik boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Harsh, abrasive, churlish | Kırıcı, aşındırıcı, nobran | Abrasive kelimesi temas ettiği yeri hırpalayan yönü karşılar fakat kaçırıcı tiksinti unsurunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Schroff, rüde | Dik, kırıcı, nobran | İlişkilerdeki ani ve kaba sertliği iyi verir, bedensel acılık metaforundan uzaktır | Güçlü |
| Fransızca | Cassant, bourru | Kırıcı, ters, huysuz | Muhatabı tersleyen ve birliği bozan tavrı aktarır | Güçlü |

Kaynak: Charlton T. Lewis (Latin Dictionary), Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَظًّا | Kırıcı, kaba, nobran ve itici üslup sahibi | Uhud Savaşı sonrasında liderlik, af ve istişare bağlamında nebevi ahlakın zıddı olarak Āl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlik sıfatları (ismet ve tebliğ kabiliyeti) | Peygamberlerin nefret uyandırıcı fiziksel veya ahlaki kusurlardan arınmış olması gerekliliği | Peygamberin ümmeti etrafında toplaması için fıtraten bu kabalıktan uzak yaratıldığı |
| Fıkıh | İdare hukuku ve emir bi'l-ma'ruf | Yöneticinin halka, muhtesibin muhatabına karşı uygulayacağı muamelenin meşru sınırları | Kabalık ve sertliğin tebliğ ve kamu düzenini ifsat edici bir usul hatası sayılması |
| Tefsir | Āl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md) tefsirleri | Uhud hezimeti akabinde müminlerin kusurlarına karşı gösterilen nebevi hilm ve af | فظظ sıfatının kalbin katılığını temsil eden [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) ile birlikte cemaati dağıtıcı temel afet olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve muamelat rivayetleri | Sert ve nobran kişilerin cennetten uzaklığı ve hayırsızlığı nitelemeleri | İnsanları yüz yüze ilişkilerde azarlayan ve hırpalayan karakter tipi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve tebliğ ahlakı | İtici üslup ve nefret uyandırma | Birliği parçalayıcı afet | Hakikati temsil eden kişinin kaba bir dil kullanması hakikatin reddine sebep olur | Kesin |
| İlmi | Talim ve terbiye metodolojisi | Eğitici nobranlığı ve pedagojik sertlik | Öğrenciyi ilimden soğutma | Öğreticinin azarlayıcı tavrı zihinsel açılımı ve soru sorma cesaretini yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve yönetilenlerle bağ | Despotik ve nobran idare tarzı | Meşruiyet ve sadakati çökertme | Danışma ve merhametten yoksun yönetim tabanın dağılmasına yol açar | Kesin |
| İktisadi | Ticari muamele ve pazar ahlakı | Kırıcı ve hoyrat esnaflık | Müşteriyi ve ticari güveni kaçırma | Pazar içi ilişkilerde kabalık ekonomik ağları ve güvene dayalı sözleşmeleri daraltır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek yüzey gerilimi ve itici potansiyel (repulsive potential) | Parçacıkların birbirine yaklaşmasını engelleyen ve temas anında dağılmaya yol açan itme kuvveti | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı iletişim ve toksik liderlik (toxic leadership) | Grup dinamiğini bir arada tutan empati ve nezaketi yok ederek kurumsal çözülmeye sebep olan nobran yönetim | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel bir görgü kuralı veya basit bir asabiyet meselesi derekesine indirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir topluluğu bir arada tutan, kriz anlarında (örneğin Uhud yenilgisi sonrası) dağılmayı önleyen kurucu siyasi ve ahlaki liderlik ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yöneticilerin veya davetçilerin dindeki sertlik ve kabalıklarını meşru görmeleri; usuldeki nobranlığın esastaki hakikati bütünüyle dağıtacağını fark edememeleri |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tebliğ metodolojisinde dilin ve tavrın en az aktarılan mesaj kadar hayati olduğunu, yanlış bir üslubun en doğru davayı bile bozguna uğratacağını tek bir kelimeyle çarpıcı biçimde ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber ahlakını, toplumsal kriz yönetimini, istişareyi ve af müessesesini düzenleyen ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haklı olanın kaba ve kırıcı davranmaya hakkı olduğu zannını yıkar; hakikatin ancak lütuf ve yumuşaklıkla ayakta tutulabileceğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çölde çaresiz kalındığında devenin işkembesinden sıkılan acı, kaba, kokulu ve içimi tiksinti veren su.
- Soyut anlam: Muhatabını inciten, yanından kaçıran, ilişkilerdeki bağı koparan kaba, hoyrat ve kırıcı dil veya mizaç.
- Sistematik karşılık: Sosyal çekim ve istişare zeminini dağıtan, birliği parçalayan negatif etkileşim parametresi.
- LaTeX modeli: $$F_r = k \cdot \frac{q_1 \cdot q_2}{r^2} \implies \lim_{F_r \to \infty} \rho(C) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_r$, kaba ve kırıcı tutumun ($[[فظظ]]$) ürettiği itici kuvveti temsil eder. $q_1$ ve $q_2$ iletişim halindeki öznelerin ahlaki yüklerini, $r$ aralarındaki mesafeyi, $k$ etkileşim katsayısını simgeler. İtici kuvvetin aşırı derecede büyümesi durumunda ($\lim_{F_r \to \infty}$), cemaat veya topluluğun yoğunluğu $\rho(C)$ sıfıra yaklaşır; yani ayette belirtildiği üzere topluluk etraftan bütünüyle dağılır (لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ).

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B8%D8%B8/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/ayet/3:159.md) — فَظًّا

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Meal (IK): Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والفاء
ف ظ يستعمل فقط
فظ:
رجلٌ فَظُّ: ذو فَظاظة، أي فيه غِلَظٌ في مَنطقِه وتَجَهُّمٌ والفَظَظُ خُشُونةٌ في الكلام.
والفَظُّ: ماءُ الكَرِش، والعَرَب إذا اضطَرّت شَقُّوا الكَرِش وشَرِبوا منها الماءَ، ويقال: افتظَّ ماءَها وافتَظّوا ماءَها.

##### Türkçe

ظاء ve فاء بابı
ف ظ yalnızca kullanılır.
**فظ**:
**رجلٌ فَظُّ**: **فَظاظة** sahibi; yani onun sözünde bir kabalık ve surat asma vardır; **الفَظَظُ** sözde bir pürüzlülüktür.
**الفَظُّ**: işkembenin suyu; Araplar zaruret içine düştüklerinde işkembeyi yararlar ve ondan suyu içerler; ve denilir: “Onun suyunu **افتظَّ** etti” ve “Onun suyunu **افتَظّوا** ettiler.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَظُّ: الرجلُ الغليظُ. وقد فَظِظْتَ يا رجل فَظَاظَةً. والفَظُّ أيضاً: ماءُ الكَرِشِ. ومنه قولهم: افْتَظَّ الرجل، وهو أن يسقي بعيره ثم يشدُّ فمه لئلا يجترَّ، فإذا أصابه عطش شقَّ بطنَه فعصر فَرْثَهُ فشرِبه.

##### Türkçe

**الفَظُّ**: kaba (sert) adam. Ve: ey adam, sen **فَظِظْتَ**; **فَظَاظَةً** (kabalık) ile. Ve **الفَظُّ** ayrıca: işkembenin suyu. Ondan onların sözü: **افْتَظَّ** adam; ve o, devesini sulaması, sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; sonra ona susuzluk isabet edince karnını yarar da **فَرْثَهُ**nu sıkar; böylece onu içer.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ظ ظ
أنحى عليه بفظاظته وعنفه وما كنت فظّاً ولقد فظظت علينا وغلظت‏.‏
وعطشوا حتى شربوا الفظّ وهو ماء الكرش وافتظوا الكرش‏:‏ أخذوا فظّها‏.‏
وقال‏:‏ وتقول‏:‏ قوم غلاظ فظاظ كأن أخلاقهم فظاظ‏.‏

##### Türkçe

ف ظ ظ
Ona, kabalığı ve sertliğiyle yüklendi; ve sen **فَظّاً** değildin; ve andolsun bize karşı **فَظَظْتَ** ve katılaştın.
Susadılar; nihayet **الفَظّ**’ı içtiler; o, işkembenin suyudur; ve **افتَظَوُا الكَرْشَ**: onun **فَظّ**’ını aldılar.
Ve dedi: ve dersin: kavim, katı **فِظاظ**; sanki onların ahlâkları **فِظاظ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة: لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز أَنشده ابن جني:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها
وقد فَظِظْتَ، بالكسر، تَفَظُّ فَظاظةً وفَظَظاً، والأَول أَكثر لثقل التضعيف، والاسم الفَظاظةُ والفِظاظ؛ قال:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها
ويقال: رجل فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظةِ والفِظاظِ والفَظَظِ؛ قال رؤبة: تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
وأَفْظَظْت الرجلَ وغيرَه: ردَدته عما يريد. وإِذا أَدْخَلْتَ الخيطَ في الخَرْتِ، فقد أَفْظَظْتَه؛ عن أَبي عمرو. والفَظُّ: ماء الكرش يُعتصر فيُشرب منه عند عَوَزِ الماء في الفلوات، وبه شبه الرجل الفظ الغليظ لغِلَظِه. وقال الشافعي: إِن افتظَّ رجل كرش بعير نحره فاعتصر ماءه وصَفَّاه لم يجز أَن يتطهر به، وقيل: الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه، والجمع فُظوظ؛ قال:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ
أَراد أَو ماء الخُرَيْبةِ مَوْرِدٌ لهم؛ يقول: يستبيلون خيلَهم ليشربوا أَبوالها من العطش، فإِذاً الفُظوظُ هي تلك الأَبوال بعينها. وفظَّه وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها، وذلك في المفاوز عند الحاجة إِلى الماء؛ قال الراجز:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها
الصحاح: الفَظُّ ماء الكرش؛ قال حسان بن نُشْبة:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا
يقول: لا يَشُمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَه ولا يَنال من صيده لحماً حتى يصرعه ويُعَفِّره لأَنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. ومنه قولهم: افتظَّ الرجلُ، وهو أَن يسقي بَعيرَه ثم يَشُدَّ فمه لئلا يجتَرَّ، فإِذا أَصابه عطش شق بطنه فقطر فَرْثَه فشربه. والفَظِيظُ: ماء المرأَة أَو الفحل زعموا، وليس بثَبَتٍ؛ وأَما كراع فقال: الفظيظ ماء الفحل في رحم الناقة، وفي المحكم: ماء الفحل؛ قال الشاعر يصف القطا وأَنهن يحملن الماء لفراخهن في حواصلهن:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا
والبَيْظُ: الرحم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنتَ أَفَظُّ وأَغلظ من رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. وفلان أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ وخشونةُ الجانب، ولم يُرَدْ بهما المفاضلةُ في الفَظاظةِ والغِلْظةِ بينهما، ويجوز أَن يكون للمفاضلة ولكن فيما يجب من الإِنكار والغلظة على أَهل الباطل، فإِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان رؤوفاً رحيماً، كما وصفه اللّه تعالى، رَفيقاً بأُمته في التبليغ غيرَ فَظٍّ ولا غليظٍ؛ ومنه أَن صفته في التوراة: ليس بفظ ولا غليظ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، قالت لمروان: إِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لعن أَباك وأَنت فُظاظةٌ من لعنةِ اللّه، بظاءين، من الفَظِيظ وهو ماء الكرش؛ قال ابن الأَثير: وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: أَفْظَظْتُ الكرشَ اعتصرتُ ماءها، كأَنه عُصارةٌ من اللعنة أَو فُعالة من الفَظيظِ ماء الفحل أَي نُطفةٌ من اللعنة، وقد روي فضض من لعنة اللّه، بالضاد، وقد تقدم.

##### Türkçe

**الفظُّ**: sözün kaba olanı; ve denildi: **الفظ** kalın (kaba). Şair Rü’be dedi:
لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا

Ve **الفَظَظُ**: sözde kabalık. Ve **فَظٌّ** adam: **فَظاظةٍ** sahibi, katı, kaba, kalın; onun konuşmasında kalınlık ve kabalık vardır. Ve şüphesiz o, **لَفَظٌّ بَظٌّ**: tâbi‘ (peşinden getirme); bunu Sa‘leb hikâye etti ve **بَظّاً**’yı açıklamadı; İbn Sîde dedi: Biz onu tâbi‘ üzere yönlendirdik; cem‘i **أَفظاظ**’dır; râciz dedi—İbn Cinnî onu inşâd etti:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها

Ve sen **فَظِظْتَ**, kesre ile, **تَفَظُّ** **فَظاظةً** ve **فَظَظاً**; birincisi, teşdîdin ağırlığından dolayı daha çoktur; isim **الفَظاظةُ** ve **الفِظاظ**’dır; dedi:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها

Ve denilir: **فَظٌّ** adam, **بَيِّنُ الفَظاظةِ** ve **الفِظاظِ** ve **الفَظَظِ**; Rü’be dedi:
تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا

Ve **أَفْظَظْت** adamı ve başkasını: onu istediğinden geri çevirdim. Ve ipi **الخَرْتِ**’e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَه**; Ebû ‘Amr’dan. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyu; sıkılır da ondan içilir, çöllerde su kıtlığında; ve onunla, kalınlığı sebebiyle, kaba kalın adam benzetildi. Şâfiî dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افتظَّ** eder de suyunu sıkar ve onu süzerse, onunla temizlenmesi câiz olmaz; ve denildi: **الفَظُّ** işkembeden çıkan sudur, içiminin kalınlığından dolayı; cem‘i **فُظوظ**; dedi:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ

Muradı: yahut **ماء الخُرَيْبةِ** onlar için bir su başıdır; der ki: susuzluktan atlarını idrar yaptırırlar ki idrarlarını içsinler; öyleyse **الفُظوظُ** bizzat o idrarlardır. Ve onu **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut ondan sıktı; bu, suya ihtiyaç anında çöllerde olur; râciz dedi:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها

**الصحاح**: **الفَظُّ** işkembe suyudur; Hassân b. Nuşbe dedi:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا

Der ki: bir zillet koklamaz da onu burun sürtmez; ve avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, yırtıcılardan başkası gibi kapıp kaçan biri değildir. Ve ondan onların sözü: **افتظَّ الرجلُ**; o da, devesini sulaması, sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; sonra susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını damlatır da onu içer. Ve **الفَظِيظُ**: kadının yahut erkeğin suyu, zannettiler; ve sabit değildir; fakat Kurâ‘ dedi: **الفظيظ** dişi devenin rahminde erkeğin suyudur; ve **المحكم**’de: erkeğin suyu; şair, suyu kursaklarında yavruları için taşıyan yaban güvercinlerini vasfederek dedi:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا

Ve **البَيْظُ**: rahim. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Sen, Allah’ın Resûlünden, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, daha **أَفَظُّ** ve daha kalınsın; **فَظٌّ** adam: yani kötü huylu. Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve tarafın kabalığıdır; ikisiyle, aralarında **الفَظاظةِ** ve kalınlıkta üstünlük kastedilmedi; ve üstünlük için olması câizdir, fakat bâtıl ehline karşı gerekli olan inkâr ve kalınlık hususunda; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Allah Teâlâ’nın onu vasfettiği gibi, çok şefkatli çok merhametli idi; ümmetine tebliğde yumuşak, ne **فَظٍّ** ne de kalın idi; ve ondan, Tevrat’taki sıfatı: ne kaba ne kalındır. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde; Mervân’a dedi: Şüphesiz Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, babanı lânetledi ve sen, Allah’ın lânetinden bir **فُظاظةٌ**’sın; iki **بظاءين**, **الفَظِيظ**’den, o da işkembe suyudur; İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî onu inkâr etti. Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكرشَ**: onun suyunu sıktım; sanki o, lânetten bir özsu yahut **الفَظيظِ**’den—erkeğin suyu—yani lânetten bir nutfe; ve Allah’ın lânetinden **فضض** rivayet edilmiştir, **الضاد** ile; ve daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ظ ظ * * الفَظُّ * من الرجال الغليظ وقد * فَظَّ * يفظ بالفتح * فظاظةً * بفتح الفاء

##### Türkçe

* ف ظ ظ * * **الفَظُّ** * erkeklerden kaba olan; ve (o) **فَظَّ** olur, (fiil) **يفظ** fetha ile; **فظاظةً** (ise) fânın fethasıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفظ من الرجال: الغليظ، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه زيادة: الجافي، بعده. وفي العباب: هو الغليظ الجانب السيئ الخلق القاسي. وقال الحراني: الفظ: الخشن الكلام. وقال الليث: هو الذي في منطقه غلظ وتجهم. يقال: رجل فظ بين الفظاظة، بالفتح. والفظاظ، بالكسر، والفظظ، محركة. قال رؤبة - ويروى للعجاج-:
  تعرف فيه اللؤم والفظاظا والفظظ: خشونة في الكلام، كالفظاظ، عن ابن عباد.

  وقد فظظت، بالكسر، تفظ فظاظة وفظظا: والأول أكثر لثقل التضعيف. والفظ ماء الكرش، كما في الصحاح، وزاد غيره: يعتصر ويشرب منه عند عوز الماء في المفاوز والفلوات، وقد فظه وافتظه: شق عنه الكرش، أو عصره منها، وأنشد الجوهري للشاعر وهو حسان بن نشبة العدوي، كما في العباب. وقال أبو محمد الأسود: إنما هو جساس بن نشبة، ككتاب:
  وكانوا كأنف الليث لا شم مرغماولا نال فظ الصيد حتى يعفرا يقول: لا يشم ذلة فترغمه، ولا ينال من صيده لحما حتى يصرعه ويعفره، لأنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. قال: ومنه قولهم: افتظ الرجل، وهو أن يسقي بعيره ثم يشد فمه لئلا يجتر، فإذا أصابه عطش شق بطنه، فعصر فرثه، فشربه وانتهى.
 وقال الشافعي رحمه الله: إن افتظ رجل كرش بعير نحره، فاعتصر ماءه وصفاه، لم يجز أن يتطهر به. وقال الراجز:
  بجك كرش الناب لافتظاظها وقال ابن دريد، والفراء: الفظيظ، كأمير، زعموا: ماء الفحل أو المرأة، وليس بثبت.: وأما كراع فقال: الفظيظ: ماء الفحل في رحم الناقة، وأنشد ابن سيده للشاعر يصف القطا، وأنهن يحملن الماء لفراخهن في حواصلهن:
  حملن لها مياها فـي الأداوى                      كما يحملن في البيظ الفظيظا والفظاظة، بالضم: فعالة منه، أي من الفظيظ: ماء الفحل أو ماء الكرش، والأخير أنكره الخطابي، أو من الفظ. ومنه قول عائشة رضي الله عنها لمروان بن الحكم: ولكن الله لعن أباك وأنت في صلبه، فأنت فظاظة من لعنة الله، أي نطفة منها، ويروى: فضض، بضمتين، جمع فضيض، وهو الماء الغريض، ويروى: فضض، محركة، فعل بمعنى مفعول، ويروى: فضيض، كأمير وقد تقدم في ف ض ض: وهو فظ بظ، إتباع قال ابن سيده: حكاه ثعلب. ولم يفسر بظا، فوجهناه على الإتباع.
 ومما يستدرك عليه: أفظه إفظاظا: رده عما يريد. وإذا أدخلت الخيط في الخرت فقد أفظظته، عن أبي عمرو. وهو أفظ من فلان، أي أصعب خلقا وأشرس.
 وقال الزمخشري: أفظظت الكرش: اعتصرت ماءها.
 وجمع الفظ، بمعنى الرجل السيئ الخلق، أفظاظ، أنشد ابن جني للراجز:
  حتى ترى الجواظ من فظاظها                      مذلوليا بعد شذا أفظاظـهـا وجمع فظ الصيد فظوظ. قال متمم بن نويرة رضي الله عنه:
  وكان لهم إذ يعصرون فظوظها                      بدجلة أو فيض الخريبة مورد يقول: يستبيلون خيلهم ليشربوا بولها من العطش، فإذا الفظوظ هي تلك الأبوال بعينها، كما في اللسان.

##### Türkçe

**الفظ** erkeklerden: kaba; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve onun bazı nüshalarında ondan sonra bir ziyade vardır: **الجافي**. Ve **العباب**’da: o, yanı kaba olan, kötü huylu, katı olan (kimsedir). Ve **الحراني** dedi: **الفظ**: sözde sert olandır. Ve **الليث** dedi: o, konuşmasında kabalık ve surat asıklığı bulunan kimsedir. Denir: **رجل فظ**; **الفظاظة** içinde apaçık (olan), fetih ile. Ve **الفظاظ** kesr ile; ve **الفظظ** harekeli. **رؤبة** dedi – ve **العجاج**’a rivayet olunur–:
  İçinde alçaklığı ve **الفظاظا**’yı tanırsın.
Ve **الفظظ**: sözde kabalık; **الفظاظ** gibi; **ابن عباد**’dan.

  Ve gerçekten **فظظت** (kesr ile), **تفظ** **فظاظة** ve **فظظا**: ve birincisi, teşdîdin ağırlığından dolayı daha çoktur. Ve **الفظ** işkembenin suyudur; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve başkası ziyade etti: suyun azlığında çöllerde ve ıssız düzlüklerde ondan sıkılır ve içilir. Ve gerçekten onu **فظه** ve **افتظه**: işkembeyi onun üzerinden yardı; yahut ondan onu sıktı. Ve **الجوهري** şaire –ki o, **حسان بن نشبة العدوي**’dir– için inşad etti; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **أبو محمد الأسود** dedi: ancak o, **جساس بن نشبة**’dir; **كتاب** gibi:
  Ve onlar, aslanın burnu gibiydiler; zorla boyun eğdirilmiş birini koklamaz; ve avın **فظ**’ına, onu yere serip toprağa bulamadıkça erişmez.
Der: zilleti koklamaz da onu zorla boyun eğdirmez; ve avından et elde etmez, ta ki onu yere serip toprağa bulayana kadar; çünkü o, yırtıcılardan başkası gibi kapıp kaçan biri değildir. Dedi: ve ondan onların sözü: **افتظ الرجل**; ve o, devesini sulaması, sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; sonra ona susuzluk isabet edince karnını yarar; sonra dışkısını sıkar; sonra onu içer ve biter.
 Ve **الشافعي** –Allah ona rahmet etsin– dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افتظ** eder de suyunu sıkar ve onu süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz. Ve **الراجز** dedi:
  Onun **افتظاظ**’ı için azı dişlinin işkembesini sana getirir.
Ve **ابن دريد** ve **الفراء**: **الفظيظ** –**أمير** gibi– dediler; zannettiler: erkeğin suyu yahut kadının suyu; ve sabit değildir. Ama **كراع** ise dedi: **الفظيظ**: dişi devenin rahminde erkeğin suyudur. Ve **ابن سيده** şaire, **القطا**’yı vasfederken ve onların kursaklarında yavruları için su taşıdıklarını (anlatırken) inşad etti:
  Onun için tulumlarda sular taşıdılar,                      tıpkı yumurtalarda **الفظيظا**’yı taşıdıkları gibi.
Ve **الفظاظة** (zamm ile): ondan, yani **الفظيظ**’den bir **فعالة**dır: erkeğin suyu yahut işkembenin suyu; ve ikincisini **الخطابي** inkâr etti; yahut **الفظ**’den. Ve ondan, **عائشة** –Allah ondan razı olsun–’un **مروان بن الحكم**’e sözü: “Fakat Allah, babanı lanetledi ve sen onun sulbündeyken; öyleyse sen, Allah’ın lanetinden bir **فظاظة**’sın”; yani ondan bir nutfe. Ve rivayet olunur: **فضض** iki zamm ile; **فضيض**’in cem‘i; ve o, taze sudur. Ve rivayet olunur: **فضض** harekeli; mef‘ûl manasında fiildir. Ve rivayet olunur: **فضيض** –**أمير** gibi– ve daha önce **ف ض ض**’da geçti. Ve o: **فظ بظ**; tâbi‘ kılma (itbâ‘)dır. **ابن سيده** dedi: **ثعلب** onu hikâye etti. Ve **بظا**’yı tefsir etmedi; biz onu itbâ‘ üzerine yönelttik.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **أفظه إفظاظا**: onu istediğinden geri çevirdi. Ve ipi **الخرت**’e soktuğunda, gerçekten onu **أفظظته** etmiş olursun; **أبي عمرو**’dan. Ve o, falancadan daha **أفظ**’dır; yani yaratılışça daha zor ve daha yırtıcıdır.
 Ve **الزمخشري** dedi: **أفظظت الكرش**: onun suyunu sıktım.
 Ve **الفظ**’ın cem‘i –kötü huylu adam manasında– **أفظاظ**’dır. **ابن جني** **الراجز** için inşad etti:
  Ta ki onun **فظاظها**’sından **الجواظ**’ı                      zelil edilmiş olarak, onun **أفظاظـهـا**’sının kokusundan sonra görürsün.
Ve avın **فظ**’ının cem‘i **فظوظ**’dur. **متمم بن نويرة** –Allah ondan razı olsun– dedi:
  Ve onların, **فظوظها**’sını sıktıkları vakit,                      Dicle’de yahut **الخريبة**’nin taşkınında bir su başı vardı.
Der: susuzluktan, atlarını işetirler de onun bev­lini içmek için (onu) isterler; artık **الفظوظ** o bevllerin ta kendisidir; **اللسان**’da olduğu gibi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَظَّ
فَظَّ U ( n. ac. فَظّ 1 ),
a.  Pressed, squeezed out ( water from a ruminant's stomach ).

b.  A ( n. ac. فَظَظ 4 ,  فَظَاْظَة 22t ), Was rough, rude; was harsh, inhuman.

أَفْظَظَ
أَفْظَظَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Turned back.

اِفْتَظَظَ
اِفْتَظَظَ VIII ,
a.  see I (a) .

فَظّ
فَظّ 1 ,
a.  Rough, rude, coarse; churlish, uncivil, surly, blunt; harsh, cruel, inhuman.

b.  ( pl. فِظَاْظ 23 ,  فُظُوْظ 27 ), The water of a ruminant's stomach.

فَظَظ
فَظَظ 4 ,
a.  Roughness, rudeness; churlishness, incivility, surliness, bluntness; harshness, cruelty, inhumanity. - فَظَاْظَة 22t ,  فِظَاْظَة 23t ,  see 4 .

##### Türkçe

فَظَّ
**فَظَّ** U ( n. ac. **فَظّ** 1 ),
a. Geviş getiren bir hayvanın midesinden (suyu) bastırdı, sıktı (suyu çıkardı).

b. A ( n. ac. **فَظَظ** 4 , **فَظَاْظَة** 22t ), kaba, nezaketsiz oldu; sert, insanlıktan uzak oldu.

أَفْظَظَ
**أَفْظَظَ** IV ,
a. I (a)’ya bak.

b. Geri döndü.

اِفْتَظَظَ
**اِفْتَظَظَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

فَظّ
**فَظّ** 1 ,
a. kaba, nezaketsiz, katı; görgüsüz, nezaketsiz, asık suratlı, patavatsız; sert, zalim, insanlıktan uzak.

b. ( pl. **فِظَاْظ** 23 , **فُظُوْظ** 27 ), geviş getiren bir hayvanın midesinin suyu.

فَظَظ
**فَظَظ** 4 ,
a. kabalık, nezaketsizlik; görgüsüzlük, nezaketsizlik, asık suratlılık, patavatsızlık; sertlik, zulüm, insanlıktan uzaklık. - **فَظَاْظَة** 22t , **فِظَاْظَة** 23t , 4’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فظظ
فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ
فَظَّ - يَفَظُّ + الكائن: يأتي بأفعال مقرفة وخشنة وكريهة وقاسية وقبيحة: منها مثلاً (شقَّ كرش بعير أَو عصره): يخشن الكلام والمعاملة، ويتعامل بعدم اللطف واللباقة والكياسة
فَظّ: أصلها " فَظِظ" على وزن " فـَعـِلٌ " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَظَّ - يَفَظُّ ": كثير الفظ: كثير الأفعال الخشنة والكريهة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات السوء والقبح في كائن"، وهي:
شَرَّ - يَشِرُّ، ساءَ - يَسوْءُ، خَبُثَ - يَخْبُثُ، فَظَّ - يَفَظُّ، دَنِيَ - يَدْنَى (دَنُؤَ - يَدْنُؤُ)، قَبُحَ - يَقْبُحُ
فظ
	﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين (159)﴾ آل عمران
معجم الفرائد القرآنية:
ف ظ ظ
"فَظّاً" في قوله تعالى:" وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ"(159) آل عمران .
الفَظّ : القاسي القلب، الغليظ الجانب، السيِّئ الخلق .
مختار الصحاح:
ف ظ ظ: الفَظُّ من الرجال الغليظ وقد فَظَّ يفظ بالفتح فظاظةً بفتح الفاء
فظ
الفظ: الكريه الخلق، مستعار من الفظ، أي: ماء الكرش، وذلك مكروه شربه لا يتناول إلا في أشد ضرورة. قال تعالى: }ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك{ [آل عمران/159].
ملخص اللسان:
1.    فَظٌّ الفظُّ: الخَشِنُ الكلام - ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في  مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ
2.     الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه
3.    افتظَّ رجل كرش بعيره وفظَّه  وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها
4.    رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق.
5.     وفلان  أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ  وخشونةُ الجانب،
لسان العرب
● - فظظ: الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة:  لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،  تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا  والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في  مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح  بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز  أَنشده ابن جني:  حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها  مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها  وقد فَظِظْتَ، بالكسر، تَفَظُّ فَظاظةً وفَظَظاً، والأَول أَكثر لثقل  التضعيف، والاسم الفَظاظةُ والفِظاظ؛ قال:  حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها  ويقال: رجل فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظةِ والفِظاظِ والفَظَظِ؛ قال رؤبة:  تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا  وأَفْظَظْت الرجلَ وغيرَه: ردَدته عما يريد. وإِذا أَدْخَلْتَ الخيطَ في  الخَرْتِ، فقد أَفْظَظْتَه؛ عن أَبي عمرو. والفَظُّ: ماء الكرش يُعتصر  فيُشرب منه عند عَوَزِ الماء في الفلوات، وبه شبه الرجل الفظ الغليظ  لغِلَظِه. وقال الشافعي: إِن افتظَّ رجل كرش بعير نحره فاعتصر ماءه وصَفَّاه  لم يجز أَن يتطهر به، وقيل: الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه،  والجمع فُظوظ؛ قال:  كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،  بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ  أَراد أَو ماء الخُرَيْبةِ مَوْرِدٌ لهم؛ يقول: يستبيلون خيلَهم ليشربوا  أَبوالها من العطش، فإِذاً الفُظوظُ هي تلك الأَبوال بعينها. وفظَّه  وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها، وذلك في المفاوز عند الحاجة إِلى  الماء؛ قال الراجز:  بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها  الصحاح: الفَظُّ ماء الكرش؛ قال حسان بن نُشْبة:  فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،  ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا  يقول: لا يَشُمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَه ولا يَنال من صيده لحماً حتى يصرعه  ويُعَفِّره لأَنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. ومنه قولهم: افتظَّ  الرجلُ، وهو أَن يسقي بَعيرَه ثم يَشُدَّ فمه لئلا يجتَرَّ، فإِذا أَصابه  عطش شق بطنه فقطر فَرْثَه فشربه. والفَظِيظُ: ماء المرأَة أَو الفحل  زعموا، وليس بثَبَتٍ؛ وأَما كراع فقال: الفظيظ ماء الفحل في رحم الناقة، وفي  المحكم: ماء الفحل؛ قال الشاعر يصف القطا وأَنهن يحملن الماء لفراخهن في  حواصلهن:  حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،  كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا  والبَيْظُ: الرحم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنتَ أَفَظُّ وأَغلظ  من رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. وفلان  أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ  وخشونةُ الجانب، ولم يُرَدْ بهما المفاضلةُ في الفَظاظةِ والغِلْظةِ بينهما،  ويجوز أَن يكون للمفاضلة ولكن فيما يجب من الإِنكار والغلظة على أَهل  الباطل، فإِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان رؤوفاً رحيماً، كما وصفه  اللّه تعالى، رَفيقاً بأُمته في التبليغ غيرَ فَظٍّ ولا غليظٍ؛ ومنه أَن  صفته في التوراة: ليس بفظ ولا غليظ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، قالت  لمروان: إِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لعن أَباك وأَنت فُظاظةٌ من  لعنةِ اللّه، بظاءين، من الفَظِيظ وهو ماء الكرش؛ قال ابن الأَثير:  وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: أَفْظَظْتُ الكرشَ اعتصرتُ ماءها، كأَنه  عُصارةٌ من اللعنة أَو فُعالة من الفَظيظِ ماء الفحل أَي نُطفةٌ من اللعنة،  وقد روي فضض من لعنة اللّه، بالضاد، وقد تقدم.
مقاييس اللغة:
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
القاموس المحيط:
الفَظُّ الغليظُ الجانِبِ، السَّيِّىءُ الخُلُقِ، القاسِي الخَشِنُ الكلامِ، فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظَةِ والفِظاظِ، بالكسر، والفَظَظِ، محرَّكةً، وماءُ الكَرِشِ يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ في المَفاوِزِ. وقد فَظَّه وافْتَظَّه عَصَرَه. والفَظيظُ، كأَميرٍ ماءُ الفَحْلِ أو المرأةِ. والفُظاظَةُ، بالضم فُعالَةٌ منه، ومنه قولُ عائشةَ لمَرْوانَ ولكنّ الله لَعَنَ أباكَ وأنتَ في صلْبِه، فأنتَ فُظاظَةٌ من لَعْنَةِ الله. ويُرْوَى فُضُضٌ، وتقدَّمَ. وفَظٌّ بَظٌّ إتْباعٌ.
تاج العروس:
ف ظ ظ
الفَظُّ من الرِّجَالِ : الغَلِيظُ كما في الصّحاح وفي بَعْضِ نُسَخِه زِيَادَةُ : الجافِي بَعْدَهُ . وفي العُبَاب : هو الغَلِيظُ الجانِبِ السَّيِّئُ الخُلُقِ القَاسِي . وقال الحَرّانيّ : الفَظُّ : الخَشِنُ الكَلامِ . وقالَ اللَيْثُ : هو الّذِي في مَنْطِقِه غِلَظٌ وتَجَهُّم . يُقَالُ : رَجُلٌ فَظٌ بَيِّنُ الفَظاظَةِ بالفَتْح . والفِظَاظِ بالكَسْرِ والفَظَظِ مُحَرَّكَة . قالَ رُؤْبَةُ - ويُرْوَى لِلْعَجاج - :
" تَعْرِفُ فِيهِ اللُّؤْمَ والفِظَاظا والفَظَظُ : خُشُونَةٌ في الكَلامِ كالفِظَاظِ عنِ ابنِ عَبّادٍ
وقد فَظِظْتَ بالكَسْرِ تَفَظُّ فَظَاظَةً وفَظَظاً : والأَوّلُ أَكْثَرُ لِثِقَلِ التَّضْعِيف . والفَظُّ مَاءُ الكَرِشِ كما في الصّحَاحِ وزادَ غَيْرُه : يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ مِنْهُ عِنْدَ عَوَزِ الماءِ في المَفَاوِزِ والفَلَوَاتِ وقَدْ فَظَّهُ وافْتَظَّهُ : شَقَّ عَنْهُ الكَرِشَ أَو عَصَرَهُ مِنْهَا وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لِلْشَّاعِرِ وهو حَسّانُ بنُ نُشْبَةَ العَدَوِيّ كما في العُبَابِ . وقال أَبو مُحَمَّدٍ الأَسْوَدُ : إِنَّمَا هو جِسَاسُ بنُ نُشْبَة ككِتَابٍ :
" وكانُوا كَأَنْفِ اللَّيْثِ لا شَمّ مَرْغَماًولا نالَ فَظَّ الصَّيْدِ حَتَّى يُعَفِّرَا يَقُولُ : لا يَشَمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَهُ ولا يَنالُ مِنْ صَيْدِه لَحْماً حَتَّى يَصْرَعَهُ ويُعَفِّرَهُ لأَنّه لَيْسَ بِذِي اخْتِلاسٍ كغَيْرِهِ من السِّبَاعِ . قالَ : ومِنهُ قَوْلُهم : افْتظَّ الرَّجُلُ وهو أَنْ يَسْقِيَ بَعِيرَهُ ثُمَّ يَشُدَّ فَمَهُ لِئلاَّ يَجْتَرَّ فإِذا أصَابَهُ عَطَشٌ شَقَّ بَطْنَهُ فَعَصَرَ فَرْثَهُ فشَرِبَه وانْتَهَى
وقالَ الشافِعِيُّ رَحِمَهُ الله : إِن افْتَظَّ رَجُلٌ كَرِشَ بَعِيرٍ نَحَرَهُ فاعْتَصَرَ ماءَهُ وصَفَّاهُ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَتَطهَّرَ به . وقال الراجِزُ :
" بَجَّكَ كِرْشَ النّابِ لافْتِظاظِها وقال ابنُ دُرَيْدٍ والفَرّاءُ : الفَظِيظُ كأَمِيرٍ زَعَمُوا : ماءُ الفَحْلِ أَوْ المَرْأَةِ ولَيْسَ بثَبتٍ . : وأَمَّا كُرَاع فقالَ : الفَظِيظُ : ماءُ الفَحْلِ في رَحِمِ النّاقةِ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه للشّاعِرِ يَصِفُ القطا وأَنَّهُنَّ يَحْمِلْنَ الماءَ لِفِرَاخِهِنَّ في حَوَاصِلِهِنَّ :
حَمَلْنَ لَهَا مِيَاهاً فِي الأَدَاوَى ... كمَا يَحْمِلْنَ فِي البَيْظِ الفَظِيظا والفُظَاظَةُ بالضَّمِّ : فُعَالَةٌ مِنْهُ أَي من الفَظيظِ : ماءُ الفَحْلِ أَو ماءُ الكَرِشِ والأَخِيرُ أَنْكَرَهُ الخَطَّابِيّ أَو من الفَظِّ . ومِنْهُ قَوْلُ عائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا لِمَرْوانَ بنِ الحَكَم : ولكِنَّ اللهَ لَعَنَ أَبَاكَ وأَنْتَ في صُلْبِهِ فأَنْتَ فُظَاظَةٌ مِنْ لَعْنَةِ اللهِ أَيْ نُطْفَةٌ مِنها ويُرْوَى : فُضُضٌ بضَمَّتَيْنِ جَمْعُ فَضِيضٍ وهو الماءُ الغَرِيضُ ويُرْوَى : فَضَضٌ مُحَرَّكة فَعَلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ ويُرْوَى : فَضِيض كأَمِيرٍ وقَدْ تَقَدَّم في ف ض ض : وهو فَظٌّ بَظٌّ إِتْبَاعٌ قالَ ابنُ سِيدَه : حَكَاهُ ثَعْلَبٌ . ولَمْ يُفَسِّرْ بَظَّاً فوَجَّهْنَاهُ على الإِتْبَاعِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : أَفَظَّهُ إِفْظَاظاً : رَدَّهُ عَمّا يُرِيدُ . وإِذا أَدْخَلَتَ الخَيْطَ في الخَرْتِ فقدْ أَفْظَظْتَهُ عن أَبِي عَمْرٍو . وهو أَفَظُّ مِنْ فُلانٍ أَي أَصْعَبُ خُلُقاً وأَشْرَسُ
وقال الزَّمَخْشَرِيّ : أَفْظَظْتُ الكَرِشَ : اعْتَصَرْتُ ماءَهَا
وجَمْعُ الفَظِّ بمَعْنَى الرَّجُلِ السِّيّئُ الخُلُقِ أَفْظَاظ أَنْشَدَ ابنُ جِنّي للرّاجِزِ :
حَتَّى تَرَى الجَوَّاظَ مِنْ فِظَاظِهَا ... مُذْلَوْلِياً بَعْدَ شَذَا أَفْظاظِهَا وجمعُ فَظِّ الصِّيْدِ فُظُوظٌ . قال مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ :
وكانَ لهُمْ إِذْ يَعْصِرُون فُظُوظَهَا ... بِدجْلَةَ أَوْ فَيْضِ الخُرَيْبَةِ مَوْرِدُ يَقُولُ : يَسْتَبِيلُون خَيْلَهم لِيَشْرَبُوا بَوْلَهَا مِن العَطَشِ فإِذا الفُظُوظُ هِيَ تِلْكَ الأَبْوالُ بِعَيْنِهَا كما فِي اللّسَان

##### Türkçe

**فظظ**
**فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ**
**فَظَّ - يَفَظُّ** + canlı: iğrenç, kaba, çirkin, sert ve kötü fiillerle gelir: meselâ (bir devenin işkembesini yarmak yahut onu sıkmak) gibi; sözü ve muameleyi kabalaştırır; nezaket, zarafet ve incelik olmaksızın muamele eder.
**فَظّ**: aslı “ **فَظِظ** ”dir; “ **فـَعـِلٌ** ” vezninde; “ **فَظَّ - يَفَظُّ** ”dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehedir: çok **فظ** olan; çok kaba ve iğrenç fiilleri olan.
Ve lafız, “bir canlıda kötülük ve çirkinlik sıfatları” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَّ - يَشِرُّ**، **ساءَ - يَسوْءُ**، **خَبُثَ - يَخْبُثُ**، **فَظَّ - يَفَظُّ**، **دَنِيَ - يَدْنَى** (**دَنُؤَ - يَدْنُؤُ**)، **قَبُحَ - يَقْبُحُ**

**فظ**
	﴿Allah’tan bir rahmet ile onlara yumuşak davrandın; eğer **فظا** katı yürekli olsaydın, elbette çevrenden dağılıp giderlerdi; öyleyse onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş hakkında onlarla istişare et; azmettiğin zaman da Allah’a tevekkül et; şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever (159)﴾ Âl-i İmrân

Kur’ânî ferâid sözlüğü:
ف ظ ظ
“ **فَظّاً** ”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ** ”(159) Âl-i İmrân.
**الفَظّ**: kalbi katı olan; yanı sert olan; ahlâkı kötü olan.

Muhtârü’s-sıhâh:
ف ظ ظ: erkeklerden **الفَظُّ** sert olandır; ve **فَظَّ** (fethayla) **يفظ**; **فظاظةً** (fâ’nın fethasıyla).

**فظ**
**الفظ**: ahlâkı iğrenç olan; **الفظ**dan ödünçtür; yani: işkembe suyu; bu ise içilmesi hoş görülmeyen bir şeydir; ancak en şiddetli zarurette alınır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك**﴾ [Âl-i İmrân/159].

Lisân’ın özeti:
1.	**فَظٌّ** **الفظُّ**: sözde kaba olan – **فَظاظةٍ** sahibi; kuru, sert; konuşmasında katılık ve kabalık vardır.
2.	**الفَظُّ**: içiminin sertliğinden dolayı işkembeden çıkan sudur.
3.	**افتظَّ** bir adam, devesinin işkembesini; ve **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı.
4.	**رجل فظٌّ**: yani ahlâkı kötü.
5.	Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve yanın kabalığıdır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **فظظ**: **الفظُّ**: sözde kaba olan; ve denildi ki: **الفظ** sert olandır; şair Rü’be dedi:
لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
Ve **الفَظَظُ**: sözde kabalıktır. Ve **رجل فَظٌّ**: **فَظاظةٍ** sahibi; kuru, sert; konuşmasında katılık ve kabalık vardır. Ve şüphesiz o, **لَفَظٌّ بَظٌّ**dur: tâbi‘ (itbâ‘); bunu Sa‘leb rivayet etti ve **بَظّاً**yı açıklamadı; İbn Sîde dedi: onu itbâ‘ üzere yönlendirdik; çoğulu **أَفظاظ**dır; râciz (recez şairi) dedi; İbn Cinnî’nin rivayet ettiği:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها
Ve sen **فَظِظْتَ** (kesre ile), **تَفَظُّ**; **فَظاظةً** ve **فَظَظاً**; birincisi, şeddeli (taz‘îfli) oluşun ağırlığından dolayı daha çoktur; isim **الفَظاظةُ** ve **الفِظاظ**dır; dedi ki:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها
Ve denilir: **رجل فَظٌّ**; **الفَظاظةِ** ve **الفِظاظِ** ve **الفَظَظِ**i açıkça belli olan; Rü’be dedi:
تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
Ve **أَفْظَظْت** adamı ve başkasını: onu istediğinden geri çevirdin. Ve ipliği **الخَرْتِ**e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَه** olursun; Ebû ‘Amr’dan. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyudur; sıkılır; çöllerde su kıtlığında ondan içilir; ve onun sertliğinden dolayı kaba, sert adam ona benzetilmiştir. Şâfiî dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افتظَّ** eder de suyunu sıkar ve süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz. Ve denildi ki: **الفَظُّ** içiminin sertliğinden dolayı işkembeden çıkan sudur; çoğulu **فُظوظ**dur; dedi ki:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ
“yahut **ماءُ الخُرَيْبةِ** onlar için bir su başıdır” demek istedi; der ki: susuzluktan atlarını işetirler ki idrarlarını içsinler; o hâlde **الفُظوظُ** bizzat o idrarlardır. Ve **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı; bu, suya ihtiyaç hâlinde çöllerde olur; râciz dedi:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها
**الصحاح**: **الفَظُّ** işkembe suyudur; Hassân b. Nuşbe dedi:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا
Der ki: zillet koklamaz ki onu yere sürtsün; avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, diğer yırtıcılar gibi kapıp kaçan değildir. Ve ondan, onların şu sözü: adam **افتظَّ** etti; bu, devesini sulayıp sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını sıkar ve onu içer. Ve **الفَظِيظُ**: kadının yahut erkeğin suyu, zannettiler; sabit değildir; fakat Kurâ‘ dedi ki: **الفظيظ** dişi devenin rahminde erkeğin suyudur; ve **المحكم**de: erkeğin suyu; şair, suyu yavruları için kursaklarında taşıyan **القطا**yı vasfederek dedi:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا
Ve **البَيْظُ**: rahimdir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Sen, Resûlullah’tan daha **أَفَظُّ** ve daha **أَغلظ**sın; **رجل فظٌّ**: yani ahlâkı kötü. Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve yanın kabalığıdır; ikisi arasında **الفَظاظة** ve **الغِلْظة** bakımından üstünlük kastedilmemiştir; ve üstünlük için olması da caizdir, fakat bâtıl ehline karşı gerekli olan inkâr ve sertlikte; çünkü Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’ın onu vasfettiği gibi çok şefkatli, çok merhametli idi; ümmetine tebliğde yumuşak idi; **فَظٍّ** ve **غليظٍ** değildi; ve ondan, Tevrat’taki sıfatı: **ليس بفظ ولا غليظ**. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Mervân’a dedi ki: Şüphesiz Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, babana lanet etti ve sen, Allah’ın lanetinden bir **فُظاظةٌ**sın; iki **بظاء** ile; **الفَظِيظ**den, o da işkembe suyudur; İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî bunu inkâr etti. Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكرشَ**: suyunu sıktım; sanki lanetten bir özsu yahut **الفَظيظ** (erkeğin suyu)ndan bir **فُعالة**; yani lanetten bir nutfe; ve Allah’ın lanetinden **فضض** ( **الضاد** ile) rivayet edilmiştir; daha önce geçti.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء**: hoşnutsuzluk ve tiksinmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ** edildi; yani sıkıldı. Şair dedi([24]):
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denilir: **رجلٌ فظٌّ**: ahlâkı iğrenç. Bu, **فَظِّ الكَرِش**tendir; çünkü o, ancak hoşnutsuzlukla, zaruret dışında alınmaz. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyu.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الفَظُّ**: yanı sert olan; ahlâkı kötü olan; kalbi katı; sözde kaba olan; **فَظٌّ**; **الفَظاظَةِ**i (fetha ile) ve **الفِظاظِ**i (kesre ile) ve **الفَظَظِ**i (harekeli) açıkça belli olan; ve çöllerde işkembenin suyu sıkılır ve içilir. Ve onu **فَظَّه** ve **افْتَظَّه**: onu sıktı. Ve **الفَظيظُ** ( **أمير** gibi): erkeğin yahut kadının suyu. Ve **الفُظاظَةُ** (damme ile): ondan **فُعالَةٌ**dır; ve ondan, Âişe’nin Mervân’a sözü: “Fakat Allah babana lanet etti ve sen onun sulbündeydin; öyleyse sen Allah’ın lanetinden bir **فُظاظَةٌ**sın.” Ve **فُضُضٌ** diye rivayet edilir; daha önce geçti. Ve **فَظٌّ بَظٌّ**: itbâ‘dır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ف ظ ظ
Erkeklerden **الفَظُّ**: sert olandır; **الصحاح**ta olduğu gibi; ve onun bazı nüshalarında bunun ardından “kuru” ziyadesi vardır. Ve **العُباب**da: yanı sert, ahlâkı kötü, katı olandır. Harrânî dedi: **الفَظُّ**: sözde kaba olandır. Leys dedi: o, konuşmasında katılık ve surat asıklığı olandır. Denilir: **رَجُلٌ فَظٌ**; **الفَظاظَةِ**i (fetha ile) ve **الفِظَاظِ**i (kesre ile) ve **الفَظَظِ**i (harekeli) açıkça belli olan. Rü’be dedi – ve ‘Accâc’a da rivayet edilir –:
" تَعْرِفُ فِيهِ اللُّؤْمَ والفِظَاظا
Ve **الفَظَظُ**: İbn Abbâd’dan, **الفِظَاظ** gibi sözde kabalıktır.
Ve sen **فَظِظْتَ** (kesre ile), **تَفَظُّ**; **فَظَاظَةً** ve **فَظَظاً**: birincisi, şeddeli oluşun ağırlığından dolayı daha çoktur. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyudur; **الصحاح**ta olduğu gibi; başkası şu ziyadeyi yaptı: çöllerde ve ıssız yerlerde su kıtlığında sıkılır ve ondan içilir. Ve onu **فَظَّهُ** ve **افْتَظَّهُ**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı. Ve Cevherî, şaire – o da **حَسّانُ بنُ نُشْبَةَ العَدَوِيّ**dir – şu beyti rivayet etti; **العُبَاب**da olduğu gibi. Ebû Muhammed el-Esved dedi: o ancak **جِسَاسُ بنُ نُشْبَة**dir, **ككِتَابٍ** gibi:
" وكانُوا كَأَنْفِ اللَّيْثِ لا شَمّ مَرْغَماًولا نالَ فَظَّ الصَّيْدِ حَتَّى يُعَفِّرَا
Der ki: zillet koklamaz ki onu yere sürtsün; avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, diğer yırtıcılar gibi kapıp kaçan değildir. Dedi ki: ve ondan, onların şu sözü: adam **افْتظَّ** etti; bu, devesini sulayıp sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını sıkar, onu içer; bitti.
Şâfiî, Allah ona rahmet etsin, dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افْتَظَّ** eder de suyunu sıkar ve süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz. Râciz dedi:
" بَجَّكَ كِرْشَ النّابِ لافْتِظاظِها
İbn Düreyd ve Ferrâ dedi: **الفَظِيظُ** ( **أَمِير** gibi), zannettiler: erkeğin yahut kadının suyu; sabit değildir. Fakat Kurâ‘ dedi: **الفَظِيظُ**: dişi devenin rahminde erkeğin suyudur. İbn Sîde, şairden, suyu yavruları için kursaklarında taşıyan **القطا**yı vasfederek şu beyti rivayet etti:
حَمَلْنَ لَهَا مِيَاهاً فِي الأَدَاوَى ... كمَا يَحْمِلْنَ فِي البَيْظِ الفَظِيظا
Ve **الفُظَاظَةُ** (damme ile): ondan bir **فُعَالَةٌ**dır; yani **الفَظيظ**den: erkeğin suyu yahut işkembenin suyu; ikincisini Hattâbî inkâr etti; yahut **الفَظِّ**den. Ve ondan, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, Hakem b. Mervân’a sözü: “Fakat Allah babana lanet etti ve sen onun sulbündeydin; öyleyse sen Allah’ın lanetinden bir **فُظَاظَةٌ**sın”; yani ondan bir nutfe. Ve **فُضُضٌ** diye rivayet edilir; iki damme ile; **فَضِيضٍ**in cem‘idir; o da taze sudur. Ve **فَضَضٌ** diye rivayet edilir; harekeli; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعُولٍ** mânasında. Ve **فَضِيض** ( **أَمِير** gibi) diye rivayet edilir; ve daha önce **ف ض ض**da geçti. Ve o, **فَظٌّ بَظٌّ**dur: itbâ‘. İbn Sîde dedi: Sa‘leb bunu rivayet etti; **بَظّاً**yı açıklamadı; onu itbâ‘ üzere yönlendirdik.
Ve ona müstedrek olarak: onu **أَفَظَّهُ** **إِفْظَاظاً**: onu istediğinden geri çevirdi. Ve ipliği **الخَرْتِ**e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَهُ** olursun; Ebû ‘Amr’dan. Ve o, falandan daha **أَفَظُّ**tur: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı.
Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكَرِشَ**: suyunu sıktım.
Ve **الفَظِّ**in, ahlâkı kötü adam mânasında cem‘i **أَفْظَاظ**dır; İbn Cinnî, râcizden şu beyti rivayet etti:
حَتَّى تَرَى الجَوَّاظَ مِنْ فِظَاظِهَا ... مُذْلَوْلِياً بَعْدَ شَذَا أَفْظاظِهَا
Ve avın **فَظِّ**inin cem‘i **فُظُوظٌ**dur. Mütemmim b. Nüveyre, Allah ondan razı olsun, dedi:
وكانَ لهُمْ إِذْ يَعْصِرُون فُظُوظَهَا ... بِدجْلَةَ أَوْ فَيْضِ الخُرَيْبَةِ مَوْرِدُ
Der ki: susuzluktan atlarını işetirler ki idrarlarını içsinler; o hâlde **الفُظُوظُ**, **اللّسَان**da olduğu gibi, bizzat o idrarlardır.
