# فغر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D8%BA%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%BA%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فغر

فغر فاه، كمنع ونصر، الأخيرة عن أبي زيد فغرا وفغورا: فتحه، قال حميد بن ثور يصف حمامة:
  عجبت لها أنى يكون غناؤهـا                      فصيحا ولم تفغر بمنطقها فما

  يعني بالمنطق بكاءها. وفي حديث عصا موسى عليه السلام: فإذا هي حية عظيمة فاغرة فاها. كأفغره، وهذه نقلها الصاغاني عن الزجاج، ففغر فوه وانفغر: انفتح يتعدى ولا يتعدى. والفغر: الورد إذا فتح، وقال الليث: إذا فغم وفتح. قال الأزهري: إخاله أراد الفغو، بالواو، فصحفه وجعله راء. وانفغر النور: تفتح. قلت: وسيأتي فغو كل شيء: نوره. والمغفرة، بالفتح: الأرض الواسعة، وربما سميت الفجوة في الجبل إذا كانت دون الكهف مفغرة، وكله من السعة. والفغار، كشداد، وعليه اقتصر ابن دريد، أو مثل غراب: لقب هبيرة بن النعمان، فارس، وسمي ببيت قاله حجر الجعفي فيه:
  فغرت لدى النعمان لـمـا رأيتـه                      كما فغرت للحيض شمطاء عارك قلت: والمفاخر له عند النعمان هو حجر الجعفي، قائل هذا الشعر، وهو حجر بن حليلة، كما في أنساب أبي عبيد القاسم بن سلام. والفاغر: دويبة أبرق الأنف، يلكع الناس، صفة غالبة، كالغارب، ودويبة أخرى لا تزال فاغرة فاها، يقال لها الفاغر. والفاغرة، بهاء: طيب، أي نوع منه، أو الكبابة الصيني، فإنه إذا لاكها الإنسان فغر فاه، أو أصول النيلوفر الهندي. وفغرى كضيزى: ع، قال كثير عزة:
  وأتبعتها عيني حتى رأيتـهـا                      ألمت بفغرى والقنان تزورها ويقال: ولد فلان بالفغرة، بالفتح، أي عند إفغار النجم، وهو أول طلوع الثريا، وذلك في الشتاء، لأن الثريا إذا كبد السماء، من نظر إليه فغر فاه، أي فتحه. وفي التهذيب: أفغر النجم، وهو الثريا، إذا حلق فصار على قمة رأسك، فمن نظر إليه فغر فاه. ويقال: هو أهرت الشدق واسع فغر الفم، أي بابه ومشقه. والفغرة، بالضم: فم الوادي، ج فغر، كصرد، قال عدي بن زيد:
  كالبيض في الروض المنور قد                      أفضى إليه إلى الكثيب فغـر وطعنة فغار، كقطام: نافذة، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: فغرت السن، إذا طلعت. وقد جاء ذكره هكذا في حديث النابغة الجعدي، وهو من قولك: فغر فاه، إذا فتحه، كأنها تتفطر وتتفتح كما ينفطر وينفتح النبات. وقيل: فاؤه مبدلة من الثاء. وإليه جنح الأزهري.

### Türkçe

فغر: ağzını açtı; **منع** ve **نصر** gibi; sonuncusu Ebû Zeyd’den: فغرا ve فغورا: onu açtı. Humeyd b. Sevr bir güvercini vasfederek dedi:

  Onun için şaştım: onun ötüşü nasıl olur da
                      fasih olur; hâlbuki o, mantığıyla ağzını açmadı da...

**المنطق** ile onun ağlayışını kasteder. Mûsâ’nın asâsı (aleyhisselâm) hadîsinde: “Bir de baktı ki o, ağzını açmış büyük bir yılandır.” **أفغره** gibi. Bunu Sâgânî, Zeccâc’dan nakletti. Artık **فغر فوه** ve **انفغر**: açıldı; geçişli de olur, geçişsiz de olur. **الفغر**: açıldığı zaman gül. Leys dedi ki: **فغم** ve açıldığı zaman. Ezherî dedi ki: Zannederim o, **الفغو**’yu, **الواو** ile, kastetti; onu tashîf etti ve onu **راء** yaptı. **انفغر النور**: açıldı. Dedim ki: Yakında gelecektir: her şeyin **فغو**’su: onun nuru. **المغفرة** (fetha ile): geniş yer. Bazen dağdaki boşluğa, eğer mağaradan aşağıda ise, **مفغرة** denilmiştir; hepsi genişliktendir. **الفغار** ( **شداد** gibi) — İbn Düreyd bununla yetindi — yahut **غراب** gibi: Nu‘mân’ın oğlu Hubeyre’nin lakabıdır; bir süvârî idi. Câ‘fî Hacer’in onun hakkında söylediği bir beyit sebebiyle böyle adlandırıldı:

  Nu‘mân’ın yanında, onu gördüğümde ağzımı açtım;
                      tıpkı âdet gören, yaşlı, sürtünen bir kadının ağzını açması gibi.

Dedim ki: Nu‘mân katında onunla övünen, bu şiirin söyleyeni olan Câ‘fî Hacer’dir; o, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm’ın Ensâb’ında olduğu üzere, Hacer b. Halîle’dir. **الفاغر**: burnu alaca bir küçük hayvancık; insanları yalar; baskın bir sıfattır; **الغارب** gibi. Ve başka bir küçük hayvancık: ağzını sürekli açmış hâlde olur; ona **الفاغر** denir. **الفاغرة** ( **هاء** ile): güzel koku; yani ondan bir tür; yahut Çin **الكبابة**’sı; çünkü insan onu çiğnediğinde ağzını açar; yahut Hint nilüferinin kökleri. **فغرى** ( **ضيزى** gibi): bir yer adı; Kesîr Azze dedi:

  Gözüm onu izledi; nihayet onu gördüm ki
                      **فغرى**’ya uğradı; tepeler onu ziyaret ediyordu.

Ve denir ki: Falan, **الفغرة**’de (fetha ile) doğdu; yani yıldızın **إفغار**’ı sırasında; o da Süreyyâ’nın ilk doğuşudur; bu kıştadır; çünkü Süreyyâ göğün ortasında olduğunda, ona bakan ağzını açar; yani onu açar. Tehzîb’de: **أفغر النجم** — o da Süreyyâ’dır — yükselip başının tepesinde olunca; ona bakan ağzını açar. Ve denir ki: O, geniş yanaklıdır; ağzı geniştir; **فغر الفم**; yani onun kapısı ve yarığı. **الفغرة** (damme ile): vadinin ağzı; çoğulu **فغر**; **صرد** gibi. Addî b. Zeyd dedi:

  Aydınlık çayırda yumurtalar gibi;
                      ona ulaştı; kum tepesine (vardı) — bir ağız.

Ve **طعنة فغار** ( **قطام** gibi): nüfuz edici (yaralayıcı); Sâgânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فغرت السن**: çıktığı zaman. Nâbiga el-Ca‘dî hadîsinde onun zikri böyle gelmiştir. Bu, senin sözündendir: **فغر فاه**: onu açtığı zaman; sanki o, bitkinin yarılıp açılması gibi çatlayıp açılır. Ve denildi ki: Onun **فاء**’sı **الثاء**’dan bedeldir. Ezherî buna meyletti.
