# فقح (ف-ق-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ق - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والفاء معهما
ح ق ف، ق ح ف، ف ق ح مستعملات
حقف:
الحِقْفُ: الرَّمْل ويُجْمَع على أحقاف وحُقُوف. واحقَوْقَفَ. واحقَوْقَفَ الرَّمْلُ، واحقَوْقَفَ ظَهْرُ البَعير: أي طالَ واعوَجَّ، قال العجاج:
سَماوةَ الهلال حتّى احقَوْقَفا
والأحقافُ في القرآن يقال: جَبَل مُحيطٌ بالدنيا من زَبَرْ جَدةٍ خَضراء يَلْتَهِبُ يومَ القيامة فيُحشَرُ الناسُ من كُلِّ أفق.
?قحف: القِحْفُ: العَظْم فوقَ الدِماغ من الجُمْجُمة، والجميع: القِحْفة والأَقحاف. والقَحْفُ: قَطْعُه وكَسْرُه فهو مَقْحُوف أي مَقْطُوع القِحْف، قال:
يَدَعْنَ هامَ الجُمْجُمِ المَقْـحُـوفِ		صُمِّ الصَدَى كالحَنْظَل المَنْقُوفِ
والقَحْفُ: شدَّةُ الشُرب، وقيل لامرئ القيس: قُتِلَ أبوك، وهوعلى الشَّراب، فقال:اليومَ قِحاف وغداً نِقاف، ومثلْه اليَومَ خَمْرٌ وغداً أمْرٌ. وقُحِف الإنِاءُ: شُرِبَ ما فيه. ومَطَرٌ قاحِف مثل قاعِف: إذا جاءَ مُفاجَأةً فأَقحَفَ كُلَّ شيءٍ. ويقال: سَيْلٌ قُحاف وجُحَاف وقُعاف بمعنى واحد.
?فقح: فَقَح الجُرْوُ: أي أَبصَرَ وفَتَح عَيْنَيه. والفُقّاح: من العِطْر، وقد يُجعَل في الدواء فيقال: فُقّاح الاذِخْرِ، الواحدة بالهاء وهو من الحَشيش. والفَقْحةُ: الراحة بلغة اليَمَن. والفَقْحة معروفة وهي الدُبُر بجُمعِها. والتَفَقُّح: التَفَتُّفح بالكلام.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ح ق ف**، **ق ح ف**، **ف ق ح** kullanımdadırlar.

**حقف**:
**الحِقْفُ**: kumdur ve **أحقاف** ve **حُقُوف** üzere çoğul yapılır. Ve **احقَوْقَفَ**. Ve kum **احقَوْقَفَ** oldu, ve devenin sırtı **احقَوْقَفَ**: yani uzadı ve eğrildi; **العجاج** dedi ki:
**سَماوةَ الهلال حتّى احقَوْقَفا**
Ve Kur’an’daki **الأحقاف** denilir: yeşil **زَبَرْ**den (zümrütten) dünya ile çevrili bir dağ; kıyamet günü alevlenir de insanlar her ufuktan toplanır.

**قحف**:
**القِحْفُ**: kafatasından beynin üstündeki kemiktir; hepsi: **القِحْفة** ve **الأَقحاف**. Ve **القَحْفُ**: onun kesilmesi ve kırılmasıdır; o hâlde o **مَقْحُوف**tur, yani **القِحْف**i kesilmiş; dedi ki:
**يَدَعْنَ هامَ الجُمْجُمِ المَقْـحُـوفِ		صُمِّ الصَدَى كالحَنْظَل المَنْقُوفِ**
Ve **القَحْفُ**: içmenin şiddetidir; ve **امرئ القيس**’e denildi: “Baban öldürüldü”, hâlbuki o içki üzerindeydi; bunun üzerine dedi: “Bugün **قِحاف** ve yarın **نِقاف**”; ve onun benzeri: “Bugün şarap ve yarın iş.” Ve kap **قُحِف** edildi: içindekinin içildi. Ve **قاحِف** yağmur, **قاعِف** gibi: ansızın geldiği zaman da her şeyi **أَقحَفَ** ettiğinde. Ve denilir: **قُحاف** ve **جُحَاف** ve **قُعاف** seli, tek bir mânâ ile.

**فقح**:
Yavru köpek **فَقَح** etti: yani gördü ve iki gözünü açtı. Ve **الفُقّاح**: kokudandır; ve ilaca konulabilir de “**فُقّاح الاذِخْرِ**” denilir; bir tanesi **الهاء** iledir ve o ottandır. Ve **الفَقْحةُ**: Yemen lügatinde rahatlıktır. Ve **الفَقْحة** bilinir; o, toplanmasıyla dübürdür. Ve **التَفَقُّح**: söz ile **التَفَتُّفح** etmektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَفَقَّحَتِ الوردةُ، أي تَفتَّحتْ. وعلى فلانٍ حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ، وهي على لون الورد حين همَّ أن يتفتَّح. والفُقَّاحُ: نَوْرُ الإذْخِرِ. والفَقْحَةُ: حلقة الدُبر، والجمع الفِقاحُ. وهم يَتفاقَحونَ، إذا جعلوا ظهورهم، كما تقول: يتقابلون، ويتظاهرون. وفَقّحَ الجِرو تفقيحاً، إذا فَتَح عينيه أول ما يفتح.

##### Türkçe

**تَفَقَّحَتِ الوردةُ**: yani açıldı. Ve falanın üzerinde **حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ** vardır; o, gülün açılmaya niyetlendiği zamanki rengi üzerinedir. Ve **الفُقَّاحُ**: **الإذْخِرِ**’in çiçeğidir. Ve **الفَقْحَةُ**: makat halkasıdır; çoğulu **الفِقاحُ**’tır. Ve onlar **يَتفاقَحونَ**, sırtlarını yaptıkları zaman; senin “karşı karşıya gelirler” dediğin gibi: **يتقابلون** ve **يتظاهرون**. Ve **فَقّحَ الجِرو تفقيحاً**, ilk açtığında gözlerini açtığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والفاء
حقف ، فقح ، قحف ، قفح : مستعملة .
حقف : قال الليث : يقال : للرَّمل إذا طال واعوَجَّ : قد احقَوْقَفَ . واحْقَوقَفَ ظهرُ البعير ، ويُجمَع الحِقْفُ أحقافاً وحُقُوفاً . وقال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الحِقْفُ : الرملُ المُعَوجُّ ، ومنه قيل لِمَا اعوجَّ : مُحْقَوْقِف . وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ ) ( الأحقاف : 21 ) واحِدُها حِقْف وهو المُسْتَطِيل المُشرف . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه مَرّ هو وأصحابه وهم مُحْرِمُون بِظَبْي حاقِفٍ في ظل شجرة . قال أبو عُبيد : يعني الذي قد انحنى وتثنَّى في نومه . ولهذا قيل للرمل إذا كان منحنياً حِقْفٌ ، قال : وكانت مَنازِلُ قوم عاد بالرمال ، قال : وفي بعض التفسير في قوله : بالأحْقَافِ قال : بالأرض . والمعروف في كلام العرب الأول وأنشد :
طَيَّ اللَّيَالي زُلَفاً فَزُلَفا سمَاوَةَ الهلال حتى احْقَوْقَفا وقال الليث : الأحقاف في القرآن : جبل مُحيطٌ بالدنيا مِن زَبَرْجَدَةٍ خضراء ، تلتَهِبُ يوم القيامة فَتَحْشُرُ الناس من كلِّ أُفُق ، قلت : هذا الجبلُ الذي وصفه يقال له قَافٌ ، وأما الأحقاف فهي رمال بظاهر بلاد اليمن ، كانت عادٌ تنْزِل بها . شمر عن ابن الأعرابي : الحِقْفُ : أصلُ الرْملِ ، وأصل الجبل والحائط . قال : والظَّبْي الحَاقفُ يكون رابضاً في حِقْفٍ من الرَّمْلِ ، ويكون مُنْطَوِياً كالحِقْفِ . وقال ابن شُميْل : جَمَلٌ أَحْقَفُ : خميصٌ . قحف : قال الليث : القِحْفُ : العظم الذي فوق الدِّماغِ مِن الجُمْجُمَةِ . والجميع الأقْحافُ والقِحَفَةُ . قال : والقَحْفُ : قَطْعُ القحْف أو كَسْرُه ، ورَجُل مَقْحُوفٌ : مقطوع القِحْف ، وأنشد : يَدعْنَ هامَ الْجُمْجُمِ المَقْحُوفِ صُمَّ الصَّدَى كالحَنْظَل المنْقُوفِ قال : والقَحْفُ : شِدَّةُ الشُّرْبِ . وقال امْرُؤُ القَيْس لَمَّا نُعِي إِلَيْه أبُوه وهو يَشربُ : ( اليوْمَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ ) . وقحف الإناء : إذا شرب ما فيه . أبو عُبَيْد عن الأصمَعِيّ منْ أمثالِهم في رمْي الرّجُل صاحبَه بالمُعْضِلات أو بما يُسْكِتُه أَنْ يَقولُوا : ( رماهُ بِأَقْحَافِ رأْسِه ) . قال أبو الهيثم : القِحْفُ : العَظْمُ الذي فَوْق الدّماغ من الْجُمْجُمَة . الحَرّاني عن ابن السِّكِّيت قال : القِحْفُ : ما ضُرِبَ من الرّأسِ فَطَاح . وأنشد لِجَرِيرٍ : تَهْوِي بِذِي العَقْرِ أَقْحَافاً جَماجِمُهم كأَنَّهَا حَنْظُل الْخُطْبانِ تُنْتقَف أبو زيد عن الكِلاَبِيِّين قالوا : قِحْفُ الرّأْسِ : كلّ ما انفَلَقَ من جُمْجُمَتِه فبانَ ، ولا يُدْعَى قِحْفاً حتى يَبين ، وجَمَاعَةُ القِحْفُ أَقْحَافٌ وقَحْفَةٌ وَقُحُوفٌ ، ولا يَقُولُون لجميع الجُمْجُمَةِ قِحْفٌ إلاَّ أن تَنْكَسِرَ والجُمْجُمَة : التي فيها الدِّمَاغ . وقال غيره : ضرَبه فاقْتَحَفَ قِحْفاً من رأسِه أي أبان قطعةً من الْجُمْجُمَة ، والجُمْجُمَةُ كلُّها تُسَمَّى قِحْفاً وأقْحَافاً . وقال أبو الهيثم : القِحافُ : شِدَّةُ المَشَارَبَة بالقِحْف ، وذلك أنَّ أحدهم إذا قَتَلَ ثأره شَرِب بِقِحْفِ رأْسِه يَتَشَفى به . قلتُ : القِحْفُ عند العربِ : الفِلْقَةُ من فِلَقِ القصعة أو القدح إذا تَثَلَّمَتْ ، ورأيتُ أهلَ النَّعَم إذا جَربت إبِلُهم يجعلون الخَضْخَاضَ في قِحْف ويَطْلُونَ الأجربَ بالهِناء الذي جعلوه فيه ، وأَظُنُّهم شَبَّهُوه بِقحْف الرَّأس فسَمَّوْه به . وقال الليث : القاحِفُ من المطر كالقاعفِ إذا جاء فُجَاءَةً فاقْتَحَفَ سيلُه كل شيء . ومنه قيل : سيلٌ قُحَافٌ وقُعَافٌ وجُحَافٌ بمعنى واحد . أبو زيد : عَجَاجَةٌ قَحْفاءُ وهي التي تَقْحَفُ الشيء وتذهب به . وقال ابن الأعرابي : القُحُوفُ : المَغارِفُ . فحق : أهمله الليث : وحكي عن الفَرَّاءِ أنه
قال : العرب تقول : فُلاَنٌ يَتَفَيْحَقُ في كلامِه ويَتَفَيْهَقُ إذا تَوَسَّعَ فيه . وقال أبو عمرو : انْفَحَقَ بالكلام انْفِحَاقاً وطريق مُنْفَحِق : واسِعٌ ، وأنشد : والعِيسُ فَوْقَ لاَحِبٍ مُعَبَّد غُبْرِ الحَصَا مُنْفَحِقٍ عَجَرَّد فقح : الليث : التَّفَقُّح : التَّفَتُّحُ بالكلام قال : والجِرْوُ إذا أبصر . قيل : قد فَقَحَ يعني فَتَح عينيه . وفي الحديث : ( أن عُبيدَ الله بن جَحْش تَنَصَّر بعد إسلامه فقيل له في ذلك ، فقال : إنَّا قد فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُم ) . قال أبو عُبيد : قال أبو زيد والفَرَّاء : فَقَّحَ الْجِرْوُ وجَصَّصَ إذا فَتَح عينيه ، وَصَأْصَأَ إذا لم يَفْتَحْ عينيه . وقال الليث : الفُقَّاح : من العِطْر ، وقد يُجعل في الدواء . يُقال له : فُقَّاحُ الإِذْخِرِ ، الواحدة فُقَّاحَة ، وهو من الحشيش . قلت : هو نَوْر الإِذْخِرِ إذا تَفَتَّحَ بُرْعومُه ، وكلُّ نَوْر تَفَتَّحَ فقد تَفَقَّح ، وكذلك الورد وما أشبهه من براعِيم النَّور . الليث : الفَقَحَةُ معروفة وهي الدُّبُر بجُمْعِها . قال : والفَقْحَةُ : الراحة بلغةِ أهل اليمن وجمع الفَقْحَة فِقَاح . قفح : أبو بكر عن شمر : قال : قَفَح فلان عن الشيء إذا امتنع عنه وقَفَحَتْ نفْسُه عن الطعام إذا تركه وأنشد : يَسَفُّ خُرَاطة مَكْرِ الجِنا ب حتى ترَى نفْسَه قافِحَة قال شمر : قَافِحَةٌ أي تاركة . قال : والخُراطة : ما انْخَرَط عِيدانُه وَوَرَقُه . وقال ابن دُرَيْد : قَفَحْتُ الشيءَ أَقْفَحُه إذا اسْتَفَفْتَه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الفاء**
**حقف** , **فقح** , **قحف** , **قفح** : kullanımdadır.

**حقف** : Leys dedi: Kuma uzun olup eğrildiği zaman ona denir: “**قد احقَوْقَفَ**”. Ve devenin sırtı **احْقَوقَفَ** olur; **الحِقْفُ** “**أحقافاً**” ve “**حُقُوفاً**” olarak çoğul yapılır. Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الحِقْفُ**: eğri kumdur; ondan dolayı eğrilen şeye “**مُحْقَوْقِف**” denildi. Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: “( **عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ** ) ( **الأحقاف** : 21 )”; onun teki **حِقْف**’tir ve o, uzamış, yüksek (şey)dir. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: O ve ashabı ihramlı iken, bir ağacın gölgesinde **حاقِفٍ** bir ceylanın yanından geçti. Ebû Ubeyd dedi: Yani, uykusunda eğilmiş ve bükülmüş olan. Bundan dolayı kum eğri olduğu zaman ona **حِقْفٌ** denildi. Dedi: Âd kavminin meskenleri kumlarda idi. Dedi: Bazı tefsirde “**بالأحْقَافِ**” sözü hakkında dedi: “yerde”. Arapların ilk sözünde bilinen (mana) budur. Ve şu beyit okundu:
طَيَّ اللَّيَالي زُلَفاً فَزُلَفا
سمَاوَةَ الهلال حتى **احْقَوْقَفا**
Leys dedi: Kur’an’daki **الأحقاف**: dünyayı kuşatan, yeşil zebercedden bir dağdır; kıyamet günü alevlenir de insanları her ufuktan toplar. Dedim: Onun vasfettiği bu dağa **قَافٌ** denir; **الأحقاف** ise Yemen beldesinin dış tarafında kumlardır; Âd orada konaklardı. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحِقْفُ**: kumun aslı; dağın ve duvarın aslı. Dedi: **الظَّبْي الحَاقفُ** kumdan bir **حِقْفٍ** içinde çömelmiş olur; ve **الحِقْفِ** gibi büzülmüş olur. İbn Şümeyl dedi: **جَمَلٌ أَحْقَفُ**: zayıf (karnı çekik)tır.

**قحف** : Leys dedi: **القِحْفُ**: kafatasından beynin üstündeki kemiktir. Hepsi **الأقْحافُ** ve **القِحَفَةُ**’dir. Dedi: **القَحْفُ**: **القحْف**’in kesilmesi yahut kırılmasıdır. Ve **رَجُل مَقْحُوفٌ**: **القِحْف**’i kesilmiş (kimsedir). Ve şu beyit okundu:
يَدعْنَ هامَ الْجُمْجُمِ المَقْحُوفِ
صُمَّ الصَّدَى كالحَنْظَل المنْقُوفِ
Dedi: **القَحْفُ**: içmenin şiddetidir. İmruü’l-Kays, babasının ölümü kendisine haber verildiğinde o içiyordu; dedi ki: “( **اليوْمَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ** )”. Ve “**قحف الإناء**”: içindekini içtiği zaman (denir). Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Onların darb-ı mesellerinden, bir adamın arkadaşını müşkil şeylerle yahut onu susturacak şeyle vurması hakkında, onların “( **رماهُ بِأَقْحَافِ رأْسِه** )” demeleridir. Ebû’l-Heysem dedi: **القِحْفُ**: kafatasından beynin üstündeki kemiktir. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi: **القِحْفُ**: baştan vurulan şeydir de düşer. Cerîr’in şu beyti okundu:
تَهْوِي بِذِي العَقْرِ أَقْحَافاً جَماجِمُهم
كأَنَّهَا حَنْظُل الْخُطْبانِ تُنْتقَف
Ebû Zeyd, Kilâbîler’den: Dediler: **قِحْفُ الرّأْسِ**: onun kafatasından yarılıp ayrılan her şeydir; ayrılıp görünmedikçe ona **قِحْفاً** denilmez. **القِحْفُ**’in cem‘i: **أَقْحَافٌ** ve **قَحْفَةٌ** ve **قُحُوفٌ**’tur. Ve bütün kafatasına, ancak kırıldığı zaman, **قِحْفٌ** demezler. **الجُمْجُمَة**: içinde beyin olan (şey)dir. Başkası dedi: Ona vurdu da başından bir **قِحْفاً** “**فاقْتَحَفَ**” etti; yani kafatasından bir parçayı ayırdı. Ve **الجُمْجُمَةُ**’nin tamamı **قِحْفاً** ve **أقْحَافاً** diye adlandırılır. Ebû’l-Heysem dedi: **القِحافُ**: **القِحْف** ile içişmenin şiddetidir; bu, onlardan birinin kan davasını öldürdüğü zaman, onunla şifa bulmak için başının **قِحْفِ**’i ile içmesidir. Dedim: Araplar yanında **القِحْفُ**: çanak yahut kadeh, kenarı kırılıp çentiklendiği zaman, onun parçalarından bir parçadır. Ve ben hayvan sahiplerini, develeri uyuzlandığı zaman, **الخَضْخَاضَ**’ı bir **قِحْف** içine koyduklarını ve uyuzlu olanı, içine koydukları **الهِناء** ile sıvadıklarını gördüm; ve ben onların onu başın **قحْف**’ine benzettiklerini, bu yüzden onunla adlandırdıklarını sanıyorum. Leys dedi: Yağmurdan **القاحِفُ**, **القاعفِ** gibidir; ansızın geldiği zaman, seli her şeyi “**فاقْتَحَفَ**” eder. Ondan dolayı denildi: “**سيلٌ قُحَافٌ**” ve “**قُعَافٌ**” ve “**جُحَافٌ**” tek mana ile. Ebû Zeyd: **عَجَاجَةٌ قَحْفاءُ**: o, şeyi **تَقْحَفُ** eder ve onu götürür olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُحُوفُ**: kepçelerdir.

**فحق** : Leys onu ihmal etti. Ferrâ’dan hikâye edildi ki o dedi: Araplar der: “Falan, sözünde **يَتَفَيْحَقُ** ve **يَتَفَيْهَقُ**”; onda genişlediği zaman. Ebû Amr dedi: Söz ile **انْفَحَقَ** “**انْفِحَاقاً**” (oldu); ve **طريق مُنْفَحِق**: geniştir. Ve şu beyit okundu:
والعِيسُ فَوْقَ لاَحِبٍ مُعَبَّد
غُبْرِ الحَصَا مُنْفَحِقٍ عَجَرَّد

**فقح** : Leys: **التَّفَقُّح**: söz ile **التَّفَتُّحُ**’tur. Dedi: Ve yavru köpek gördüğü zaman; denir: “**قد فَقَحَ**”, yani gözlerini açtı. Hadiste: “( **أن عُبيدَ الله بن جَحْش تَنَصَّر بعد إسلامه فقيل له في ذلك ، فقال : إنَّا قد فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُم** )”. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve Ferrâ dedi: Yavru köpek **فَقَّحَ** ve **جَصَّصَ**; gözlerini açtığı zaman. **وَصَأْصَأَ**; gözlerini açmadığı zaman. Leys dedi: **الفُقَّاح**: kokudandır; ve ilaca konulur. Ona denir: **فُقَّاحُ الإِذْخِرِ**; teki **فُقَّاحَة**’dır; ve o ottandır. Dedim: O, **الإِذْخِرِ**’in çiçeğidir; tomurcuğu açıldığı zaman. Ve her çiçek açıldığı zaman, **تَفَقَّح** etmiştir; gül ve ona benzeyen çiçek tomurcukları da böyledir. Leys: **الفَقَحَةُ** bilinir; o, bütünüyle dübürdür. Dedi: Ve **الفَقْحَةُ**: Yemen ehlinin dilinde avuç içidir; **الفَقْحَة**’nin çoğulu **فِقَاح**’tır.

**قفح** : Ebû Bekir, Şemmer’den: Dedi: Falan, bir şeyden **قَفَح** etti; ondan kaçındığı zaman. Ve nefsi yemekten **قَفَحَتْ**; onu terk ettiği zaman. Ve şu beyit okundu:
يَسَفُّ خُرَاطة مَكْرِ الجِنا
ب حتى ترَى نفْسَه قافِحَة
Şemmer dedi: **قَافِحَةٌ** yani terk eden. Dedi: **الخُراطة**: dalları ve yaprağı yontulup koparılan şeydir. İbn Düreyd dedi: Bir şeyi **قَفَحْتُ** onu **أَقْفَحُه**; onu süpürürcesine içtiğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فقم**) **الفاء** ve **القاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; eğrilik ve az doğruluk üzerine delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt **الثَّنايا**’nın öne geçmesi, böylece üsttekilerin onun üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ** oluncaya kadar; o, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

(**فقه**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهاء** sahih tek bir asıldır; şeyin idrâkine ve onunla ilme delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ** hadisi, onu **أفْقَهُه**. Bir şeyle ilgili her ilim **فِقْه**’tir. Derler: **لا يَفْقَه** ve **لا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime: **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك** şeyi; onu sana açıkladığım zaman.

(**فقأ**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهمزة** şeyin açılmasına ve açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: bulut suyundan **تفقَّأت**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياء**’dır. Ve ondan: gözünü **فَقَأْتُ**; onu **أفقؤها**. Amma **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوق**’un cem‘idir; o, ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

(**فقح**) **الفاء** ve **القاف** ve **الحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılmaya benzer şeye delâlet eder. Bundan **الفُقَّاح**: **الإذْخِر**’in çiçeği; açılıp yarılması sebebiyle böyle adlandırıldı; denir, bilakis ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**’tır. Ve denir: yavru köpek **فَقَّح**; gözlerini açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

(**فقد**) **الفاء** ve **القاف** ve **الدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve yitip kaybolmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: şeyi **فَقَدت**; **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadın; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; cem‘i **فَواقِد**’dir. Amma senin sözün: şeyi **تفقَّدْتُ**; onu aradığın zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].

(**فقر**) **الفاء** ve **القاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir uzuvdan yahut başka bir şeyden bir şeydeki yarılma/açılma üzerine delâlet eder. Bundan: sırt için **الفَقَار**; teki **فَقَارة**; aralarındaki çentikler ve ayrımlar sebebiyle adlandırıldı([5]). Ve **الفقير**: sırtın **فَقَار**’ı kırılmış olandır. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَار**’ı kırılmış gibidir. Bundan:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**’ını kırıcıdır. Bazı ilim ehli derler: **الفَقير**; kendisi için geçimden bir **بُلْغَة**’si olan kimsedir*; ve şu sözü delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: böylece onun için bir **حَلوبة** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani onda fazlalık olmayan bir azık. Amma **الفقير** ise, o, kanaldan suyun çıktığı yerdir; ve onun kıyası sahihtir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Amma onların sözü: av sana **أفْقَرَكَ**; bunun mânası: onu atman için onun **فَقَار**’ından sana imkân verdi. Ve denir: deveyi **فَقَرْتُ**; burnunun yular yerini yardığın, sonra onu zelil kılman ve alıştırıp ehlîleştirmen için yarığın yerine ipi koyduğun zaman. Ve dişi devem sana **أفْقَرتُكَ**: onun **فَقَار**’ını sana ödünç verdim; ona binmen için. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Burada **الفقير**: bilinen bir **رَكيّ**’dir([8]). Ve denir: fidan için **فَقَرت**; onu dikerken onun için kazdığın zaman; ve boncuğu **فَقَرت**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve onun fakirliğinin yönlerini kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

(**فقس**) **الفاء** ve **القاف** ve **السين**. Derler: **فَقسَ**: öldü([11]).

(**فقص**) **الفاء** ve **القاف** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: yumurta civcivden **فُقِصَت**.

(**فقع**) **الفاء** ve **القاف** ve **العين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan **الفَقْع**: **الكَمأَة**’den bir türdür; ve onunla zelil adam benzetilir; şöyle denir: "**هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع**([12])". Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**([13]). Bu, onların sözü olan: parmaklarıyla **فَقَّع**; ses çıkardı, sözündendir.
Ve([14]) öncekine benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun **بَوائِق**’idir. Amma **الفُقَّاع** hakkında, Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında köpükten yükselen şey sebebiyle **فُقّاعاً** diye adlandırıldı. Dedi: ve **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.
--------------ـــ
([1]) Sonraki metin **الجمهرة**’de yoktur; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: "الفقوء"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. Amma **الفقوء** (ötre ile) **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** (فوق، دفنس) ve Ebû Saîd es-Sîrâfî’nin **أخبار النحويين البصريين**’inde 29’da olduğu gibi. Sîrâfî’de beyitin kasidesine bak. Ve İbn Kuteybe’de **مقدمة الشعر والشعراء**’da, ve **اللسان** (دفنس).
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** (جلا)’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olmasıdır. İbn Sîde onu **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, şu rivayetle okudu: "ففقح لكحلك".
([5]) Asılda: "بينها وبين"; "وبين" kelimesi araya sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360 ve **اللسان** (فقر، وفق) ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. Onu **المجمل**’de nisbet olmaksızın okudu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** (فقر) ve **معجم البلدان** (**الفقير**)’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Böylece **المجمل** ve **معجم البلدان**’dadır. **اللسان**’da: "ركية بعينها".
([9]) Asılda: "وجو فقر".
([10]) Onu böylece **المجمل**’de okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: "ve denildi: ansızın öldü".
([12]) Ayrıca şöyle de denir: "بقرقر" ve "بقردد". **اللسان** (فقع).
([13]) Onu bu lafızla da **المجمل**’de tefsir etti. O, yellenmedir.
([14]) Asılda: "وما".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق ح
فقّح الجرو‏:‏ فتح عينيه‏.‏
وفقّحت الوردة وتفقّحت‏.‏
وتفتّح فلان بالهجر وتفقّح‏.‏
ويقولون‏:‏ علم الله إن هو إلا تفقيحٌ أو تغميضٌ‏.‏
وقال الهذليّ‏:‏ وأكحلك بالصاب أو بالحلاء ففقّح لكحلك أو غمّض ومن المجاز‏:‏ فقّحنا وصأصأتم أي أبصرنا الحق ولم تبصروه‏.‏

##### Türkçe

ف ق ح
**فقّح الجرو**: gözlerini açtı.
Ve **وفقّحت الوردة** ve **تفقّحت**.
Ve falan, hiciv ile zihni açıldı ve **تفقّح**.
Ve derler ki: Allah bilir, o ancak **تفقيحٌ** yahut **تغميضٌ**dur.
Hüzelî dedi ki:
Ve seni sabırla yahut sürmeyle sürmelerim; böylece sürmene **فقّح** yahut **غمّض**. Ve mecazdan: **فقّحنا** ve **وصأصأتم**; yani biz hakkı gördük, siz onu görmediniz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري: التَّفَقُّحُ التَّفَتُّح في الكلام، ومنهم من عَمَّ فقال: التَفَقُّحُ التَّفَتُّح.
وفَقَحَ الجِرْوُ وفَقَّحَ: وذلك أَوّلَ ما يَفْتَحُ عينيه، وهو صغير؛ يقال: فَقَّحَ الجِرْوُ وجَصَّصَ إِذا فتح عينيه، وصَأْصأَ إِذا لم يفتح عينيه. قال أَبو عبيد: وفي حديث عبيد الله بن جحش أَنه تَنَصَّر بعد إِسلامه، فقيل له في ذلك، فقال: إِنا فَقَّحْنا وصَأْصأْتم أَي وَضَحَ لنا الحقُّ وعَشِيتُمْ عنه؛ وقال ابن بري أَي أَبْصَرْنا رُشْدَنا ولم تبصروا، وهو مستعار. وفَقَّحَ الوَرْدُ إِذا تَفَتَّحَ. وفَقَّحَ الشجرُ: انشقت عُيونُ وَرَقه وبدت أَطرافه.
والفُقَّاحُ: عُشْبَةٌ نحو الأُقْحُوانِ في النباتِ والمَنْبِتِ، واحدته فُقَّاحة، وهو من نبات الرمل؛ وقيل: الفُقَّاح أَشدُّ انضمام زهره من الأُقحوان يَلْزَقُ به التراب كما يَلْزَقُ بالتَّرِبةِ والحَمَصِيصِ؛ وقيل: فُقَّاح كل نبت زَهْرُه حين يتفتح على أَيِّ لون كان، واحدته فُقَّاحة؛ قال عاصم بن منظور:
كأَنكَ فُقَّاحةُ نَوَّرَتْ،
مع الصُّبْحِ، في طَرَفِ الحائِر
وقيل: الفُقَّاحُ نَوْرُ الإِذْخِر. الأَزهري: الفُقَّاح من العِطْرِ وقد يجعل في الدواء، يقال له فُقَّاح الإِذْخِر، والواحدة فُقَّاحة، قال: وهو من الحشيش؛ وقال الأَزهري: هو نَور الإِذْخِر إِذا تَفَتَّحَ بُرعومه. وكلُّ نَوْرٍ تَفَتَّحَ، فقد تَفَقَّح، وكذلك الوَرْدُ وما أَشبهه من بَراعِيمِ الأَنوارِ. وتَفَقَّحَتِ الوَرْدَةُ: تفتحت.
وعلى فلان حُلَّةٌ فُقاحِيَّة: وهي على لون الوَرْدِ حين هَمَّ أَن يَتَفَتَّحَ.
وامرأَة فُقَّاحٌ، بغير هاء؛ عن كراع: حَسَنةُ الخَلْقِ حادِرَتُه. وفُقَّاحةُ اليَدِ وفَقْحَتُها: راحَتُها، يمانية سميت بذلك لاتساعها. والفَقْحةُ: مِنْدِيلُ الإِحرام، كل ذلك بلغتهم. والفَقْحةُ: معروفة، قيل: هي حَلْقَةُ الدُّبُر، وقيل: الدبر الواسع، وقيل: هي الدُّبُر بجُمْعِها ثم كثر حتى سُمِّيَ كلُّ دُبُرٍ فَقْحَةً؛ قال جرير: ولو وُضَعَتْ فِقاحُ بني نُمَيْرٍ
على خَبَثِ الحَدِيدِ، إِذاً لذابا
والجمع الفِقَاحُ: وهم يَتَفاقَحُون إِذا جعلوا ظهورهم لظهورهم، كما تقول: يتقابلون ويتظاهرون. وفَقَحَ الشيءَ يَفْقَحُه فَقْحاً: سَفَّهُ كما يُسَفُّ الدواء، يمانية.

##### Türkçe

الأَزهري: **التَّفَقُّحُ** sözde açılma/yarılmadır; onlardan kimi genelleştirdi de şöyle dedi: **التَفَقُّحُ** açılma/yarılmadır.

**وفَقَحَ** **الجِرْوُ** ve **وفَقَّحَ**: bu, küçükken ilk defa gözlerini açmasıdır; denir ki: **فَقَّحَ الجِرْوُ** ve **جَصَّصَ** gözlerini açtığı zaman; **وصَأْصأَ** ise gözlerini açmadığı zaman. Ebû Ubeyd dedi: عبيد الله بن جحش hadîsinde, onun İslâm’ından sonra Hristiyanlaştığı (تَنَصَّر) rivayet edilmiştir; bunun hakkında ona denildi, o da dedi ki: “Biz **فَقَّحْنا** ve siz **صَأْصأْتم**”; yani hak bize açıklık kazandı, siz ise ondan körleştiniz/karardınız. İbn Berrî dedi: yani biz doğru yolumuzu gördük, siz görmediniz; bu, ödünçlemedir (mecazdır). **وفَقَّحَ الوَرْدُ**: açıldığı zaman. **وفَقَّحَ الشجرُ**: yaprağının gözleri/yarıkları yarıldı ve uçları göründü.

**والفُقَّاحُ**: bitişi ve yetiştiği yer bakımından **الأُقْحُوانِ**a benzer bir ottur; tekili **فُقَّاحة**dır; o, kum bitkilerindendir. Ve denildi ki: **الفُقَّاح**ın çiçeği, **الأُقحوان**dan daha sıkı kapanmıştır; toprak ona, **التَّرِبةِ** ve **الحَمَصِيصِ**e yapıştığı gibi yapışır. Ve denildi ki: rengi ne olursa olsun, açılmaya başladığı sırada çiçeği olan her bitki **فُقَّاح**tır; tekili **فُقَّاحة**dır. عاصم بن منظور dedi:
كأَنكَ **فُقَّاحةُ** نَوَّرَتْ،
مع الصُّبْحِ، في طَرَفِ الحائِر

Ve denildi ki: **الفُقَّاحُ** **نَوْرُ الإِذْخِر**dir. الأَزهري: **الفُقَّاح** koku (عِطْر) cinsindendir ve ilaca da konulabilir; ona **فُقَّاح الإِذْخِر** denir; tekili **فُقَّاحة**dır. Dedi ki: o, otlardandır. Ve الأَزهري dedi: o, tomurcuğu açıldığı zaman **نَور الإِذْخِر**dir. Açılan her **نَوْر** artık **تَفَقَّحَ** etmiştir; **الوَرْدُ** ve ona benzeyen çiçek tomurcukları (بَراعِيمِ الأَنوارِ) da böyledir. **وتَفَقَّحَتِ الوَرْدَةُ**: açıldı.

Ve falanın üzerinde **حُلَّةٌ فُقاحِيَّة** vardır: o, açılmaya niyetlendiği sırada **الوَرْدِ**ün rengi üzerinedir.

Ve **امرأَة فُقَّاحٌ** (هاء’sız); كراع’dan: yaratılışı güzel, kalçası dolgun/iri olan.

**وفُقَّاحةُ اليَدِ** ve **فَقْحَتُها**: avuç içidir; Yemenîdir; genişliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır. **والفَقْحةُ**: ihram mendili; bunların hepsi onların dilinde böyledir. **والفَقْحةُ**: bilinen bir şeydir; denildi ki: o, makat halkasıdır; ve denildi ki: geniş makat; ve denildi ki: o, makatın bütünüyle kendisidir; sonra çoğaldı da her makat **فَقْحَة** diye adlandırıldı. جرير dedi:
ولو وُضَعَتْ فِقاحُ بني نُمَيْرٍ
على خَبَثِ الحَدِيدِ، إِذاً لذابا

Çoğulu **الفِقَاحُ**tır: sırtlarını sırtlarına gelecek şekilde yaptıkları zaman **يَتَفاقَحُون** derler; senin “**يتقابلون**” ve “**يتظاهرون**” demen gibi. **وفَقَحَ الشيءَ يَفْقَحُه فَقْحاً**: ilacın yutulduğu gibi onu yuttu; Yemenîdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التفقح: التفتح مطلقا، ومنهم من خصه بالكلام، قاله الأزهري. وفقح الجرو، بكسر الجيم وسكون الراء ولد الكلب، يفقح فقحا، كمنع: فتح عينيه أول ما يفتح وهو صغير، ومثله جصص. وصأصأ إذا لم يفتح عينيه. كفقح تفقيحا. قال أبو عبيد: وفي حديث عبيد الله بن جحش أنه تنصر بعد إسلامه فقيل له في ذلك فقال: إنا فقحنا وصأصأتم أي وضح لنا الحق وعشيتم عنه. وقال ابن بري: أي أبصرنا رشدنا ولم تبصروا، وهو مستعار. وفقح فلانا: أصاب فقحته أي، دبره، وسيأتي الكلام عليه قريبا. وفقح الشيء يفقحه فقحا: سفه كما يسف الدواء، يمانية. و فقح النبات: أزهى وأزهر. والفقاح كرمان: عشبة نحو الأقحوان في النبات والمنبت، واحدته فقاحة وهي من نبات الرمل، وقيل الفقاح أشد انضمام زهر من الأقحوان، يلزق به التراب كما يلزق بالحمصيص أو الفقاح نور الإذخر، قال الأزهري: الفقاح من العطر. وقد يجعل في الدواء، يقال له فقاح الإذخر، وهو من الحشيش. وقال أيضا: هو نور الإذخر إذا تفتح برعومه. وكل نور تفتح فقد تفقح، وكذلك الورد وما أشبهه من براعيم الأنوار. وتفقحت الوردة: تفتحت أو هو من كل نبت: زهره حين ينفتح على أي لون كان، كالفقحة، بفتح فسكون. قال عاصم بن منظور الأسدي:
  كأنـك فـقـاحة نــورت                      مع الصبح في طرف الحائر و الفقاح من النساء: الحسنة الخلق، بفتح فسكون، عن كراع. والفقحة، بفتح فسكون معروفة، قيل هي حلقة الدبر، أو واسعها، أي واسع حلقة الدبر. قال شيخنا: وهذه عبارة قلقة، لأن ظاهره أن الفقحة هي الواسع حلقة الدبر، ولا قائل به، وإنما المراد أن الفقحة فيها قولان، فقيل: هي حلقة الدبر مطلقا، وقيل هي حلقة الدبر الواسعة، وكأنه أضاف الصفة إلى الموصوف، فتأمل، انتهى. وفي اللسان: وقيل الدبر الواسع، وقيل هي الدبر بجمعها، ثم كثر حتى سمي كل دبر فقحة. فقاح قال جرير:
  ولو وضعت فقاح بني نمير                      على خبث الحديد إذا لذابا والفقحة: راحة اليد، كالفقاحة يمانية، سميت بذلك، لاتساعها، والفقحة: منديل الإحرام، يمانية. وتفاقحوا، إذا جعلوا ظهورهم إلى ظهورهم، كما تقول: تقابلوا وتظاهروا. وهو متفقح للشر، أي متهيئ له. ومما يستدرك عليه: فقح الشجر: انشقت عيون ورقه وبدت أطرافه. وعلى فلان حلة فقاحية، وهي على لون الورد حين هم أن يتفتح.

##### Türkçe

**التفقح**: mutlak olarak açılma; onlardan kimi onu sözle (konuşmayla) tahsis etti; bunu el-Ezherî söyledi. Ve **فقح الجرو**; **الجيم**’in kesresi ve **الراء**’ın sükûnu ile; köpek yavrusu (yani köpeğin doğanı), **يفقح فقحا**; **كمنع**: küçükken ilk açtığı vakit gözlerini açtı. Bunun benzeri **جصص**’tur. Ve **صأصأ**: eğer gözlerini açmadıysa. **كفقح تفقيحا**. Ebû Ubeyd dedi: Ubeydullah b. Cahş’ın hadîsinde: İslâmından sonra Hristiyan oldu; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: “Biz **فقحنا** ettik, siz ise **صأصأتم** ettiniz”; yani hak bize açık oldu, siz ise ondan körleştiniz. İbn Berrî dedi: yani biz doğru yolumuzu gördük, siz görmediniz; bu ise ödünçlemedir. Ve **فقح فلانا**: onun **فقحته**’sine isabet etti; yani, makatına; yakında onun hakkında söz gelecektir. Ve **فقح الشيء يفقحه فقحا**: ilacı içtiği gibi içti; Yemenîcedir. Ve **فقح النبات**: daha parlak oldu ve çiçek açtı. Ve **الفقاح**; **كرمان** gibi: bitkide ve bitişte **الأقحوان**’a benzer bir ottur; onun teki **فقاحة**’dır; o kum bitkisindendir. Ve denildi ki: **الفقاح**’ın çiçeği **الأقحوان**’dan daha şiddetli kapanıktır; toprak ona, **الحمصيص**’a yapıştığı gibi yapışır. Yahut **الفقاح** **نور الإذخر**’dur. el-Ezherî dedi: **الفقاح** kokudandır. Ve ilaca konulabilir; ona **فقاح الإذخر** denir; o ottandır. Yine dedi: o, tomurcukları açıldığı vakit **الإذخر**’un çiçeğidir. Ve her çiçek açıldıysa, muhakkak **تفقح** etmiştir; ve aynı şekilde gül ve onun benzeri çiçek tomurcuklarından olanlar. Ve **تفقحت الوردة**: açıldı; yahut o, her bitkidendir: çiçeği, hangi renk üzere olursa olsun açıldığı vakit; **كالفقحة**; fetih sonra sükûn ile. Âsım b. Manzûr el-Esedî dedi:
  Sanki sen, sabahla birlikte hayretlinin ucunda ışıldayan bir **فقاحة**’sın.

Ve **الفقاح** kadınlardan: güzel huylu olan; fetih sonra sükûn ile; Kurâ‘dan. Ve **الفقحة**; fetih sonra sükûn ile; bilinen (şey)dir; denildi ki o, makat halkasıdır; yahut onun geniş olanıdır; yani makat halkasının geniş olanı. Şeyhimiz dedi: Bu ibare kaygandır; çünkü onun zahiri, **الفقحة**’nın makat halkasının geniş olanı olduğudur; buna söyleyen yoktur. Ancak murad şudur ki **الفقحة** hakkında iki söz vardır: denildi ki o, mutlak olarak makat halkasıdır; ve denildi ki o, geniş makat halkasıdır. Sanki sıfatı mevsûfa izafe etti; öyleyse düşün; bitti. Ve Lisân’da: ve denildi ki geniş makat; ve denildi ki o, makatın kendisidir, bütünüyle; sonra çoğaldı da her makat **فقحة** diye adlandırıldı. **فقاح**; Cerîr dedi:
  Eğer Benî Numeyr’in **فقاح**’ı, demirin pisliği üzerine konulsaydı, elbette erirdi.

Ve **الفقحة**: avuç içi; Yemenîce **كالفقاحة** gibi; genişliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الفقحة**: ihram mendili; Yemenîce. Ve **تفاقحوا**: sırtlarını sırtlarına yaptıkları vakit; senin “**تقابلوا**” ve “**تظاهروا**” demen gibi. Ve o, şer için **متفقح**’tır; yani ona hazırlanmış. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فقح الشجر**: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü. Ve falanın üzerinde **حلة فقاحية** vardır; o, gülün açılmaya azmettiği vakitki rengi üzeredir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقَحَ
1 فَقَحَ ذ : see 2. ― -b2- Said of a plant, It became tall, or full-grown, and blossomed. (K.) -A2- فَقَحَ فُلَانًا He, or it, hit, or struck, such a one in his فَقْحَة [q. v.]. (K.) -A3- And فَقَحَ الشَّىْءَ, (K,) aor. فَقَحَ , inf. n. فَقْحٌ, (TA,) i. q. سَفَّهُ [i. e. He took the thing into his mouth, not moistened,] like as one does medicine: (K, TA:) of the dial. of ElYemen. (TA.)

فقّح
2 فقّح ذ , (S, K,) inf. n. تَفْقِيحٌ, (S,) He (a whelp) opened his eyes for the first time; (S, K;) as also ↓ فَقَحَ, aor. فَقَحَ , (K,) inf. n. فَقْحٌ. (TA.) It is said in a trad., فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُمْ (S, TA) (tropical:) We have opened our eyes for the first time, and ye have kept your eyes closed; (TA;) meaning the truth has become manifest to us, and ye have been blind to it; (AO, A, * TA;) or we have seen our right course, and ye have not seen [yours]. (IB, TA.) And فقّح الشَّجَرُ The trees burst their buds, and made the extremities of their leaves to appear. (L.)

تفقّح
5 تفقّح ذ It opened; syn. تَفَتَّحَ: (K:) it is said in this sense of a rose, (S, A, TA,) and of any flower, or blossom: (TA:) some say that it signifies تفتّح absolutely: others, peculiarly فى الكلام. (Az, as quoted in the L. [See تَفَتَّحَ فِى الكَلَامِ (a well-known phrase) in art. فتح: but فى كلام in the present case appears, from what precedes, to be evidently a mistranscription for فِى الكِمَامِ, i. e., in relation to calyxes.])

تفاقحوا
6 تفاقحوا ذ They put [or turned] their backs one towards another; (S, K;) [from فَقْحَةٌ, q. v.;] like as you say تَظَاهَرُوا [and تَدَابَرُوا] and [in the contr. sense] تَقَابَلُوا. (S, TA.)

فَقْحَةٌ
فَقْحَةٌ ذ : see فُقَّاحٌ. ― -b2- Also The anus: (S, K:) because it opens in the case of need: (Ham p. 677:) or a wide, or an ample, anus: (K, MF:) or a wide دُبُر: or a دُبُر with what it comprises: and afterwards, by reason of frequency of usage, applied to signify any دُبُر: (L:) pl. فِقَاحٌ. (S, K.) ― -b3- And The palm of the hand; as also ↓ فَقَاحَةٌ: (K:) of the dial. of El-Yemen: so called because of its width. (TA.) ― -b4- And The napkin (مِنْدِيل) of الاـِحْرَام [i. e., which is used by one performing the rites of the حَجّ or of the عُمْرَة]: (K:) of the dial. of El-Yemen. (TA.)

فَقَاحَةٌ
فَقَاحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

فُقَّاحٌ
فُقَّاحٌ ذ A certain herb, (K, TA,) resembling the أُقْحُوَان [or chamomile] in its growth and its place of growth; n. un. with ة: it is one of the plants growing in the sands; and it is said that its flower is more contracted than that of the chamomile, and that the dust, or earth, sticks to it as it does to the [herb called] حَمَصِيص: (TA:) or the flower of the اـِذْخِر [or juncus odoratus]; (S, K, TA;) said by Az to be a sort of perfume, sometimes put into medicine, called فُقَّاحُ الاـِذْخِرِ; and it is the flower of the اـِذْخِر when its calyx opens: (TA:) or the flower, or blossom, of any plant, (K, TA,) when it opens, whatever be its لَوْن [i. e. colour, or kind]; (TA;) as also ↓ فَقْحَةٌ, (K, TA,) thus with fet-h and sukoon. (TA. [Written by Golius فُقْحَةٌ.]) ― -b2- Also (tropical:) A woman of goodly, or beautiful, make, or form. (Kr, K, TA.)

عَلَى فُلَانٍ حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ
عَلَى فُلَانٍ حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ ذ Upon such a one is a حُلَّةٌ [q. v.] of the colour of the rose when it is about to open. (S.)

هُوَ مُتَفَقِّحٌ لِلشَّرِّ
هُوَ مُتَفَقِّحٌ لِلشَّرِّ ذ (assumed tropical:) He is in a state of preparation for evil, or mischief.

##### Türkçe

**فَقَحَ**
1 **فَقَحَ** ذ : bkz. 2. ― -b2- Bir bitki hakkında söylendiğinde, boylandı, yahut olgunlaştı ve çiçek açtı. (K.) -A2- **فَقَحَ فُلَانًا** O, yahut o (şey), falancayı onun **فَقْحَة**’sinde [bkz.] vurdu, yahut çarptı. (K.) -A3- Ve **فَقَحَ الشَّىْءَ**, (K,) muzâri‘i **فَقَحَ**, mastarı **فَقْحٌ**, (TA,) **سَفَّهُ** ile aynı mânâdadır [yani: şeyi, ilâç yapıldığı gibi, ıslatmadan ağzına aldı]: (K, TA:) Yemen lehçesindendir. (TA.)

**فقّح**
2 **فقّح** ذ , (S, K,) mastarı **تَفْقِيحٌ**, (S,) O (bir yavru köpek) ilk defa gözlerini açtı; (S, K;) bunun gibi ↓ **فَقَحَ**, muzâri‘i **فَقَحَ**, (K,) mastarı **فَقْحٌ**. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **فَقَّحْنَا وَصَأْصَأْتُمْ** (S, TA) (mecazen:) Biz ilk defa gözlerimizi açtık, siz ise gözlerinizi kapalı tuttunuz; (TA;) mânâsı: hakikat bize zâhir oldu, siz ise ona karşı kör oldunuz; (AO, A, * TA;) yahut: biz doğru yolumuzu gördük, siz ise [kendi yolunuzu] görmediniz. (IB, TA.) Ve **فقّح الشَّجَرُ** Ağaçlar tomurcuklarını patlattı ve yapraklarının uçlarını görünür kıldı. (L.)

**تفقّح**
5 **تفقّح** ذ Açıldı; eş anlamlısı **تَفَتَّحَ**: (K:) bu mânâda gül hakkında, (S, A, TA,) ve her türlü çiçek yahut çiçeklenme hakkında söylenir: (TA:) bazıları bunun mutlak olarak **تفتّح** mânâsına geldiğini söyler: diğerleri ise, özellikle **فى الكلام**. (Az, L’de nakledildiği üzere. [Bkz. فتح maddesinde **تَفَتَّحَ فِى الكَلَامِ** (meşhur bir ibare): fakat bu yerdeki **فى كلام** ifadesi, önce geçenlerden anlaşıldığı üzere, açıkça **فِى الكِمَامِ**’ın, yani çanak yapraklarla ilgili olarak, yanlış yazımı görünmektedir.])

**تفاقحوا**
6 **تفاقحوا** ذ Sırtlarını birbirlerine doğru koydular [yahut çevirdiler]; (S, K;) [**فَقْحَةٌ**’den, bkz.;] tıpkı **تَظَاهَرُوا** [ve **تَدَابَرُوا**] dediğin gibi ve [zıt mânâda] **تَقَابَلُوا**. (S, TA.)

**فَقْحَةٌ**
**فَقْحَةٌ** ذ : bkz. **فُقَّاحٌ**. ― -b2- Ayrıca: Makat: (S, K:) çünkü ihtiyaç hâlinde açılır: (Ham s. 677:) yahut geniş, yahut büyük bir makat: (K, MF:) yahut geniş bir **دُبُر**: yahut içerdikleriyle birlikte bir **دُبُر**: sonra da kullanımın çokluğu sebebiyle herhangi bir **دُبُر** mânâsında kullanılmıştır: (L:) çoğulu **فِقَاحٌ**. (S, K.) ― -b3- Ve: Elin ayası; bunun gibi ↓ **فَقَاحَةٌ**: (K:) Yemen lehçesindendir: genişliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b4- Ve: **الاـِحْرَام**’ın mendili (**مِنْدِيل**) [yani **حَجّ** yahut **عُمْرَة** menâsikini yerine getiren kimsenin kullandığı]: (K:) Yemen lehçesindendir. (TA.)

**فَقَاحَةٌ**
**فَقَاحَةٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**فُقَّاحٌ**
**فُقَّاحٌ** ذ Belli bir ot, (K, TA,) büyümesi ve yetiştiği yer bakımından **أُقْحُوَان**’a [yahut papatyaya] benzeyen; tekili ة ile: kumlarda yetişen bitkilerdendir; ve denilmiştir ki bunun çiçeği papatyanınkinden daha büzülüdür ve toz yahut toprak ona, [**حَمَصِيص** denilen] ota yapıştığı gibi yapışır: (TA:) yahut **اـِذْخِر**’in [yahut **juncus odoratus**’un] çiçeği; (S, K, TA;) Az tarafından, bazen ilâca konulan bir tür koku olduğu söylenmiştir; buna **فُقَّاحُ الاـِذْخِرِ** denir; ve o, çanak yaprağı açıldığında **اـِذْخِر**’in çiçeğidir: (TA:) yahut herhangi bir bitkinin çiçeği yahut çiçeklenmesi, (K, TA,) açıldığı zaman, onun **لَوْن**’u [yani rengi yahut türü] her ne olursa olsun; (TA;) bunun gibi ↓ **فَقْحَةٌ**, (K, TA,) fetha ve sükûn ile böyle. (TA. [Golius tarafından **فُقْحَةٌ** diye yazılmıştır.]) ― -b2- Ayrıca (mecazen:) Yapılı, yahut güzel yapılı bir kadın. (Kr, K, TA.)

**عَلَى فُلَانٍ حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ**
**عَلَى فُلَانٍ حُلَّةٌ فُقَّاحِيَّةٌ** ذ Falancanın üzerinde, açılmak üzere olan gülün renginde bir **حُلَّةٌ** [bkz.] vardır. (S.)

**هُوَ مُتَفَقِّحٌ لِلشَّرِّ**
**هُوَ مُتَفَقِّحٌ لِلشَّرِّ** ذ (mecaz olduğu varsayılarak:) O, kötülük yahut fesat için hazırlanma hâlindedir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَحَ
فَقَحَ A ( n. ac. فَقْح 1 ),
a.  Opened its eyes, began to see ( puppy ).

b.  Bloomed, blossomed, flowered; budded.

فَقَّحَ
فَقَّحَ II ,
a.  see I .

تَفَقَّحَ
تَفَقَّحَ V ,
a.  see I (b) .

تَفَاْقَحَ
تَفَاْقَحَ VI ,
a.  Stood back to back.

فَقْحَة
فَقْحَة 1t , ( pl. فِقَاْح 23 ),
a.  Anus.

b.  Blossom, flower.

c.  Palm ( hand ).

فَقَاْحَة
فَقَاْحَة 22t ,
a.  see 1t (c) .

فُقَّاْح
فُقَّاْح 29 ,
a.  A certain herb resembling the camomile-plant.

مُتَفَقِّح لِلشَّرّ
مُتَفَقِّح لِلشَّرّ
a.  Ready for mischief.

##### Türkçe

فَقَحَ
فَقَحَ A ( n. ac. **فَقْح** 1 ),
a. (yavru köpek) gözlerini açtı, görmeye başladı.

b. Çiçek açtı, tomurcuklandı.

فَقَّحَ
فَقَّحَ II ,
a. I’e bak.

تَفَقَّحَ
تَفَقَّحَ V ,
a. I (b)’ye bak.

تَفَاْقَحَ
تَفَاْقَحَ VI ,
a. Sırt sırta durdu.

فَقْحَة
فَقْحَة 1t , ( pl. **فِقَاْح** 23 ),
a. Anüs.

b. Çiçek, çiçeklenme.

c. Avuç (el).

فَقَاْحَة
فَقَاْحَة 22t ,
a. 1t (c)’ye bak.

فُقَّاْح
فُقَّاْح 29 ,
a. Papatya bitkisine benzeyen belirli bir ot.

مُتَفَقِّح لِلشَّرّ
مُتَفَقِّح لِلشَّرّ
a. Yaramazlığa hazır.
