# فظظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B8%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فظظ

الفظُّ: الخَشِنُ الكلام، وقيل: الفظ الغليظ؛ قال الشاعر رؤبة: لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
والفَظَظُ: خشونة في الكلام. ورجل فَظٌّ: ذو فَظاظةٍ جافٍ غليظٌ، في مَنطقِه غِلَظٌ وخشونةٌ. وإِنه لَفَظٌّ بَظٌّ: إِتباع؛ حكاه ثعلب ولم يشرح بَظّاً؛ قال ابن سيده: فوجهناه على الإِتباع، والجمع أَفظاظ؛ قال الراجز أَنشده ابن جني:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها
وقد فَظِظْتَ، بالكسر، تَفَظُّ فَظاظةً وفَظَظاً، والأَول أَكثر لثقل التضعيف، والاسم الفَظاظةُ والفِظاظ؛ قال:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها
ويقال: رجل فَظٌّ بَيِّنُ الفَظاظةِ والفِظاظِ والفَظَظِ؛ قال رؤبة: تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا
وأَفْظَظْت الرجلَ وغيرَه: ردَدته عما يريد. وإِذا أَدْخَلْتَ الخيطَ في الخَرْتِ، فقد أَفْظَظْتَه؛ عن أَبي عمرو. والفَظُّ: ماء الكرش يُعتصر فيُشرب منه عند عَوَزِ الماء في الفلوات، وبه شبه الرجل الفظ الغليظ لغِلَظِه. وقال الشافعي: إِن افتظَّ رجل كرش بعير نحره فاعتصر ماءه وصَفَّاه لم يجز أَن يتطهر به، وقيل: الفَظُّ الماءُ يخرج من الكرش لغلظ مَشْرَبِه، والجمع فُظوظ؛ قال:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ
أَراد أَو ماء الخُرَيْبةِ مَوْرِدٌ لهم؛ يقول: يستبيلون خيلَهم ليشربوا أَبوالها من العطش، فإِذاً الفُظوظُ هي تلك الأَبوال بعينها. وفظَّه وافْتَظَّه: شقَّ عنه الكرش أَو عصره منها، وذلك في المفاوز عند الحاجة إِلى الماء؛ قال الراجز:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها
الصحاح: الفَظُّ ماء الكرش؛ قال حسان بن نُشْبة:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا
يقول: لا يَشُمُّ ذِلَّةً فتُرْغِمَه ولا يَنال من صيده لحماً حتى يصرعه ويُعَفِّره لأَنه ليس بذي اختلاس كغيره من السباع. ومنه قولهم: افتظَّ الرجلُ، وهو أَن يسقي بَعيرَه ثم يَشُدَّ فمه لئلا يجتَرَّ، فإِذا أَصابه عطش شق بطنه فقطر فَرْثَه فشربه. والفَظِيظُ: ماء المرأَة أَو الفحل زعموا، وليس بثَبَتٍ؛ وأَما كراع فقال: الفظيظ ماء الفحل في رحم الناقة، وفي المحكم: ماء الفحل؛ قال الشاعر يصف القطا وأَنهن يحملن الماء لفراخهن في حواصلهن:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا
والبَيْظُ: الرحم. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنتَ أَفَظُّ وأَغلظ من رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ رجل فظٌّ أَي سيِّء الخُلق. وفلان أَفظٌّ من فلان أَي أَصعب خلُقاً وأَشرس. والمراد ههنا شدة الخُلُقِ وخشونةُ الجانب، ولم يُرَدْ بهما المفاضلةُ في الفَظاظةِ والغِلْظةِ بينهما، ويجوز أَن يكون للمفاضلة ولكن فيما يجب من الإِنكار والغلظة على أَهل الباطل، فإِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كان رؤوفاً رحيماً، كما وصفه اللّه تعالى، رَفيقاً بأُمته في التبليغ غيرَ فَظٍّ ولا غليظٍ؛ ومنه أَن صفته في التوراة: ليس بفظ ولا غليظ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها، قالت لمروان: إِن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لعن أَباك وأَنت فُظاظةٌ من لعنةِ اللّه، بظاءين، من الفَظِيظ وهو ماء الكرش؛ قال ابن الأَثير: وأَنكره الخطابي. وقال الزمخشري: أَفْظَظْتُ الكرشَ اعتصرتُ ماءها، كأَنه عُصارةٌ من اللعنة أَو فُعالة من الفَظيظِ ماء الفحل أَي نُطفةٌ من اللعنة، وقد روي فضض من لعنة اللّه، بالضاد، وقد تقدم.

### Türkçe

**الفظُّ**: sözün kaba olanı; ve denildi: **الفظ** kalın (kaba). Şair Rü’be dedi:
لما رأَينا منهمُ مُغتاظا،
تَعْرِف منه اللُّؤْمَ والفِظاظا

Ve **الفَظَظُ**: sözde kabalık. Ve **فَظٌّ** adam: **فَظاظةٍ** sahibi, katı, kaba, kalın; onun konuşmasında kalınlık ve kabalık vardır. Ve şüphesiz o, **لَفَظٌّ بَظٌّ**: tâbi‘ (peşinden getirme); bunu Sa‘leb hikâye etti ve **بَظّاً**’yı açıklamadı; İbn Sîde dedi: Biz onu tâbi‘ üzere yönlendirdik; cem‘i **أَفظاظ**’dır; râciz dedi—İbn Cinnî onu inşâd etti:
حتى تَرى الجَوَّاظَ من فِظاظِها
مُذْلَوْلِياً، بعد شَذا أَفظاظِها

Ve sen **فَظِظْتَ**, kesre ile, **تَفَظُّ** **فَظاظةً** ve **فَظَظاً**; birincisi, teşdîdin ağırlığından dolayı daha çoktur; isim **الفَظاظةُ** ve **الفِظاظ**’dır; dedi:
حتى ترى الجَوّاظ من فِظاظِها

Ve denilir: **فَظٌّ** adam, **بَيِّنُ الفَظاظةِ** ve **الفِظاظِ** ve **الفَظَظِ**; Rü’be dedi:
تَعْرِفُ منه اللُّؤْمَ والفِظاظا

Ve **أَفْظَظْت** adamı ve başkasını: onu istediğinden geri çevirdim. Ve ipi **الخَرْتِ**’e soktuğun zaman, onu **أَفْظَظْتَه**; Ebû ‘Amr’dan. Ve **الفَظُّ**: işkembenin suyu; sıkılır da ondan içilir, çöllerde su kıtlığında; ve onunla, kalınlığı sebebiyle, kaba kalın adam benzetildi. Şâfiî dedi: Şayet bir adam, kestiği bir devenin işkembesini **افتظَّ** eder de suyunu sıkar ve onu süzerse, onunla temizlenmesi câiz olmaz; ve denildi: **الفَظُّ** işkembeden çıkan sudur, içiminin kalınlığından dolayı; cem‘i **فُظوظ**; dedi:
كأَنهُمُ، إِذْ يَعْصِرون فُظوظَها،
بدَجْلةَ، أَو ماءُ الخُرَيبةِ مَوْرِدُ

Muradı: yahut **ماء الخُرَيْبةِ** onlar için bir su başıdır; der ki: susuzluktan atlarını idrar yaptırırlar ki idrarlarını içsinler; öyleyse **الفُظوظُ** bizzat o idrarlardır. Ve onu **فظَّه** ve **افْتَظَّه**: ondan işkembeyi yardı yahut ondan sıktı; bu, suya ihtiyaç anında çöllerde olur; râciz dedi:
بَجَّك كِرْشَ النابِ لافتظاظها

**الصحاح**: **الفَظُّ** işkembe suyudur; Hassân b. Nuşbe dedi:
فكونوا كأَنْفِ اللَّيثِ، لا شَمَّ مَرْغَماً،
ولا نال فَظَّ الصيدِ حتى يُعَفِّرا

Der ki: bir zillet koklamaz da onu burun sürtmez; ve avından et elde etmez, ta ki onu yere serip yüzünü toprağa bulayana kadar; çünkü o, yırtıcılardan başkası gibi kapıp kaçan biri değildir. Ve ondan onların sözü: **افتظَّ الرجلُ**; o da, devesini sulaması, sonra geviş getirmesin diye ağzını bağlamasıdır; sonra susuzluk ona isabet edince karnını yarar, dışkısını damlatır da onu içer. Ve **الفَظِيظُ**: kadının yahut erkeğin suyu, zannettiler; ve sabit değildir; fakat Kurâ‘ dedi: **الفظيظ** dişi devenin rahminde erkeğin suyudur; ve **المحكم**’de: erkeğin suyu; şair, suyu kursaklarında yavruları için taşıyan yaban güvercinlerini vasfederek dedi:
حَمَلْنَ لها مِياهاً في الأَداوَى،
كما يَحْمِلْنَ في البَيْظ الفَظِيظا

Ve **البَيْظُ**: rahim. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Sen, Allah’ın Resûlünden, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, daha **أَفَظُّ** ve daha kalınsın; **فَظٌّ** adam: yani kötü huylu. Ve falan, falandan daha **أَفظٌّ**: yani huyca daha zor ve daha yırtıcı. Burada murad, huyun şiddeti ve tarafın kabalığıdır; ikisiyle, aralarında **الفَظاظةِ** ve kalınlıkta üstünlük kastedilmedi; ve üstünlük için olması câizdir, fakat bâtıl ehline karşı gerekli olan inkâr ve kalınlık hususunda; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Allah Teâlâ’nın onu vasfettiği gibi, çok şefkatli çok merhametli idi; ümmetine tebliğde yumuşak, ne **فَظٍّ** ne de kalın idi; ve ondan, Tevrat’taki sıfatı: ne kaba ne kalındır. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde; Mervân’a dedi: Şüphesiz Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, babanı lânetledi ve sen, Allah’ın lânetinden bir **فُظاظةٌ**’sın; iki **بظاءين**, **الفَظِيظ**’den, o da işkembe suyudur; İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî onu inkâr etti. Zemahşerî dedi: **أَفْظَظْتُ الكرشَ**: onun suyunu sıktım; sanki o, lânetten bir özsu yahut **الفَظيظِ**’den—erkeğin suyu—yani lânetten bir nutfe; ve Allah’ın lânetinden **فضض** rivayet edilmiştir, **الضاد** ile; ve daha önce geçti.
