# فظظ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B8%D8%B8/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: فظظ

فظظ
فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ
فَظَّ - يَفَظُّ + الكائن: يأتي بأفعال مقرفة وخشنة وكريهة وقاسية وقبيحة: منها مثلاً (شقَّ كرش بعير أَو عصره): يخشن الكلام والمعاملة، ويتعامل بعدم اللطف واللباقة والكياسة
فَظّ: أصلها " فَظِظ" على وزن " فـَعـِلٌ " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَظَّ - يَفَظُّ ": كثير الفظ: كثير الأفعال الخشنة والكريهة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات السوء والقبح في كائن"، وهي:
شَرَّ - يَشِرُّ، ساءَ - يَسوْءُ، خَبُثَ - يَخْبُثُ، فَظَّ - يَفَظُّ، دَنِيَ - يَدْنَى (دَنُؤَ - يَدْنُؤُ)، قَبُحَ - يَقْبُحُ
فظ
	﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين (159)﴾ آل عمران
معجم الفرائد القرآنية:
ف ظ ظ
"فَظّاً" في قوله تعالى:" وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ"(159) آل عمران .
الفَظّ : القاسي القلب، الغليظ الجانب، السيِّئ الخلق .
مختار الصحاح:
ف ظ ظ: الفَظُّ من الرجال الغليظ وقد فَظَّ يفظ بالفتح فظاظةً بفتح الفاء
فظ
الفظ: الكريه الخلق، مستعار من الفظ، أي: ماء الكرش، وذلك مكروه شربه لا يتناول إلا في أشد ضرورة. قال تعالى: }ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك{ [آل عمران/159].
ملخص اللسان:
1.    فَظٌّ الفظُّ: الخَشِنُ الكلام - ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في  مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ
2.     الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه
3.    افتظَّ رجل كرش بعيره وفظَّه  وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها
4.    رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق.
5.     وفلان  أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ  وخشونةُ الجانب،
لسان العرب
● - فظظ: الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة:  لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،  تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا  والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في  مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح  بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز  أَنشده ابن جني:  حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها  مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها  وقد فَظِظْتَ، بالكسر، تَفَظُّ فَظاظةً وفَظَظاً، والأَول أَكثر لثقل  التضعيف، والاسم الفَظاظةُ والفِظاظ؛ قال:  حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها  ويقال: رجل فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظةِ والفِظاظِ والفَظَظِ؛ قال رؤبة:  تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا  وأَفْظَظْت الرجلَ وغيرَه: ردَدته عما يريد. وإِذا أَدْخَلْتَ الخيطَ في  الخَرْتِ، فقد أَفْظَظْتَه؛ عن أَبي عمرو. والفَظُّ: ماء الكرش يُعتصر  فيُشرب منه عند عَوَزِ الماء في الفلوات، وبه شبه الرجل الفظ الغليظ  لغِلَظِه. وقال الشافعي: إِن افتظَّ رجل كرش بعير نحره فاعتصر ماءه وصَفَّاه  لم يجز أَن يتطهر به، وقيل: الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه،  والجمع فُظوظ؛ قال:  كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،  بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ  أَراد أَو ماء الخُرَيْبةِ مَوْرِدٌ لهم؛ يقول: يستبيلون خيلَهم ليشربوا  أَبوالها من العطش، فإِذاً الفُظوظُ هي تلك الأَبوال بعينها. وفظَّه  وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها، وذلك في المفاوز عند الحاجة إِلى  الماء؛ قال الراجز:  بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها  الصحاح: الفَظُّ ماء الكرش؛ قال حسان بن نُشْبة:  فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،  ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا  يقول: لا يَشُمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَه ولا يَنال من صيده لحماً حتى يصرعه  ويُعَفِّره لأَنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. ومنه قولهم: افتظَّ  الرجلُ، وهو أَن يسقي بَعيرَه ثم يَشُدَّ فمه لئلا يجتَرَّ، فإِذا أَصابه  عطش شق بطنه فقطر فَرْثَه فشربه. والفَظِيظُ: ماء المرأَة أَو الفحل  زعموا، وليس بثَبَتٍ؛ وأَما كراع فقال: الفظيظ ماء الفحل في رحم الناقة، وفي  المحكم: ماء الفحل؛ قال الشاعر يصف القطا وأَنهن يحملن الماء لفراخهن في  حواصلهن:  حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،  كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا  والبَيْظُ: الرحم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنتَ أَفَظُّ وأَغلظ  من رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. وفلان  أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ  وخشونةُ الجانب، ولم يُرَدْ بهما المفاضلةُ في الفَظاظةِ والغِلْظةِ بينهما،  ويجوز أَن يكون للمفاضلة ولكن فيما يجب من الإِنكار والغلظة على أَهل  الباطل، فإِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان رؤوفاً رحيماً، كما وصفه  اللّه تعالى، رَفيقاً بأُمته في التبليغ غيرَ فَظٍّ ولا غليظٍ؛ ومنه أَن  صفته في التوراة: ليس بفظ ولا غليظ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، قالت  لمروان: إِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لعن أَباك وأَنت فُظاظةٌ من  لعنةِ اللّه، بظاءين، من الفَظِيظ وهو ماء الكرش؛ قال ابن الأَثير:  وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: أَفْظَظْتُ الكرشَ اعتصرتُ ماءها، كأَنه  عُصارةٌ من اللعنة أَو فُعالة من الفَظيظِ ماء الفحل أَي نُطفةٌ من اللعنة،  وقد روي فضض من لعنة اللّه، بالضاد، وقد تقدم.
مقاييس اللغة:
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
القاموس المحيط:
الفَظُّ الغليظُ الجانِبِ، السَّيِّىءُ الخُلُقِ، القاسِي الخَشِنُ الكلامِ، فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظَةِ والفِظاظِ، بالكسر، والفَظَظِ، محرَّكةً، وماءُ الكَرِشِ يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ في المَفاوِزِ. وقد فَظَّه وافْتَظَّه عَصَرَه. والفَظيظُ، كأَميرٍ ماءُ الفَحْلِ أو المرأةِ. والفُظاظَةُ، بالضم فُعالَةٌ منه، ومنه قولُ عائشةَ لمَرْوانَ ولكنّ الله لَعَنَ أباكَ وأنتَ في صلْبِه، فأنتَ فُظاظَةٌ من لَعْنَةِ الله. ويُرْوَى فُضُضٌ، وتقدَّمَ. وفَظٌّ بَظٌّ إتْباعٌ.
تاج العروس:
ف ظ ظ
الفَظُّ من الرِّجَالِ : الغَلِيظُ كما في الصّحاح وفي بَعْضِ نُسَخِه زِيَادَةُ : الجافِي بَعْدَهُ . وفي العُبَاب : هو الغَلِيظُ الجانِبِ السَّيِّئُ الخُلُقِ القَاسِي . وقال الحَرّانيّ : الفَظُّ : الخَشِنُ الكَلامِ . وقالَ اللَيْثُ : هو الّذِي في مَنْطِقِه غِلَظٌ وتَجَهُّم . يُقَالُ : رَجُلٌ فَظٌ بَيِّنُ الفَظاظَةِ بالفَتْح . والفِظَاظِ بالكَسْرِ والفَظَظِ مُحَرَّكَة . قالَ رُؤْبَةُ - ويُرْوَى لِلْعَجاج - :
" تَعْرِفُ فِيهِ اللُّؤْمَ والفِظَاظا والفَظَظُ : خُشُونَةٌ في الكَلامِ كالفِظَاظِ عنِ ابنِ عَبّادٍ
وقد فَظِظْتَ بالكَسْرِ تَفَظُّ فَظَاظَةً وفَظَظاً : والأَوّلُ أَكْثَرُ لِثِقَلِ التَّضْعِيف . والفَظُّ مَاءُ الكَرِشِ كما في الصّحَاحِ وزادَ غَيْرُه : يُعْتَصَرُ ويُشْرَبُ مِنْهُ عِنْدَ عَوَزِ الماءِ في المَفَاوِزِ والفَلَوَاتِ وقَدْ فَظَّهُ وافْتَظَّهُ : شَقَّ عَنْهُ الكَرِشَ أَو عَصَرَهُ مِنْهَا وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لِلْشَّاعِرِ وهو حَسّانُ بنُ نُشْبَةَ العَدَوِيّ كما في العُبَابِ . وقال أَبو مُحَمَّدٍ الأَسْوَدُ : إِنَّمَا هو جِسَاسُ بنُ نُشْبَة ككِتَابٍ :
" وكانُوا كَأَنْفِ اللَّيْثِ لا شَمّ مَرْغَماًولا نالَ فَظَّ الصَّيْدِ حَتَّى يُعَفِّرَا يَقُولُ : لا يَشَمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَهُ ولا يَنالُ مِنْ صَيْدِه لَحْماً حَتَّى يَصْرَعَهُ ويُعَفِّرَهُ لأَنّه لَيْسَ بِذِي اخْتِلاسٍ كغَيْرِهِ من السِّبَاعِ . قالَ : ومِنهُ قَوْلُهم : افْتظَّ الرَّجُلُ وهو أَنْ يَسْقِيَ بَعِيرَهُ ثُمَّ يَشُدَّ فَمَهُ لِئلاَّ يَجْتَرَّ فإِذا أصَابَهُ عَطَشٌ شَقَّ بَطْنَهُ فَعَصَرَ فَرْثَهُ فشَرِبَه وانْتَهَى
وقالَ الشافِعِيُّ رَحِمَهُ الله : إِن افْتَظَّ رَجُلٌ كَرِشَ بَعِيرٍ نَحَرَهُ فاعْتَصَرَ ماءَهُ وصَفَّاهُ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَتَطهَّرَ به . وقال الراجِزُ :
" بَجَّكَ كِرْشَ النّابِ لافْتِظاظِها وقال ابنُ دُرَيْدٍ والفَرّاءُ : الفَظِيظُ كأَمِيرٍ زَعَمُوا : ماءُ الفَحْلِ أَوْ المَرْأَةِ ولَيْسَ بثَبتٍ . : وأَمَّا كُرَاع فقالَ : الفَظِيظُ : ماءُ الفَحْلِ في رَحِمِ النّاقةِ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه للشّاعِرِ يَصِفُ القطا وأَنَّهُنَّ يَحْمِلْنَ الماءَ لِفِرَاخِهِنَّ في حَوَاصِلِهِنَّ :
حَمَلْنَ لَهَا مِيَاهاً فِي الأَدَاوَى ... كمَا يَحْمِلْنَ فِي البَيْظِ الفَظِيظا والفُظَاظَةُ بالضَّمِّ : فُعَالَةٌ مِنْهُ أَي من الفَظيظِ : ماءُ الفَحْلِ أَو ماءُ الكَرِشِ والأَخِيرُ أَنْكَرَهُ الخَطَّابِيّ أَو من الفَظِّ . ومِنْهُ قَوْلُ عائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا لِمَرْوانَ بنِ الحَكَم : ولكِنَّ اللهَ لَعَنَ أَبَاكَ وأَنْتَ في صُلْبِهِ فأَنْتَ فُظَاظَةٌ مِنْ لَعْنَةِ اللهِ أَيْ نُطْفَةٌ مِنها ويُرْوَى : فُضُضٌ بضَمَّتَيْنِ جَمْعُ فَضِيضٍ وهو الماءُ الغَرِيضُ ويُرْوَى : فَضَضٌ مُحَرَّكة فَعَلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ ويُرْوَى : فَضِيض كأَمِيرٍ وقَدْ تَقَدَّم في ف ض ض : وهو فَظٌّ بَظٌّ إِتْبَاعٌ قالَ ابنُ سِيدَه : حَكَاهُ ثَعْلَبٌ . ولَمْ يُفَسِّرْ بَظَّاً فوَجَّهْنَاهُ على الإِتْبَاعِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : أَفَظَّهُ إِفْظَاظاً : رَدَّهُ عَمّا يُرِيدُ . وإِذا أَدْخَلَتَ الخَيْطَ في الخَرْتِ فقدْ أَفْظَظْتَهُ عن أَبِي عَمْرٍو . وهو أَفَظُّ مِنْ فُلانٍ أَي أَصْعَبُ خُلُقاً وأَشْرَسُ
وقال الزَّمَخْشَرِيّ : أَفْظَظْتُ الكَرِشَ : اعْتَصَرْتُ ماءَهَا
وجَمْعُ الفَظِّ بمَعْنَى الرَّجُلِ السِّيّئُ الخُلُقِ أَفْظَاظ أَنْشَدَ ابنُ جِنّي للرّاجِزِ :
حَتَّى تَرَى الجَوَّاظَ مِنْ فِظَاظِهَا ... مُذْلَوْلِياً بَعْدَ شَذَا أَفْظاظِهَا وجمعُ فَظِّ الصِّيْدِ فُظُوظٌ . قال مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ :
وكانَ لهُمْ إِذْ يَعْصِرُون فُظُوظَهَا ... بِدجْلَةَ أَوْ فَيْضِ الخُرَيْبَةِ مَوْرِدُ يَقُولُ : يَسْتَبِيلُون خَيْلَهم لِيَشْرَبُوا بَوْلَهَا مِن العَطَشِ فإِذا الفُظُوظُ هِيَ تِلْكَ الأَبْوالُ بِعَيْنِهَا كما فِي اللّسَان

### Türkçe

**فظظ**
**فَظَّ - يَفَظُّ - فَظّ**
**فَظَّ - يَفَظُّ** + canlı: iğrenç, kaba, çirkin, sert ve kötü fiillerle gelir: meselâ (bir devenin işkembesini yarmak yahut onu sıkmak) gibi; sözü ve muameleyi kabalaştırır; nezaket, zarafet ve incelik olmaksızın muamele eder.
**فَظّ**: aslı “ **فَظِظ** ”dir; “ **فـَعـِلٌ** ” vezninde; “ **فَظَّ - يَفَظُّ** ”dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehedir: çok **فظ** olan; çok kaba ve iğrenç fiilleri olan.
Ve lafız, “bir canlıda kötülük ve çirkinlik sıfatları” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَّ - يَشِرُّ**، **ساءَ - يَسوْءُ**، **خَبُثَ - يَخْبُثُ**، **فَظَّ - يَفَظُّ**، **دَنِيَ - يَدْنَى** (**دَنُؤَ - يَدْنُؤُ**)، **قَبُحَ - يَقْبُحُ**

**فظ**
	﴿Allah’tan bir rahmet ile onlara yumuşak davrandın; eğer **فظا** katı yürekli olsaydın, elbette çevrenden dağılıp giderlerdi; öyleyse onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş hakkında onlarla istişare et; azmettiğin zaman da Allah’a tevekkül et; şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever (159)﴾ Âl-i İmrân

Kur’ânî ferâid sözlüğü:
ف ظ ظ
“ **فَظّاً** ”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ** ”(159) Âl-i İmrân.
**الفَظّ**: kalbi katı olan; yanı sert olan; ahlâkı kötü olan.

Muhtârü’s-sıhâh:
ف ظ ظ: erkeklerden **الفَظُّ** sert olandır; ve **فَظَّ** (fethayla) **يفظ**; **فظاظةً** (fâ’nın fethasıyla).

**فظ**
**الفظ**: ahlâkı iğrenç olan; **الفظ**dan ödünçtür; yani: işkembe suyu; bu ise içilmesi hoş görülmeyen bir şeydir; ancak en şiddetli zarurette alınır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك**﴾ [Âl-i İmrân/159].

Lisân’ın özeti:
1.	**فَظٌّ** **الفظُّ**: sözde kaba olan – **فَظاظةٍ** sahibi; kuru, sert; konuşmasında katılık ve kabalık vardır.
2.	**الفَظُّ**: içiminin sertliğinden dolayı işkembeden çıkan sudur.
3.	**افتظَّ** bir adam, devesinin işkembesini; ve **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı.
4.	**رجل فظٌّ**: yani ahlâkı kötü.
5.	Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve yanın kabalığıdır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **فظظ**: **الفظُّ**: sözde kaba olan; ve denildi ki: **الفظ** sert olandır; şair Rü’be dedi:
لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
Ve **الفَظَظُ**: sözde kabalıktır. Ve **رجل فَظٌّ**: **فَظاظةٍ** sahibi; kuru, sert; konuşmasında katılık ve kabalık vardır. Ve şüphesiz o, **لَفَظٌّ بَظٌّ**dur: tâbi‘ (itbâ‘); bunu Sa‘leb rivayet etti ve **بَظّاً**yı açıklamadı; İbn Sîde dedi: onu itbâ‘ üzere yönlendirdik; çoğulu **أَفظاظ**dır; râciz (recez şairi) dedi; İbn Cinnî’nin rivayet ettiği:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها
Ve sen **فَظِظْتَ** (kesre ile), **تَفَظُّ**; **فَظاظةً** ve **فَظَظاً**; birincisi, şeddeli (taz‘îfli) oluşun ağırlığından dolayı daha çoktur; isim **الفَظاظةُ** ve **الفِظاظ**dır; dedi ki:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها
Ve denilir: **رجل فَظٌّ**; **الفَظاظةِ** ve **الفِظاظِ** ve **الفَظَظِ**i açıkça belli olan; Rü’be dedi:
تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
Ve **أَفْظَظْت** adamı ve başkasını: onu istediğinden geri çevirdin. Ve ipliği **الخَرْتِ**e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَه** olursun; Ebû ‘Amr’dan. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyudur; sıkılır; çöllerde su kıtlığında ondan içilir; ve onun sertliğinden dolayı kaba, sert adam ona benzetilmiştir. Şâfiî dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افتظَّ** eder de suyunu sıkar ve süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz. Ve denildi ki: **الفَظُّ** içiminin sertliğinden dolayı işkembeden çıkan sudur; çoğulu **فُظوظ**dur; dedi ki:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ
“yahut **ماءُ الخُرَيْبةِ** onlar için bir su başıdır” demek istedi; der ki: susuzluktan atlarını işetirler ki idrarlarını içsinler; o hâlde **الفُظوظُ** bizzat o idrarlardır. Ve **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı; bu, suya ihtiyaç hâlinde çöllerde olur; râciz dedi:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها
**الصحاح**: **الفَظُّ** işkembe suyudur; Hassân b. Nuşbe dedi:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا
Der ki: zillet koklamaz ki onu yere sürtsün; avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, diğer yırtıcılar gibi kapıp kaçan değildir. Ve ondan, onların şu sözü: adam **افتظَّ** etti; bu, devesini sulayıp sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını sıkar ve onu içer. Ve **الفَظِيظُ**: kadının yahut erkeğin suyu, zannettiler; sabit değildir; fakat Kurâ‘ dedi ki: **الفظيظ** dişi devenin rahminde erkeğin suyudur; ve **المحكم**de: erkeğin suyu; şair, suyu yavruları için kursaklarında taşıyan **القطا**yı vasfederek dedi:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا
Ve **البَيْظُ**: rahimdir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Sen, Resûlullah’tan daha **أَفَظُّ** ve daha **أَغلظ**sın; **رجل فظٌّ**: yani ahlâkı kötü. Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve yanın kabalığıdır; ikisi arasında **الفَظاظة** ve **الغِلْظة** bakımından üstünlük kastedilmemiştir; ve üstünlük için olması da caizdir, fakat bâtıl ehline karşı gerekli olan inkâr ve sertlikte; çünkü Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’ın onu vasfettiği gibi çok şefkatli, çok merhametli idi; ümmetine tebliğde yumuşak idi; **فَظٍّ** ve **غليظٍ** değildi; ve ondan, Tevrat’taki sıfatı: **ليس بفظ ولا غليظ**. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Mervân’a dedi ki: Şüphesiz Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, babana lanet etti ve sen, Allah’ın lanetinden bir **فُظاظةٌ**sın; iki **بظاء** ile; **الفَظِيظ**den, o da işkembe suyudur; İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî bunu inkâr etti. Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكرشَ**: suyunu sıktım; sanki lanetten bir özsu yahut **الفَظيظ** (erkeğin suyu)ndan bir **فُعالة**; yani lanetten bir nutfe; ve Allah’ın lanetinden **فضض** ( **الضاد** ile) rivayet edilmiştir; daha önce geçti.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**فظ**) **الفاء** ve **الظاء**: hoşnutsuzluk ve tiksinmeye delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ** edildi; yani sıkıldı. Şair dedi([24]):
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الفَظاظة** bunun içindendir. Denilir: **رجلٌ فظٌّ**: ahlâkı iğrenç. Bu, **فَظِّ الكَرِش**tendir; çünkü o, ancak hoşnutsuzlukla, zaruret dışında alınmaz. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyu.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الفَظُّ**: yanı sert olan; ahlâkı kötü olan; kalbi katı; sözde kaba olan; **فَظٌّ**; **الفَظاظَةِ**i (fetha ile) ve **الفِظاظِ**i (kesre ile) ve **الفَظَظِ**i (harekeli) açıkça belli olan; ve çöllerde işkembenin suyu sıkılır ve içilir. Ve onu **فَظَّه** ve **افْتَظَّه**: onu sıktı. Ve **الفَظيظُ** ( **أمير** gibi): erkeğin yahut kadının suyu. Ve **الفُظاظَةُ** (damme ile): ondan **فُعالَةٌ**dır; ve ondan, Âişe’nin Mervân’a sözü: “Fakat Allah babana lanet etti ve sen onun sulbündeydin; öyleyse sen Allah’ın lanetinden bir **فُظاظَةٌ**sın.” Ve **فُضُضٌ** diye rivayet edilir; daha önce geçti. Ve **فَظٌّ بَظٌّ**: itbâ‘dır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ف ظ ظ
Erkeklerden **الفَظُّ**: sert olandır; **الصحاح**ta olduğu gibi; ve onun bazı nüshalarında bunun ardından “kuru” ziyadesi vardır. Ve **العُباب**da: yanı sert, ahlâkı kötü, katı olandır. Harrânî dedi: **الفَظُّ**: sözde kaba olandır. Leys dedi: o, konuşmasında katılık ve surat asıklığı olandır. Denilir: **رَجُلٌ فَظٌ**; **الفَظاظَةِ**i (fetha ile) ve **الفِظَاظِ**i (kesre ile) ve **الفَظَظِ**i (harekeli) açıkça belli olan. Rü’be dedi – ve ‘Accâc’a da rivayet edilir –:
" تَعْرِفُ فِيهِ اللُّؤْمَ والفِظَاظا
Ve **الفَظَظُ**: İbn Abbâd’dan, **الفِظَاظ** gibi sözde kabalıktır.
Ve sen **فَظِظْتَ** (kesre ile), **تَفَظُّ**; **فَظَاظَةً** ve **فَظَظاً**: birincisi, şeddeli oluşun ağırlığından dolayı daha çoktur. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyudur; **الصحاح**ta olduğu gibi; başkası şu ziyadeyi yaptı: çöllerde ve ıssız yerlerde su kıtlığında sıkılır ve ondan içilir. Ve onu **فَظَّهُ** ve **افْتَظَّهُ**: ondan işkembeyi yardı yahut onu sıktı. Ve Cevherî, şaire – o da **حَسّانُ بنُ نُشْبَةَ العَدَوِيّ**dir – şu beyti rivayet etti; **العُبَاب**da olduğu gibi. Ebû Muhammed el-Esved dedi: o ancak **جِسَاسُ بنُ نُشْبَة**dir, **ككِتَابٍ** gibi:
" وكانُوا كَأَنْفِ اللَّيْثِ لا شَمّ مَرْغَماًولا نالَ فَظَّ الصَّيْدِ حَتَّى يُعَفِّرَا
Der ki: zillet koklamaz ki onu yere sürtsün; avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, diğer yırtıcılar gibi kapıp kaçan değildir. Dedi ki: ve ondan, onların şu sözü: adam **افْتظَّ** etti; bu, devesini sulayıp sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını sıkar, onu içer; bitti.
Şâfiî, Allah ona rahmet etsin, dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افْتَظَّ** eder de suyunu sıkar ve süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz. Râciz dedi:
" بَجَّكَ كِرْشَ النّابِ لافْتِظاظِها
İbn Düreyd ve Ferrâ dedi: **الفَظِيظُ** ( **أَمِير** gibi), zannettiler: erkeğin yahut kadının suyu; sabit değildir. Fakat Kurâ‘ dedi: **الفَظِيظُ**: dişi devenin rahminde erkeğin suyudur. İbn Sîde, şairden, suyu yavruları için kursaklarında taşıyan **القطا**yı vasfederek şu beyti rivayet etti:
حَمَلْنَ لَهَا مِيَاهاً فِي الأَدَاوَى ... كمَا يَحْمِلْنَ فِي البَيْظِ الفَظِيظا
Ve **الفُظَاظَةُ** (damme ile): ondan bir **فُعَالَةٌ**dır; yani **الفَظيظ**den: erkeğin suyu yahut işkembenin suyu; ikincisini Hattâbî inkâr etti; yahut **الفَظِّ**den. Ve ondan, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, Hakem b. Mervân’a sözü: “Fakat Allah babana lanet etti ve sen onun sulbündeydin; öyleyse sen Allah’ın lanetinden bir **فُظَاظَةٌ**sın”; yani ondan bir nutfe. Ve **فُضُضٌ** diye rivayet edilir; iki damme ile; **فَضِيضٍ**in cem‘idir; o da taze sudur. Ve **فَضَضٌ** diye rivayet edilir; harekeli; **فَعَلٌ** vezninde, **مَفْعُولٍ** mânasında. Ve **فَضِيض** ( **أَمِير** gibi) diye rivayet edilir; ve daha önce **ف ض ض**da geçti. Ve o, **فَظٌّ بَظٌّ**dur: itbâ‘. İbn Sîde dedi: Sa‘leb bunu rivayet etti; **بَظّاً**yı açıklamadı; onu itbâ‘ üzere yönlendirdik.
Ve ona müstedrek olarak: onu **أَفَظَّهُ** **إِفْظَاظاً**: onu istediğinden geri çevirdi. Ve ipliği **الخَرْتِ**e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَهُ** olursun; Ebû ‘Amr’dan. Ve o, falandan daha **أَفَظُّ**tur: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı.
Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكَرِشَ**: suyunu sıktım.
Ve **الفَظِّ**in, ahlâkı kötü adam mânasında cem‘i **أَفْظَاظ**dır; İbn Cinnî, râcizden şu beyti rivayet etti:
حَتَّى تَرَى الجَوَّاظَ مِنْ فِظَاظِهَا ... مُذْلَوْلِياً بَعْدَ شَذَا أَفْظاظِهَا
Ve avın **فَظِّ**inin cem‘i **فُظُوظٌ**dur. Mütemmim b. Nüveyre, Allah ondan razı olsun, dedi:
وكانَ لهُمْ إِذْ يَعْصِرُون فُظُوظَهَا ... بِدجْلَةَ أَوْ فَيْضِ الخُرَيْبَةِ مَوْرِدُ
Der ki: susuzluktan atlarını işetirler ki idrarlarını içsinler; o hâlde **الفُظُوظُ**, **اللّسَان**da olduğu gibi, bizzat o idrarlardır.
