# فقد (ف-ق-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

(Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,

- Harfler: ف - ق - د
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَفْقِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Kayıp arıyorsunuz | 1 | 1 | [12:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/12:71.md) |
| [نَفْقِدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%8F.md) | نَفْعِلُ | Kayıp arıyoruz | 1 | 1 | [12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/12:72.md) |
| [وَتَفَقَّدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8E.md) | وَتَفَعَّلَ | Ve göz attı | 1 | 1 | [27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/27:20.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Tas
2. [هدهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Hudhud”, çavuş kuşu
3. [بعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bair deve sürüsü demektir
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
6. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Tayr” kuş demektir
7. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haml: İple yüklenen yük demektir
8. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
9. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
12. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فقد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md), [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md), [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md), [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Önceden var olan, bilinen veya elde bulunan bir nesnenin yahut şahsın ortadan kaybolması, yokluğunun ve eksikliğinin hissedilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Sahip olunan veya nizam dairesinde bulunması gereken bir unsurun yerinde olmadığını fark etme ve bu eksikliği gidermek için arama, yoklama, denetleme yapma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemde varlık-yokluk kontrolünün, envanter ve nizam takibinin yapılması; denetim mekanizmasıyla boşlukların tespit edilip telafisine yönelinmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün mutlak yokluk [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) veya sıradan kaybolma ile karıştırılarak, daha önce var olma ve yokluğunun idrak edilip aranması boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فق | Bir şeyi yarma, açma, yüzeyi çatlatarak aralama ve içindekini açığa çıkarma; nitekim [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) omurga aralığını veya yarığı, [فقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B9.md) kabuğu çatlatıp patlamayı, [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) ise kapalılığı yarıp derindeki anlamı kavramayı ifade eder | د | Kapı, eşik veya ayrılıp geçme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle yarılan veya açılan boşluktan bir şeyin çıkıp gitmesi, geride boşluk ve eksiklik bırakması, böylece önceden bilinen bir varlığın yitip yokluğunun hissedilmesi anlamı pekişmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışarı verme, nefes ve kenar | Varlığın bulunduğu sınırdan veya çevreden dışarıya doğru açılmasını ve boşluk meydana gelmesini temsil eder |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir çevrimin, odak noktasının veya kayıt altına alınmış sınırlı bir alanın varlığına işaret eder |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, ayrılma | Eşikten geçip uzaklaşmayı, bir durumdan diğerine intikal ederek mahalden ayrılmayı simgeler |
| فقد | Belirlenmiş bir sınır ve odaktan dışarıya doğru kapıdan geçerek uzaklaşma | Nizam ve kayıt altında bulunan bir unsurun sınırları aşarak veya kapıdan geçerek gözden kaybolması, geride fark edilen bir boşluk bırakması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin elinde veya yanında bulunan bir eşyayı, hayvanı yahut yakınını yitirmesi; özellikle yavrusunu veya eşini kaybeden kadının ve dişinin düşkünü olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yavrusunu yitirmiş dişi hayvan veya evladını kaybetmiş anne için kullanılmıştır; nitekim Ka‘b b. Züheyr beytinde evladını yitirmiş feryat eden kadın anlamında geçer: كأنها فاقد شمطاء معولة / ناحت وجاوبها نكد مناكيد |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin yokluğunu denetleyip teftiş etme ve arama manasında kullanılmıştır; Ebü’d-Derdâ’ya atfedilen sözde kişinin teftiş ettikçe eksiklik bulacağı şu ibareyle ifade edilmiştir: من يتفقد يفقد |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça فقد kökü, Sami dilleri ailesinde özellikle Güney ve Batı Sami kollarında varlığın sonradan eksilmesi, yokluğun fark edilmesi ve denetlenmesi anlam alanıyla temsil edilir. İbranicede פקד (pqd) kökü oldukça zengin bir semantik alana sahip olup ziyaret etmek, teftiş etmek, sayım ve yoklama yapmak, yokluğunu fark edip aramak, bir göreve atamak veya hesaba çekmek anlamlarını karşılar. Süryanicede ܦܩܕ (pqd) kökü buyurmak, teftiş etmek, gözetmek ve tevdi etmek manalarını taşır. Arapçada ise kök, varlığın mevcudiyetinden sonraki yokluğu عدم الشيء بعد وجوده ve bu boşluğu fark ederek teftiş etme تَفَقُّد anlamı üzerinde yoğunlaşmış; İbranice ve Süryanicedeki sayım, yoklama ve denetleme nüansı Arapçada tefakkud formunda bütünüyle korunmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Önceden var olan bir şeyin yitimi ve ardından teftiş edilerek aranması | Kök mücerret formda yoksun kalmayı, tefa‘‘ul babında ise eksileni denetleyip ortaya çıkarmayı anlatır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פקד ve Süryanice ܦܩܕ kökleri | Sayım yapma, yoklama, teftiş etme ve eksik olanı fark edip hesaba çekme semantik matrisi ile birebir örtüşür | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sayım ve gözetim bağlamı | Mısır veya Berberî dillerinde kesin soydaşlık formu tespit edilmemiş, ilişki Batı ve Güney Sami havzasıyla sınırlı kalmıştır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فقد | Anlamlı | Yitirmek, yokluğunu hissetmek, aramak | Önceden var olan şeyin kaybolması ve denetlenmesi | Kur'an'da geçer, hedef kök |
| فدق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [قفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Bükülmek, kasılmak, ayak veya elin eğrilmesi | Hayvanın ayak bileğinin içe kıvrılması veya sarığın başa özel sarılış biçimi | Kur'an'da geçmez |
| [قدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Kürek çekmek, hızlı yürümek | Suyu yararak itmek veya gemiyi yürütmek | Kur'an'da geçmez |
| [دفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82.md) | Anlamlı | Boşanmak, hızla fışkırmak | Suyun veya meninin tek seferde şiddetle fışkırması | Kur'an'da geçer |
| [دقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Hızla akmak, dökülmek | Suyun süratle bir yere hücum edip boşalması | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فقد | Merkez | Kaybetmek, yokluğunu fark etmek | Daha önce var olan ve yeri bilinen bir şeyin ortadan kalkması ve yokluğunun idrak edilmesi | Yokluğun hissedilmesi ve ardından yoklama yapılması esastır |
| [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Mutlak yokluk | Önceden var olup olmamasına bakılmaksızın bir şeyin bulunmaması | فقد ise sadece daha önce var olan şeyin yokluğunu ifade eder |
| [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) | Komşu | Gözden uzaklaşma | Varlığın zâtı yok olmadan sadece algı ve duyu sınırlarının dışına çıkması | Nesne varlığını sürdürür fakat hazır değildir |
| [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Yitip gitme, yoldan sapma | Bir şeyin nerede olduğunun bilinmemesi, izin ve hedefin kaybolması | Hedefe ulaştıran bağın kopması ön plandadır |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Eksilme, sermayeyi yitirme | Bir işlem veya süreç neticesinde eldeki değerin noksanlaşması | Varlığın tamamen yok olmasından ziyade zarara uğramadır |
| [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) | Zıt | Bulmak, elde etmek | Önceden kaybolmuş veya aranan bir varlığa fiilen erişmek, ona sahip olmak | Kaybın giderilmesi ve varlığın teyidi durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فقد | Yitirmek, yokluğunu fark edip aramak | Önceden var olan bir mevcudun kaybolması ve tefakkud ile teftiş edilmesi | Kesin |
| Latince | perdere, requirere | Kaybetmek, yokluğunu hissedip aramak | perdere fiili kaybetmeyi karşılarken requirere yokluğunu fark edip aramayı verir | Güçlü |
| İngilizce | to miss, to lose, to inspect | Yokluğunu hissetmek, yitirmek, teftiş etmek | miss kelimesi eksikliği hissetmeyi, lose yitirmeyi, inspect ise tefakkud boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | vermissen, verlieren | Yokluğunu fark etmek, yitirmek | vermissen tam olarak eksikliğin bilincine varmayı ve arzu etmeyi içerir | Kesin |
| Fransızca | manquer, perdre | Eksik olmak, kaybetmek | manquer bir şeyin yerinde olmaması durumunu, perdre ise yitimi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَفْقِدُونَ / نَفْقِدُ | Somut bir eşyanın eksikliğini fark edip aramak | Hükümdarın su tasının çalınması veya kaybolması üzerine görevlilerin kafileye neyi yitirdiklerini sorması ve arayış bağlamı (Yûsuf [12:71](https://lisan.digital/tr/ayet/12:71.md), [12:72](https://lisan.digital/tr/ayet/12:72.md)) |
| تَفَقَّدَ | Bir düzen içindeki unsurları tek tek gözden geçirip yoklama ve teftiş yapmak | Süleyman peygamberin ordusundaki kuşları teker teker denetleyip eksik olan Hüdhüd'ün yerinde bulunmadığını tespit etmesi bağlamı (Neml [27:20](https://lisan.digital/tr/ayet/27:20.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Madum ve mevcud teorisi | Bir şeyin madum olması ile mefkud olması arasındaki ontolojik ayrım; daha önce var olanın yokluğu ile ezelî yokluk tartışması | Önceden varlığı tecrübe edilmiş nesnenin gaybubeti |
| Fıkıh | Mefkud (kayıp kişi) hukuku | Nerede olduğu bilinmeyen, hayatta olup olmadığı anlaşılamayan kimsenin malı, evliliği ve miras haklarının askıya alınması | Hukuki statüsü belirsiz olan kayıp şahıs |
| Tefsir | Hükümranlık ve teftiş ahlakı | Yûsuf suresindeki adli soruşturma ile Neml suresinde Süleyman aleyhisselamın ordusunu bizzat denetlemesi üzerinden yöneticinin mesuliyeti | Bilinçli arama, sayım ve teftiş |
| Hadis | Dost ve yakının vefatı / emanet bilinci | Vefat eden müminlerin arkasından duyulan hüzün, cenazelerin teftiş edilip sorulması ve yoklama ahlakı | Yakınların eksikliğini hissetme ve halini sorup gözetme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun manevi murakabesi ve kalbi teftişi | Nefis muhasebesi ve eksiklik idraki | İbadet ve ahlaktaki gedikleri fark edip telafi etme | Müminin kendi manevi durumundaki fireleri fark edip onları ikmal etmesi | Güçlü |
| İlmi | Bilgi sisteminde veri ve öncül kontrolü | Eksik veri tespiti ve metodolojik denetim | Araştırma sürecinde eksik halkaların bulunup araştırılması | Sistemli incelemede mevcut olmayan öğenin bilinçli şekilde aranması | Kesin |
| Siyasi | Devlet idaresinde kamu denetimi ve teftiş | İdari teftiş mekanizması ve ordu yoklaması | Otoritenin emri altındaki birimleri bizzat kontrol etmesi | Neml [27:20](https://lisan.digital/tr/ayet/27:20.md) ayetinde görüldüğü üzere liyakat ve görev takibinin eksiksiz yürütülmesi | Kesin |
| İktisadi | Envanter yönetimi, stok sayımı ve fire kontrolü | Sayım açığı, fire ve kayıp tespiti | Eldeki emtianın kayıtlarla fiili durumunun karşılaştırılması | Yûsuf suresindeki tasın kaybında olduğu gibi kamusal ve ticari malın emniyetinin sağlanması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata tespiti, eksik veri analizi ve envanter parite kontrolü | Bir kümedeki beklenen elemanlar ile fiili elemanlar arasındaki farkın algoritmik olarak taranıp eksik girdinin belirlenmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal denetim, iç kontrol ve kayıp psikolojisi | Organizasyonlarda görev tanımlarının kontrolü ile bireyin sahip olduğu bir bağı yitirmesi sonucu oluşan yas ve yoksunluk durumu | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca rastgele bir eşyayı yitirmek veya pasif bir kaybetme eylemi olarak algılanıp, kökün tefakkud formundaki aktif gözetim, yoklama ve denetleme boyutunun unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece bir yitiğin ardından sızlanmayı değil; yönetici ve sorumluluk sahibi bilincin nizamdaki en küçük unsuru bile arayıp teftiş etmesini ve eksikliğin derhal farkına varmasını içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml [27:20](https://lisan.digital/tr/ayet/27:20.md) ayetindeki tefakkud eylemi sıradan bir etrafa bakınma sanılır; oysa bu eylem tam bir askeri ve idari teftiş olup yöneticinin otorite ve sorumluluk bilincini kuran temel esastır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, düzen, emanet ve sorumluluk tasavvurunda teftiş ve farkındalık bilincini kurar; bir sistemde bulunan unsurların başıboş bırakılmayıp sürekli yoklanması gerektiğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki adli soruşturma ve kayıp eşya tahkikatı ayetlerinde ([12:71](https://lisan.digital/tr/ayet/12:71.md)-72) ve Neml suresindeki teftiş, yönetim ve nizam bağlamındaki peygamberi otorite ayetinde ([27:20](https://lisan.digital/tr/ayet/27:20.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yokluğun [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) gibi mutlak bir durum olmadığını, فقد kavramının önceden var olan bir bağın, nimetin veya unsurun eksilmesi anlamına geldiğini ve bu eksilmenin insana arama ve teftiş mükellefiyeti yüklediğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Daha önce var olan, yeri veya mülkiyeti bilinen bir nesnenin yahut şahsın ortadan kaybolması, geride boşluk bırakarak eksikliğinin hissedilmesi.
- Soyut anlam: Bir nizam veya bilinç dairesinde kayıtlı bulunan unsurların teker teker gözden geçirilmesi, mevcut olmayanların tespiti ve bu boşluğu gidermeye yönelik aktif arayış.
- Sistematik karşılık: İdari teftiş, envanter sayımı ve hukuki durum tespiti mekanizması; var olan düzenin aksamadan sürmesi için eksilen parçanın tespit edilip hesabının sorulması.
- LaTeX modeli: $$S_t = E \setminus \{x \in E \mid \delta(x, t) = 0\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E$ belirli bir sistemde, envanterde veya mecliste bulunması beklenen bütün unsurların evrensel kümesini temsil eder. $\delta(x, t)$ fonksiyonu, $x$ unsurunun $t$ anındaki mevcudiyet durumunu gösteren ikili göstergedir; unsur yerindeyse 1, yerinde değilse 0 değerini alır. Modeldeki $S_t$, mevcudiyeti sıfır olan yani bilfiil kaybolmuş unsurların kümeden çıkarılmasıyla geriye kalan fiili durumu ve teftiş neticesinde yokluğu saptanan fark kümesini ifade eder. Bu matematiksel yapı, kökün hem kayıp hem de teftiş ile yokluğu tespit etme hareketini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/12:71.md) — تَفْقِدُونَ

قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ

Meal (IK): Onlara döndüler ve: Ne kaybettiniz? dediler.

### [Yusuf 12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/12:72.md) — نَفْقِدُ

قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ

Meal (IK): Dediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik, onu getirene de bir deve yükü var. Ben de buna kefilim.

### [Neml 27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/ayet/27:20.md) — وَتَفَقَّدَ

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ

Meal (IK): Kuşları araştırarak dedi ki: Hüdhüd’ü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplardan mı oldu?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

(Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والفاء معهما
ق د ف، ق ف د، د ف ق، ف ق د مستعملات قدف:
القَدْفُ: غرف الماء من الحوض. أو من شيء تصبه بكفك، بلغة عمان. وقالت بنت جلندى العمانية حين ألبست السلحفاة حليها فغاصت وأقبلت تغترف من البحر وتصبه على الساحل وهي تنادي القوم: نزاف، لم يبق في البحر غير قداف، أي غير حفنة.
دفق: دَفَقَ الماء دُفوقاً ودَفقاً إذا انصب بمرة، والماء الدافق.
والنُّطْفةُ تَدْفُقُ، واندَفَقَ الكوز: انصب بمرة ودَفَق ماؤه.
ويقال في الطيرة عند انصباب الكوز ونحوه: "دافِقُ خير".
وأدْفَقْتُه: صببته بمرة فكدرته الكدر للصب بمرة.
وجاء القوم دُفْقَةْ أي بدفعة واحدة، قال:
نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه
وناقة دُفاقٌ: اندَفَقَتْ في سيرها مسرعة، ويقال: ناقة دَفْقاءُ، وجمل أَدفَقُ ودُفاقٌ، وهو شدة بينونة المرفق عن الجنبين، قال:
بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا
ويروى: في زورها.
واندَفَقَ الدمع، قال سليمان:
صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا
قفد: القَفدُ: صفع الرأس ببسط الكف من قبل القفا، تقول: قَفَدْتُه قَفْداً.
والقَفَدانةُ: غلاف المكحلة من مشاوب أو أديم.
والأَقْفَدُ: من في عنقه استرخاء من الناس، والظليم.
فقد: الفَقْدُ: فِقْدانُ الشيء.
ويقال: امرأة فاقِدةٌ: مات ولدها أو حميمها.
وأفْقَدَه الله كل حميم.
ومات غير فَقِيد ولا حميد، وغير مفقُودٍ ولا محمود أي غير مكترث لفَقْدِه.
والتَّفَقُّدُ: تطلب ما غاب.
والفَقَدُ: شراب من زبيب وعسل، ويقال إن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفَقَد، وهو زبيب شبه الكوش.
ويقال: امرأة فاقدٌ، بغير الهاء، قال الشاعر:
كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **الفاء** birlikte

**ق د ف**, **ق ف د**, **د ف ق**, **ف ق د** kullanımdadır. **قدف**:

**القَدْفُ**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Yahut avucunla döktüğün bir şeyden (almak); Umman lehçesinde. Ummanlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetini giydirdiği vakit o daldı; denizden avuçlayıp sahile dökmeye başladı ve kavme sesleniyordu: “نزاف، لم يبق في البحر غير قداف”، yani bir avuçtan başka (bir şey) kalmadı.

**دفق**: **دَفَقَ** su, **دُفوقاً** ve **دَفقاً**; bir defada akıp döküldüğü zaman; ve (bu) **الماء الدافق** (akıcılı su)dur.

Ve **النُّطْفةُ** **تَدْفُقُ**; ve **اندَفَقَ** testi: bir defada akıp döküldü; ve suyu **دَفَق**.

Ve testinin ve benzerinin akıp dökülmesi sırasında uğurda şöyle denir: “دافِقُ خير”.

Ve **أدْفَقْتُه**: onu bir defada döktüm; böylece onu bulandırdım; bulanıklık, bir defada dökme sebebiyledir.

Ve kavim **دُفْقَةْ** geldi; yani tek bir itişle (bir defada). Dedi ki:

نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه

Ve **ناقة دُفاقٌ**: yürüyüşünde hızla akıp gitti (süratle seyretti). Ve denir: **ناقة دَفْقاءُ**; ve **جمل أَدفَقُ** ve **دُفاقٌ**; o, dirseğin iki yandan (gövdenin yanlarından) şiddetli ayrıklığıdır. Dedi ki:

بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا

Ve rivayet olunur: “في زورها”.

Ve gözyaşı **اندَفَقَ**. Süleyman dedi ki:

صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا

**قفد**: **القَفدُ**: ense tarafından, avucu açarak başa vurmak; dersin ki: **قَفَدْتُه** **قَفْداً**.

Ve **القَفَدانةُ**: sürme kabının kılıfı; karışık (malzeme)den yahut deridendir.

Ve **الأَقْفَدُ**: insanlardan boynunda gevşeklik bulunan; ve devekuşu.

**فقد**: **الفَقْدُ**: şeyin **فِقْدانُ**u (yitimi).

Ve denir: **امرأة فاقِدةٌ**: çocuğu yahut yakını öldü.

Ve Allah ona her yakını **أفْقَدَه**.

Ve **فَقِيد** de **حميد** de olmaksızın öldü; ve **مفقُودٍ** da **محمود** da olmaksızın; yani onun **فَقْدِه**ne aldırış etmeyen.

Ve **التَّفَقُّدُ**: kaybolanı arayıp istemek.

Ve **الفَقَدُ**: kuru üzüm ve baldan bir içecek; ve denir ki bal (önce) mayalanmak üzere bırakılır, sonra içine **الفَقَد** atılır; o, **الكوش**a benzer kuru üzümdür.

Ve denir: **امرأة فاقدٌ**, **الهاء** olmaksızın. Şair dedi ki:

كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فَقَدْتُ الشيءَ أفْقِدُهُ فَقْداً وفِقْداناً وفُقْداناً. وكذلك الافْتِقادُ. وتَفَقدْتُهُ، أي طلبته عند غيبته. وتَفاقَدَ القومُ، أي فَقَدَ بعضُهم بعضاً. وقال الشاعر ابن مَيَّادة:
تَفاقَدَ قَوْمي إذ يَبيعون مُهْجَتيبجارِيَةٍ بَهْراً لهم بَعْدَها بَهْرا
والفاقِدُ: المرأة التي تَفْقِدُ ولدها أو زوجها. وظبيةٌ فاقدٌ.

##### Türkçe

**فَقَدْتُ** şeyi **أفْقِدُهُ**; **فَقْداً** ve **فِقْداناً** ve **فُقْداناً** (olarak). Aynı şekilde **الافْتِقادُ** da (böyledir). Ve onu **تَفَقدْتُهُ**, yani yokluğunda onu aradım. Ve kavim **تَفاقَدَ** etti; yani onların bazısı bazısını **فَقَدَ** etti. Şair İbn Meyyâde dedi ki:
تَفاقَدَ قَوْمي إذ يَبيعون مُهْجَتيبجارِيَةٍ بَهْراً لهم بَعْدَها بَهْرا

Ve **الفاقِدُ**: çocuğunu veya kocasını **تَفْقِدُ** eden kadındır. Ve **ظبيةٌ فاقدٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ف
قفد ، قدف ، فقد ، دفق ، دقف : ( مستعملة ) .
قدف : قال الليث : القَدْف بلغة عُمانَ : غَرْفُ الماء من الحَوْض أو من شيءٍ تَصبّه بكفّك .
قال : وقالت العُمانيّة بنت جُلَنْدى ، حين أَلبَستِ السّلحفاةَ حُليَّها : ( فغاصت فأقبلت تغترف من البحر بكفّها وتصبّن على الساحل وهي تنادي القَوَم : نَزافِ نَزافِ ، لَم يَبق في البحر غير قُدَاف ) ، أي : غير حَفْنة .
وقال ابن دريد وذكر قصة هذه الحَمُقاء ثم قال : القُداف : جَرّة من فَخّار .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَدْفُ : الصبّ . والقَدْف : النَّزْح .
وقال ابن دريد : القَدْف : الكَرَب الذي يقال له الرَّفّوج ، من جريد النّخل ، لغة أزْديّة .
دقف : أهمله الليث .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الدَّقْف : هَيجان الدُّقْفانة ، وهو المخنَّث . وقال في موضع آخر : الدُّقوف : هَيَجان الخَيُعامة ، وكلُّه واحد .
دفق : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
قال الفراء : معنى دافق : مدفوق . قال : وأهل الحجار . أفعَلُ لهذا من غيرهم : أن يجعلوا المفعول فاعلاً إذا كان في مذهبِ نَعْتٍ ، كقول العرب : هذا سرٌّ كاتم ، وهَمٌّ ناصب ولَيْلٌ نائم . قال : وأعانَ على ذلك أنَّها وافقتْ رؤوس الآيات التي هي معهنّ .
وقال الزجاج : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ( معناه : من ماءٍ ذي دَفْق ، وهو مذهب سيبويه والخليل . وكذلك سرٌّ كاتم : ذو كتمان .
وقال أبو الهيثم نحواً منه .
وقال الليث : يقال : دَفَق الماء دُفوقاً ودَفْقاً : إذا انصبَّ بمرَّة . واندفَقَ الكُوز : إذا دَفَقَ ماؤه . فيقال في الطّيَرة عند انصباب الكُوز ونحوِه : ( دافِقُ خَيُر ) . وقد أدفقْتُ الكُوزَ : إذا كَدَرت ما فيه بمرّة .
قلت : الدَفْق في كلام العرب صَبُّ الماء ، وهو مجاوِزٌ ، يقال : دفقتُ الكُوزَ فاندفق ، وهو مدفوق . ولم أسمَعْ دفقْتُ الماءَ فدَفق لغير الليث ، وأحسبه ذهب إلى قول الله : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
وهذا جائزٌ في النعوت : ومعنى دافق ذي دفْق ، كما قال الخليل وسيبويه .
وقال الليث : ناقة دِفاقٌ ، وهي المتدفِّقة في سَيرها مُسْرِعة ؛ وقد يقال : جَمَلٌ دِفَاق ، وناقة دَفْقاء وجَمل أدفَق ، وهو شدّة بينونة المِرفَق عن الجَنْبين وأنشد :
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
وقال ابن دريد : يقال : دَفَق الله رُوحَه : إذا دعا عليه بالموت .
وسار القومُ سيراً أدفَقَ ، أي : سريعاً .
ويقال : فلان يتدفَق في الباطل تدفُّقاً : إذا كان يسارِع إليه ، قال الأعشى :
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
وقال ابن الأنباري : هو يمشي الدِفِقىَّ ، وهي مشية يتدفق فيها ويسرع . وأنشد :
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
ويقال : هلالٌ أدفقُ : إذا رأيته مرقوناً أعقَفَ ولا تَراه مستلقياً قد ارتفعَ طرفاه .
وقال ابن الأعرابيّ : رجل أدفَقُ : إذا انحنى صُلبه من كِبرٍ أو غَمّ . وأنشد المفضَّل :
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
وقال أبو مالك : هلال أدفَقُ خيرٌ من هلالٍ حاقن .
قال : والأدفَق : الأعوج . والحاقن : الذي يرتفعَ طرفَاه ويستلقي ظهرُه .
وفي ( النوادر ) : هلالٌ أدفق ، أي : مستوٍ أبيض ليس بمنتكِثٍ على أحد طرفيه .
ورجل أدفَق في نبتةِ أسنانِه .
وقال أبو زيد : العرب تَستحِبُّ أن يُهَلَّ الهلالُ أدفَق ، ويكرهون أن يكون مستلقياً قد ارتفع طَرَفَاه .
وقال الليث : جاءوا دُفْقَةً واحدة : إذا جاءوا دُفعةً واحدة .
قفد : قال الليث : القَفْد : صَفْع الرأس ببُسْطِ الكفّ من قِبَل القَفَا تقول : قفَدْتُه قَفْداً .
قال : والقَفَدانة : غِلاف المُكحُلة يتَّخذ من مشاوب ، وربما اتُّخِذ من أديم .
وقال ابن دريد : القَفَذان : خريطة العطّار .
وقال الليث : الأقفد : الذي في عَقِبه استرخاءٌ من الناس ، والظليم أقْفَد ، وأَمَةٌ قَفْداءُ .
وقال غيره : الأقفد من الرجال الضعيف الرِّخو المَفاصل . وقَفِدَتْ أعضاؤه قَفَداً .
وقال أبو عبيدة : القَفَد مِن عيوب الخيل : انتصاب الرُّسْغ وإقبالٌ على الحافر ، ولا يكون القَفَد إلاّ في الرِّجْل .
والعِمَّة القَفْداء معروفة ، وهي غيرُ الميْلاء .
وقال ابن شُمَيل : القَفَد : يُبْسٌ في رُسْغ الفَرَس كأنّه يطأ على مقدم سُنْبُكه .
قال عمرو : كان مصعب بن الزُّبير يعتمُّ القَفْداء . وكان محمد بن أبي وقاص الذي قتله الحجّاج يعتمُّ الميلاء .
فقد : الليث : الفَقد الفِقدان ، ويقال امرأةٌ فاقد : قد مات ولداها أو حَميمُها .
أبو عبيد : امرأة فاقد ، وهي الثَّكُولُ .
قال : وقال الأصمعِيُّ : الفاقد من النِّساء التي يموت زوجُها .
وأنشد الليث :
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
قال : وبَقرة فاقدة : أكلَ السِباعُ ولَدَها .
ويقال : أنقدَه اللَّهُ كلَّ حميم .
ويقال : مات فلان غيرَ حميد ولا فَقيد ، أي : غير مكتَرَثٍ لفِقدانه .
قال : والتفقّد : تطلُّب ما غاب عنك من الشيء ورُوِي عن أبي الدرداء أنّه قال : ( مَن يَتفقّد يَفقِد ، ومن لا يُعِدَّ الصبر لفواجع الأمور يَعْجِز ) ، فالتفقّد : تطلَّب ما فقدْتَه ، ومنه قول الله عز وجل : ( الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ ) ( النمل : 20 ) .
ومعنى قول أبي الدرداء : إنَّ مَن يتفقّد الخيرَ ويطلبه في الناس لا يجدُه لعِزّه في الناس ، وذلك أنّه رأى الخيرَ والزُّهد في الدنيا عزيزاً غيرَ قاشٍ ؛ لأنَّه في النادر من الناس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَقَدة الكُشُوث .
وقال الليث : الفَقَد : شرابٌ يُتَّخذ من الزَّبيب والعَسل .
ويقال : إنّ العسل يُنبَّذ ثم يُلقَى فيه الفَقَد
فيشُدُّه . قال : وهو نَبتٌ يشبه الكُشوثُ فيشَدِّدُه .

##### Türkçe

ق د ف
**قفد**, **قدف**, **فقد**, **دفق**, **دقف**: (kullanılan).

**قدف**: Leys dedi: **القَدْف** Umân diliyle: havuzdan yahut avuçla alıp döktüğün bir şeyden suyu avuçlamak.
Dedi: Umânlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetlerini giydirdiği vakit dedi ki: (Derken daldı; sonra avucuyla denizden avuçlayıp sahile döke döke geldi ve kavme sesleniyordu: **نَزافِ نَزافِ**; denizde **قُدَاف**’tan başka kalmadı), yani: bir avuçtan başka.
İbn Düreyd, bu ahmağın kıssasını zikredip sonra dedi: **القُداف**: çömlekten bir küp.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **القَدْفُ**: dökme. Ve **القَدْف**: su çekip boşaltma.
İbn Düreyd dedi: **القَدْف**: hurma dalının yaprak saplarından, **الرَّفّوج** denilen **الكَرَب**; Ezdî dili.

**دقف**: Leys onu ihmâl etti.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الدَّقْف**: **الدُّقْفانة**’nin coşmasıdır; o da muhannes (kadınsı erkek)tir. Başka bir yerde dedi: **الدُّقوف**: **الخَيُعامة**’nin coşmasıdır; hepsi birdir.

**دفق**: Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Ferrâ dedi: **دافق**’ın manası: **مدفوق**. Dedi: Ve Hicaz ehli, başkalarından daha çok bunu yapar: mef‘ûlü, sıfat mezhebinde olduğu vakit fâil kılmak; Arapların sözü gibi: “Bu, gizleyen bir sırdır (**سرٌّ كاتم**)”; “yoran bir gamdır (**هَمٌّ ناصب**)”; “uyuyan bir gecedir (**لَيْلٌ نائم**)”. Dedi: Buna, onların beraberindeki âyet başlarıyla uyuşması da yardım etti.
Zeccâc dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) manası: **دَفْق** sahibi bir sudan; bu, Sîbeveyh ve Halîl’in mezhebidir. Aynı şekilde **سرٌّ كاتم**: gizleme sahibi (yani gizlemesi olan).
Ebû’l-Heysem de ona yakın bir şey söyledi.
Leys dedi: denir ki: su **دَفَق** eder, **دُفوقاً** ve **دَفْقاً**: bir defada akıp döküldüğü vakit. Ve testi **اندفَقَ** eder: suyu **دَفَقَ** ettiği vakit. Böylece, testinin ve benzerinin dökülmesi sırasında uğurda denir ki: ( **دافِقُ خَيُر** ). Ve ben testiyi **أدفقْتُ**: içindekini bir defada bulandırdığım vakit.
Dedim: **الدَفْق** Arapların sözünde suyu dökmektir; geçişlidir; denir ki: “Testiyi **دفقتُ**; o da **اندفق** etti”; o, **مدفوق**tur. Leys’ten başkası için “Suyu **دفقْتُ**; o da **دَفَق** etti”yi işitmedim; zannederim ki Allah’ın sözüne gitti: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Bu, sıfatlarda câizdir: **دافق**’ın manası **ذِي دَفْق** (döküş sahibi)dir; Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi.
Leys dedi: **ناقة دِفاقٌ**: yürüyüşünde hızla akan (koşarcasına giden), süratli devedir; ve denebilir: **جَمَلٌ دِفَاق**; ve **ناقة دَفْقاء** ve **جَمل أدفَق**: dirseğin iki yandan şiddetli ayrıklığıdır. Şu beyti okudu:
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
İbn Düreyd dedi: denir ki: Allah onun ruhunu **دَفَق** etti: ona ölümle beddua ettiği vakit.
Kavim **سيراً أدفَقَ** bir yürüyüşle yürüdü; yani: hızlı.
Ve denir ki: falan bâtılda **يتدفَق** eder, **تدفُّقاً**: ona koştuğu vakit. A‘şâ dedi:
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
İbnü’l-Enbârî dedi: O, **الدِفِقىَّ** yürüyüşüyle yürür; o, içinde akıp hızlandığı bir yürüyüştür. Şu beyti okudu:
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
Ve denir ki: **هلالٌ أدفقُ**: onu, kıvrık, eğri görürsün; onu, sırtüstü yatmış, iki ucu yükselmiş görmezsin.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل أدفَقُ**: sırtı, yaşlılıktan yahut gamdan eğildiği vakit. Mufaddal şu beyti okudu:
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
Ebû Mâlik dedi: **هلال أدفَقُ** bir hilâl, **هلالٍ حاقن** bir hilâlden hayırlıdır.
Dedi: **الأدفَق**: eğri. **الحاقن**: iki ucu yükselen ve sırtı sırtüstü yatan.
( **النوادر** )’de: **هلالٌ أدفق**: yani düz, beyaz; iki ucundan birinin üzerine bükülmüş değildir.
Ve bir adam, dişlerinin bitişinde **أدفَق**tır.
Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أدفَق** olarak hilâllenmesini severler; iki ucu yükselmiş, sırtüstü yatmış olmasını kerih görürler.
Leys dedi: **دُفْقَةً واحدة** geldiler: bir defada geldikleri vakit.

**قفد**: Leys dedi: **القَفْد**: ense tarafından, avucun içiyle başı tokatlamaktır; dersin ki: onu **قفَدْتُه قَفْداً**.
Dedi: **القَفَدانة**: sürme kabının kılıfıdır; **مشاوب**dan yapılır; bazen deriden yapılır.
İbn Düreyd dedi: **القَفَذان**: attarın torbası.
Leys dedi: **الأقفد**: topuğunda insanlardan bir gevşeklik olan; devekuşu **أقْفَد**dır; ve bir cariye **قَفْداءُ**dur.
Başkası dedi: erkeklerden **الأقفد**: zayıf, eklemleri gevşek olandır. Ve uzuvları **قَفِدَتْ**: **قَفَداً**.
Ebû Ubeyde dedi: **القَفَد** atların ayıplarındandır: bileğin dikleşmesi ve toynağa doğru yöneliş; **القَفَد** ancak bacakta olur.
**العِمَّة القَفْداء** bilinir; o, **الميْلاء**dan başkadır.
İbn Şümeyl dedi: **القَفَد**: atın bileğinde bir kuruluk; sanki tırnağının ön kısmına basar.
Amr dedi: Mus‘ab b. Zübeyr **القَفْداء** sarık sarınırdı. Haccâc’ın öldürdüğü Muhammed b. Ebî Vakkâs **الميلاء** sarık sarınırdı.

**فقد**: Leys: **الفَقد** **الفِقدان**dır. Ve denir: **امرأةٌ فاقد**: iki çocuğu yahut yakını ölmüş.
Ebû Ubeyd: **امرأة فاقد**; o, **الثَّكُولُ**dür.
Dedi: Asma‘î dedi: kadınlardan **الفاقد**: kocası ölen kadındır.
Leys şu beyti okudu:
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
Dedi: **بَقرة فاقدة**: yırtıcılar yavrusunu yediği vakit.
Ve denir: Allah ona her yakını **أنقدَه** etsin.
Ve denir: falan, övülmüş olarak da değil, **فَقيد** olarak da değil öldü; yani: onun kaybına aldırış edilmeden.
Dedi: **التفقّد**: senden bir şeyin kaybolanını aramaktır. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: (Kim **يَتفقّد** ederse **يَفقِد** eder; kim musibetlere karşı sabrı hazırlamazsa âciz kalır). Böylece **التفقّد**: kaybettiğini aramaktır. Ondan Allah’ın, azze ve celle, sözü: ( **الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ** ) (Neml: 20).
Ebû’d-Derdâ’nın sözünün manası: Şüphesiz kim hayrı yoklar ve onu insanlarda ararsa, insanların içinde onun azlığından dolayı onu bulamaz; bu da, onun dünyada hayrı ve zühdü, az bulunur, yaygın olmayan olarak görmesindendir; çünkü o, insanlardan nadir olandadır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَقَدة**: **الكُشُوث**.
Leys dedi: **الفَقَد**: kuru üzüm ve baldan yapılan bir içecektir.
Ve denir: bal nebîz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır; böylece onu kuvvetlendirir. Dedi: O, **الكُشوث**a benzeyen bir bitkidir; böylece onu şiddetlendirir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şey)
(**فقم**) **الفاء** ve **القاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; eğriliğe ve az doğruluğa delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt **الثَّنايا**’nın öne geçmesi, böylece üsttekilerin onun üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ** oluncaya kadar; o, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

(**فقه**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهاء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi idrake ve onunla ilme delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ** hadisi, onu **أفْقَهُه**. Bir şeyle ilgili her ilim **فِقْه**’tir. Derler: **لا يَفْقَه** ve **لا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime: **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك** şeyi; onu sana açıkladığım zaman.

(**فقأ**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهمزة** bir şeyi açmaya ve onun açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: bulut suyundan **تفقَّأت**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياء**’dır. Ve ondan: gözünü **فَقَأْتُ**; onu **أفقؤها**. Ama **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوق**’un cem‘idir; o, ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

(**فقح**) **الفاء** ve **القاف** ve **الحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılmanın benzerine delâlet eder. Bundan: **الفُقَّاح**; **الإذْخِر**’in çiçeğidir; açılıp yarıldığı için böyle adlandırıldı; denir ki bilakis ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**’tır. Ve denir: yavru köpek **فَقَّح**; gözlerini açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

(**فقد**) **الفاء** ve **القاف** ve **الدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve yitip kaybolmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: şeyi **فَقَدت**; **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadındır; çocuğunu veya kocasını **تَفْقِد** eder; cem‘i **فَواقِد**’dir. Ama senin sözün: şeyi **تفقَّدْتُ**; onu aradığın zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu yitirdiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].

(**فقر**) **الفاء** ve **القاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir uzuvda veya başka bir şeyde bir yarılmaya delâlet eder. Bundan: sırtın **الفَقَار**’ı; teki **فَقَارة**’dır; aralarındaki çentikler ve ayrımlar([5]) sebebiyle adlandırıldı. Ve **الفقير**: sırtın **فَقَار**’ı kırılmış olandır. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَار**’ı kırılmış gibidir. Bundan:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**’ını kırıcıdır. Bazı ilim ehli derler: **الفَقير**; yaşayıştan bir **بُلْغَة**’si olan kimsedir*; ve şu sözüyle delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: ona bir **حَلوبة** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani onda fazlalık olmayan bir azık. Ama **الفقير**; kanaldan suyun çıktığı yerdir; ve onun kıyası sahihtir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Ama onların sözü: av seni **أفْقَرَكَ**; mânâsı, onu atman için onun **فَقَار**’ından sana imkân vermesidir. Ve denir: deveyi **فَقَرْتُ**; burnunu yardığın, sonra yarığın yerine onu zelil kılmak ve ehlîleştirmek için **الجَرِير**’i koyduğun zaman. Ve **أفْقَرتُكَ** dişi devem; onun **فَقَار**’ını sana ödünç verdim ki ona binesin. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Buradaki **الفقير**: bilinen bir **رَكيّ**’dir([8]). Ve denir: fidan için **فَقَرت**; onu diktiğin vakit onun için kazdığın zaman; ve boncuğu **فَقَرت**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve onun fakirliğinin yollarını kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

(**فقس**) **الفاء** ve **القاف** ve **السين**. Derler: **فَقسَ**; öldü([11]).

(**فقص**) **الفاء** ve **القاف** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: yumurta civcivden **فُقِصَت**.

(**فقع**) **الفاء** ve **القاف** ve **العين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan: **الفَقْع**; **الكَمأَة**’den bir türdür; ve onunla zelil adam benzetilir; denir ki: "**هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع**([12])". Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**([13]). Bu, onların sözü: parmaklarıyla **فَقَّع**; ses çıkardı, sözündendir.
Ve([14]) öncekine benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun musibetleridir. Ama **الفُقَّاع** hakkında onun Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında köpükten yükselen şey sebebiyle **فُقّاعاً** adlandırıldı. Dedi: ve **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.
--------------ـــ
([1]) Sonraki metin **الجمهرة**’de yoktur; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: "**الفقوء**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. أما **الفقوء** (ضم ile) ise **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** (**فوق**، **دفنس**)’te ve Ebû Saîd es-Sîrâfî’nin **أخبار النحويين البصريين**’inde 29’da olduğu gibi. Ve beyitin kasidesine Sîrâfî yanında bak. Ve İbn Kuteybe **مقدمة الشعر والشعراء**’da, ve **اللسان** (**دفنس**)’te.
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** (**جلا**)’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olmasıdır. Ve onu İbn Sîde **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, şu rivayetle okuttu: "**ففقح لكحلك**".
([5]) Asılda: "**بينها وبين**"; "**وبين**" kelimesi araya sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360 ve **اللسان** (**فقر**، **وفق**) ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. Ve onu **المجمل**’de nisbet olmaksızın okuttu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** (**فقر**) ve **معجم البلدان** (**الفقير**)’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Böylece **المجمل** ve **معجم البلدان**’dadır. **اللسان**’da: "**ركية بعينها**".
([9]) Asılda: "**وجو فقر**".
([10]) Onu böylece **المجمل**’de okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: "ve denildi: ansızın öldü".
([12]) Ayrıca denilir: "**بقرقر**" ve "**بقردد**". **اللسان** (**فقع**).
([13]) Onu bu lafızla **المجمل**’de de tefsir etti. O, **الضراط**’tır.
([14]) Asılda: "**وما**".

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفقد: عدم الشيء بعد وجوده، فهو أخص من العدم؛ لأن العدم يقال فيه وفيما لم يوجد بعد. قال تعالى: ﴿ماذا تفقدون * قالوا: نفقد صواع الملك﴾ [يوسف/71 - 72]. والتفقد: التعهد لكن حقيقة التفقد: تعرف فقدان الشيء، والتعهد: تعرف العهد المتقدم، قال: ﴿وتفقد الطير﴾ [النمل/20]، والفاقد: المرأة التي تفقد ولدها، أو بعلها.

##### Türkçe

- **الفقد**: bir şeyin varlığından sonra yokluğu; o, **العدم**’den daha özeldir; çünkü **العدم** hem onda hem de henüz var olmamış olanda söylenir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ماذا **تفقدون** * قالوا: **نفقد** صواع الملك﴾ [Yusuf/71 - 72]. Ve **التفقد**: gözetip kollamadır; fakat **التفقد**’ün hakikati: şeyin yitirilmesini bilmektir; ve **التعهد**: önceki ahdi bilmektir. Dedi ki: ﴿وتفقد الطير﴾ [Neml/20]. Ve **الفاقد**: çocuğunu, yahut kocasını yitiren kadındır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق د
تقول‏:‏ ما افتقدته منذ افتقدته أي ما تفقّدته منذ فقدته‏.‏
ومات فلان غير فقيد ولا حميد وغير مفقود ولا محمود أي غير مكترث لفقده وأفقدك الله كل حميم‏.‏
وتقول‏:‏ أنا منذ فارقتني كالفاقد أمّ الواحد‏.‏
قال كعب بن زهير‏:‏ كأنها فاقد شمطاء معولة راحت وجاوبها نكد مثاكي

##### Türkçe

ف ق د
Şöyle dersin: **ما افتقدته منذ افتقدته**; yani: onu kaybettiğimden beri onu arayıp yoklamadım.

Ve falan kimse, ne **فقيد** ne de **حميد** olarak öldü; ve ne **مفقود** ne de **محمود** (olarak); yani: onun kaybına aldırış eden (kimse) olmaksızın. Ve Allah sana her **حميم**i kaybettirsin.

Ve şöyle dersin: **أنا منذ فارقتني كالفاقد أمّ الواحد**.

Kâ‘b b. Züheyr dedi:
**كأنها فاقد شمطاء معولة**
**راحت وجاوبها نكد مثاكي**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَقَدَ الشيءَ يَفْقِدُه فَقْداً وفِقْداناً وفقُوداً، فهو مَفْقُودٌ وفَقِيدٌ: عَدِمَه؛ وأَفْقَدَه الله إِياه. والفاقِدُ من النساءِ: التي يموتُ زَوْجُها أَو ولدُها أَو حميمها. أَبو عبيد: امرأَة فاقِدٌ وهي الثكول؛ وأَنشد الليث:
كأَنَّها فاقِدٌ شَمْطاءُ مُعْوِلَةٌ
ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَناكِيدُ
وقال اللحياني: هي التي تتزوج بعدما كان لها زوج فمات. قال: والعرب تقول: لا تَتَزَوَّجَنَّ فاقِداً وتزوج مطلقة. وظَبْيَةٌ فاقِدٌ وبقرةٌ فاقِدٌ: شبع ولدها؛ وكذلك حَمامَة فاقِدٌ؛ وأَنشد الفارسي: إِذا فاقِدٌ، خَطْباءُ، فَرْخَينِ رَجَّعَتْ،
ذَكَرْتُ سُلَيْمَى في الخَلِيطِ المُبايِن
قال ابن سيده: هكذا أَنشده سيبويه بتقديم خَطْباءُ على فَرْخَينِ مُقَوِّياً بذلك أَن اسم الفاعل إِذا وُصِفَ قَرُب من الاسم، وفارق شبَهَ الفعل.والتفقُّدُ: تَطَلُّبُ ما غاب من الشيء. وروي عن أَبي الدرداء أَنه قال: من يَتَفَقَّدْ يَفْقِدْ، ومن لا يُعِدَّ الصَّبْرَ لفواجِعِ الأُمور يَعْجِزْ؛ فالتَّفقُّدُ: تَطَلُّب ما فَقَدْتَه، ومعنى قول أَبي الدرداء أَن من تَفَقَّدَ الخيرَ وطلبه في الناس فَقَدَه ولم يَجِدْه، وذلك أَنه رأَى الخير في النادر من الناس ولم يجده فاشياً موجوداً. غيره: أَي من يَتَفَقَّدْ أَحوالَ الناس ويَتَعَرَّفْها فإِنه لا يجد ما يُرضِيه. وافتَقَدَ الشيءَ: طَلبه؛ قال:
فلا أُخْتٌ فَتَبْكِيهِ،
ولا أُمٌّ فَتَفْتَقِده
وكذلك تَفَقَّدَه. وفي التنزيل: فتَفَقَّدَ الطيرَ فقال ما ليَ لا أَرى الهُدْهُدَ؛ وكذلك الافتقادُ؛ وقيل: تَفَقَّدْتُه أَي طَلَبْتُه عند غيبته.
وتفاقَدَ القومُ أَي فَقَدَ بعضُهم بعضاً؛ وقال ابن ميادة: تَفَاقَدَ قَوْمي إِذ يَبيعونَ مُهْجَتي
بِجارِيةٍ، بَهْراً لَهُمْ بعدَها بَهْرا
بَهْراً قيل فيه: تَبّاً، وقيل: خيبة، وقيل: تَعْساً لهم، وقيل: أَصابهم شَرٌّ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: افتقَدْتُ رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، ليلة أَي لم أَجِدْه؛ هو افتَعَلْتُ من فَقَدْتُ الشيءَ أَفقِدُه إِذا غاب عنك. وفي حديث الحسن: أُغَيْلِمَةٌ حَيارَى تفاقَدُوا؛ يَدْعُو عليهم بالموت وأَن يَفْقِدَ بعضُهم بعضاً. ويقال: أَفقدَه الله كلَّ حميمٍ. ويقال: مات فلانٌ غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ أَي غيرَ مُكْتَرَثٍ لِفِقدانِه.
والفَقَد: شرابٌ يُتَّخَذُ من الزبيب والعسل. ويقال: إِن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفَقَد فيُشَدِّدُه؛ قال: وهو نبت شبه الكَشُوث. والفَقَدُ: نباتٌ يشبه الكَشوث ينبذ في العسل فيقويه ويجيد إِسكاره؛ قال أَبو حنيفة: ثم يقال لذلك الشراب: الفَقَدُ. ابن الأَعرابي: الفَقْدَةُ: الكُشُوث.

##### Türkçe

**فَقَدَ** şeyi **يَفْقِدُه**; **فَقْداً** ve **فِقْداناً** ve **وفقُوداً** (olarak): o hâlde o **مَفْقُودٌ** ve **فَقِيدٌ**dur: onu bulamadı; ve Allah onu ona kaybettirdi. Ve kadınlardan **الفاقِدُ**: kocası yahut çocuğu yahut yakını ölen (kadın)dır. Ebû Ubeyd: **امرأَة فاقِدٌ** (denir) ve o **الثكول**dür; ve Leys şu şiiri okudu:

Sanki o, ak saçlı, feryat eden bir **فاقِدٌ** gibidir;
ağıt yaktı, ve ona uğursuz uğursuzluklar karşılık verdi.

Ve el-Lihyânî dedi: O, kendisinin bir kocası varken sonra o ölüp de (sonra) evlenen (kadın)dır. Dedi: Ve Araplar der: “Sakın **فاقِداً** ile evlenme; boşanmışla evlen.” Ve **وظَبْيَةٌ فاقِدٌ** ve **بقرةٌ فاقِدٌ**: yavrusu doydu; ve yine **حَمامَة فاقِدٌ**; ve el-Fârisî şu şiiri okudu:

İki yavruyu, **خَطْباءُ** (olan) bir **فاقِدٌ** geri döndürdüğünde,
ayrılmış karışım içinde Süleymâ’yı hatırladım.

İbn Sîde dedi: Sîbeveyh bunu, **خَطْباءُ**’yu **فَرْخَينِ**’in önüne alarak böyle okuttu; bununla, ism-i fâilin vasfedildiğinde isme yaklaştığını ve fiile benzerliğinden ayrıldığını kuvvetlendirmiş olarak. Ve **والتفقُّدُ**: şeyden kaybolan şeyi aramaktır. Ve Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki o dedi: “Kim **يَتَفَقَّدْ** ederse **يَفْقِدْ** eder; ve kim işlerin felâketleri için sabrı hazırlamazsa âciz kalır”; o hâlde **فالتَّفقُّدُ**: kaybettiğini aramaktır; ve Ebû’d-Derdâ’nın sözünün mânası: kim hayrı yoklar ve onu insanlarda ararsa onu kaybeder ve onu bulmaz; bu, onun hayrı insanlardan nadir olanda görmesi ve onu yaygın, mevcut bulmaması sebebiyledir. Başkası: yani kim insanların hâllerini yoklar ve onları tanırsa, onu razı edecek şeyi bulmaz. Ve **وافتَقَدَ** şeyi: onu aradı; dedi:

Ne bir kız kardeş var ki ona ağlasın,
ne bir anne var ki onu **فَتَفْتَقِده** etsin.

Ve yine **تَفَقَّدَه** (de böyledir). Ve tenzîlde: “Derken kuşu **فتَفَقَّدَ** etti de dedi: Bana ne oluyor ki **الهُدْهُدَ**’ü görmüyorum”; ve yine **الافتقادُ** (da böyledir); ve denildi: **تَفَقَّدْتُه** yani onun yokluğunda onu aradım.

Ve **وتفاقَدَ** kavim: yani onların bazısı bazısını kaybetti; ve İbn Miyâde dedi:

Kavmim, canımı satarlarken **تَفَاقَدَ** etti,
bir câriye karşılığında; onlara ondan sonra **بَهْراً** (olsun), **بَهْرا**.

**بَهْراً** hakkında denildi: “**تَبّاً**”; ve denildi: hüsran; ve denildi: “onlara **تَعْساً**”; ve denildi: onlara bir kötülük isabet etti. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Resûlullah’ı, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir gece **افتقَدْتُ**” yani onu bulmadım; o, **فَقَدْتُ** şeyi **أَفقِدُه** (kökünden) **افتَعَلْتُ**’tir; o, senden kaybolduğunda. Ve Hasan’ın hadîsinde: “**أُغَيْلِمَةٌ حَيارَى تفاقَدُوا**”; onlara ölümle ve bazılarının bazısını kaybetmesiyle beddua eder. Ve denilir: Allah ona her **حميمٍ**i kaybettirsin. Ve denilir: Falan, **غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ** olarak öldü; yani onun kaybına aldırış edilmeyen olarak.

Ve **والفَقَد**: kuru üzüm ve baldan yapılan bir içecektir. Ve denilir: Bal nebîz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır da onu kuvvetlendirir; dedi: ve o, **الكَشُوث** benzeri bir bitkidir. Ve **والفَقَدُ**: **الكَشوث**’a benzeyen bir bitkidir; balda nebîz yapılır, böylece onu kuvvetlendirir ve sarhoş edişini iyi yapar; Ebû Hanîfe dedi: sonra o içeceğe: **الفَقَدُ** denilir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَقْدَةُ**: **الكُشُوث**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ق د * * فَقَدَهُ * من باب ضرب و * فُقْدَاناً * أيضا أضاعه وعدمه و * افْتَقَدَه * مثله و * تَفَقَّدَهُ * طلبه عند غيبته

##### Türkçe

* ف ق د * **فَقَدَهُ** “darabe” bâbından ve ayrıca **فُقْدَاناً**: onu yitirdi ve onu bulamadı; ve **افْتَقَدَه**: onun benzeri; ve **تَفَقَّدَهُ**: onun yokluğunda onu aradı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فقده يفقده فقدا، بفتح فسكون، وفقدانا، بالكسر، وفقدنا، بالضم، زاده المصنف في البصائر له، وذكره شيخنا عوض الكسر اعتمادا على الشهرة، وقاعدة المصادر، وفقودا بالضم، وهذه عن ابن دريد، كذا في البصائر، وأنشد لعنترة العبسي:
  فإن يبرأ فلم أنفث علـيه                      وإن يفقد فحق له الفقود عدمه، والفاء، والقاف، والدال، تدل على ذهاب شيء ويضياعه، وفي المفردات للراغب: الفقد أخص من العدم، لان العدم بعد الوجود، أي فهو أعم، كما قال شيخنا، فهو فقيد ومفقود، وعلى الثاني اقتصر صاحب اللسان، قال شيخنا: والفاعل: فاقد، على القياس، ولذا لم يحتج لذكره. قلت: ومن سجعات الأساس: أنا منذ فارقتني كالفاقد، أم الواحد. وأفقده الله إياه، وأفقده الله كل حميم. والفاقد من النساء: التي مات زوجها أو والدها أو حميمها. وقال أبو عبيد: الفاقد: الثكول، وأنشد الليث:
  كأنها فاقد شمطاء معولة                      ناحت وجاوبها نكد مناكيد أو هي المتزوجة بعد موت زوجها، قاله اللحياني، وقال والعرب تقول: لا تتزوجن فاقدا، وتزوج مطلقة. وظبية فاقد، وبقرة فاقد: سبع ولدها، وكذلك: حمامة فاقد، وأنشد الفارسي:
  إذا فاقد خطباء فرخين رجـعـت                      ذكرت سليمى في الخليط المناين قال ابن سيده: هكذا أنشده سيبويه، بتقديم خطباء على فرخين مقويا بذلك أن اسم الفاعل إذا وصف قرب من الاسم وفارق شبه الفعل. وافتقده وتفقده: طلبه عند غيبته قالك
  فلا أخت فتبكيه                      ولا أم فتفتقده وفي التنزيل  وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد  . وفي المفردات للراغب: التفقد: تعرف فقدان الشيء، والتعهد: تعرف العهد المتقدم. ووافقه كثير من أهل اللغة ومنهم من استعمل كلا منها في محل الآخر. وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  افتقدت رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة  أي لم أجده. ويقال: ما افتفدته منذ افتقدته، أي ما تفقدته منذ فقدته. كذا في البصائر. وروى عن أبي الدرداء أنه قال: من يتفقد يفقد، ومن لا يعد الصبر لفواجع الأمور يعجز، أقرض من عرضك ليوم فقرك. قل ابن منظور: أي من تفقد الخير وطلبه في الناس فقده ولم يجده، وذكل أنه رأى الخير في النادر من النا ولم يجده فاشيا موجودا. وفي البصائر للمصنف: أي من يتفقد أحوال الناس ويتعرفها عدم الرضا، فإن ثلبك أحد فلا تشتغل بمعارضته، ودع ذلك قرضا عليه ليوم الجزاء. انتهى.
 وقد أنشدنا بعض الأصحاب:
  تفقد الخلان مستـحـسـن                      فمن بداه فنـعـمـا بـدا
  سن سليمـان لـنـا سـنة                      فكان فيما سنه المقـتـدى
  تفقد الطير عـلـى رأسـه                      فقال ما لي لا أرى الهدهدا

  ويقال: مات غير فقيد ولا حميد، وزاد الزمخشري وغير مفقود ولا محمود، أي غير مكترث لفقدانه. والفقد بفتح فسكون ولا يحرك، ووهم الأزهري صاحب التهذيب قل الصاغاني: وقع في نسخ الأزهري: الفقد، بالتحريك، والصواب سكون القاف: نبات يشبه الكشوثى، قاله الليث، وشراب يتخذ من زبيب أو عسل، عن ابن الأعرابي، أو كشوث ينبذ في العسل فيقويه ويجيد إسكاره، وكونه اسما للنبات والشراب المتخذ منه، ذكره أبو حنيفة، في كتاب النبات. وعن ابن الأعرابي: الفقدة: الكشو. وقال الليث: ويقال إن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفقد فيشدده، كالفقدد بالضم في التهذيب، في الرباعي، عن أبي عمرو: الفقدد: نبيذ الكشوث. وتفاقدوا: فقد بعضهم بعضا، وفي حديث الحسن أغيلمة حيارى تفاقدوا، هو أن يفقد بعضهم بعضا. وقال ابن ميادة:
  تفاقد قومي إذا يبيعون مهجتي                      بجارية بهرا لهم بعدها بهرا ومما يستدرك عليه: فقد، إذا أكل الكشوث. نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**فقده** onu kaybetti; **يفقده** onu kaybeder; **فقدا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **فقدانا** (kesra ile), ve **فقدنا** (damma ile); bunu musannif **البصائر**’de ona ziyade etti; ve şeyhimiz, şöhrete ve mastarların kaidesine dayanarak kesrayı terk edip (dammayı) zikretti; ve **فقودا** (damma ile); bu, İbn Düreyd’dendir; **البصائر**’de böyle (geçer). Ve Antere el-Absî’den inşad etti:
  Eğer iyileşirse, onun üzerine üflemedim;
  ve eğer kaybolursa, yokluğu sebebiyle **الفقود** ona haktır.

Ve **الفاء** ve **القاف** ve **الدال**, bir şeyin gitmesine ve zayi olmasına delalet eder. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **الفقد** **العدم**’den daha özeldir; çünkü **العدم** varlıktan sonradır; yani o daha geneldir; şeyhimizin dediği gibi. O hâlde o **فقيد** ve **مفقود**’dur. Ve Lisân sahibi ikinciye iktisar etti. Şeyhimiz dedi: Fail, القياس üzere **فاقد**’dır; bu yüzden onu zikretmeye ihtiyaç duymadı. Dedim: **الأساس**’ın secilerinden: “Ben, benden ayrıldığından beri, **الفاقد** gibi(iyim); yoksa tek (olan) mı?” Ve “Allah onu ona kaybettirdi”; ve “Allah ona her **حميم**i kaybettirdi.” Ve kadınlardan **الفاقد**: kocası yahut babası yahut **حميم**i ölen (kadın)dır. Ebû Ubeyd dedi: **الفاقد**: **الثكول** (evladını yitirmiş kadın)dır. Ve Leys inşad etti:
  Sanki o, feryat eden, ak saçlı, **فاقد** (kadın)dır;
  inledi; ona da uğursuzların uğursuzu cevap verdi.

Yahut o, kocasının ölümünden sonra evlenen kadındır; bunu Lihyânî söyledi. Ve dedi ki: Araplar der: “**فاقدا** ile asla evlenmeyin; boşanmışla evlenin.” Ve **ظبية فاقد** ve **بقرة فاقد**: yavrusunu yırtıcı hayvan kapmış (olan)dır. Keza: **حمامة فاقد**. Ve Fârisî inşad etti:
  **خطباء** iki yavruyu kaybedince dönüp geldiğinde,
  karışık topluluk içinde ölümleri (hatırlayarak) Selmâ’yı andım.

İbn Sîde dedi: Sîbeveyh bunu böyle inşad etti; **خطباء**’yı **فرخين**’in önüne alarak; bununla, ism-i fâilin vasıf olarak kullanıldığında isme yaklaştığını ve fiile benzerlikten ayrıldığını kuvvetlendirmiş oldu.

Ve **افتقده** ve **تفقده**: onun yokluğunda onu aradı; senin sözün:
  Ne bir kız kardeş var ki ona ağlasın,
  ne de bir anne var ki onu **تفتقده** (arasın).

Ve tenzilde: **وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد**. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **التفقد**: bir şeyin kayboluşunu bilip tanımaktır; ve **التعهد**: önceki ahdi bilip tanımaktır. Dil ehlinin çoğu ona muvafakat etti; onlardan kimi de her birini ötekinin yerinde kullandı. Ve Âişe رضي الله عنها hadîsinde: “**افتقدت رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة**” yani onu bulmadım. Ve denir: “Onu kaybettiğimden beri onu **افتفدته** (aramadım)”; yani onu kaybettiğimden beri onu **تفقدته** (aramadım). **البصائر**’de böyle.

Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: “Kim **يتفقد** ederse **يفقد** eder; ve kim musibetlerin felaketleri için sabrı hazırlamazsa aciz kalır. Fakirlik günün için ırzından (bir pay) ödünç ver.” İbn Manzûr dedi: Yani kim hayrı araştırır ve onu insanlarda talep ederse onu kaybeder ve bulamaz; ve (bu), onun hayrı insanların nadirinde gördüğünü ve onu yaygın, mevcut bulmadığını zikretmesidir. Musannifin **البصائر**’ında: Yani kim insanların hallerini **يتفقد** eder ve onu tanırsa, rızasızlık (meydana gelir); şu hâlde biri seni yererse, onunla karşılık vermekle meşgul olma; bunu ceza günü için onun üzerine bir borç (olarak) bırak. Bitti.

Ve bazı ashab bize inşad etti:
  **الخلان**ı **تفقد** etmek güzeldir;
  kim (bunu) başlatırsa, ne güzel başlatmıştır.
  Süleyman bize bir sünnet koydu;
  koyduğu şeyde o, uyulan (kimse) oldu.
  Başının üzerinde kuşları **تفقد** etti;
  dedi ki: “Bana ne oluyor da **الهدهد**’i görmüyorum?”

Ve denir: “**فقيد** olmaksızın ve **حميد** olmaksızın öldü.” Zemahşerî ziyade etti: “ve **مفقود** olmaksızın ve **محمود** olmaksızın”; yani onun kaybına aldırmayan (kimse olarak).

Ve **الفقد** fetha ile sonra sükûn iledir; harekelenmez. Ezherî, **التهذيب** sahibi, vehmetti. Sâgânî dedi: Ezherî’nin nüshalarında **الفقد** hareke ile (geçti); doğrusu **القاف**’ın sükûnudur: **الكشوثى**’ya benzeyen bir bitkidir; bunu Leys söyledi. Ve kuru üzümden yahut baldan yapılan bir içkidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Yahut balda nebîz yapılan **كشوث**tur; onu kuvvetlendirir ve sarhoş edişini iyi yapar. Bitkinin adı ve ondan yapılan içkinin adı oluşunu Ebû Hanîfe, **كتاب النبات**’ta zikretti. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفقدة**: **الكشو**’dur. Leys dedi: Denir ki bal nebîz yapılır, sonra içine **الفقد** atılır; onu sertleştirir; **التهذيب**’de damma ile **الفقدد** gibi; rubâîde. Ebû Amr’dan: **الفقدد**: **الكشوث** nebîzidir.

Ve **تفاقدوا**: birbirlerini kaybettiler. Hasan hadîsinde: “Şaşkın küçük oğlanlar; **تفاقدوا**”; o, onların birbirlerini kaybetmeleridir. İbn Miyâde dedi:
  Kavmim, canımı satarlarken birbirlerini **تفاقد** ettiler,
  onlara bir cariye ile; sonra onlara bir başka (cariye) ile.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **فقد**; **الكشوث** yediği zaman. Bunu Sâgânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقَدَهُ
1 فَقَدَهُ ذ , (S, A, MA, Mgh, O, L, Msb, K,) aor. فَقِدَ , (S, A, O, &c.,) inf. n. فَقْدٌ and فِقْدَانٌ (S, MA, O, L, Msb, K) and فُقْدَانٌ (S, O, F) and فُقُودٌ; (IDrd, O, L, K;) and ↓ افتقدهُ; (S, A, MA, Mgh, O;) He found it not, (L, TA,) lost it, (MA, PS, &c.,) saw it not, (JK in explanation of the latter verb,) [missed, or failed of finding or seeing, it,] it was, or became, absent from him, (Mgh,) or he had it not, was destitute of it, was without it, lacked it, or wanted it, syn. عَدِمَهُ; (Msb, L, K;) but accord. to Er-Rلghib, الفَقْدُ has a more special signification than العَدَمُ, this latter being the contr. of الوُجُودُ; (TA;) [whereas] الفَقْدُ [as inf. n. of فُقِدَ, though often used as meaning the being non-existent, properly] signifies the thing's being absent from the range of perception by sense so that its place is not known. (Bd in xii. 71.) [فُقِدَ signifies It was not found, was lost, was not seen, &c.] It is related of Abu-dDardà that he said, يَفْقِدْ ↓ مَنْ يَتَفَقَّدْ, [lit. He who seeks will not find,] meaning he who seeks after good in mankind will not find it; for he saw good to be rare in mankind: or he who seeks to acquaint himself with the circumstances of men will not find what will please him. (L.)

أَفْقَدَهُ اللّٰهُ اـِيَّاهُ
4 أَفْقَدَهُ اللّٰهُ اـِيَّاهُ ذ God caused him to lose, or fail of finding, him, or it. (L, K.) One says, أَفْقَدَكَ اللّٰهُ كُلَّ جَمِيمٍ [May God cause thee to lose every relation, or loved and loving relation]. (A.) [Or] الاـِفْقَادُ is not of established authority: as to the saying الجُنُونُ يُفْقِدُ شَهْوَةَ الجِمَاعِ [meaning Insanity causes to lose, or annuls, the desire of coïtus], the correct word is يُعْدِمُ or يُزِيلُ. (Mgh.)

تفقّدهُ
5 تفقّدهُ ذ He sought it, or sought for it or after it; or did so leisurely or repeatedly; (A, * Mgh, L;) as also ↓ افتقدهُ: (Mgh, L:) or he sought it, or sought for it or after it, it being absent from him; (S, O, L, Msb, K;) as also ↓ افتقدهُ: (K:) or he sought, or sought leisurely or repeatedly, to obtain knowledge of it, having lost it: so accord. to Er-Rلghib and many others; but this expression and تعَهَّدَهُ are used, by some, each in the place of the other, and the latter, accord. to Er-Rلghib and many others, [properly] signifies he sought, or sought leisurely or repeatedly, to obtain knowledge of it, having known it before. (MF.) You say, ↓ مَا تَفَقَّدْتُهُ مُنْذُ افْتَقَدْتُهُ, meaning منذ فَقَدْتُهُ [i. e. I have not sought for, or after, him, or it, since I lost him, or it. (B, TA.) See also 1, last sentence. ― -b2- [Also He investigated it.]

تفاقدوا
6 تفاقدوا ذ means فَقَدَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا [i. e. They lost one another]. (S, O, K.)

8 اـِفْتَقَدَ see 1: ― -b2- and see also 5, in three places.

الفَقْدُ
الفَقْدُ ذ , (O, K,) by Az, (K,) or in a number of the copies of the work of Az, (O,) erroneously written الفَقَدُ, (O, K,) A certain plant, (K,) resembling the [species of cuscuta, or dodder, called] كَشُوث: (TA:) and a beverage prepared from raisins or honey or [the plant] كشوث, as also ↓ الفُقْدُدُ: (K:) or, as AHn says, a certain plant which is thrown into the beverage of honey, which beverage consequently becomes strong, and is then called الفَقْدُ: he says, the فَقْد is what is called in Pers. فَنْجَنْكُشْت: IAar says, ↓ الفِقْدَةُ [or الفَقْدَةُكشوث ? then. un.] is the كشوث: and a beverage prepared from raisins and honey; and it is said that a beverage (نَبِيذ) is made of honey, and then the فَقْد is thrown into it, and causes it to become strong: so says Lth: and he says that the فَقْد is a plant resembling the كشوث: and ↓ الفُقْدُدُ is the نَبِيذ of the كشوث. (O.)

الفَِقْدَةُ
الفَِقْدَةُ ذ : see the next preceding paragraph.

الفُقْدُدُ
الفُقْدُدُ ذ : see الفَقْدُ, in two places.

فَقِيدٌ
فَقِيدٌ ذ and ↓ مَفْقُودٌ signify the same, (O, Msb, K,) [Not found, lost, not seen, missed, non-existent,] absent from one, (Mgh in explanation of the latter,) not had, lacking or lacked, wanting or wanted. (Msb, K.) One says, مَاتَ غَيْرَ فَقِيدٍ وَلَا حَمِيدٍ, (A, K,) and وَلَا مَحْمُودٍ ↓ غَيْرَ مَفْقُودٍ, (A,) [He died unmissed and unpraised; or,] without his loss being cared for [and without being praised]. (A, K.)

فَاقِدٌ
فَاقِدٌ ذ [as act. part. n. of 1 signifies Not finding a thing, losing it, not seeing it, missing it, not having it, being destitute of it, lacking it, or wanting it; or having failed to find it, having lost it, or having failed to see it. ― -b2- And hence,] A woman who is bereft of her child [by death]: (A 'Obeyd:) or who loses (تَفْقِدُ) her husband or child: (S, O:) or whose husband, or child, (L, K, TA,) or relation, or loved and loving relation, (TA,) has died: (L, K, TA:) or who marries after the death of her husband. (Lth, L, K.) The Arabs say, لَا تَتَزَوَّجَنَّ فَاقِدًا وَتَزَوَّجْ مُطَلَّقَةً [Do not thou marry a woman whose husband has died, but [rather] marry thou a divorced woman]. (Lh, L.) ― -b3- And in like manner, (O,) it is applied also to a she-gazelle, (S, O, L,) and to a cow [app. a wild cow], (O, L, K,) as also فَاقِدَةٌ, (O,) meaning Whose young one has been devoured by a beast, or bird, of prey; (O, L, K;) and to a pigeon (حَمَامَة) likewise. (L.)

مَفْقُودٌ
مَفْقُودٌ ذ : see فَقِيدٌ, in two places.

##### Türkçe

**فَقَدَهُ**
1 **فَقَدَهُ** **ذ** , (S, A, MA, Mgh, O, L, Msb, K,) muzâri‘i **فَقِدَ** , (S, A, O, &c.,) mastar ismi **فَقْدٌ** ve **فِقْدَانٌ** (S, MA, O, L, Msb, K) ve **فُقْدَانٌ** (S, O, F) ve **فُقُودٌ**; (IDrd, O, L, K;) ve ↓ **افتقدهُ**; (S, A, MA, Mgh, O;) Onu bulmadı, (L, TA,) onu kaybetti, (MA, PS, &c.,) onu görmedi, (JK, ikinci fiilin açıklamasında,) [onu özledi, yahut onu bulmada veya görmede başarısız oldu,] o, ondan gaip oldu yahut ona göre gaip hâle geldi, (Mgh,) yahut ona sahip değildi, ondan yoksundu, onsuzdu, ondan eksikti, yahut onu istedi; eş anlamlısı **عَدِمَهُ**; (Msb, L, K;) fakat Er-Râghib’e göre, **الفَقْدُ**’ün **العَدَمُ**’den daha hususî bir delâleti vardır; bu ikincisi **الوُجُودُ**’un zıddıdır; (TA;) [hâlbuki] **الفَقْدُ** [**فُقِدَ**’in mastar ismi olarak, her ne kadar çoğu kez mevcut olmama mânasında kullanılsa da, aslında] şeyin, duyuyla idrak alanından gaip olması, öyle ki yerinin bilinmemesi mânasına gelir. (Bd, xii. 71.) [**فُقِدَ** “bulunmadı, kayboldu, görülmedi, vb.” mânasına gelir.] Ebû’d-Derdâ’dan rivayet edilmiştir ki o şöyle dedi: **يَفْقِدْ** ↓ **مَنْ يَتَفَقَّدْ**, [lafzen: “Arayan bulmayacaktır,”] mânası: insanlarda hayrı arayan onu bulmayacaktır; çünkü o, hayrın insanlarda nadir olduğunu görmüştü: yahut insanların hâllerini öğrenmeye çalışan, hoşuna gidecek şeyi bulmayacaktır. (L.)

**أَفْقَدَهُ اللّٰهُ اـِيَّاهُ**
4 **أَفْقَدَهُ اللّٰهُ اـِيَّاهُ** **ذ** Allah ona, onu yahut onu kaybettirdi, yahut onu bulmada onu başarısız kıldı. (L, K.) Şöyle denir: **أَفْقَدَكَ اللّٰهُ كُلَّ جَمِيمٍ** [Allah sana her akrabayı, yahut sevilen ve seven her yakınlığı kaybettirsin]. (A.) [Yahut] **الاـِفْقَادُ** sabit bir otoriteye sahip değildir: **الجُنُونُ يُفْقِدُ شَهْوَةَ الجِمَاعِ** sözüne gelince [mânası: “Delilik, cinsel birleşme arzusunu kaybettirir yahut iptal eder”], doğru kelime **يُعْدِمُ** yahut **يُزِيلُ**’dir. (Mgh.)

**تفقّدهُ**
5 **تفقّدهُ** **ذ** Onu aradı, yahut onu arayıp sordu; yahut bunu ağır ağır veya tekrar tekrar yaptı; (A, * Mgh, L;) bunun gibi ↓ **افتقدهُ**: (Mgh, L:) yahut o, ondan gaip iken onu aradı, yahut onu arayıp sordu; (S, O, L, Msb, K;) bunun gibi ↓ **افتقدهُ**: (K:) yahut onu kaybetmiş olarak onun bilgisini elde etmeyi aradı, yahut ağır ağır veya tekrar tekrar aradı: Er-Râghib’e ve daha birçoklarına göre böyledir; fakat bu ifade ile **تعَهَّدَهُ** bazılarınca birbirinin yerine kullanılır; ve ikincisi, Er-Râghib’e ve daha birçoklarına göre, [aslında] onu daha önce bilmiş olarak onun bilgisini elde etmeyi aradı, yahut ağır ağır veya tekrar tekrar aradı, mânasına gelir. (MF.) Şöyle dersin: ↓ **مَا تَفَقَّدْتُهُ مُنْذُ افْتَقَدْتُهُ**, mânası **منذ فَقَدْتُهُ** [yani: “Onu kaybettiğimden beri onu aramadım.”] (B, TA.) 1’e de bak, son cümle. ― -b2- [Ayrıca: Onu araştırdı.]

**تفاقدوا**
6 **تفاقدوا** **ذ** mânası **فَقَدَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** [yani: “Birbirlerini kaybettiler”]. (S, O, K.)

8 **اـِفْتَقَدَ** 1’e bak: ― -b2- ve ayrıca 5’e de bak, üç yerde.

**الفَقْدُ**
**الفَقْدُ** **ذ** , (O, K,) Az’a göre, (K,) yahut Az’ın eserinin nüshalarının bir kısmında, (O,) yanlışlıkla **الفَقَدُ** diye yazılmıştır, (O, K,) belli bir bitki, (K,) [**كَشُوث** diye adlandırılan kuscuta/dodder türüne] benzeyen: (TA:) ve kuru üzümden yahut baldan yahut [bitki] **كشوث**’tan hazırlanan bir içecek; bunun gibi ↓ **الفُقْدُدُ**: (K:) yahut AHn’ın dediğine göre, bal içeceğine atılan belli bir bitki; bunun sonucu içecek kuvvetli olur ve sonra **الفَقْدُ** diye adlandırılır: o der ki, **فَقْد** Farsçada **فَنْجَنْكُشْت** diye adlandırılandır: IAar der ki, ↓ **الفِقْدَةُ** [yahut **الفَقْدَةُكشوث** ? sonra belirsiz] **كشوث**’tur: ve kuru üzüm ve baldan hazırlanan bir içecek; ve denilmiştir ki baldan bir içecek (**نَبِيذ**) yapılır, sonra içine **فَقْد** atılır ve onu kuvvetli kılar: Lth böyle der: ve o der ki **فَقْد**, **كشوث**’a benzeyen bir bitkidir: ve ↓ **الفُقْدُدُ**, **كشوث**’un **نَبِيذ**’idir. (O.)

**الفَِقْدَةُ**
**الفَِقْدَةُ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak.

**الفُقْدُدُ**
**الفُقْدُدُ** **ذ** : **الفَقْدُ**’e bak, iki yerde.

**فَقِيدٌ**
**فَقِيدٌ** **ذ** ve ↓ **مَفْقُودٌ** aynı mânaya gelir, (O, Msb, K,) [bulunmayan, kayıp, görülmeyen, özlenen, mevcut olmayan,] birinden gaip olan, (Mgh, ikincinin açıklamasında,) sahip olunmayan, eksik olan yahut eksik bırakılan, istenen yahut istenilmiş olan. (Msb, K.) Şöyle denir: **مَاتَ غَيْرَ فَقِيدٍ وَلَا حَمِيدٍ**, (A, K,) ve **وَلَا مَحْمُودٍ** ↓ **غَيْرَ مَفْقُودٍ**, (A,) [“Özlenmeden ve övülmeden öldü”; yahut,] kaybına aldırış edilmeden [ve övülmeden]. (A, K.)

**فَاقِدٌ**
**فَاقِدٌ** **ذ** [1’in ism-i fâili olarak, bir şeyi bulmayan, onu kaybeden, onu görmeyen, onu özleyen, ona sahip olmayan, ondan yoksun olan, ondan eksik olan, yahut onu isteyen; yahut onu bulmada başarısız olmuş, onu kaybetmiş, yahut onu görmede başarısız olmuş kimse mânasına gelir. ― -b2- Ve buradan,] çocuğundan [ölüm sebebiyle] mahrum kalmış kadın: (A ‘Obeyd:) yahut kocasını veya çocuğunu kaybeden (**تَفْقِدُ**) kadın: (S, O:) yahut kocası veya çocuğu, (L, K, TA,) yahut akrabası, yahut sevilen ve seven yakını, (TA,) ölmüş olan kadın: (L, K, TA:) yahut kocasının ölümünden sonra evlenen kadın. (Lth, L, K.) Araplar der ki: **لَا تَتَزَوَّجَنَّ فَاقِدًا وَتَزَوَّجْ مُطَلَّقَةً** [“Kocası ölmüş bir kadınla asla evlenme; bilakis boşanmış bir kadınla evlen”]. (Lh, L.) ― -b3- Ve aynı şekilde, (O,) dişi ceylana da uygulanır, (S, O, L,) ve ineğe [görünüşe göre yabanî inek], (O, L, K,) bunun gibi **فَاقِدَةٌ** da, (O,) mânası: yavrusu bir yırtıcı hayvan yahut yırtıcı kuş tarafından yenmiş olan; (O, L, K;) ve güvercine (**حَمَامَة**) de aynı şekilde. (L.)

**مَفْقُودٌ**
**مَفْقُودٌ** **ذ** : **فَقِيدٌ**’e bak, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَدَ
فَقَدَ I ( n. ac. فَقْد 1 ,  فُقُوْد 27 ,  فِقْدَاْن 34 ,  فُقْدَاْن 35 ),
a.  Lost; missed; lacked; wanted, felt, regretted the loss of.

أَفْقَدَ
أَفْقَدَ IV ,
a.  Made to lose; deprived, bereft of.

تَفَقَّدَ
تَفَقَّدَ V ,
a.  Sought.

تَفَاْقَدَ
تَفَاْقَدَ VI ,
a.  Missed, regretted each other.

اِفْتَقَدَ
اِفْتَقَدَ VIII ,
a.  see V .

b.  Missed, regretted.

c.  [ coll. ], Visited ( a sick person ).

اِسْتَفْقَدَ
اِسْتَفْقَدَ X
a.  [ coll. ],  see VIII (b) , ( c ).

فَقْد
فَقْد 1 ,
a.  Loss.

b.  Absence.

c.  A certain plant.

d.  A kind of mead.

فَقْدَة
فَقْدَة 1t ,  فِقْدَة 2t ,
a.  see 1 (c) .

فَاْقِد
فَاْقِد 21 ,
a.  Losing; missing; loser.

b.  Bereaved, desolate, disconsolate.

فَقِيْد
فَقِيْد 25 ,
a.  Lost; absent; missed, regretted.

فُقُوْد
فُقُوْد 27 ,  فِقْدَاْن 34 ,  فُقْدَاْن 35 ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

فَقڤدَ
N. P. فَقڤدَ I ,
a.  see 25 .

اِفْتَقَدَ
N. Ac. اِفْتَقَدَ VIII ,  اِسْتَفْقَدَ X
a.  [ coll. ], Visit.

مَاتَ غَيْرَ فَقِيْد
مَاتَ غَيْرَ فَقِيْد
a.  He died unregretted, unmissed.

فُوْدُد
فُوْدُد
a.  see 1 (d) .

##### Türkçe

**فَقَدَ**
**فَقَدَ** I ( n. ac. **فَقْد** 1 ,  **فُقُوْد** 27 ,  **فِقْدَاْن** 34 ,  **فُقْدَاْن** 35 ),
a. Kaybetti; özledi; yoksun kaldı; istedi, onun kaybını hissetti, onun kaybına hayıflandı.

**أَفْقَدَ**
**أَفْقَدَ** IV ,
a. Kaybettirdi; yoksun bıraktı, mahrum etti.

**تَفَقَّدَ**
**تَفَقَّدَ** V ,
a. Aradı.

**تَفَاْقَدَ**
**تَفَاْقَدَ** VI ,
a. Birbirlerini özlediler, birbirlerinin kaybına hayıflandılar.

**اِفْتَقَدَ**
**اِفْتَقَدَ** VIII ,
a. bk. V .

b. Özledi, hayıflandı.

c. [ topl. ], (hasta bir kimseyi) ziyaret etti.

**اِسْتَفْقَدَ**
**اِسْتَفْقَدَ** X
a. [ topl. ], bk. VIII (b) , ( c ).

**فَقْد**
**فَقْد** 1 ,
a. Kayıp.

b. Yokluk.

c. Belli bir bitki.

d. Bir çeşit bal şarabı.

**فَقْدَة**
**فَقْدَة** 1t ,  **فِقْدَة** 2t ,
a. bk. 1 (c) .

**فَاْقِد**
**فَاْقِد** 21 ,
a. Kaybeden; özleyen; kaybedici.

b. Evladını/yakınını kaybetmiş, ıssız, tesellisiz.

**فَقِيْد**
**فَقِيْد** 25 ,
a. Kaybolmuş; gaip; özlenen, kaybına hayıflanılan.

**فُقُوْد**
**فُقُوْد** 27 ,  **فِقْدَاْن** 34 ,  **فُقْدَاْن** 35 ,
a. bk. 1 (a) , ( b ).

**فَقڤدَ**
N. P. **فَقڤدَ** I ,
a. bk. 25 .

**اِفْتَقَدَ**
N. Ac. **اِفْتَقَدَ** VIII ,  **اِسْتَفْقَدَ** X
a. [ topl. ], Ziyaret.

**مَاتَ غَيْرَ فَقِيْد**
**مَاتَ غَيْرَ فَقِيْد**
a. Özlenmeden, kaybına hayıflanılmadan öldü.

**فُوْدُد**
**فُوْدُد**
a. bk. 1 (d) .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فقد
فَقَدَ - يَفْقِدُ - تَفَقَّدَ - يَتَفَقَّدُ
فَقَدَ - يَفْقِدُ + كائن + شيئاً: يبحث عن شيء أضاعه: يحاول الوصول إلى  شيء أو كائن، كان موجوداً ومحفوظاً لديه في مكان معلوم، ثم لا يتمكن من الوصول إليه، إما لغيابه عن مكانه، أو لضياع المعلومات عن مكانه
تَفَقَّدَ - يَتَفَقَّدُ: على وزن " تفعَّل " من "فَقَدَ - يَفْقِدُ ": يقوم بفعل " فَقَدَ - يَفْقِدُ " على وجه التكرار والشدة بشكل ذاتي: يجعل نفسه تفقد بشدة: يجعلها تحاول في كل مرة معرفة المكان الجديد الذي قد يكون صار إليه الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفتيش والبحث والتحري للتعرف على الأثر" وهي:
قَصَّ - يَقُصُّ، فَقَد - يَفْقِدُ، جَاسَ - يَجوْسُ، ألا - يَأْلِي، هَطَعَ - يَهْطَعُ، أَيِيَ - يَأْيى
فقد - نفقد - تفقدون
 	﴿قالوا وأقبلوا عليهم ماذا تفقِدون(71)﴾ يوسف ﴿قالوا نفقِد صواع الملك ولمن جاء به حمل بعير وأنا به زعيم(72)﴾ يوسف
تفقَّد :
 ﴿وتفقد الطير فقال ما لي لا أرى الهدهد أم كان من الغائبين(20)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [فقد] ف ق د: فَقَدَهُ من باب ضرب و فُقْدَاناً أيضا أضاعه وعدمه و افْتَقَدَه مثله و تَفَقَّدَهُ طلبه عند غيبته
الراغب
فقد
- الفقد: عدم الشيء بعد وجوده، فهو أخص من العدم؛ لأن العدم يقال فيه وفيما لم يوجد بعد. قال تعالى: }ماذا تفقدون * قالوا: نفقد صواع الملك﴿[يوسف/71 - 72]. والتفقد: التعهد لكن حقيقة التفقد: تعرف فقدان الشيء، والتعهد: تعرف العهد المتقدم، قال:﴾وتفقد الطير{ [النمل/20]، والفاقد: المرأة التي تفقد ولدها، أو بعلها.
ملخص اللسان:
1.    فقد: فَقَدَ الشيءَ يَفْقِدُه فَقْداً وفِقْداناً وفقُوداً، فهو  مَفْقُودٌ وفَقِيدٌ: عَدِمَه؛
2.     والفاقِدُ من النساءِ:  التي يموتُ زَوْجُها أَو ولدُها أَو حميمها.
3.     والتفقُّدُ: تَطَلُّبُ ما غاب من الشيء.
4.    وافتَقَدَ الشيءَ: طَلبه؛وقيل: تَفَقَّدْتُه أَي طَلَبْتُه عند  غيبته.
5.    افتقَدْتُ رسولَ الله، صلى الله  عليه وسلم، ليلة أَي لم أَجِدْه؛ هو افتَعَلْتُ من فَقَدْتُ الشيءَ  أَفقِدُه إِذا غاب عنك
لسان العرب
● - فقد: فَقَدَ الشيءَ يَفْقِدُه فَقْداً وفِقْداناً وفقُوداً، فهو  مَفْقُودٌ وفَقِيدٌ: عَدِمَه؛ وأَفْقَدَه الله إِياه. والفاقِدُ من النساءِ:  التي يموتُ زَوْجُها أَو ولدُها أَو حميمها. أَبو عبيد: امرأَة فاقِدٌ وهي  الثكول؛ وأَنشد الليث:  كأَنَّها فاقِدٌ شَمْطاءُ مُعْوِلَةٌ  ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَناكِيدُ  وقال اللحياني: هي التي تتزوج بعدما كان لها زوج فمات. قال: والعرب  تقول: لا تَتَزَوَّجَنَّ فاقِداً وتزوج مطلقة. وظَبْيَةٌ فاقِدٌ وبقرةٌ  فاقِدٌ: شبع ولدها؛ وكذلك حَمامَة فاقِدٌ؛ وأَنشد الفارسي:  إِذا فاقِدٌ، خَطْباءُ، فَرْخَينِ رَجَّعَتْ،  ذَكَرْتُ سُلَيْمَى في الخَلِيطِ المُبايِن  قال ابن سيده: هكذا أَنشده سيبويه بتقديم خَطْباءُ على فَرْخَينِ  مُقَوِّياً بذلك أَن اسم الفاعل إِذا وُصِفَ قَرُب من الاسم، وفارق شبَهَ  الفعل.والتفقُّدُ: تَطَلُّبُ ما غاب من الشيء. وروي عن أَبي الدرداء أَنه قال:  من يَتَفَقَّدْ يَفْقِدْ، ومن لا يُعِدَّ الصَّبْرَ لفواجِعِ الأُمور  يَعْجِزْ؛ فالتَّفقُّدُ: تَطَلُّب ما فَقَدْتَه، ومعنى قول أَبي الدرداء  أَن من تَفَقَّدَ الخيرَ وطلبه في الناس فَقَدَه ولم يَجِدْه، وذلك أَنه  رأَى الخير في النادر من الناس ولم يجده فاشياً موجوداً. غيره: أَي من  يَتَفَقَّدْ أَحوالَ الناس ويَتَعَرَّفْها فإِنه لا يجد ما يُرضِيه.  وافتَقَدَ الشيءَ: طَلبه؛ قال:  فلا أُخْتٌ فَتَبْكِيهِ،  ولا أُمٌّ فَتَفْتَقِده  وكذلك تَفَقَّدَه. وفي التنزيل: فتَفَقَّدَ الطيرَ فقال ما ليَ لا أَرى  الهُدْهُدَ؛ وكذلك الافتقادُ؛ وقيل: تَفَقَّدْتُه أَي طَلَبْتُه عند  غيبته.  وتفاقَدَ القومُ أَي فَقَدَ بعضُهم بعضاً؛ وقال ابن ميادة:  تَفَاقَدَ قَوْمي إِذ يَبيعونَ مُهْجَتي  بِجارِيةٍ، بَهْراً لَهُمْ بعدَها بَهْرا  بَهْراً قيل فيه: تَبّاً، وقيل: خيبة، وقيل: تَعْساً لهم، وقيل: أَصابهم  شَرٌّ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: افتقَدْتُ رسولَ الله، صلى الله  عليه وسلم، ليلة أَي لم أَجِدْه؛ هو افتَعَلْتُ من فَقَدْتُ الشيءَ  أَفقِدُه إِذا غاب عنك. وفي حديث الحسن: أُغَيْلِمَةٌ حَيارَى تفاقَدُوا؛  يَدْعُو عليهم بالموت وأَن يَفْقِدَ بعضُهم بعضاً. ويقال: أَفقدَه الله كلَّ  حميمٍ. ويقال: مات فلانٌ غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ أَي غيرَ مُكْتَرَثٍ  لِفِقدانِه.  والفَقَد: شرابٌ يُتَّخَذُ من الزبيب والعسل. ويقال: إِن العسل ينبذ ثم  يلقى فيه الفَقَد فيُشَدِّدُه؛ قال: وهو نبت شبه الكَشُوث. والفَقَدُ:  نباتٌ يشبه الكَشوث ينبذ في العسل فيقويه ويجيد إِسكاره؛ قال أَبو حنيفة:  ثم يقال لذلك الشراب: الفَقَدُ. ابن الأَعرابي: الفَقْدَةُ: الكُشُوث.
مقاييس اللغة:
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك:تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
القاموس المحيط:
فَقَدَه يَفْقِدُه فَقْداً وفِقْداناً وفُقوداً عَدِمَه، فهو فَقيدٌ ومَفْقودٌ، وأَفْقَدَه اللّهُ إيَّاه. والفاقِدُ التي ماتَ زوجُها أو وَلَدُها، أو المُتَزَوِّجَةُ بعدَ موتِ زَوْجِها، وبَقَرَةٌ سُبعَ ولَدُها. وافْتَقَدَهُ وتَفَقَّدَهُ طَلَبَهُ عِنْدَ غَيْبَتِهِ. وماتَ غيرَ فقيدٍ ولا حَميدٍ، وغيرَ مَفْقودٍ غَيْرَ مُكْتَرَثٍ لفِقْدانِهِ. والفَقْدُ، ولا يُحَرَّكُ، ووَهِمَ الْأَزْهَرِيُّ نَباتٌ، وشرابٌ من زَبيب أو عَسَلٍ أو كُشوثٍ، كالفُقْدُدِ، بالضم. وتَفاقَدوا فَقَدَ بَعْضُهُمْ بعضاً.
تاج العروس:
ف - ق - د
فَقَدَهُ يَفْقِدُه فَقْداً بفتح فسكون وفِقْداناً بالكسر وفُقْدَناً بالضمّ زاده المصنَّف في البصائر له وذكره شيخنا عِوضَ الكَسْرِ اعتماداً على الشُّهْرَة وقاعِدة المصادِر وفُقُوداً بالضَمِّ وهذه عن ابنِ دُرَيْدٍ كذا في البصائر وأَنشدَ لعَنْتَرَةَ العَبْسِيِّ :
فإِن يَبرأْ فلَمْ أَنْفُثْ عَلَيْهِ ... وإِن يُفْقَدْ فَحُقَّ له الفُقُودُ عَدِمَهُ والفاءُ والقاف والدال تَدُلُّ على ذَهَابِ شيءٍ ويضَياعهِ وفي المُفْرَدات للراغب : الفَقْدُ أَخَصُّ من العَدَمِ لان العَدَم بعْدَ الوُجُودِ أَي فهو أَعَمُّ كما قال شيخنا فهو فَقِيدٌ ومَفْقُودٌ وعلى الثاني اقتصَرَ صاحِبُ اللسانِ قال شيخنا : والفاعِل : فاقِدٌ على القِيَاسِ ولذا لم يحتَجْ لذِكْره . قلتُ : ومن سَجَعَاتِ الأَساس : أَنا مُنْذُ فارَقْتَنِي كالفاقِد أُمِّ الواحِد . وأَفقدَهُ اللهُ إِيَّاهُ وأَفقدَه اللهُ كُلَّ حَمِيمٍ . والفاقِدُ من النساء : التي ماتَ زوجها أو وَالَدُها أو حَمِيمُها . وقال أبو عُبَيْدٍ : الفاقِدُ : الثَّكُول وأَنشد الليثُ :
كأَنَّها فاقِدٌ شَمْطَاءُ مُعْوِلَةٌ ... ناحَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مَنَاكِيدُ أَو هي المُتَزَوِّجَةُ بعدَ موتِ زَوْجِهَا قاله اللِّحْيَاني وقال والعربُ تقول : لا تتزوَّجَنَّ فاقداً وتَزَوَّجْ مُطَلَّقَة . وظَبْيَةٌ فاقِدٌ وبَقَرةٌ فاقِدٌ : سُبِعَ وَلَدُهَا وكذلك : حَمامةٌ فاقِدٌ وأَنشد الفارسيّ :
إِذا فاقِدٌ خَطْبَاءُ فَرْخَيْنِ رَجَّعَتْ ... ذَكَرتُ سُلَيْمَى في الخَلِيطِ المُنَايِنِ قال ابن سيده : هكذا أَنشدَه سيبويه بتقديم خطباءَ على فَرْخَيْنِ مقَوِّياً بذلكَ أَنَّ اسمَ الفاعِلِ إذا وصف قرب من الاسم وفارق شَبَهَ الفِعْلِ . وافتَقَدَهُ وتَفَقَّده : طَلَبَهُ عِنْدَ غَيْبَتِهِ قالك
فلا أُخْتٌ فَتْبكِيه ... ولا أُمٌّ فَتَفْتَقِدُهْ وفي التنزيل " وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فقالَ ماليَ لا أَرَى الهُدْهُدَ " . وفي المفردات للراغب : التّفَقُّد : تَعْرُّفُ فِقْدَانِ الشيءِِ والتعَهُّد : تَعرُّفُ العَهْد المتقدّم . ووافقَه كثيرٌ من أَهل اللُّغة ومنهم من استعملَ كُلاّ منها في محَلِّ الآخرِ . وفي حديث عائشة رضي الله عنها : " افتقدْتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم لَيْلةً " أَي لم أَجِدْه . ويقال : ما افْتَفَدْتُه منْذُ افْتَقَدْتُه أَي ما تَفَقَّدتُه منذُ فَقَدتُه . كذا في البصائر . وروى عن أَبي الدرداءِ أنه قال : من يَتَفَقَّدْ يَفْقِدْ ومن لا يُعِدَّ الصَّبْرَ لِفَواجع الأمور يَعْجِزْ أَقْرِضْ من عَرَضِكَ ليوم فَقْرِك . قل ابنُ منظور : أَي من تَفَقَّدَ الخَيْرَ وطَلَبَه في النّاسِ فَقَدَه ولم يَجِدْه وذكل أَنَّه رأَى الخَيْرَ في النادِرِ من النَّاِِ ولم يَجِدْه فاشياً موجوداً . وفي البصائر للمصنّف : أَي من يَتَفَقَّدْ أَحوالَ الناسِ ويَتَعَرَّفْها عَدِمَ الرِّضا فإِن ثَلَبَك أَحدٌ فلا تَشْتَغِلْ بمعارضَتِه ودع ذلك قَرْضاً عليه ليوم الجَزَاءِ . انتهى
وقد أنشدَنَا بعضُ الأصحاب :
تَفَقُّدُ الخِلاَّنِ مُسْتَحْسَنٌ ... فَمَنْ بَدَاهُ فنِعمّاً بَدَا
سَنَّ سُلَيْمَانُ لنا سُنَّةً ... فكان فيما سَنَّهُ المُقْتَدَى
تَفَقَّدَ الطَّيْرَ على رأْسِهِ ... فقال ما لِي لا أَرى الهُدْهُدَا
ويقال : ماتَ غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ وزاد الزَّمَخْشَرِيُّ وغيرَ مَفْقُودٍ ولا محمودٍ أَي غير مُكْتَرَثٍ لِفِقْدَانِهِ . والفَقْدُ بفتح فسكون ولا يُحَرَّك ووَهِمَ الأزهريُّ صاحِبُ التهذيب قل الصاغانيُّ : وقع في نسخ الأزهريِّ : الفَقَد بالتحريك والصواب سكونُ القاف : نَباتٌ يُشْبِه الكَشْوثَى قاله اللَّيْث وشَرَابٌ يُتَّخَذُ من زَبِيبٍ أَو عَسَلٍ عن ابنِ الأَعْرَابي أَو كَشُوثٍ يُنْبَذُ في العَسَلٍ فيُقَوِّيه ويُجِيدُ إِسكارَه وكونُه اسماً للنَباتِ والشّرَابِ المتَّخذِ منه ذكَره أَبو حنيفة في كتاب النبات . وعن ابن الأعرابي : الفَقْدَةُ : الكَشُوُ . وقال الليث : ويقال إِن العَسَلَ يُنْبَذُ ثم يُلْقَى فيه الفَقْدُ فَيُشَدِّده كالفُقْدُدِ بالضّمّ في التهذيب في الرباعيّ عن أبي عمرو : الفُقْدُد : نَبِيذُ الكَشُوثِ . وتَفاقَدوا : فَقَدَ بعضهم بعضاً وفي حديث الحَسَنِ أُغَيْلِمَةٌ حَيَارَى تَفاقَدُوا هو أَن يَفْقِد بَعضُهُم بعْضاً . وقال ابن مَيَّادة :
تَفَاقَدَ قَوْمِي إذا يَبِيعُون مُهْجَتي ... بجارِيَةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا ومما يستدرك عليه : فَقَّدَ إذا أَكَل الكَشُوثَ . نقله الصاغاني

##### Türkçe

فقد
**فَقَدَ** - **يَفْقِدُ** - **تَفَقَّدَ** - **يَتَفَقَّدُ**
**فَقَدَ** - **يَفْقِدُ** + bir varlık + bir şeyi: kaybettiği bir şeyi arar: bir şeye veya bir varlığa ulaşmaya çalışır; (bu şey/varlık) bilinen bir yerde kendisinde mevcut ve muhafaza edilmiş idi; sonra ona ulaşamaz; ya yerinde bulunmaması sebebiyle, yahut yerinin bilgileri kaybolduğu için.

**تَفَقَّدَ** - **يَتَفَقَّدُ**: **" تفعَّل "** vezninde, **"فَقَدَ - يَفْقِدُ "**’den: **" فَقَدَ - يَفْقِدُ "** fiilini, tekrar ve şiddet yönüyle, öznel biçimde yapar: kendisini şiddetle kaybeder kılar: onu, her defasında, şeyin varmış olabileceği yeni yeri bilmeye çalışır kılar.

Ve lafız, **" التفتيش والبحث والتحري للتعرف على الأثر"** lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَصَّ - يَقُصُّ**، **فَقَد - يَفْقِدُ**، **جَاسَ - يَجوْسُ**، **ألا - يَأْلِي**، **هَطَعَ - يَهْطَعُ**، **أَيِيَ - يَأْيى**

**فقد - نفقد - تفقدون**
 	﴿Dediler ve onlara yönelerek geldiler: “Ne **تفقِدون**?”(71)﴾ Yusuf ﴿Dediler: “Biz, kralın **صواع**’ını **نفقِد**; onu getirene bir deve yükü vardır; ben de buna kefilim”(72)﴾ Yusuf

**تفقَّد** :
 ﴿Ve kuşu **تفقد** etti; dedi ki: “Bana ne oluyor da **الهدهد**’i görmüyorum; yoksa o, gaiplerden mi oldu?”(20)﴾ Neml

مختار الصحاح
● [**فقد**] **ف ق د**: **فَقَدَهُ** “**ضرب** بابından” ve ayrıca **فُقْدَاناً**: onu yitirdi ve onu bulamadı; **افْتَقَدَه**: onun gibidir; **تَفَقَّدَهُ**: onun yokluğunda onu aradı.

الراغب
**فقد**
- **الفقد**: var olduktan sonra şeyin yokluğu; bu sebeple o, **العدم**’den daha özeldir; çünkü **العدم**, onda da ve henüz var olmamış olanda da söylenir. Yüce Allah dedi ki: }**ماذا تفقدون** * قالوا: **نفقد صواع الملك**﴿[Yusuf/71 - 72]. Ve **التفقد**: gözetip kollamadır; fakat **التفقد**’ün hakikati: şeyin kayboluşunu bilmektir; ve **التعهد**: önceki ahdi bilmektir. Dedi ki:﴾**وتفقد الطير**{ [Neml/20]. Ve **الفاقد**: çocuğunu kaybeden kadın; yahut kocasını.

ملخص اللسان:
1.    **فقد**: **فَقَدَ** şeyi **يَفْقِدُه** **فَقْداً** ve **فِقْداناً** ve **فقُوداً**; o hâlde o, **مَفْقُودٌ** ve **فَقِيدٌ**’dir: onu bulamadı;
2.     Ve kadınlardan **الفاقِدُ**: kocası yahut çocuğu yahut yakını ölen (kadın).
3.     **التفقُّدُ**: şeyden gaip olanı aramaktır.
4.    **افتَقَدَ** şeyi: onu aradı; ve denildi ki: **تَفَقَّدْتُه** yani onun yokluğunda onu aradım.
5.    **افتقَدْتُ** Allah’ın Resulünü, صلى الله عليه وسلم, bir gece: yani onu bulamadım; o, **افتَعَلْتُ**’dür; **فَقَدْتُ** şeyi **أَفقِدُه**’den; sana gaip olduğu zaman.

لسان العرب
● - **فقد**: **فَقَدَ** şeyi **يَفْقِدُه** **فَقْداً** ve **فِقْداناً** ve **فقُوداً**; o hâlde o, **مَفْقُودٌ** ve **فَقِيدٌ**’dir: onu bulamadı; ve Allah onu ona kaybettirdi. Ve kadınlardan **الفاقِدُ**: kocası yahut çocuğu yahut yakını ölen (kadın). Ebû Ubeyd: **امرأَة فاقِدٌ**; o, **الثكول**’dür. Ve Leys şu beyti okudu:
كأَنَّها فاقِدٌ شَمْطاءُ مُعْوِلَةٌ
ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَناكِيدُ

Ve Lihyânî dedi ki: o, kendisinin bir kocası varken sonra kocası ölen ve (sonra) evlenen kadındır. Dedi ki: Araplar der ki: “Sakın **فاقِداً** ile evlenme; boşanmışla evlen.” Ve **ظَبْيَةٌ فاقِدٌ** ve **بقرةٌ فاقِدٌ**: yavrusu yırtıcı tarafından yenmiştir; aynı şekilde **حَمامَة فاقِدٌ**. Ve Fârisî şu beyti okudu:
إِذا فاقِدٌ، خَطْباءُ، فَرْخَينِ رَجَّعَتْ،
ذَكَرْتُ سُلَيْمَى في الخَلِيطِ المُبايِن

İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh bunu, **خَطْباءُ**’yı **فَرْخَينِ**’den önce getirerek böyle okuttu; bununla, ism-i fâilin, vasfedildiği zaman isme yaklaştığını ve fiile benzerlikten ayrıldığını kuvvetlendirmiştir. Ve **التفقُّدُ**: şeyden gaip olanı aramaktır. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: “Kim **يَتَفَقَّدْ** ederse **يَفْقِدْ** eder; ve kim işlerin musibetlerine sabrı hazırlamazsa aciz kalır.” O hâlde **التَّفقُّدُ**: kaybettiğini aramaktır. Ebû’d-Derdâ’nın sözünün manası: kim hayrı yoklar ve insanlarda onu ararsa onu kaybeder ve onu bulmaz; bu, onun hayrı insanlardan nadir olanda görmesi ve onu yaygın, mevcut bulmaması sebebiyledir. Başkası: yani kim insanların hallerini yoklar ve onları tanırsa, onu razı edecek şeyi bulmaz. Ve **افتَقَدَ** şeyi: onu aradı; dedi ki:
فلا أُخْتٌ فَتَبْكِيهِ،
ولا أُمٌّ فَتَفْتَقِده

Ve aynı şekilde **تَفَقَّدَه**. Ve tenzilde: **فتَفَقَّدَ الطيرَ**; dedi ki: “Bana ne oluyor da **الهُدْهُدَ**’i görmüyorum?” Ve aynı şekilde **الافتقادُ**; ve denildi ki: **تَفَقَّدْتُه** yani onun yokluğunda onu aradım. Ve **تفاقَدَ القومُ**: yani onların bazısı bazısını kaybetti. Ve İbn Miyâde dedi ki:
تَفَاقَدَ قَوْمي إِذ يَبيعونَ مُهْجَتي
بِجارِيةٍ، بَهْراً لَهُمْ بعدَها بَهْرا

**بَهْراً** hakkında denildi ki: “**تَبّاً**”; ve denildi ki: “hüsran”; ve denildi ki: “onlara **تَعْساً**”; ve denildi ki: onlara bir şer isabet etti. Ve Âişe hadîsinde, رضي الله عنها: “Bir gece Allah’ın Resulünü, صلى الله عليه وسلم, **افتقَدْتُ**”: yani onu bulamadım; o, **افتَعَلْتُ**’dür; **فَقَدْتُ** şeyi **أَفقِدُه**’den; sana gaip olduğu zaman. Ve Hasan hadîsinde: **أُغَيْلِمَةٌ حَيارَى تفاقَدُوا**; onlara ölümle ve bazılarının bazısını kaybetmesiyle beddua eder. Ve denilir: Allah ona her yakını kaybettirsin. Ve denilir: falan, **غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ** olarak öldü; yani onun kaybına aldırış edilmeyen. Ve **الفَقَد**: kuru üzüm ve baldan yapılan bir içkidir. Ve denilir: bal nebiz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır; böylece onu sertleştirir; dedi ki: o, **الكَشُوث**’a benzer bir bitkidir. Ve **الفَقَدُ**: **الكَشوث**’a benzeyen bir bitkidir; balda nebiz yapılır, böylece onu kuvvetlendirir ve sarhoş edişini güzelleştirir. Ebû Hanîfe dedi ki: sonra o içkiye **الفَقَدُ** denilir. İbnü’l-A‘râbî: **الفَقْدَةُ**: **الكُشُوث**.

مقاييس اللغة:
(**فقد**) **الفاء** ve **القاف** ve **الدال** aslîdir; bir şeyin gitmesine ve kaybolmasına delâlet eder. Bundan, onların sözü: **فَقَدت** şeyi **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadındır; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; çoğulu **فَواقِد**. Ama senin sözün: **تفقَّدْتُ** şeyi, onu aradığın zaman, bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ**﴾ [Neml 20].

القاموس المحيط:
**فَقَدَه** **يَفْقِدُه** **فَقْداً** ve **فِقْداناً** ve **فُقوداً**: onu bulamadı; o hâlde o, **فَقيدٌ** ve **مَفْقودٌ**’dur; ve Allah onu ona kaybettirdi. Ve **الفاقِدُ**: kocası yahut çocuğu ölen; yahut kocasının ölümünden sonra evlenen; ve **بَقَرَةٌ**: yavrusu yırtıcı tarafından yenmiş. Ve **افْتَقَدَهُ** ve **تَفَقَّدَهُ**: onun yokluğunda onu aradı. Ve **ماتَ غيرَ فقيدٍ ولا حَميدٍ** ve **غيرَ مَفْقودٍ**: onun kaybına aldırış etmeyen. Ve **الفَقْدُ**—harekelenmez—ve Ezherî yanıldı: bir bitkidir; ve kuru üzümden yahut baldan yahut **كُشوثٍ**’tan bir içkidir; **الفُقْدُدِ** gibi, damme ile. Ve **تَفاقَدوا**: bazısı bazısını kaybetti.

تاج العروس:
**ف - ق - د**
**فَقَدَهُ** **يَفْقِدُه**: fetha sonra sükûn ile **فَقْداً**; kesre ile **فِقْداناً**; ve damme ile **فُقْدَناً**—musannif bunu **البصائر**’de ona ekledi ve şeyhimiz, şöhrete ve masdarlar kaidesine dayanarak kesre yerine onu zikretti—ve damme ile **فُقُوداً**; bu, İbn Düreyd’dendir; **البصائر**’de böyledir. Ve Absî Antara’ya ait şu beyti okuttu:
فإِن يَبرأْ فلَمْ أَنْفُثْ عَلَيْهِ ... وإِن يُفْقَدْ فَحُقَّ له الفُقُودُ

Onu bulamadı. Ve **الفاء** ve **القاف** ve **الدال**, bir şeyin gitmesine ve kaybolmasına delâlet eder. Ve Râgıb’ın **المُفْرَدات**’ında: **الفَقْدُ**, **العَدَم**’den daha özeldir; çünkü **العَدَم**, varlıktan sonra (da) olur; yani o daha geneldir; şeyhimiz dediği gibi. O hâlde o, **فَقِيدٌ** ve **مَفْقُودٌ**’dur; ve ikincisi üzerine **اللسان** sahibi iktisar etti. Şeyhimiz dedi ki: ve fâil, القياس üzere **فاقِدٌ**’dir; bu yüzden onu zikretmeye ihtiyaç duymadı. Dedim ki: **الأَساس**’ın secilerinden: “Ben, benden ayrıldığından beri, tek çocuğun annesini kaybeden gibi(iyim).” Ve Allah onu ona kaybettirdi; ve Allah ona her yakını kaybettirdi. Ve kadınlardan **الفاقِدُ**: kocası yahut çocuğu yahut yakını ölen (kadın). Ebû Ubeyd dedi ki: **الفاقِدُ**: **الثَّكُول**. Ve Leys şu beyti okudu:
كأَنَّها فاقِدٌ شَمْطَاءُ مُعْوِلَةٌ ... ناحَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مَنَاكِيدُ

Yahut o, kocasının ölümünden sonra evlenen kadındır; bunu Lihyânî söyledi. Ve dedi ki: Araplar der: “Sakın **فاقداً** ile evlenme; boşanmışla evlen.” Ve **ظَبْيَةٌ فاقِدٌ** ve **بَقَرةٌ فاقِدٌ**: yavrusu yırtıcı tarafından yenmiştir; aynı şekilde: **حَمامةٌ فاقِدٌ**. Ve Fârisî şu beyti okudu:
إِذا فاقِدٌ خَطْبَاءُ فَرْخَيْنِ رَجَّعَتْ ... ذَكَرتُ سُلَيْمَى في الخَلِيطِ المُنَايِنِ

İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh bunu, **خطباءَ**’yı **فَرْخَيْنِ**’den önce getirerek böyle okuttu; bununla, ism-i fâilin, vasfedildiği zaman isme yaklaştığını ve fiile benzerlikten ayrıldığını kuvvetlendirmiştir. Ve **افتَقَدَهُ** ve **تَفَقَّده**: onun yokluğunda onu aradı; senin sözün:
فلا أُخْتٌ فَتْبكِيه ... ولا أُمٌّ فَتَفْتَقِدُهْ

Ve tenzilde: “**وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فقالَ ماليَ لا أَرَى الهُدْهُدَ**”. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **التّفَقُّد**: şeyin kayboluşunu bilmek; ve **التعَهُّد**: önceki ahdi bilmek. Ve ona, dil ehlinin çoğu muvafakat etti; ve onlardan kimi, ikisinden her birini ötekinin yerinde kullandı. Ve Âişe hadîsinde رضي الله عنها: “Bir gece Allah’ın Resulünü صلى الله عليه وسلم **افتقدْتُ**”: yani onu bulamadım. Ve denilir: “Onu kaybettiğimden beri onu **افتَفَدْتُ** etmedim”: yani onu kaybettiğimden beri onu **تَفَقَّدتُ** etmedim. **البصائر**’de böyledir. Ve Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: “Kim **يَتَفَقَّدْ** ederse **يَفْقِدْ** eder; ve kim işlerin musibetlerine sabrı hazırlamazsa aciz kalır; ‘arzından, fakirlik günün için borç ver’.” İbn Manzûr dedi ki: yani kim hayrı yoklar ve insanlarda onu ararsa onu kaybeder ve onu bulmaz; bu, onun hayrı insanlardan nadir olanda görmesi ve onu yaygın, mevcut bulmaması sebebiyledir. Ve musannifin **البصائر**’inde: yani kim insanların hallerini yoklar ve onları tanırsa, rızayı bulamaz; o hâlde biri seni ayıplarsa, ona karşılık vermekle meşgul olma; bunu ceza günü için ona borç kıl. Bitti.

Ve bazı arkadaşlar bize şu beyti okuttu:
تَفَقُّدُ الخِلاَّنِ مُسْتَحْسَنٌ ... فَمَنْ بَدَاهُ فنِعمّاً بَدَا
سَنَّ سُلَيْمَانُ لنا سُنَّةً ... فكان فيما سَنَّهُ المُقْتَدَى
تَفَقَّدَ الطَّيْرَ على رأْسِهِ ... فقال ما لِي لا أَرى الهُدْهُدَا

Ve denilir: **ماتَ غيرَ فَقِيدٍ ولا حَمِيدٍ**; ve Zemahşerî ekledi: **وغيرَ مَفْقُودٍ ولا محمودٍ**; yani onun kaybına aldırış etmeyen. Ve **الفَقْدُ**: fetha sonra sükûn; harekelenmez. Ve **التهذيب** sahibi Ezherî yanıldı. Sâgânî dedi ki: Ezherî’nin nüshalarında **الفَقَد** harekeli olarak düştü; doğrusu, **القاف**’ın sükûnudur: **الكَشْوثَى**’ya benzeyen bir bitkidir; bunu Leys söyledi. Ve kuru üzümden yahut baldan—İbnü’l-A‘râbî’den—yahut balda nebiz yapılan **كَشُوثٍ**’tan yapılan bir içkidir; onu kuvvetlendirir ve sarhoş edişini güzelleştirir. Ve onun, bitkinin ve ondan yapılan içkinin adı oluşunu Ebû Hanîfe, **كتاب النبات**’ta zikretti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَقْدَةُ**: **الكَشُوُ**. Ve Leys dedi ki: denilir ki bal nebiz yapılır, sonra içine **الفَقْدُ** atılır; böylece onu sertleştirir; **الفُقْدُدِ** gibi, damme ile. **التهذيب**’de, rubâîde, Ebû Amr’dan: **الفُقْدُد**: **الكَشُوثِ** nebizidir. Ve **تَفاقَدوا**: bazısı bazısını kaybetti. Ve Hasan hadîsinde: **أُغَيْلِمَةٌ حَيَارَى تَفاقَدُوا**; o, bazılarının bazısını kaybetmesidir. Ve İbn Miyâde dedi ki:
تَفَاقَدَ قَوْمِي إذا يَبِيعُون مُهْجَتي ... بجارِيَةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا

Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فَقَّدَ**: **الكَشُوثَ** yediği zaman. Bunu Sâgânî nakletti.
