# فقد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: فقد

فقده يفقده فقدا، بفتح فسكون، وفقدانا، بالكسر، وفقدنا، بالضم، زاده المصنف في البصائر له، وذكره شيخنا عوض الكسر اعتمادا على الشهرة، وقاعدة المصادر، وفقودا بالضم، وهذه عن ابن دريد، كذا في البصائر، وأنشد لعنترة العبسي:
  فإن يبرأ فلم أنفث علـيه                      وإن يفقد فحق له الفقود عدمه، والفاء، والقاف، والدال، تدل على ذهاب شيء ويضياعه، وفي المفردات للراغب: الفقد أخص من العدم، لان العدم بعد الوجود، أي فهو أعم، كما قال شيخنا، فهو فقيد ومفقود، وعلى الثاني اقتصر صاحب اللسان، قال شيخنا: والفاعل: فاقد، على القياس، ولذا لم يحتج لذكره. قلت: ومن سجعات الأساس: أنا منذ فارقتني كالفاقد، أم الواحد. وأفقده الله إياه، وأفقده الله كل حميم. والفاقد من النساء: التي مات زوجها أو والدها أو حميمها. وقال أبو عبيد: الفاقد: الثكول، وأنشد الليث:
  كأنها فاقد شمطاء معولة                      ناحت وجاوبها نكد مناكيد أو هي المتزوجة بعد موت زوجها، قاله اللحياني، وقال والعرب تقول: لا تتزوجن فاقدا، وتزوج مطلقة. وظبية فاقد، وبقرة فاقد: سبع ولدها، وكذلك: حمامة فاقد، وأنشد الفارسي:
  إذا فاقد خطباء فرخين رجـعـت                      ذكرت سليمى في الخليط المناين قال ابن سيده: هكذا أنشده سيبويه، بتقديم خطباء على فرخين مقويا بذلك أن اسم الفاعل إذا وصف قرب من الاسم وفارق شبه الفعل. وافتقده وتفقده: طلبه عند غيبته قالك
  فلا أخت فتبكيه                      ولا أم فتفتقده وفي التنزيل  وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد  . وفي المفردات للراغب: التفقد: تعرف فقدان الشيء، والتعهد: تعرف العهد المتقدم. ووافقه كثير من أهل اللغة ومنهم من استعمل كلا منها في محل الآخر. وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  افتقدت رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة  أي لم أجده. ويقال: ما افتفدته منذ افتقدته، أي ما تفقدته منذ فقدته. كذا في البصائر. وروى عن أبي الدرداء أنه قال: من يتفقد يفقد، ومن لا يعد الصبر لفواجع الأمور يعجز، أقرض من عرضك ليوم فقرك. قل ابن منظور: أي من تفقد الخير وطلبه في الناس فقده ولم يجده، وذكل أنه رأى الخير في النادر من النا ولم يجده فاشيا موجودا. وفي البصائر للمصنف: أي من يتفقد أحوال الناس ويتعرفها عدم الرضا، فإن ثلبك أحد فلا تشتغل بمعارضته، ودع ذلك قرضا عليه ليوم الجزاء. انتهى.
 وقد أنشدنا بعض الأصحاب:
  تفقد الخلان مستـحـسـن                      فمن بداه فنـعـمـا بـدا
  سن سليمـان لـنـا سـنة                      فكان فيما سنه المقـتـدى
  تفقد الطير عـلـى رأسـه                      فقال ما لي لا أرى الهدهدا

  ويقال: مات غير فقيد ولا حميد، وزاد الزمخشري وغير مفقود ولا محمود، أي غير مكترث لفقدانه. والفقد بفتح فسكون ولا يحرك، ووهم الأزهري صاحب التهذيب قل الصاغاني: وقع في نسخ الأزهري: الفقد، بالتحريك، والصواب سكون القاف: نبات يشبه الكشوثى، قاله الليث، وشراب يتخذ من زبيب أو عسل، عن ابن الأعرابي، أو كشوث ينبذ في العسل فيقويه ويجيد إسكاره، وكونه اسما للنبات والشراب المتخذ منه، ذكره أبو حنيفة، في كتاب النبات. وعن ابن الأعرابي: الفقدة: الكشو. وقال الليث: ويقال إن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفقد فيشدده، كالفقدد بالضم في التهذيب، في الرباعي، عن أبي عمرو: الفقدد: نبيذ الكشوث. وتفاقدوا: فقد بعضهم بعضا، وفي حديث الحسن أغيلمة حيارى تفاقدوا، هو أن يفقد بعضهم بعضا. وقال ابن ميادة:
  تفاقد قومي إذا يبيعون مهجتي                      بجارية بهرا لهم بعدها بهرا ومما يستدرك عليه: فقد، إذا أكل الكشوث. نقله الصاغاني.

### Türkçe

**فقده** onu kaybetti; **يفقده** onu kaybeder; **فقدا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **فقدانا** (kesra ile), ve **فقدنا** (damma ile); bunu musannif **البصائر**’de ona ziyade etti; ve şeyhimiz, şöhrete ve mastarların kaidesine dayanarak kesrayı terk edip (dammayı) zikretti; ve **فقودا** (damma ile); bu, İbn Düreyd’dendir; **البصائر**’de böyle (geçer). Ve Antere el-Absî’den inşad etti:
  Eğer iyileşirse, onun üzerine üflemedim;
  ve eğer kaybolursa, yokluğu sebebiyle **الفقود** ona haktır.

Ve **الفاء** ve **القاف** ve **الدال**, bir şeyin gitmesine ve zayi olmasına delalet eder. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **الفقد** **العدم**’den daha özeldir; çünkü **العدم** varlıktan sonradır; yani o daha geneldir; şeyhimizin dediği gibi. O hâlde o **فقيد** ve **مفقود**’dur. Ve Lisân sahibi ikinciye iktisar etti. Şeyhimiz dedi: Fail, القياس üzere **فاقد**’dır; bu yüzden onu zikretmeye ihtiyaç duymadı. Dedim: **الأساس**’ın secilerinden: “Ben, benden ayrıldığından beri, **الفاقد** gibi(iyim); yoksa tek (olan) mı?” Ve “Allah onu ona kaybettirdi”; ve “Allah ona her **حميم**i kaybettirdi.” Ve kadınlardan **الفاقد**: kocası yahut babası yahut **حميم**i ölen (kadın)dır. Ebû Ubeyd dedi: **الفاقد**: **الثكول** (evladını yitirmiş kadın)dır. Ve Leys inşad etti:
  Sanki o, feryat eden, ak saçlı, **فاقد** (kadın)dır;
  inledi; ona da uğursuzların uğursuzu cevap verdi.

Yahut o, kocasının ölümünden sonra evlenen kadındır; bunu Lihyânî söyledi. Ve dedi ki: Araplar der: “**فاقدا** ile asla evlenmeyin; boşanmışla evlenin.” Ve **ظبية فاقد** ve **بقرة فاقد**: yavrusunu yırtıcı hayvan kapmış (olan)dır. Keza: **حمامة فاقد**. Ve Fârisî inşad etti:
  **خطباء** iki yavruyu kaybedince dönüp geldiğinde,
  karışık topluluk içinde ölümleri (hatırlayarak) Selmâ’yı andım.

İbn Sîde dedi: Sîbeveyh bunu böyle inşad etti; **خطباء**’yı **فرخين**’in önüne alarak; bununla, ism-i fâilin vasıf olarak kullanıldığında isme yaklaştığını ve fiile benzerlikten ayrıldığını kuvvetlendirmiş oldu.

Ve **افتقده** ve **تفقده**: onun yokluğunda onu aradı; senin sözün:
  Ne bir kız kardeş var ki ona ağlasın,
  ne de bir anne var ki onu **تفتقده** (arasın).

Ve tenzilde: **وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد**. Ve Râgıb’ın **المفردات**’ında: **التفقد**: bir şeyin kayboluşunu bilip tanımaktır; ve **التعهد**: önceki ahdi bilip tanımaktır. Dil ehlinin çoğu ona muvafakat etti; onlardan kimi de her birini ötekinin yerinde kullandı. Ve Âişe رضي الله عنها hadîsinde: “**افتقدت رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة**” yani onu bulmadım. Ve denir: “Onu kaybettiğimden beri onu **افتفدته** (aramadım)”; yani onu kaybettiğimden beri onu **تفقدته** (aramadım). **البصائر**’de böyle.

Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: “Kim **يتفقد** ederse **يفقد** eder; ve kim musibetlerin felaketleri için sabrı hazırlamazsa aciz kalır. Fakirlik günün için ırzından (bir pay) ödünç ver.” İbn Manzûr dedi: Yani kim hayrı araştırır ve onu insanlarda talep ederse onu kaybeder ve bulamaz; ve (bu), onun hayrı insanların nadirinde gördüğünü ve onu yaygın, mevcut bulmadığını zikretmesidir. Musannifin **البصائر**’ında: Yani kim insanların hallerini **يتفقد** eder ve onu tanırsa, rızasızlık (meydana gelir); şu hâlde biri seni yererse, onunla karşılık vermekle meşgul olma; bunu ceza günü için onun üzerine bir borç (olarak) bırak. Bitti.

Ve bazı ashab bize inşad etti:
  **الخلان**ı **تفقد** etmek güzeldir;
  kim (bunu) başlatırsa, ne güzel başlatmıştır.
  Süleyman bize bir sünnet koydu;
  koyduğu şeyde o, uyulan (kimse) oldu.
  Başının üzerinde kuşları **تفقد** etti;
  dedi ki: “Bana ne oluyor da **الهدهد**’i görmüyorum?”

Ve denir: “**فقيد** olmaksızın ve **حميد** olmaksızın öldü.” Zemahşerî ziyade etti: “ve **مفقود** olmaksızın ve **محمود** olmaksızın”; yani onun kaybına aldırmayan (kimse olarak).

Ve **الفقد** fetha ile sonra sükûn iledir; harekelenmez. Ezherî, **التهذيب** sahibi, vehmetti. Sâgânî dedi: Ezherî’nin nüshalarında **الفقد** hareke ile (geçti); doğrusu **القاف**’ın sükûnudur: **الكشوثى**’ya benzeyen bir bitkidir; bunu Leys söyledi. Ve kuru üzümden yahut baldan yapılan bir içkidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Yahut balda nebîz yapılan **كشوث**tur; onu kuvvetlendirir ve sarhoş edişini iyi yapar. Bitkinin adı ve ondan yapılan içkinin adı oluşunu Ebû Hanîfe, **كتاب النبات**’ta zikretti. İbnü’l-A‘râbî’den: **الفقدة**: **الكشو**’dur. Leys dedi: Denir ki bal nebîz yapılır, sonra içine **الفقد** atılır; onu sertleştirir; **التهذيب**’de damma ile **الفقدد** gibi; rubâîde. Ebû Amr’dan: **الفقدد**: **الكشوث** nebîzidir.

Ve **تفاقدوا**: birbirlerini kaybettiler. Hasan hadîsinde: “Şaşkın küçük oğlanlar; **تفاقدوا**”; o, onların birbirlerini kaybetmeleridir. İbn Miyâde dedi:
  Kavmim, canımı satarlarken birbirlerini **تفاقد** ettiler,
  onlara bir cariye ile; sonra onlara bir başka (cariye) ile.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **فقد**; **الكشوث** yediği zaman. Bunu Sâgânî nakletti.
