# فعس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%B9%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: فعس

باب العين و السين والفاء معهما
ع س ف- ع ف س- س ع ف- س ف ع-مستعملات ف ع س- ف س ع مهملان.
عسف:
العَسْفُ: السّيُر على غير هُدى، وركوب الأمر من غير تدبير، وركوب مفازة بغير قصد، ومنه التعسف. قال:
قد أَعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ		في ظلّ أخضر يدعو هامَهُ البومُ
والعسيف: الأجير. قال:
كالعسيف المربوع شل جمالا		ماله دون منزلٍ من بـيات
وعَسَفَ البعيرُ يَعْسِفُ عَسْفا وعُسوفا إذا كان في حشرجة الموت، وهو مثل النزع للإنسان وهو أهون من كرير الحشرجة.
وعُسْفان: موضع بالحجاز.
عفس:
العَفْسُ: شدة سوق الإبل. قال:
يَعْفِسُها السّواقُ كلَّ مَعْفِسِ
والرجل يَعْفِسُ المرأة برجله إذا ضربها على عجيزتها، يعافسها وتعافسه.
قال غيره: المعافسة: المعاركة في جدّ أو لعب، وأصله اللعب.
والعِفاسُ: اسم ناقة. قال:
أشلى العِفاسَ وبَرْوَعا
والعَفْسُ. أن تُردَّ رأس الدابّة إلى صدرها.
سعف:
السَّعَفُ: أغصان النخلة. الواحدة: سَعَفَةٌ. وأكثر ما يقال ذلك إذا يبست، فإذا كانت رطبة فهي شطبة.
وشبه امرؤ القيس ناصية الفرس بسَعَفِ النّخل حيث يقول:
وأركب في الرّوعِ خيفانةً		كسا وجْهَها سَعَفٌ منتشرْ
والسَّعْفَةُ قروحٌ تخرُجُ على رأس الصبيّ في وجهه، سُعِفَ الصبيُّ إذا ظهر به ذلك فهو معسوف.
والإسعافُ: قضاء الحاجة.
والمساعَفَةُ: المواتاة على الأمر في حسن معاونة. قال:
وإذْ أُمُّ عمّارٍ صديقٌ مساعفُ
سفع:
السُّفْعُ: أُثْفِيَةٌ من حديد يوضع عليها القدر. الواحدة سفعاء بوزن حمراء. وسُمَي سفعا لسواده وشَبهِت الشعراء به. فسمَّوْا ثلاثة أحجار يُنْصَب عليها القدرُ سُفعاً.
والسَّفَعُ: سفعة سوداء في خدّي المرأة الشاحبة.
وكلّ صقر أسفع، وكل ثور وحشي أسفع. وكل من النعام أسفع، وكل سُوذانِقٍ أسفع. وحمامة سفعاء صارت سُفْعَتُها في عنقها دوين الرأس في موضع العِلاطَيْنِ.
قال حميد:
من الوُرقِ سَفْعاء العِلاطَيْنِ باكرتْ		فُروعَ أَشاءٍ مَطْلَعَ الشّمسِ أسحما
والنارُ تَسْفَعُ الشيء إذا لفحته لفحاً يسيراً فغيّرت لون بشرته سَفْعاً.
وسَفَعَتْه السَّموم. والسَّوافعُ لوافعُ السَّموم.
والسُّفْعَةُ ما في دمنة الدّار من زِبْلٍ أو رماد أو قُمام متلبّد فتراه مخالفا للون الأرض في مواضع. ولا تكون السُّفْعَةُ في اللون إلا سوادا مُشْرَبا حمرة. قال:
..... سُــفَـــعـــاً		كما تُنَشَّرُ بعدَ الطَّيَّةِ الكُتُبُ

وسَفَعَ الطائر لطيمتَه، أي: لطمَهُ. وسَفَعْتُ وجهَ فلانٍ بيدي، وسفَعْت رأسَهُ بالعصا. وسفعتُ بناصيته إذا قبضت عليها فاجتذبتها. وكان عبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: اسْفَعَا بيده، أي: خذا بيده فأقيماه.
وفي الحديث: "أن ابن عمر نظر إلى رجل فقال: به سَفْعَةٌ من الشيطان" يريد به الأخذَ بالناصية.
وقال: "لَنَسْفَعاً بالناصية"، أي: لَنأخُذَنَّ بها ولَنُقيمنّه.

### Türkçe

باب العين و السين والفاء معهما
ع س ف- ع ف س- س ع ف- س ف ع- kullanılagelenler: **ف ع س- ف س ع**; ihmal edilenler: **مهملان**.

**عسف**:
**العَسْفُ**: hidayet olmaksızın yürüyüş; işi tedbirsizce üstlenmek; bir çölü kasıtsız binmek; bundan **التعسف**. Dedi ki:
قد أَعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ		في ظلّ أخضر يدعو هامَهُ البومُ

**العسيف**: ücretli işçi. Dedi ki:
كالعسيف المربوع شل جمالا		ماله دون منزلٍ من بـيات

Ve deve **عَسَفَ** eder, **يَعْسِفُ** **عَسْفا** ve **عُسوفا**: ölüm hırıltısında olduğu zaman; bu, insan için can çekişmeye benzer; ve bu, hırıltının gürlemesinden daha hafiftir.

**عُسْفان**: Hicaz’da bir yer.

**عفس**:
**العَفْسُ**: develeri sürmenin şiddeti. Dedi ki:
يَعْفِسُها السّواقُ كلَّ مَعْفِسِ

Ve adam, kadını ayağıyla **يَعْفِسُ** eder: onu kalçasına vurduğu zaman; ona **يعافسها** ve o da ona **تعافسه**.

Başkası dedi ki: **المعافسة**: ciddî veya oyun olarak boğuşma; aslı oyundur.

**العِفاسُ**: bir dişi devenin adı. Dedi ki:
أشلى العِفاسَ وبَرْوَعا

Ve **العَفْسُ**: binek hayvanının başını göğsüne doğru geri çevirmendir.

**سعف**:
**السَّعَفُ**: hurma ağacının dalları. Tekili: **سَعَفَةٌ**. En çok bu, kuruduğu zaman söylenir; yaş olduğu zaman ise o **شطبة**’dir.

Ve İmru’ul-Kays, atın perçemini hurma **سَعَفِ**’ine benzetti; şöyle dediği yerde:
وأركب في الرّوعِ خيفانةً		كسا وجْهَها سَعَفٌ منتشرْ

Ve **السَّعْفَةُ**: çocuğun başında, yüzünde çıkan yaralardır; çocukta bu göründüğü zaman çocuk **سُعِفَ** olur; o da **معسوف**tur.

**والإسعافُ**: ihtiyacı gidermek.

**والمساعَفَةُ**: güzel bir yardımlaşmada iş üzerinde uyuşma. Dedi ki:
وإذْ أُمُّ عمّارٍ صديقٌ مساعفُ

**سفع**:
**السُّفْعُ**: üzerine tencere konulan demirden bir ayak. Tekili **سفعاء**; **حمراء** vezninde. Karalığından dolayı **سفعا** diye adlandırıldı ve şairler onu ona benzettiler; böylece tencerenin üzerine dikildiği üç taşı **سُفعاً** diye adlandırdılar.

**والسَّفَعُ**: solgun kadının iki yanağında siyah bir leke.

Ve her doğan **أسفع**tır; her yaban öküzü **أسفع**tır. Ve devekuşundan her biri **أسفع**tır; her **سُوذانِقٍ** **أسفع**tır. Ve **حمامة سفعاء**: onun **سُفْعَتُها** boynunda, başın aşağısında, **العِلاطَيْنِ** yerinde olmuştur.

Humeyd dedi ki:
من الوُرقِ سَفْعاء العِلاطَيْنِ باكرتْ		فُروعَ أَشاءٍ مَطْلَعَ الشّمسِ أسحما

Ve ateş, bir şeyi **تَسْفَعُ** eder: onu hafif bir üflemeyle yaktığı zaman; böylece derisinin rengini **سَفْعاً** olarak değiştirir.

Ve onu **السَّموم** yaktı. Ve **السَّوافعُ**: **السَّموم**un yakıcılarıdır.

Ve **السُّفْعَةُ**: evin gübreliğinde gübreden veya külden veya yığılmış çöpten olan şeydir; onu yerin renginden farklı olarak yer yer görürsün. Ve **السُّفْعَةُ** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur. Dedi ki:
..... سُــفَـــعـــاً		كما تُنَشَّرُ بعدَ الطَّيَّةِ الكُتُبُ

Ve kuş, vurduğunu **سَفَعَ** etti; yani: onu tokatladı. Ve ben, falanın yüzünü elimle **سَفَعْتُ**; ve başını sopayla **سفَعْت**. Ve perçeminden **سفعتُ**: ona tutunup çektiğim zaman. Ve Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, şunu söylemeye düşkündü: **اسْفَعَا** onun eliyle; yani: elinden tutun da onu kaldırın.

Hadiste: “İbn Ömer bir adama baktı da dedi ki: onda şeytandan bir **سَفْعَةٌ** vardır”; bununla perçemden tutmayı kasteder.

Ve dedi ki: “**لَنَسْفَعاً بالناصية**”; yani: elbette onunla tutacağız ve elbette onu kaldıracağız.
