# فعا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B9%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فعا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فعا

قال الأَزهري: الأَفْعاء الرَّوائحُ الطيِّبةُ. وفَعا فلان شيئاً إِذا فَتَّتَه. وقال شمر في كتاب الحيّات: الأَفْعَى من الحَيّاتِ التي لا تَبْرَحُ، إِنما هي مُتَرَحِّية، وتَرَحِّيها اسْتِدارَتُها على نفسها وتحَوِّيها؛ قال أَبو النجم:
زُرْقِ العُيونِ مُتَلَوِّياتِ،
حَوْلَ أَفاعٍ مُتَحَوِّياتِ
وقال بعضهم: الأَفْعَى حيّة عَرِيضة على الأَرض إِذا مشَت مُتَثَنِّيَةً بثِنيين أَو ثلاثة تمشي بأَثْنائها تلك خَشْناء يَجْرُشُ بعضُها بعضاً، والجَرْشُ الحَكُّ والدَّلْك. وسئل أَعرابي من بني تميم عن الجَرْش فقال: هو العدْو البَطِيء. قال: ورَأْسُ الأَفْعَى عريض كأَنه فَلْكة ولها قَرْنانِ. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: أَنه سئل عن قَتْل المُحْرِم الحيّاتِ فقال لا بأْس بقتله الأَفْعَوْ ولا بأْس بقتل الحِدَوْ، فقلت الأَلف فيهما واواً في لغته، أَراد الأَفعَى وهي لغة أَهل الحجاز، قال ابن الأَثير: ومنهم من يَقلب الأَلف ياء في الوقف، وبعضهم يشدِّد الواو والياء، وهمزتها زائدة. وقال الليث: الأَفعى لا تنفع منها رُقْية ولا تِرْياقٌ، وهي حَيَّة رَقْشاء دقيقة العُنق عريضةُ الرأْس، زاد ابن سيده: وربما كانت ذات قَرْنَين، تكون وصفاً واسماً، والاسم أَكثر، والجمع أَفاعٍ. والأُفْعُوانُ، بالضم: ذكر الأَفاعي، والجمع كالجمع. وفي حديث ابن الزبير: أَنه قال لمعاوية لا تُطْرِقْ إِطراقَ الأُفْعوان؛ هو بالضم ذكر الأَفاعِي. وأَرض مَفْعاةٌ: كثيرة الأَفاعي. الجوهري: الأَفْعى حية، وهي أَفْعَلُ، تقول هذه أَفْعًى بالتنوين؛ قال الأَزهري: وهو من الفِعْل أَفعَل وأَرْوًى مثل أَفْعًى في الإِعراب، ومثلها أَرْطًى مثل أَرطاة.
(* قوله« مثل ارطاة»
كذا بالأصل.)
وتَفَعَّى الرجل: صار كالأَفْعَى في الشر؛ قال ابن بري: ومنه قول الشاعر:رَأَتْه على فَوْت الشَّبابِ، وأَنَّه
تَفَعَّى لها إِخْوانُها ونَصِيرُها
وأَفْعَى الرجل إِذا صار ذا شرّ بعد خير.
والفاعي: الغَضْبان المُزْبِدُ.
أَبو زيد في سِمات الإِبل: منها المُفَعَّاةُ التي سِمَتها كالأَفعى، وقيل هي السِّمة نَفْسُها، قال: والمُثَفَّاة كالأَثافي، وقال غيره: جمل مُفَعَّى إِذا وُسِم هذه، وقد فَعَّيْتُه أَنا.
وأُفاعِيَةُ: مَكان؛ وقول رجل من بني كلاب:
هَلْ تَعْرِفُ الدَّار بِذِي البَناتِ
إِلى البُرَيْقاتِ إِلى الأَفْعاةِ،
أَيَّامَ سُعْدَى وهي كالمَهاةِ
أَدخل الهاء في الأَفْعى لأَنه ذهَب بها إِلى الهَضْبة.
والأَفْعَى: هَضْبَة في بلاد بني كِلاب.

### Türkçe

قال الأَزهري: **الأَفْعاء** hoş kokular, güzel kokulardır. Ve falan kimse bir şeyi **فَعا** ettiğinde, onu ufaladıysa (parçaladıysa). Ve Şemmer yılanlar kitabında dedi: **الأَفْعَى** yılanlardan, ayrılmayan (yerinden kımıldamayan) olandır; ancak o, çömelmiş (yatmış) hâldedir; onun çömelmesi, kendi üzerine dönmesi ve kıvrılmasıdır; Ebû’n-Necm dedi:
زُرْقِ العُيونِ مُتَلَوِّياتِ،
حَوْلَ أَفاعٍ مُتَحَوِّياتِ
Ve bazısı dedi: **الأَفْعَى** yeryüzünde, yürüdüğünde iki yahut üç kıvrımla kıvrıla kıvrıla yürüyen, geniş bir yılandır; o, o kıvrımlarıyla yürür; o, pürüzlüdür; bir kısmı bir kısmını gıcırdatır (sürtüp aşındırır); ve **الجَرْشُ** kazıma ve ovmadır. Ve Temîm oğullarından bir bedevîye **الجَرْش** hakkında soruldu da dedi ki: o, yavaş koşudur. Dedi ki: ve **الأَفْعَى**’nın başı geniştir; sanki bir yumak (disk) gibidir; ve onun iki boynuzu vardır. İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden de razı olsun, hadisinde: ihramlı kimsenin yılanları öldürmesi hakkında kendisine sorulduğu, bunun üzerine “**الأَفْعَوْ**’yu öldürmesinde bir sakınca yoktur ve **الحِدَوْ**’yu öldürmesinde bir sakınca yoktur” dediği (rivayet edilmiştir). Dedim ki: onun dilinde ikisindeki elif vâvdur; **الأَفعَى**’yı kastetti; bu, Hicaz ehlinin dilidir. İbnü’l-Esîr dedi: ve onlardan kimi, vakıfta elifi yâ’ya çevirir; bazısı vâvı ve yâ’yı şeddeler; ve onun hemzesi ziyadedir. Leys dedi: **الأَفعى**’dan ne bir rukye fayda verir ne de bir tiryak; o, boynu ince, başı geniş, benekli bir yılandır. İbn Sîdeh artırdı: ve bazen iki boynuzlu olur; vasıf ve isim olur; isim daha çoktur; çoğulu **أَفاعٍ**’dir.
Ve **الأُفْعُوانُ**, damme ile: **الأَفاعي**’nin erkeğidir; çoğulu da çoğul gibidir. İbnü’z-Zübeyr’in hadisinde: Muâviye’ye “**إِطراقَ الأُفْعوان**’ın baş eğişi gibi baş eğme” dediği (rivayet edilmiştir); o, damme ile **الأَفاعِي**’nin erkeğidir.
Ve **أَرض مَفْعاةٌ**: **الأَفاعي**’si çok olan (yer). Cevherî: **الأَفْعى** bir yılandır; o, **أَفْعَلُ** veznindedir; “bu, **أَفْعًى**” dersin, tenvin ile. Ezherî dedi: ve o, fiilden **أَفعَل**’dir; ve **أَرْوًى** i‘rabda **أَفْعًى** gibidir; ve onun benzeri **أَرْطًى**’dır, **أَرطاة** gibi.
(* قوله« مثل ارطاة»
كذا بالأصل.)
Ve adam **تَفَعَّى** etti: şerde **الأَفْعَى** gibi oldu. İbn Berrî dedi: ve ondandır şairin sözü:
رَأَتْه على فَوْت الشَّبابِ، وأَنَّه
تَفَعَّى لها إِخْوانُها ونَصِيرُها
Ve adam **أَفْعَى** ettiğinde, hayırdan sonra şer sahibi oldu.
Ve **الفاعي**: köpüren öfkeli.
Ebû Zeyd deve damgalarında: onlardan **المُفَعَّاةُ** vardır; damgası **الأَفعى** gibidir; ve denildi ki: o, damganın kendisidir. Dedi ki: ve **المُثَفَّاة** ocak taşları gibidir. Ve başkası dedi: **مُفَعَّى** deve, bu (damga) ile damgalandığında (böyledir); ben onu damgaladım: **فَعَّيْتُه**.
Ve **أُفاعِيَةُ**: bir mekândır; ve Kilâb oğullarından bir adamın sözü:
هَلْ تَعْرِفُ الدَّار بِذِي البَناتِ
إِلى البُرَيْقاتِ إِلى الأَفْعاةِ،
أَيَّامَ سُعْدَى وهي كالمَهاةِ
**الأَفْعى**’ya hâ’yı soktu; çünkü onunla onu tepeye (yüksekçe yere) götürdü.
Ve **الأَفْعَى**: Kilâb oğullarının beldelerinde bir tepedir.
