# فظ (ف-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الظاء والفاء
ظف ، فظ : ( مستعملة ) .
ظف : أبو عبيد عن الكسائي : ظَفَفْتُ قوائمَ البعيرِ وغيرِه أَظُفَّها ظَفّاً إذا شَدَدْتَها كلَّها وجمعتَها .
فظ : أخبرني المنذري عن إبراهيم الحربي أنه قال : الفَظُّ الخَشِنُ الكلام . قال وقال لنا أبو نصر : الفَظُّ الغَلِيظُ ، وأنشدنا :
لمَّا رأينا مِنْهُمُ مُغْتاظَا
تَعْرَفُ منه اللُّؤْمَ والفِظَاظَا
وقال الليث : رجل فَظٌّ ذو فَظَاظَةٍ ، وهو الذي فيه غِلَظٌ في مَنْطِقِه ، والفَظَظُ خُشونةٌ في الكلام .
وقال غير واحد : الفَظُّ ماءُ الكِرْش يُعْتَصَر
فَيُشْرَبُ عند عَوزِ الماء في الفَلوات وبه شُبِّهَ الرجلُ الفَظَّ لِغِلَظِهِ .
وقال الشافعي : إنْ افْتَظَّ رجلٌ كَرِشَ بَعِيرٍ غَرَّهُ فاعْتَصَرَ ماءَه وصَفَّاه لم يُجزْ له أن يَتَطَهَّرَ به .
وروى سلمة عن الفراء : الفَظِيظُ ماءُ الفَحْل في رَحِمِ الناقةِ ، وأنشد :
حَمَلْنَ لَهَا مياهاً في الأدَاوَى
كما قد يَحْمِلُ البَيْظُ الفَظِيظَا .

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الفاء**
**ظف** ، **فظ** : (kullanılan).
**ظف** : Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **ظَفَفْتُ** devenin ve başkasının ayaklarını **أَظُفَّها** **ظَفّاً**; hepsini sıktığın ve onları bir araya topladığın zaman (denir).
**فظ** : el-Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; şöyle dedi: **الفَظُّ** sözün kaba olanıdır. Dedi; Ebû Nasr da bize dedi: **الفَظُّ** kalın (olan)dır; ve bize şu beyti okuttu:
لمَّا رأينا مِنْهُمُ مُغْتاظَا
تَعْرَفُ منه اللُّؤْمَ والفِظَاظَا
el-Leys dedi: **فَظٌّ** ve **فَظَاظَةٍ** sahibi bir adam; o, konuşmasında kalınlık bulunan kimsedir; **الفَظَظُ** ise sözde bir kabalıktır.
Birden fazla kimse dedi: **الفَظُّ** işkembenin suyudur; sıkılır da, çöllerde su kıtlığı sırasında içilir; ve onunla, kalınlığından dolayı **الرجلُ الفَظَّ** benzetilmiştir.
eş-Şâfiî dedi: Eğer bir adam bir devenin işkembesini **افْتَظَّ** eder de onu aldatırsa, suyunu sıkar ve onu süzerse, onunla temizlenmesi caiz olmaz.
Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: **الفَظِيظُ** erkek devenin suyudur; dişi devenin rahminde (bulunan); ve şu beyti okudu:
حَمَلْنَ لَهَا مياهاً في الأدَاوَى
كما قد يَحْمِلُ البَيْظُ الفَظِيظَا .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(فق) الفاء والقاف في المضاعف يدلُّ على تفتُّح واختلاطٍ في الأمر. يقال: انفَقّ الشَّيءُ، إذا انفرَجَ. ويقولون: رجلٌ فَقْفَاقٌ، أي أحمق مُخلِّطٌ في كلامه. ويقال فَقَاقٌ أيضاً([1]) .
(فك) الفاء والكاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك فَكَاك الرَّهْن، وهو فَتْحُه من الانغلاق. وحكى الكسائي: الفِكَاك بالكسر. ويقال: فَكَكْتُ الشَّيءَ أفكُّه فكّاً. وسقط فلانٌ وانفكَّت قدمُه، أي انفرجت. وقولهم: لا ينفكُّ يفعل ذلك، بمعنى لا يزال. والمعنى هو وذلك الفعلُ لا يفترقان. فالقياس فيه صحيح. والفكُّ([2]) : انفراج المَنْكِبِ عن مَفْصِله ضَعْفا.
ومما هو من الباب: الفَكَّانِ: مُلتقى الشِّدْقين. *وسمِّيا بذلك للانفراج.
(فل) الفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على انكسارٍ وانثلام. أو ما يقاربُ ذلك. مِن ذلك الفَلُّ: القومُ المنهزِمون. والفُلولُ: الكُسور في حدِّ السيف، الواحدُ فَلٌّ. قال النابغة:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
والفليل: ناب البعير إذا انثلَمَ.
ومما يقارب هذا الفِلُّ: الأرض لا نباتَ فيها. والقياس فيه صحيح. وقال:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
يقال: أفلَلْنا: صِرنا في الفَِلّ.
ومما شذّ عن هذا الأصل: الفَليلة: الشّعر المجتمِع، والجمع الفليل. قال:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])
 (فم) الفاء والميم ليس فيه غير الفم، وليس هذا موضعه، لكن حكي فمٌّ بالضمّ والتشديد. قال: * يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *
(فن) الفاء والنون أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تعنِيَةٍ، والآخَر على ضربٍ من الضُّروب في الأشياء كلِّها.
فالأوّل: الفَنّ، وهو التعنية والإطراد الشّديد. يقال: فَنَنْتُه فَنّاً، إذا أطردتَه وعنّيْتَه.
والآخر الأفانين: أجناس الشّيء وطُرقُه. ومنه الفَنَن، وهو الغصن، وجمعه أفنان، ويقال: شجرةٌ فَنْواء، قال أبو عبيد: كأنّ تقديره فَنّاء.
(فه) الفاء والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدل على العِيِّ وما أشبهه، من ذلك الرّجل الفَهُّ، وهو العَيِيّ، والمرأة فَهّةٌ، ومصدره الفَهَاهة. قال:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
ويقال: خرجتُ لحاجةٍ فأَفَهَّنِي فلانٌ حتَّى فَهِهْت، أي أنسانِيها.
(فأ) الفاء والهمزة مع معتلٍّ بينهما، كلماتٌ تدلُّ على الرجوع. يقال: فاء الفَيء، إذا رجع الظِّلُّ من جانب المغرِب إلى جانب المشرق. وكلُّ رجوعٍ فيءٌ. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾  [الحجرات 9]، أي ترجع. قال الشَّاعر:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
يقال منه: فيَّأَتِ الشَّجرةُ، وتَفَيّأْت أنا في فَيئها. والمرأة تَفيِّئُ شعرَها، إذا حرَّكتْ رأسَها من قِبَل الخُيَلاء. ويقال تفيُّؤها: تكسُّرها لزَوْجِها. والقياس فيه كلِّه واحد. والفيء: غنائمُ تُؤخذ من المشركين أفاءها الله تعالى عليهم. قال الله سبحانه: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾  [الحشر 7]. ويقال: استفأْتُ هذا المالَ، أي أخذتُه فيْئاً. وفلانٌ سريع الفَيءِ من غضبه والفِيئَة.
فأمَّا قولهم: يا فَيْءَ مالِي، فيقولون: إِنَّها كلمةُ أسفٍ. وهذا عندي من الكلام الذي ذهب مَنْ كان يُحسن حقيقةَ معناه. وأنشد:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])
(فت) الفاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على تكسير([10]) شيء ورفْتِه. يقال: فَتَتُّ الشَّيءَ أفُتُّ فَتَّاً، فهو مفتوتٌ وفَتيت. وفُتَّة: ما يُفَتُّ ويُوضَع تحتَ الزَّند([11]) . وفَتَّ في عضُده، وذلك إذا أساء إليه، كأنَّه قد ف‍َتَّ من عَضُده شيئاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل الفَتفتة: أن تشرب الإبلُ دونَ الرِّيّ.
(فث) الفاء والثاء كلماتٌ تدلُّ على كَسْر شيءٍ، أو نثرِه، أو قلعه. من ذلك قولهم: فَثَّ جُلَّته: نَثَرها([12]) . وانفَثَّ الرّجُلُ من همٍّ أصابه، أي انكسر.
ويقال إنّ الفَثَّ: الفسيلُ يُقتلَعُ من أصله([13]) .
ومن الباب الفَثُّ، وهو هَبِيدُ الحَنظل، لأنّه يُنثَر.
(فج) الفاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّح وانفراج. من ذلك الفَجُّ: الطَّريق الواسع. ويقال: قَوسٌ فَجّاءُ، إذا بَانَ وترُها عن كَبِدها. والفَجَج أقْبَحُ من الفَحَج. ومنه حافرٌ مُفِجٌّ، أي مقبَّب، وإذا كان كذا كان في باطنه شِبْه الفَجْوة.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الفِجُّ: الشيء لم ينضَجْ مما ينبغي نُضْجُه.
وشذّت كلمةٌ واحدة أخرى حكاها ابنُ الأعرابيّ، قال: أَفَجَّ يُفِجُّ، إذا أسرع. ومنه رجلٌ فجفاجٌ: كثير الكلام.
(فح) الفاء والحاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو* الفَحيح: صوتُ الأفعى. قال:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])
(فخ) الفاء والخاء كلماتٌ لا تنقاس. من [ذلك] الفَخِيخ كالغَطيط في النَّوم. والفَخَّة: استرخاءٌ في الرجلين([15]) . ويقال الفَخَّة: المرأة الضخمة([16]) . والفَخُّ للصَّيد معروف.
(فد) الفاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على صَوت وجَلَبة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في الفَدَّادِين([17]) "، وهي أصواتُهم في حروثِهم وموَاشيهم. قال الشَّاعر:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
ومما شذَّ عن هذا: الفَدْفَد: الأرض المستويَة.
(فذ) الفاء والذال كلمةٌ واحدة تدلُّ على انفرادٍ وتفرُّق. من ذلك الفَذُّ، وهو الفَرْد. ويقال: شاةٌ مُفِذٌّ، إذا ولدت واحداً، فإن كان ذلك عادتَها فهي مِفْذَاذ. ولا يقال: ناقةٌ مُفِذّ، لأنَّ الناقة لا تلِدُ إلاَّ واحداً. ويقال تَمْرٌ فَذٌّ: متفرِّق. والفَذُّ: الأوَّل من سِهام القِداح.
(فر) الفاء والراء أصول ثلاثة: فالأوّل الانكشاف وما يقاربُهُ من الكَشْف عن الشَّيء، والثاني جنسٌ من الحيوان، والثالث دالٌّ على خِفّة وطَيْش.
فالأوّل قولهم: فَرّ عن أسنانه. وافتَرَّ الإنسان، إذا تبسَّمَ. قال:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
ويقولون في الأمثال:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
أي يَغنيك مَنظرُه من مَخْبَره. وكأَنَّ معنَى هذا إنَّ نَظَرَك إليه يُغنيك عن أن تَفُرَّه، أي تكشفَه وتبحثَ عن أسْنانِه([21]) . ويقولون: أفرَّ المُهرُ، إذا دنا أن يُفَرَّ جَذَعاً. وأفَرَّت الإبلُ للإثناء إفراراً، إذا ذهبَتْ رَواضِعُها وأَثْنَتْ. ويقولون: فُرَّ فلاناً عمَّا في نفسه، أي فتِّشْه. وفُرَّ عن الأمر: ابحثْ.
ومن هذا القياس وإن كانا متباعدَين في المعنى: الفِرار، وهو الانكشاف، يقال فَرَّ يَفِرّ، والمَفَرّ المصدر. والمَفَرّ: الموضع يُفَرُّ إليه. والفرّ: القَوم الفارُّون. يقال فَرٌّ جمع فارّ، كما يقال صَحْبٌ جمع صاحب، وشَرْبٌ جمع شارب.
والأصل الثاني: الفَرير: ولد البقرة. ويقال الفُرَار من ولد المَعْز: ما صَغُر جسمُه، واحدة فَرِيرٌ، كرَخْل ورُخال، وظئر وظُؤار.
والثالث: الفَرْفَرة: الطَّيْش والخِفَّة. يقال: رجلٌ فَرْفارٌ وامرأةٌ فرفارة. والفَرفارة: شجرة.
(فز) الفاء والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على خفّةٍ وما قاربَهَا. تقول: فَزَّهُ واستفزَّه، إذا استخفَّه. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾  [الإسراء 76]، أي يحملونك على أن تَخِفَّ عنها. وأفزَّه الخوفُ وأفْزَعَه بمعنىً. وقد استفَزَّ فُلاناً جهْلُه. ورجل فَزٌّ: خفيف. ويقولون: فزَّ عن الشيء: عدل. والفَزُّ: ولَد البقرة. ويُمكن أن يسمَّى بذلك لخفَّة جسمِه. قال:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])
(فس) الفاء والسين ليس فيه شيءٌ إلا كلمةٌ معرّبة. يقولون الفِسْفِسَةُ: الرَّطْبَةُ.
(فش) الفاء والشين يدلُّ على انتشارٍ وقلّة تماسُك. يقال: ناقةٌ فَشُوشٌ، إذا كانت مُنتشرَةَ الشَّخْب. وانْفَشَّ عن الأمر: كسِلَ. والفَشُّ: تتبُّع السَّرَقِ الدُّون؛ وهو فَشَّاش.
(فص) الفاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على فَصْل بين شيئين. من ذلك الفُصُوصُ، هي مفاصِلُ العظامِ كلِّها -قال أبو عبيد: إِلاّ الأصابع- واحدها فَصّ. ومن هذا الباب: أفْصَصت إليه من حقِّه شيئاً، كأنَّكَ فصَلْتَه عنك إليك. وفَصَّ الجُرْحُ: سال.
ومما يقارِبُ هذا: الفَصُّ: فَصُّ الخاتَم. وسمِّي بذلك لأنَّه ليس من نَفس الخاتَم، بل هو مُلْصَقٌ به. فأمَّا فَصُّ العَينِ فحدَقتُها على معنى التَّشْبيه.
(فض) الفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تفريقٍ وتجزئة. من ذلك: فضَضْتُ الشَّيءَ، إذا فرَّقتَه؛ وانْفَضَّ هو. وانْفَضَّ القومُ: تفرَّقوا. قال الله سبحانه:﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾  [آل عمران 159].
ومن هذا الباب: فَضَضْت عن الكِتاب خَتْمَه. وممكن أن *يكون الفِضَّةُ من هذا الباب، كأنها تفضّ([23]) ، لما يتَّخَذُ منها من حَلْي. والفُِضاض: ما تفضَّضَ من الشيء إذا انفَضَّ. والفاضَّة: الدّاهية، والجمع فَوَاضُّ، كأنَّهَا تَفُضُّ، أي تُفَرَّق.ومن الذي يجوز أن يُقاسَ على هذا: الفَضْفَضَة: سَعَةُ الثَّوب. وثوبٌ فَضفاضٌ ودرعٌ فضفاضةٌ، لأنَّها إذا اتسَعتْ تباعَدَتْ أطرافُها. وأمَّا الفضِيض فالماءُ العَذْب، سمِّي لفَضاضتِه وسُهولةِ مَرِّه في الحَلْقِ.
(فظ) الفاء والظاء كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ وتكرُّه. من ذلك الفَظ: ماءُ الكَرِش. وافتُظَّ الكرِش، إذا اعتُصِر. قال الشاعر([24]) :
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
قال بعضُ أهل اللُّغة: إِنَّ الفَظاظةَ من هذا. يقال رجلٌ فظٌّ: كريه الخُلُق. وهو من فَظِّ الكَرِش، لأنه لا يُتناول إِلاَّ ضرورةً على كراهة. ويقولون: الفَظِيظ: ماءُ الفَحْل.
(فغ([26])) الفاء والغين ليس فيه كلامٌ أَصيل، وهو شِبْهُ حكايةٍ لصوت. يقولون: الفَغْفَغَة: الصَّوت بالغَنَم. ويقولون: الفغْفغاني([27]) : القصَّاب أو الرَّاعي؛ وكذلك الفَغْفغيّ. ويقول: الفَغْفَغان: الرّجلُ الخفيفُ. وتفغفغَ في أمره: أسرَعَ. وكلُّ هذا قريبٌ بعضه من بعض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) يقال فقاق وفقاقة بالهاء كذلك.
([2]) ويقال "الفكك" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان النابغة 6. وأنشد عجزه في اللسان (فلل) بدون نسبة.
([4]) قطعة من بيت لعبد الله بن رواحة يصف العزى، وهو بتمامه كما في اللسان (فلفل):
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) للكميت في اللسان (فلل) برواية: "حيث يُلقى".
([6])الرجز لمحمد بن ذؤيب العماني الفقيمي، كما في اللسان (فمم). قال: "ولو قال من فمه بفتح الفاء لجاز".
([7]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي البيان (1: 131) واللسان (فهه) : "فلم تلفني فها ولم تلف" بالفاء في الموضعين.
([8]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (ضارج) والأغاني (7: 123) حيث أوردا قصة لـه، إذ كان سبباً في إنقاذ وفد من اليمن كانوا يريدون لقاء الرسول.
([9]) البيت من أبيات لنويفع بن نفيع الفقعسي، كما في أمالي الزجاجي 81-82 واللسان (مرط). ويقال بل هو نافع بن نفيع، أو نافع بن لقيط الفقعسي. وأنشده في اللسان (شيأ، فيأ) بدون نسبة، وفي (هيأ) بنسبته إلى الجميح بن الطماح أو نافع بن لقيط الأسدي، وانظر في البيان (3: 82) بتحقيقنا. ويروى: "يا فيّ مالي" و "يا هيء مالي" و "يا شيء مالي" وكلها كلمات معناها التعجب. ورواية الجاحظ: "وكذاك حقاً".
([10]) في الأصل: "تكسر".
([11]) في اللسان: "بعرة أو روثة توضع تحت الزند عند القدح".
([12]) في اللسان: "إذا نثر تمرها".
([13]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة.
([14]) البيت لجرير، كما سبق في حواشي (حوي) برواية أخرى. وأنشده في اللسان (حوى): "نقيق الأفاعي". ورواية اللسان (نقق) تطابق رواية المقاييس هنا.
([15]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) ورد هذا المعنى أيضاً في القاموس ولم يرد في اللسان. واقتصر في اللسان على تفسيره بالمرأة القذرة، وجمع صاحب القاموس بين المعنيين.
([17]) انظر البيان (1: 13) والحيوان (5: 507).
([18]) الرجز من شواهد الخزانة (1: 131) أنشده الرضي شاهداً لأن "يزيد" علم محكي، لكونه سمي بالفعل مع ضميره المستتر، من قولك: المال يزيد. قال البغدادي: ولو كان من قولك يزيد المال لوجب منعه من الصرف وكان هنا مجروراً بالفتحة. وبنو يزيد: تجار كانوا بمكة. انظر تحقيق البغدادي في اليزيدية والتزيدية. قال "هذا البيت في غالب كتب النحو ولم أظفر بقائله، ولم يعزه أحد لقائله غير العيني فإنه قال: هو لرؤبة بن العجاج. وقد تصفحت ديوانه فلم أجده فيه".
([19]) للكميت في اللسان (فرر) برواية "ويفتر منك عن الواضحات إذا".
([20]) في اللسان (فرر) أمثال الميداني: "إن الجواد". والفرار، بضم الفاء وكسرها وفتحها.
([21]) في الأصل: "شأنه".
([22]) البيت لزهير في ديوانه 177 واللسان (سيأ، فزز، غطل، حشك) . وسيء، يقال بفتح السين وكسرها، وهو اللبن قبل نزول الدرة يكون في طرف الأخلاف.
([23]) في الأصل: "تفض له".
([24]) هو جساس بن نشبة، كما في اللسان وتاج العروس (فظظ). وفي الحماسة 339 بشرح المرزوقي أنه حسان بن نشبة.
([25]) في اللسان: "فكونوا". وفي الأصل: "حتى تعفرا"، صوابه في اللسان.
([26]) هذه المادة ليست في اللسان. والذي في القاموس: "الفغة: تضوع الرائحة. وقد فغتني الرائحة". فسائر المادة هنا مما انفردت به المقاييس والمجمل.
([27]) في الأصل: "الفغفغان"، وأثبت ما في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(ف) (باب **الفاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

(فق) **الفاء** ve **القاف** ikizlide, işte bir açılma ve işte bir karışma üzerine delâlet eder. Denir: **انفَقّ الشَّيءُ**; yani yarıldı/ayrıldı, açıldı. Ve derler: **رجلٌ فَقْفَاقٌ**; yani sözünde ahmak, karıştırıcı. Ve **فَقَاقٌ** da denir([1]).

(فك) **الفاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; açılma ve yarılma/ferahlama üzerine delâlet eder. Bundan: **فَكَاك الرَّهْن**; o, kapanmadan onu açmaktır. el-Kisâî nakletti: kesre ile **الفِكَاك**. Ve denir: **فَكَكْتُ الشَّيءَ** onu **أفكُّه** **فكّاً** (çözme). Ve falan düştü ve ayağı **انفكَّت**; yani ayrıldı/açıldı. Ve onların sözü: **لا ينفكُّ** bunu yapar; “devam eder, hâlâ” mânâsında. Mânâ şudur: o ve o fiil ayrılmazlar. Kıyas onda sahihtir. Ve **الفكُّ**([2]): omuzun ekleminden zayıflık sebebiyle ayrılıp açılmasıdır.

Ve babdan olan şeylerden: **الفَكَّانِ**: iki **الشِّدْق**’ın birleşme yeri. Ve açılmadan dolayı böyle adlandırıldılar.

(فل) **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; kırılma ve çentiklenme üzerine delâlet eder. Yahut buna yakın olan şeye. Bundan: **الفَلُّ**: bozguna uğramış kavim. Ve **الفُلولُ**: kılıcın ağzındaki kırıklar; teki **فَلٌّ**. en-Nâbiga dedi:
ولا عيبَ فيهم غير أنَّ سُيوفَهم *** بهنَّ فُلولٌ من قِراع الكتائبِ([3])
Ve **الفليل**: deve dişi, çentiklendiği zaman.

Ve buna yakın olan şeylerden: **الفِلُّ**: üzerinde bitki olmayan toprak. Kıyas onda sahihtir. Ve dedi:
* فَِلٌّ عن الخير مَعْزِلُ([4]) *
Denir: **أفلَلْنا**: **الفَِلّ**’de olduk.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَليلة**: toplanmış saç; çoğulu **الفليل**. Dedi:
ومُطَّرِدِ الدِّماءِ وحيث يُهْدَى  *** من الشَّعَر المضفّر كالفليلِ([5])

(فم) **الفاء** ve **الميم**’de **الفم**’dan başka bir şey yoktur; bu da onun yeri değildir; lâkin zamme ile ve şeddeli **فمٌّ** nakledildi. Dedi:
* يا ليتها قد خرجَتْ من فُمِّهْ([6]) *

(فن) **الفاء** ve **النون** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir eziyet/yorucu kılma üzerine, diğeri bütün şeylerde türlerden bir tür üzerine delâlet eder.

Birincisi: **الفَنّ**; o, eziyet/yorucu kılma ve şiddetli sürdürmedir. Denir: **فَنَنْتُه فَنّاً**; yani onu sürdürdün ve onu yordun.

Diğeri: **الأفانين**; şeyin cinsleri ve yollarıdır. Ondan: **الفَنَن**; o, daldır; çoğulu **أفنان**. Ve denir: **شجرةٌ فَنْواء**. Ebû Ubeyd dedi: sanki takdiri **فَنّاء** gibidir.

(فه) **الفاء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; **العِيِّ** ve ona benzer şeye delâlet eder. Bundan: **الرّجل الفَهُّ**; o, **العَيِيّ**’dir. Ve kadın: **فَهّةٌ**. Masdarı: **الفَهَاهة**. Dedi:
فلم تَلقَنِي فَهَّاً ولم تَلْقَ حُجَّتي  *** مُلَجْلَجَةً أبغِي لها مَنْ يقيمُها([7])
Ve denir: bir ihtiyaç için çıktım da falan beni **أَفَهَّنِي**; ta ki **فَهِهْت**; yani onu bana unutturdu.

(فأ) **الفاء** ve **الهمزة** aralarında bir illetli harf ile, dönüşe delâlet eden kelimelerdir. Denir: **فاء الفَيء**; yani gölge, mağrib tarafından maşrik tarafına döndüğü zaman. Ve her dönüş **فيءٌ**’dür. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ﴾ [الحجرات 9]; yani dönersin. Şair dedi:
تَيَمَّمَتِ العَينَ التي عند ضارجٍ *** يَفيءُ عليها الظِّلُّ عِرْمِضُها طامِ([8])
Ondan denir: **فيَّأَتِ الشَّجرةُ**; ve ben onun gölgesinde **تَفَيّأْت**. Ve kadın saçını **تَفيِّئُ**; yani kibir tarafından başını oynattığı zaman. Ve onun **تفيُّؤها**’sı denir: kocası için nazlanıp kırıtmasıdır. Kıyas bunların hepsinde birdir. Ve **الفيء**: müşriklerden alınan ganimetlerdir; Allah Teâlâ onu onlara iade etti/bağışladı. Allah Subhânehu dedi: ﴿مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ القُرَى﴾ [الحشر 7]. Ve denir: **استفأْتُ هذا المالَ**; yani onu **فيْئاً** olarak aldım. Ve falan, öfkesinden ve **الفِيئَة**’den çabuk dönen/çabuk yatışandır.

Ama onların sözü: **يا فَيْءَ مالِي**; derler ki: o, bir esef kelimesidir. Bu, bence, hakiki mânâsını iyi bilen kimsenin kaybolup gittiği sözlerdendir. Ve okudu:
يا فَيْءَ مالِي مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  *** مرُّ الزَّمان عليه والتَّقليبُ([9])

(فت) **الفاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir şeyi kırıp ufalama([10]) ve onu **رفْت** etme üzerine delâlet eder. Denir: **فَتَتُّ الشَّيءَ** onu **أفُتُّ** **فَتَّاً**; o da **مفتوتٌ** ve **فَتيت** olur. Ve **فُتَّة**: ufalanan ve **الزَّند**’in altına konulan şeydir([11]). Ve onun pazusunda **فَتَّ** etti; bu, ona kötülük ettiği zamandır; sanki pazusundan bir şeyi ufalamış gibidir.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفَتفتة**: develerin kanmadan önce içmesidir.

(فث) **الفاء** ve **الثاء**; bir şeyi kırmaya, yahut onu saçmaya, yahut onu söküp çıkarmaya delâlet eden kelimelerdir. Bundan: onların sözü: **فَثَّ جُلَّته**; onu saçtı([12]). Ve adam, kendisine isabet eden bir kederden **انفَثَّ**; yani kırıldı.

Ve denir ki: **الفَثَّ**: fidanın kökünden sökülüp çıkarılmasıdır([13]).

Ve babdan: **الفَثُّ**; o, **هَبِيدُ الحَنظل**’dır; çünkü o saçılır.

(فج) **الفاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; açılma ve yarılma/ferahlama üzerine delâlet eder. Bundan: **الفَجُّ**: geniş yol. Ve denir: **قَوسٌ فَجّاءُ**; yani kirişi, göbeğinden ayrılıp belirgin olduğu zaman. Ve **الفَجَج** **الفَحَج**’dan daha çirkindir. Ondan: **حافرٌ مُفِجٌّ**; yani kubbeli. Ve böyle olduğu zaman, iç tarafında boşluğa benzer bir şey olur.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الفِجُّ**: gerektiği olgunluğa erişmemiş şey.

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin naklettiği bir başka tek kelime de şâz oldu; dedi: **أَفَجَّ يُفِجُّ**; yani hızlandı. Ondan: **رجلٌ فجفاجٌ**: çok konuşan.

(فح) **الفاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da **الفَحيح**: yılanın sesidir. Dedi:
كأَنَّ نَقيقَ الحَبِّ في حاويائِهِ  *** فَحِيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقاربِ([14])

(فخ) **الفاء** ve **الخاء**; kıyasa gelmeyen kelimelerdir. Bundan: **الفَخِيخ**; uykudaki **الغَطيط** gibidir. Ve **الفَخَّة**: bacaklarda gevşekliktir([15]). Ve **الفَخَّة** denir: iri kadın([16]). Ve av için **الفَخُّ** bilinir.

(فد) **الفاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ses ve gürültüye delâlet eder. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "إِنَّ الجفاءَ والقَسْوةَ في **الفَدَّادِين**([17]) "؛ o, onların ekinlerinde ve hayvanlarında sesleridir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أخوالِي بني يزيدُ([18])  *** ظلماً علينا لهُمُ فَدِيدُ
Ve bundan şâz olan şeylerden: **الفَدْفَد**: düz arazi.

(فذ) **الفاء** ve **الذال** tek bir kelimedir; yalnız kalma ve ayrılıp dağılmaya delâlet eder. Bundan: **الفَذُّ**; o, **الفَرْد**’dir. Ve denir: **شاةٌ مُفِذٌّ**; yani bir tane doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِفْذَاذ**’dır. Ve denmez: **ناقةٌ مُفِذّ**; çünkü dişi deve ancak bir tane doğurur. Ve denir: **تَمْرٌ فَذٌّ**: dağınık. Ve **الفَذُّ**: **القِداح** oklarının ilkidir.

(فر) **الفاء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi açığa çıkma ve ona yakın olan, şeyden örtüyü kaldırma; ikincisi hayvandan bir cins; üçüncüsü hafiflik ve taşkınlığa delâlet eder.

Birincisi: onların sözü: dişlerinden **فَرّ** etti. Ve insan **افتَرَّ**; yani tebessüm ettiği zaman. Dedi:
يفترُّ مِنْك عن الواضحا  *** تِ إذْ غيرُك القَلِح الأثْعَلُ([19])
Ve darbımesellerde derler:
* هو الجوادُ عينُه فُِرارُه([20]) *
Yani onun görünüşü, seni onun iç yüzünden müstağni kılar. Ve sanki bunun mânâsı: ona bakman, seni onu **تَفُرَّه**’den, yani onu açığa çıkarıp dişlerini araştırmandan müstağni kılar([21]). Ve derler: tay **أفرَّ** etti; yani **جَذَعاً** olarak dişleri açığa çıkarılmaya yaklaştığı zaman. Ve develer, **الإثناء** için **إفراراً** ile **أفَرَّت**; yani süt emen yavruları gitti ve iki yaşına girdi. Ve derler: falanı, içinde olana dair **فُرَّ** et; yani onu yokla. Ve işten **فُرَّ** et: araştır.

Bu kıyastandır—mânâda uzak olsalar da—**الفِرار**; o, açığa çıkmadır. Denir: **فَرَّ يَفِرّ**; ve **المَفَرّ** masdardır. Ve **المَفَرّ**: kendisine kaçılan yerdir. Ve **الفرّ**: kaçan kavim. Denir: **فَرٌّ**; **فارّ**’ın cem‘i, tıpkı **صَحْبٌ**’un **صاحب**’ın cem‘i olması gibi; ve **شَرْبٌ**’un **شارب**’ın cem‘i olması gibi.

İkinci asıl: **الفَرير**: ineğin yavrusu. Ve keçi yavrusundan **الفُرَار** denir: cismi küçük olan; teki **فَرِيرٌ**; tıpkı **رَخْل** ve **رُخال**; ve **ظئر** ve **ظُؤار** gibi.

Üçüncüsü: **الفَرْفَرة**: taşkınlık ve hafifliktir. Denir: **رجلٌ فَرْفارٌ** ve kadın **فرفارة**. Ve **الفَرفارة**: bir ağaçtır.

(فز) **الفاء** ve **الزاء**; hafiflik ve ona yakın olana delâlet eden bir asıldır. Dersin: onu **فَزَّهُ** ve onu **استفزَّه**; yani onu hafife aldı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأَرْض﴾ [الإسراء 76]; yani seni ondan hafifleyip çıkmaya sevk ederler. Ve korku onu **أفزَّه** etti ve onu **أفْزَعَه** etti; mânâca birdir. Ve falanı onun cehaleti **استفَزَّ** etti. Ve **رجل فَزٌّ**: hafif. Ve derler: şeyden **فزَّ** etti: saptı. Ve **الفَزُّ**: ineğin yavrusudur. Cismindeki hafiflikten dolayı böyle adlandırılması mümkündür. Dedi:
كما استغَاثَ بسيءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ  *** خافَ العُيونَ ولم يُنظُرَ به الحَشَكُ([22])

(فس) **الفاء** ve **السين**’de, mu‘arreb bir kelimeden başka bir şey yoktur. Derler: **الفِسْفِسَةُ**: **الرَّطْبَةُ**.

(فش) **الفاء** ve **الشين**; yayılma ve az tutunma üzerine delâlet eder. Denir: **ناقةٌ فَشُوشٌ**; yani sütü yayılmış olan. Ve işten **انْفَشَّ**: tembellik etti. Ve **الفَشُّ**: aşağı hırsızları iz sürmektir; o da **فَشَّاش**’tır.

(فص) **الفاء** ve **الصاد** bir kelimedir; iki şey arasında ayırmaya delâlet eder. Bundan: **الفُصُوصُ**; o, bütün kemiklerin eklemleridir—Ebû Ubeyd dedi: **الأصابع** hariç—teki **فَصّ**. Ve bu babdandır: onun hakkından bir şeyi ona **أفْصَصت**; sanki onu senden ona ayırmışsın. Ve **فَصَّ الجُرْحُ**: aktı.

Ve buna yakın olan şeylerden: **الفَصُّ**: yüzüğün taşı. Yüzüğün kendisinden olmadığı, bilakis ona yapıştırılmış olduğu için böyle adlandırıldı. Ama **فَصُّ العَينِ** ise, teşbih mânâsı üzere gözbebeğidir.

(فض) **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ayırma ve parçalara bölmeye delâlet eder. Bundan: **فضَضْتُ الشَّيءَ**; yani onu ayırdım; ve o **انْفَضَّ** oldu. Ve kavim **انْفَضَّ**: dağıldılar. Allah Subhânehu dedi: ﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ القَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾ [آل عمران 159].

Ve bu babdandır: kitaptan mührünü **فَضَضْت**. Ve mümkündür ki **الفِضَّةُ** bu babdan olsun; sanki o **تفضّ**([23]) eder; ondan yapılan ziynet sebebiyle. Ve **الفُِضاض**: şeyden, o **انفَضَّ** olduğu zaman, **تفضَّضَ** olan şeydir. Ve **الفاضَّة**: musibet; çoğulu **فَوَاضُّ**; sanki o **تَفُضُّ** eder; yani dağıtır. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: **الفَضْفَضَة**: elbisenin genişliğidir. Ve **ثوبٌ فَضفاضٌ** ve **درعٌ فضفاضةٌ**; çünkü genişlediği zaman uçları uzaklaşır. Ama **الفضِيض**: tatlı sudur; boğazdan geçişindeki **فَضاضتِه** ve kolaylığı sebebiyle adlandırıldı.

(فظ) **الفاء** ve **الظاء** bir kelimedir; tiksinme ve tiksinti duymaya delâlet eder. Bundan: **الفَظ**: işkembenin suyu. Ve işkembe **افتُظَّ** oldu; yani sıkıldı. Şair([24]) dedi:
فكانوا كأنفِ اللَّيث لا شَمَّ مَرْغَماً  *** وما نال فَظَّ الصَّيد حَتَّى يُعفِّرا([25])
Dil ehlinden bazıları dedi: **الفَظاظةَ** bunun içindendir. Denir: **رجلٌ فظٌّ**: kötü huylu. O, **فَظِّ الكَرِش**’tendir; çünkü o, ancak zaruret halinde, tiksinti üzere yenilir. Ve derler: **الفَظِيظ**: erkeğin suyudur.

(فغ([26])) **الفاء** ve **الغين**’de asıl bir söz yoktur; o, bir sesin hikâyesine benzer. Derler: **الفَغْفَغَة**: koyunla ilgili ses. Ve derler: **الفغْفغاني**([27]): kasap yahut çoban; aynı şekilde **الفَغْفغيّ**. Ve der: **الفَغْفَغان**: hafif adam. Ve işinde **تفغفغَ** etti: hızlandı. Bunların hepsi birbirine yakındır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ــ
([1]) **فقاق** ve **فقاقة** (هاء ile) de böyle denir.
([2]) Hareke ile **الفكك** da denir.
([3]) en-Nâbiga divanı 6. Ve **اللسان**’da (فلل) nisbesiz olarak onun ikinci mısraını okuttu.
([4]) Abdullah b. Revâha’dan bir beytin parçası; **العزى**’yı vasfeder; tamamı **اللسان** (فلفل)’de olduğu üzere:
وإن التي بالجزع من بطن نخلة  *** ومن دانها فل من الخير معزل
([5]) el-Kumeyt’indir; **اللسان** (فلل)’de “**حيث يُلقى**” rivayetiyle.
([6]) Recez, Muhammed b. Züeyb el-‘Umânî el-Fuqaymî’nindir; **اللسان** (فمم)’de olduğu gibi. Dedi: “Eğer **من فمه** ( **الفاء**’yı fetha ile) deseydi câiz olurdu.”
([7]) Rivayeti **المجمل**’de de böyle geldi. Ve **البيان** (1: 131) ve **اللسان** (فهه)’de: “**فلم تلفني فها ولم تلف**” iki yerde de **الفاء** ile.
([8]) Beyit İmru’ul-Kays’ındır; **معجم البلدان** (ضارج) ve **الأغاني** (7: 123)’te; orada ona dair bir kıssa zikrettiler; zira o, Yemen’den bir heyetin kurtuluşuna sebep olmuştu; onlar Resûl’le görüşmek istiyorlardı.
([9]) Beyit, Nuveyfi‘ b. Nefî‘ el-Fuq‘asî’nin beyitlerindendir; **أمالي الزجاجي** 81-82 ve **اللسان** (مرط)’ta olduğu gibi. Ve denir ki: bilakis o, Nâfi‘ b. Nefî‘dir; yahut Nâfi‘ b. Laqît el-Fuq‘asî’dir. Ve **اللسان**’da (شيأ، فيأ) nisbesiz okuttu; ve (هيأ)’da onu el-Cumeyh b. et-Tammâh’a yahut Nâfi‘ b. Laqît el-Esedî’ye nisbetle; ve **البيان** (3: 82)’ye bak. Rivayet olunur: “**يا فيّ مالي**” ve “**يا هيء مالي**” ve “**يا شيء مالي**”; hepsi, mânâsı taaccüb olan kelimelerdir. el-Câhız’ın rivayeti: “**وكذاك حقاً**”.
([10]) Asılda: “**تكسر**”.
([11]) **اللسان**’da: “kıvılcım çıkarırken **الزَّند**’in altına konulan bir tezek yahut dışkı.”
([12]) **اللسان**’da: “hurmasını saçtığı zaman.”
([13]) Bu mânâ, yaygın sözlüklerde gelmedi.
([14]) Beyit Cerîr’indir; daha önce (حوي) haşiyelerinde başka bir rivayetle geçti. Ve **اللسان** (حوى)’da: “**نقيق الأفاعي**”. Ve **اللسان** (نقق) rivayeti, burada **المقاييس** rivayetine mutabıktır.
([15]) Bu mânâ **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi.
([16]) Bu mânâ da **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi. **اللسان**’da onu yalnız “pis kadın” diye tefsir etti; **القاموس** sahibi iki mânâyı birleştirdi.
([17]) **البيان** (1: 13) ve **الحيوان** (5: 507)’e bak.
([18]) Recez, **الخزانة** (1: 131) şevâhidindendir; er-Radî onu, “**يزيد**”in, gizli zamiriyle fiil olarak adlandırıldığı için, hikâye edilmiş bir özel ad olduğuna şahit olarak okuttu; senin sözünden: “mal artar.” el-Bağdâdî dedi: eğer “mal artar” sözünden olsaydı, sarftan men edilmesi gerekirdi ve burada fetha ile mecrur olurdu. Ve **بنو يزيد**: Mekke’de tüccarlardı. el-Bağdâdî’nin **اليزيدية** ve **التزيدية** tahkikine bak. Dedi: “Bu beyit, nahiv kitaplarının çoğundadır; söyleyenini bulamadım; el-‘Aynî dışında kimse onu söyleyenine nisbet etmedi; o da dedi ki: Rü’be b. el-‘Accâc’ındır. Divanını gözden geçirdim de onda bulamadım.”
([19]) el-Kumeyt’indir; **اللسان** (فرر)’de “**ويفتر منك عن الواضحات إذا**” rivayetiyle.
([20]) **اللسان** (فرر) ve Meydânî’nin **أمثال**’inde: “**إن الجواد**”. Ve **الفرار**; **الفاء**’nın zammı, kesri ve fethasıyla.
([21]) Asılda: “**شأنه**”.
([22]) Beyit Züheyr’indir; divanında 177; ve **اللسان** (سيأ، فزز، غطل، حشك). Ve **سيء**; **السين**’in fethası ve kesriyle denir; o, sütün, memenin dolması inmeden önce, meme uçlarında olanıdır.
([23]) Asılda: “**تفض له**”.
([24]) O, Cessâs b. Neşbe’dir; **اللسان** ve **تاج العروس** (فظظ)’ta olduğu gibi. Ve **الحماسة** 339’da, el-Merzûkî şerhiyle, onun Hassân b. Neşbe olduğu.
([25]) **اللسان**’da: “**فكونوا**”. Ve asılda: “**حتى تعفرا**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([26]) Bu madde **اللسان**’da yoktur. **القاموس**’ta olan: “**الفغة**: kokunun yayılması. Ve koku beni **فغتني** etti.” Bu sebeple buradaki maddenin geri kalanı, **المقاييس** ve **المجمل**’in tek kaldığı şeylerdendir.
([27]) Asılda: “**الفغفغان**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفظ: الكريه الخلق، مستعار من الفظ، أي: ماء الكرش، وذلك مكروه شربه لا يتناول إلا في أشد ضرورة. قال تعالى: ﴿ولو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك﴾ [آل عمران/159].

##### Türkçe

- **الفظ**: yaratılışı çirkin olan; **الفظ**’dan ödünç alınmıştır; yani: işkembe suyu; bu ise içilmesi mekruhtur, ancak en şiddetli zaruret hâlinde alınır. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve eğer sen **فظا** (kaba) **غليظ القلب** (kalbi katı) olsaydın, elbette çevrenden dağılırlardı﴾ [Âl-i İmrân/159].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَظَّ
1 فَظَّ ذ , (Msb,) sec. pers. فَظِظْتَ, (S, M, Msb,) inf. n. فَظَاظَةٌ (S, M, Msb, K) and فَظَظٌ, (M, K,) but the former is the more common because of the difficulty of pronouncing the doubled letter in the latter, (M,) and ↓ فِظَاظٌ is syn. with these, (M, K,) and so is ↓ فَظَاظٌ, but these two are simple substs., (M,) He (a man) was, or became, such as is termed فَظٌّ [i. e. rough, coarse, rude, &c., as expl. below]; (S, M, Msb, K; *) or rough, &c., so as to be unduly feared. (Msb.) -A2- فَظَّةُ, (M, K,) aor. فَظُ٣َ , inf. n. فَظٌّ; (TK;) and ↓ افتظّهُ; (M, K;) He let it out, namely the water termed فَظٌّ, by cutting open the stomach [of a camel]: (M, TA:) or he pressed it, or squeezed it, out, namely the water so termed, (M, K,) from the stomach, (M, TA,) and drank it: (TK:) and كَرِشَ بَعِيرٍ ↓ افتظّ he slaughtered a camel, and pressed out, or squeezed out, the water of its stomach, and strained it: (Esh-Shلfi'ee, T:) or ↓ افتظّ signifies he gave his camel to drink, then bound his mouth in order that he might not ruminate, and, when attacked by thirst, cut open his belly, and pressed out, or squeezed out, the fluid of the feces of his stomach, and drank it: (S:) and الكَرِشَ ↓ أَفْظَظْتُ I pressed out, or squeezed out, the water of the stomach. (Z, TA.)

4 أَفْظَ٣َ see فَظَّهُ. ― -b2- افظّهُ, inf. n. اـِفْظَاظٌ, also signifies He turned him back, or away, from the object of his desire. (TA.) ― -b3- And افظّهُ is also said of a man when he has inserted the thread into the eye of the needle: [if the affixed pronoun refer to the eye of the needle, the meaning is, He inserted the thread into it: if to the thread, he inserted it into the eye of the needle:] mentioned by AA. (TA.)

8 اـِفْتَظَ٣َ see فَظَّهُ, in three places.

فَظٌّ
فَظٌّ ذ , applied to a man, (T, S, M, &c.,) Rough; coarse; rude; unkind; hard; churlish; uncivil; surly; hard to deal with; incompliant; unobsequious; (S, M, O, K, and Bd in iii. 153;) evil in disposition; illnatured; (O, K, and Bd and Jel ubi suprà;) hard-hearted; hard, or severe; rough, coarse, or the like, so as to be unduly feared; (Msb;) rough, or coarse, in speech; (Lth, T, M, K;) sour, or austere, therein: (Lth:) [said in the T to be from the same word in the sense next following; but accord. to the M, the reverse seems to be the case:] pl. أَفْظَاظٌ. (M.) You say, اـِنَّهُ لَفَظٌّ بَظٌّ [Verily he is rough, coarse, or the like]; the latter word being an imitative sequent; (M, K;) as such we regard it because Th, who mentions it, does not explan it; (M;) and ↓ فَظِيظٌ بَظِيظٌ [app. signifies the same]. (TA in art. بظ.) -A2- Also The water of the stomach [of a camel], (T, S, K,) which is pressed, or squeezed, out, and drunk, (T, K,) on an occasion of want of water, (T,) in the waterless deserts; (T, K;) the water that comes forth from the stomach [of a camel]; because it is a coarse, or bitter, beverage: (M:) it may not be used for the purpose of religious purification: (Esh-Shلfi'ee, T:) also, the urine of horses which is drunk on an occasion of thirst: pl. فُظُوظٌ: thus used by Mutemmem Ibn-Nuweyreh. (M, L.)

فَظَاظٌ
فَظَاظٌ ذ and فِظَاظٌ: see 1, first sentence.

فَظِيظٌ
فَظِيظٌ ذ The seminal fluid of a woman: or of a stallion: (M, K:) so they assert: but it is not of established authority: (M:) and so say IDrd and Fr: (TA:) accord. to Kr, the seminal fluid of a stallion, in a she-camel's womb: (M, * TA:) or this is the explanation given by Fr: (T:) and ↓ فُظَاظَةٌ is of the measure فُعَالَةٌ from this word; (K;) as signifying the seminal fluid of a stallion, or the water of the stomach; but El-Khattلbee disallows the latter meaning; or from فَظٌّ: (TA:) and hence the saying of 'ءïsheh to Marwلn, وَلٰكِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ أَبَاكَ وَأَنْتَ فِى صُلْبِهِ فَأَنْتَ فُظَاظَةٌ مِنْ لَعْنَةِ اللّٰهِ [But God cursed thy father when thou wast essentially in his loins; so thou art seed of the object of the curse of God]; (K;) i. e., نُطْفَةٌ مِنْهَا; (TA;) or عُصَارَةٌ مِنْهَا [produce thereof, as though expressed therefrom]: (Z:) or, accord. to one relation, فُضُضٌ; (K;) pl. of فَضِيضٌ, which means water such as is termed غَرِيض: or, accord. to another relation, فَضَضٌ, meaning نُطْفَةٌ: and accord. to another, فَضِيضٌ. (TA.) -A2- See also فَظٌّ.

فُظَاظَةٌ
فُظَاظَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

هُوَ أَفْظُّ مِنْ فُلَانٍ
هُوَ أَفْظُّ مِنْ فُلَانٍ ذ He is [more rough, coarse, rude, or the like, (see فَظٌّ,) or] more difficult in disposition, evil in disposition, illnatured, or perverse, than such a one. (TA.)

##### Türkçe

فَظَّ
1 **فَظَّ** **ذ** , (Msb,) ikinci şahıs **فَظِظْتَ**, (S, M, Msb,) mastar ismi **فَظَاظَةٌ** (S, M, Msb, K) ve **فَظَظٌ**, (M, K,) fakat birincisi daha yaygındır; çünkü ikincideki şeddeli harfi telaffuz etmenin güçlüğünden dolayı, (M,) ve ↓ **فِظَاظٌ** bunlarla eşanlamlıdır, (M, K,) ve aynı şekilde ↓ **فَظَاظٌ** da; fakat bu ikisi yalın isimlerdir, (M,) O (bir adam) **فَظٌّ** diye adlandırılan türden idi, yahut oldu [yani sert, kaba, nezaketsiz, vb., aşağıda açıklandığı üzere]; (S, M, Msb, K; *) yahut gereksiz yere korkulacak derecede sert, vb. idi. (Msb.)
-A2- **فَظَّةُ**, (M, K,) muzari **فَظُ٣َ** , mastar ismi **فَظٌّ**; (TK;) ve ↓ **افتظّهُ**; (M, K;) O, **فَظٌّ** diye adlandırılan suyu, devenin karnını yararak dışarı çıkardı: (M, TA:) yahut o, bu adla anılan suyu, (M, K,) mideden, (M, TA,) bastırarak yahut sıkarak çıkardı ve içti: (TK:) ve **كَرِشَ بَعِيرٍ** ↓ **افتظّ**: bir deveyi boğazladı, midesinin suyunu bastırarak yahut sıkarak çıkardı ve süzdü: (Esh-Shلfi'ee, T:) yahut ↓ **افتظّ** şu manaya gelir: devesine içirdi, sonra geviş getirmesin diye ağzını bağladı; susuzluk bastırınca karnını yardı, midesindeki dışkının sıvısını bastırarak yahut sıkarak çıkardı ve içti: (S:) ve **الكَرِشَ** ↓ **أَفْظَظْتُ**: midenin suyunu bastırarak yahut sıkarak çıkardım. (Z, TA.)

4 **أَفْظَ٣َ** bkz. **فَظَّهُ**. ― -b2- **افظّهُ**, mastar ismi **اـِفْظَاظٌ**, ayrıca şu manaya gelir: Onu, arzu ettiği şeyden geri çevirdi yahut uzaklaştırdı. (TA.) ― -b3- Ve **افظّهُ**, bir adam hakkında, iğnenin gözüne ipliği soktuğu zaman da söylenir: [bitişik zamir iğnenin gözüne dönerse mana: ipliği ona soktu; ipliğe dönerse: onu iğnenin gözüne soktu:] bunu AA zikretmiştir. (TA.)

8 **اـِفْتَظَ٣َ** bkz. **فَظَّهُ**, üç yerde.

**فَظٌّ**
**فَظٌّ** **ذ** , bir adama nispetle, (T, S, M, vb.,) Sert; kaba; nezaketsiz; şefkatsiz; katı; huysuz; görgüsüz; asık suratlı; geçinilmesi zor; uymaz; boyun eğmez; (S, M, O, K, ve Bd iii. 153’te;) tabiatı kötü; huysuz; (O, K, ve Bd ve Jel yukarıda geçen yerde;) katı yürekli; katı yahut şiddetli; gereksiz yere korkulacak derecede sert, kaba, yahut benzeri; (Msb;) sözde sert yahut kaba; (Lth, T, M, K;) onda ekşi yahut haşin: (Lth:) [T’de, bir sonraki manadaki aynı kelimeden olduğu söylenmiştir; fakat M’ye göre, bunun tersi böyle görünmektedir:] çoğulu **أَفْظَاظٌ**. (M.) Şöyle dersin: **اـِنَّهُ لَفَظٌّ بَظٌّ** [Şüphesiz o sert, kaba, yahut benzeridir]; ikinci kelime taklitî bir ardıl olmak üzere; (M, K;) biz onu böyle sayarız; çünkü onu zikreden Th onu açıklamaz; (M;) ve ↓ **فَظِيظٌ بَظِيظٌ** [görünüşe göre aynı manaya gelir]. (TA, بظ maddesinde.)
-A2- Ayrıca: devenin midesinin suyu, (T, S, K,) bastırılarak yahut sıkılarak çıkarılan ve içilen, (T, K,) suya ihtiyaç halinde, (T,) susuz çöllerde; (T, K;) mideden çıkan su; çünkü o kaba yahut acı bir içecektir: (M:) dinî temizlik maksadıyla kullanılamaz: (Esh-Shلfi'ee, T:) ayrıca, susuzluk halinde içilen atların idrarı: çoğulu **فُظُوظٌ**: bunu Mutemmem Ibn-Nuweyreh böyle kullanmıştır. (M, L.)

**فَظَاظٌ**
**فَظَاظٌ** **ذ** ve **فِظَاظٌ**: bkz. 1, ilk cümle.

**فَظِيظٌ**
**فَظِيظٌ** **ذ** Kadının meni sıvısı: yahut aygırınki: (M, K:) böyle iddia ederler: fakat sabit bir otoriteye sahip değildir: (M:) ve IDrd ile Fr de böyle der: (TA:) Kr’ye göre, dişi devenin rahminde bulunan aygırın meni sıvısıdır: (M, * TA:) yahut bu, Fr’nin verdiği açıklamadır: (T:) ve ↓ **فُظَاظَةٌ**, bu kelimeden, vezni **فُعَالَةٌ** üzerinedir; (K;) aygırın meni sıvısı yahut midenin suyu manasında; fakat El-Khattلbee ikinci manayı reddeder; yahut **فَظٌّ**’dan: (TA:) ve buradan, ‘ءïsheh’in Marwلn’a sözü: **وَلٰكِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ أَبَاكَ وَأَنْتَ فِى صُلْبِهِ فَأَنْتَ فُظَاظَةٌ مِنْ لَعْنَةِ اللّٰهِ** [Fakat Allah, sen onun sulbünde iken babanı lanetledi; öyleyse sen Allah’ın lanetinin nesnesinin tohumusun]; (K;) yani, **نُطْفَةٌ مِنْهَا**; (TA;) yahut **عُصَارَةٌ مِنْهَا** [ondan bir öz, sanki ondan sıkılıp çıkarılmış gibi]: (Z:) yahut bir rivayete göre, **فُضُضٌ**; (K;) **فَضِيضٌ**’un çoğulu; o da **غَرِيض** diye adlandırılan türden su demektir: yahut başka bir rivayete göre, **فَضَضٌ**, **نُطْفَةٌ** manasında: ve başka birine göre, **فَضِيضٌ**. (TA.)
-A2- Ayrıca bkz. **فَظٌّ**.

**فُظَاظَةٌ**
**فُظَاظَةٌ** **ذ** : bkz. bir önceki paragraf.

**هُوَ أَفْظُّ مِنْ فُلَانٍ**
**هُوَ أَفْظُّ مِنْ فُلَانٍ** **ذ** O, [daha sert, kaba, nezaketsiz, yahut benzeri (bkz. **فَظٌّ**), yahut] tabiatça daha zor, tabiatı kötü, huysuz, yahut eğri huylu, falancadan daha fazladır. (TA.)
