# فقر (ف-ق-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Omurga kemiğidir

- Harfler: ف - ق - ر
- Kur'an'da: 14 geçiş · 14 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لِلْفُقَرَاءِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%90.md) | لِلْفُعَلَاءِ | Fakirlere; Fakirler için | 3 | 3 | [2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:273.md) |
| [الْفُقَرَاءُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8F.md) | الْفُعَلَاءُ | Fakirler; Muhtaçlar | 2 | 2 | [35:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/35:15.md) |
| [فَقِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Fakir | 2 | 2 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/4:6.md) |
| [فَقِيرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Fakir | 2 | 2 | [3:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/3:181.md) |
| [الْفَقِيرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8E.md) | الْفَعِيلَ | Fakir | 1 | 1 | [22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/22:28.md) |
| [الْفَقْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Fakirlik | 1 | 1 | [2:268](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:268.md) |
| [الْفُقَرَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | الْفُعَلَاءَ | Fakirler | 1 | 1 | [2:271](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:271.md) |
| [فَاقِرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Beli büken işgence | 1 | 1 | [75:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/75:25.md) |
| [فُقَرَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | فُعَلَاءَ | Fakirler | 1 | 1 | [24:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/24:32.md) |

## Mücavir kökler — 104 mücavir (134 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 44 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
2. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Haramdan kaçınırlar
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 12 ortak ayet · G² 19 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [أيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yem durgun akan ırmak, mevsimlere göre kabarıp inmesinden…
5. [لحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bıktırıcı şekilde ısrar etmek
6. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Nikah
7. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
8. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Sunv’a” tas demektir
9. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Petekteki baldır
10. [أمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kadın köle
11. [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
12. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
13. [بهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir
14. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
15. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Biribirini kesen yoldur
16. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
17. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
18. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Tanınan ile
19. [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hisar kale duvarı demektir
20. [غرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ödenemeyecek borç
21. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
22. [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği…
23. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Onların malları
24. [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yanık demektir
25. [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
26. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İki yüzlüler
27. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
28. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ekel pas demektir
29. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
30. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
31. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sima çehre demektir
32. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
33. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
34. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Rasad” gözetleyici demektir
35. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
36. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
37. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rekabe Boyun demektir
38. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Aşırı gidenler
39. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
40. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
41. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
42. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
43. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
44. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Denk tutuyorlar
45. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
46. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
47. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
48. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
49. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
50. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Dengi” demektir
51. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların hevesleri
52. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bedr dolunay demektir
53. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
54. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder
55. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
56. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
57. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biley taşı
58. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
59. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
60. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فقر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مسكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83%D9%86.md), [عيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%84.md), [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md), [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Omurga kemiği, boğumlar arasındaki yarık, delik açma veya çentik atma |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın zâtında taşımadığı dayanağa mutlak ve fıtrî bağımlılığı |
| Çekirdek Özet 3 | Kendi kendine yetersizlik, ontolojik ve iktisadi tamamlanma ihtiyacı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca parasal yoksulluğa indirgeyip varoluşsal muhtaçlığı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فق | Açılma, yarılma, boşluk meydana gelme veya fark edilme; nitekim [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) var olanın eksilip yerinde boşluk kalmasını, [فقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B9.md) sarılığın patlak verircesine açığa çıkmasını ve kabarcığın patlamasını, [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) ise kapalılığın yarılarak mananın kavranmasını ifade eder | ر | Çekirdekteki yarılma ve boşluk hareketine süreklilik, omurlar arası intizam veya taşıyıcı hatta derin bir çentik/kırık açılması anlamı katarak omurganın zedelenmesi ya da giderilemez eksiklik boyutunu kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, nefes, kenar ve dışa açılan gedik | Varlıkta dışarıya açılan boşluğu, eksikliği ve giderilmesi gereken alıcı gediği simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; düğüm, sınır ve odak noktası | Boşluğun ya da çentiğin belirli bir sınırda, omur gibi eklem veya boğum yerinde yoğunlaşmasını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; taşıyıcı zirve, üst, süreklilik ve doğrultu | Gövdeyi dik tutan ana ekseni, omurga dizilimini ve hayati doğrultuyu gösterir. |
| فقر | Birleşen hareket | Varlığın dik durmasını ve yük taşımasını sağlayan ana eksende (omurgada) gedik açılması, taşıyıcı hattın kırılarak başkasına muhtaç hale gelmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Omurga kemiklerinin her bir boğumu arasındaki kertik ve yarık; deve burnunu delip yular takmak veya fidan dikmek için toprağa açılan çukur; yük altında omurganın kırılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî cömertliği överken ihtiyaç deliklerinin kapatılmasını bu kökle tasvir eder: فَأَهْلِي فِدَاءٌ لِامْرِئٍ إِنْ أَتَيْتُهُ / تَقَبَّلَ مَعْرُوفِي وَسَدَّ المَفَاقِرَا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi er-Râî en-Nümeyrî, Halife Abdülmelik b. Mervân’a zekât toplayıcılarını şikâyet ederken geçimliği zar zor yeten kimseyi anlatır: أَمَّا الفَقِيرُ الَّذِي كَانَتْ حَلُوبَتُهُ / وَفْقَ العِيَالِ فَلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde فقر kökü, temel olarak delme, oyma, kazma ve eklem çentiği açma gibi somut eylemlerle bağlantılı bir arka plana sahiptir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün doğrudan soydaşları sınırlı olmakla birlikte, kuyu/çukur kazma, oyuk açma (Aramice/Süryanice p-q-r / n-q-r paralelleri) ve hayvanın bağını çözüp serbest bırakma veya başıboş kılma manaları fonetik varyasyonlarla mevcuttur. Arapçada kök özelleşerek doğrudan canlı anatomisinin en kritik taşıyıcı unsuru olan omurga kemiğine (فقار) ve bu eksende meydana gelen kırılma, zedelenme veya oyuğa tahsis edilmiştir. Böylece kök, dik durmayı sağlayan içsel desteğin çökmesi ve dıştan bir payandaya muhtaç olunması yönünde güçlü bir semantik sıçrama yaşamış; salt fiziksel bir delik veya oyuk olmaktan çıkıp ontolojik ve iktisadi bir yoksunluk göstergesine dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Omurga boğumu, kertik, kuyu delikleri | Omurların ayrık diziliminden ve burnun çentilmesinden mecazen bel kıran ihtiyaca ve boyun eğişe evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çukur açma, kertme, serbest/boş kalma | Kuzeybatı Sami dillerindeki oyma ve oyuk açma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök tabakası | Bedensel zaaf ve oyuk/delik bildiren arkaik biçimlerle muhtemel ortak kök bağı bulunur. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فقر | Anlamlı | Omurga, çentik, ihtiyaç | Omurun kırılması veya derin bir yarıkla desteğe muhtaç kalma halidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Ayırma, bölme, açıklık | İki şeyi birbirinden bütünüyle ayırıp aralarını açmaktır. | Hedef kökle yarılma/açılma çekirdeğinde birleşir; Kur'an'da geçer. |
| [قفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Çöl, boş ve otsuz arazi | Yaşam emaresinden ve sudan yoksun, ıssız toprak parçasıdır. | Yoksunluk ve boşluk yönüyle tematik bağ taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Kabuk soyma, bulaşma, töhmet | Ağacın kabuğunu kazımak, suça karışmak veya hastalığın bulaşmasıdır. | Yüzeyden parça koparma/kertme ilişkisi vardır; Kur'an'da geçer. |
| [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) | Anlamlı | Kolaylık, dirsek, yumuşaklık | İşleri incelikle yürütmek; bedende dayanılan dirsek eklemidir. | Eklemsel destek ve bağlantı bağı bulunur; Kur'an'da geçer. |
| [رقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Hızlı ve ürkek hareket, titreme | Kuşun veya canlının korkuyla kanat çırpıp ürpermesidir. | Bel kemiği kırılanın sarsılmasıyla uzak semantik ilgi; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فقر | Merkez | Kendi kendine yetersizlik | Taşıyıcı omurganın kırılması gibi, varlığını sürdürmek için bir dış kaynağa muhtaç olma halidir. | İçsel ve yapısal eksiklik; giderilmezse dik duruşun imkânsızlaşmasıdır. |
| [مسكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Hareketsizlik, çaresizlik | İmkânsızlıktan ötürü hareketi kesilip zillet içinde sükûna gömülmeyi anlatır. | فقر omurga ve dayanak yoksunluğunu, [مسكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83%D9%86.md) ise baskı altındaki hareketsizliği öne çıkarır. |
| [عيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Aile yükü, geçim darlığı | Üzerine binen nafaka ve bağımlı nüfus ağırlığı sebebiyle dengenin bozulmasıdır. | [عيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) dışsal yükün ağırlığını, فقر ise yapının kendi bünyesindeki desteğin çöküşünü imler. |
| [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Yönelme, arayış, talep | Bir gayeye ulaşmak için belirli bir nesneye veya araca gereksinim duymaktır. | [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) hedefe dönük özgül bir yöneliş iken, فقر yapısal bir varoluş zeminidir. |
| [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Eksilme, bedensel zaaf | Dışarıdan gelen bir etkiyle sağlamlığın veya esenliğin bozulmasıdır. | [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) sonradan gelen ziyanı, فقر ise bizzat fıtrî olan dayanaksızlığı niteler. |
| [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) | Zıt | Kendi kendine yetme | Başkasına hiçbir bağımlılığı bulunmama, tam iktifa ve zenginlik halidir. | فقر kavramının mutlak karşıtıdır; Kur'an'da zâtî olarak sadece Allah'a aittir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فقر | Omurga kırıklığı, muhtaçlık | Varlığın dik durabilmek için dış kaynağa yapısal bağımlılığıdır. | Kesin |
| Latince | Indigentia, inopia, paupertas | Mahrumiyet, kaynak yetersizliği, yoksulluk | Indigentia içsel ihtiyaç ve boşluğu, paupertas ise iktisadi kısıtı karşılar; omurga metaforunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Poverty, indigence, ontological dependency | Yoksulluk, muhtaçlık, varoluşsal bağımlılık | Poverty maddi darlığı; indigence ve dependency ise Kur'an'daki varoluşsal muhtaçlığı kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Armut, Bedürftigkeit, existenzielle Abhängigkeit | Yoksulluk, muhtaçlık, varoluşsal bağımlılık | Bedürftigkeit kelimesi insanın mutlak Tanrı bağımlılığı anlamındaki boşluğu tam olarak yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | Pauvreté, indigence, dépendance ontologique | Yoksulluk, sefalet, ontolojik bağımlılık | Maddi yoksunluk ötesinde, kendi kendine yetememe durumunu ifade eden felsefi nüansı verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْفُقَرَاءُ / فَقِيرٌ | Ontolojik ve mutlak muhtaçlık | Yaratılmışların Allah karşısındaki varoluşsal çaresizliği ve zâtî bağımlılığı; Fâtır [35:15](https://lisan.digital/tr/ayet/35:15.md), Muhammed [47:38](https://lisan.digital/tr/ayet/47:38.md), Kasas [28:24](https://lisan.digital/tr/ayet/28:24.md). |
| الْفُقَرَاءُ / لِلْفُقَرَاءِ | Maddi yoksulluk ve kaynak kısıtı | Zekât, infak ve sadakaların yöneltileceği iktisadi bakımdan darlık içindeki insanlar; Bakara [2:271](https://lisan.digital/tr/ayet/2:271.md), Bakara [2:273](https://lisan.digital/tr/ayet/2:273.md), Tevbe [9:60](https://lisan.digital/tr/ayet/9:60.md), Haşr [59:8](https://lisan.digital/tr/ayet/59:8.md). |
| فَقِيرًا / فُقَرَاءَ | Sosyo-hukuki ehliyet ve mali durum | Evlilik akdi veya yetim malı idaresinde gözetilen geçim darlığı durumu; Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md), Nisâ [4:135](https://lisan.digital/tr/ayet/4:135.md), Nûr [24:32](https://lisan.digital/tr/ayet/24:32.md). |
| فَاقِرَةٌ | Bel büken, omurgayı kıran dehşetli azap | Kıyamet gününde inkârcıların yüzünü karartan, onları taşıyamayacakları bir yıkımla ezen ceza; Kıyâme [75:25](https://lisan.digital/tr/ayet/75:25.md). |
| الْفَقْرَ | Şeytani korkutma aracı | İnsanı infaktan alıkoymak için zihne üflenen rızık tükenmesi ve darlık vehmi; Bakara [2:268](https://lisan.digital/tr/ayet/2:268.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve insan ontolojisi | İnsanın zâtî fakirliği ile Allah'ın zâtî zenginliği (Ganiyy) arasındaki ontolojik uçurum; kulun hiçbir an varlığını kendi başına sürdüremeyeceği ilkesi. | Varlıkta mutlak sebep bağımlılığı ve yaratıcıya olan zorunlu istinat. |
| Fıkıh | Zekât ve nafaka hukuku | Zekât alabilecek fakir ile miskin arasındaki derecelendirme; fakirin bir günlük veya bir yıllık geçimliğe malik olup olmaması tartışması. | İktisadi asgari geçim sınırının altında kalma durumu. |
| Tefsir | İnfak ve ahlak ayetleri | Fakirlik korkusunun şeytandan kaynaklanan bir vesvese olması ve insanın gerçek mülkiyetinin bulunmadığı tespiti. | Zihni kuşatan sahte yoksunluk psikolojisi ile gerçek ontolojik fakirliğin tefriki. |
| Hadis | Zühd ve ahlak rivayetleri | İnsanı küfre sürükleyen kışkırtıcı yoksulluk ile nefis tokluğunun (gınâü'n-nefs) hakiki zenginlik sayılması arasındaki ahlaki denge. | Kanaatsizlik ve sızlanma olarak fakirlik ile sabır makamı olarak ihtiyaç hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-Yaratıcı ilişkisi | Zâtî bağımlılık | Tevhidin ikrarı | Kulun hiçbir varlık gücünü kendinden bilmeyip mutlak zengine yönelmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik yetersizlik | Bilişsel eksiklik | Hakikati arama motoru | İnsanın sınırlı bilgisinin farkına vararak vahiye ve sürekli öğrenmeye açık olmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve kamu düzeni | Sosyal güvence hakkı | Dayanışma mekanizması | İktidarın, beli kırılmış zayıfların yükünü hafifleterek toplumsal çözülmeyi önleme borcudur. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve sirkülasyon | Likidite ve sermaye açığı | Servet akışını zorunlu kılma | Servetin tek elde birikmesini engelleyip zekât ve infakla alttan yukarıya akışını temin eder. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açık termodinamik sistemlerde entropi ve dış enerji bağımlılığı; statik mukavemette omurga deformasyonu | Kendini idame ettirecek iç enerji kaynağı bulunmayan açık bir sistemin, dengesini korumak için dış çevreden sürekli enerji girdisi almak zorunda olması gibi; canlı da dik durabilmek için dış desteğe mecburdur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal kırılganlık ve asimetrik bağımlılık teorisi | Toplumsal yapıda taşıyıcı sütunların çökmesi sonucu bireyin kendi kaderini tayin etme gücünü yitirerek sisteme veya himaye ağlarına bağımlı hale gelmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca cüzdandaki nakit parasızlığa, iktisadi sınıf düşüklüğüne veya gelir azlığına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | فقر, kâinattaki tüm yaratılmışların var kalabilmek için zâtî olarak Allah'a muhtaç olmasını (ontolojik fakirlik) ve insanın dik duruşunu temin eden dayanağın kırılganlığını kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendisini Allah karşısında 'zengin ve müstağni' sanması; zekât ve infakı bir lütuf gibi görüp kâinattaki zâtî bağımlılığını unutarak tuğyana sürüklenmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisinin temel anahtarıdır. Allah'ın mutlak 'el-Ganiyy' (kendi kendine yeten ve zengin), insanın ise 'el-fakîr' (varoluşsal desteği olmayan muhtaç) olduğunu bildirerek kibri kökünden yıkar. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | İnfak ve zekât ahkâmında (Bakara [2:267](https://lisan.digital/tr/ayet/2:267.md)-273, Tevbe [9:60](https://lisan.digital/tr/ayet/9:60.md)), tevhid ve uluhiyet beyanlarında (Fâtır [35:15](https://lisan.digital/tr/ayet/35:15.md), Muhammed [47:38](https://lisan.digital/tr/ayet/47:38.md)) ve kıyamet sahnelerinde (Kıyâme [75:25](https://lisan.digital/tr/ayet/75:25.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal ve servet sahiplerinin kendilerini bağımsız ve yetkin (müstağni) görme yanılgısını yıkar; zenginliğin arızî, fakirliğin ise varlığın fıtrî hamuru olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşıyıcı omurga kemiğinde kertik açılması, delinmesi veya bel kemiğinin kırılmasıyla canlının dik duramayacak hale gelmesidir.
- Soyut anlam: Varlığın içsel desteğinin bulunmayışı sebebiyle dengesini ve bekasını sağlamak üzere mutlak bir dış kaynağa muhtaç olması durumudur.
- Sistematik karşılık: Kulun zâtî ve ontolojik noksanlığı ile ulûhiyetin mutlak iktifa (gınâ) makamı arasındaki zorunlu beslenme ve istinat bağıdır.
- LaTeX modeli: $$\lim_{R \to 0} S(R) = \Phi \iff \Psi(S) \propto \frac{1}{\Omega(G)}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ yaratılmış sistemi, $R$ sistemin içsel taşıyıcı direncini (omurga mukavemetini) temsil eder. İçsel direncin sıfıra yaklaşması ($R \to 0$), sistemde yapısal bir çöküş ve fakirlik durumu ($\Phi$) doğurur. Bu kırılma anında sistemin varlığını sürdürebilme kabiliyeti $\Psi(S)$, sisteme dışarıdan destek sunan mutlak kaynağın zenginliği $\Omega(G)$ ile doğrudan ve zorunlu bağıntılı hale gelir. Dış kaynak devreden çıktığında sistemin çöküşü kaçınılmazdır.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:268](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:268.md) — الْفَقْرَ

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şeytan sizi fakirlik ile korkutarak, çirkin şeyleri emreder. Allah ise size mağfiret ve bolluk vaadeder. Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:271](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:271.md) — الْفُقَرَاءَ

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.

### [Bakara 2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/2:273.md) — لِلْفُقَرَاءِ

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.

### [Ali İmran 3:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/3:181.md) — فَقِيرٌ

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Gerçekten, Allah, fakirdir, bizler zenginiz, diyenlerin lafını; Allah işitmiştir. Dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürdüklerini yazacağız. Ve: Tadın o yangın azabını, diyeceğiz.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/4:6.md) — فَقِيرًا

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

### [Nisa 4:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/4:135.md) — فَقِيرًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Ey iman edenler; kendiniz, ana-babanız ve yakınlarınız aleyhinde de olsa Allah için şahid olarak adaleti gözetin. İster zengin, ister fakir olsun; onları Allah’ın koruması daha uygundur. Adaletinizde heveslere uymayın. Eğer dilinizi büker veya yüz çevirirseniz; Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Tevbe 9:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/9:60.md) — لِلْفُقَرَاءِ

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Sadakalar, Allah’tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalbleri ısındırılanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanların ve yolda kalanların uğruna sarfedilir. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

### [Hac 22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/22:28.md) — الْفَقِيرَ

لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ

Meal (IK): Ta ki kendileri için faydalara şahid olsunlar ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği hayvanları belli günlerde kurban ederken O’nun adını ansınlar. Siz de bunlardan yeyin. Çaresiz kalmış yoksulu da doyurun.

### [Nur 24:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/24:32.md) — فُقَرَاءَ

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): İçinizden bekarları ve kölelerinizden, cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Şayet yoksul iseler; Allah onları lutfuyla zenginleştirir. Ve Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [Kasas 28:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/28:24.md) — فَقِيرٌ

فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ

Meal (IK): Bunun üzerine onlarınkini suladı. Sonra gölgeye çekildi ve dedi ki: Rabbım; doğrusu bana indireceğin hayra muhtacım.

### [Fatır 35:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/35:15.md) — الْفُقَرَاءُ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ

Meal (IK): Ey insanlar; sizler, Allah’a muhtaçsınız. Allah ise Gani’dir, Hamid’dir

### [Muhammed 47:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/47:38.md) — الْفُقَرَاءُ

هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ

Meal (IK): İşte sizler; Allah yolunda infak etmek için çağrılıyorsunuz. İçinizden kiminiz cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse; ancak kendi nefsine cimrilik etmiş olur. Allah; Gani’dir, siz ise fakirlersiniz. Eğer O’ndan yüz çevirirseniz; yerinize sizden başka bir kavmi getirir. Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar.

### [Haşr 59:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/59:8.md) — لِلْفُقَرَاءِ

لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ

Meal (IK): Yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah’tan bir lutuf ve rıza dileyen, Allah’ın dinine ve peygamberine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte bunlar, sadıkların kendileridir.

### [Kıyamet 75:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/ayet/75:25.md) — فَاقِرَةٌ

تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ

Meal (IK): Belkemiğinin kırılacağını anlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Omurga kemiğidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والراء والفاء معهما
ق ر ف، ف ر ق، ف ق ر، ر ف ق، ق ف ر مستعملات قرف: القِرْفُ: قشر المقل ونحوه وقشر السدر، وكل قِرْفٍ قشر.
وقَرَفتُه قَرْفاً أي نحيته عنه، وكذلك تَقْرِفُ الجلبة من القرحة. والقطعة منه قِرْفةٌ.
والقَرْفُ من الذنب، وفلان يُقْرَفُ بالسوء أي يرمى به ويظن به، واقتَرَف ذنباً أي أتاه وفعله.
وهؤلاء جميعاً قِرْفَتي أي بهم وعندهم أظن بغيتي، وسل بني فلان فإنهم قِرْفةٌ أي موضع خبره.
وقَرَفْتُ فلاناً أي وقعت فيه وذكرته بسوء.
واقتَرَفْتُ أي اكتسبت لأهلي.
والقُروفُ: الأوعية، الواحد قَرْف، وهي التي تتخذ من الجلود.
وفرس مُقرِفٌ: داني الهجنة، وتقول: ما يخشى عليه القَرفُ أي مداناة الهجنة، قال:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
أي لم تخالطها الهجنة.
فرق: الفَرْقُ: موضع المَفرِق من الرأس في الشعر.
والفَرقُ: تفريقٌ بين شيئين فرقأً حتى يَفتَرِقا ويَتَفَرَّقا.
وتَفَارقَ القوم وافتَرَقوا أي فارق بعضهم بعضاً.
والأفْرَقُ كالأفلج، إلا أن الأفلجَ ما يَفْلَجُ، والأفرَقُ يكون خلقة.
وشاة فَرْقاءُ: بعيدة ما بين الطبيين، والأَفْرَقُ من ذكورها: بعيد ما بين الخصيتين.
والأفرَقُ من الدواب: الذي أحدى حرقفتيه شاخصة، والأخرى مطمئنة.
والماشطة تمشط كذا فرقاً أي ضرباً.
والفِرقُ طائفة من الناس ومن كل شيء، وقوله تعالى: "كل فِرْقٍ كالطود العظيم" يريد من الماء.
والفَريقُ من الناس أكثر من الفِرْق.
والفُرْقةُ مصدر الافترِاقِ، وهذا ما خالف مصادر افتعل، وحده فُرقةٌ على فعلة مثل عذرة ونحوها.
والفُرْقانُ: كل كتاب أنزل به فَرْقُ الله بين الحق والباطل "ويجعل الله للمؤمنين فُرقاناً" أي حجة ظاهرة على المشركين، وظفراً.
ويوم الفُرقانِ يوم بدر وأحد، فَرَقَ الله بين الحق والباطل.
وسمي عمر بن الخطاب فاروقاً، وذلك أنه قتل منافقاً اختصم إليه رغبة عن قضاء قضى له رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فقال جبرئيل عليه السلام قد سمى الله عمر الفاروق، فقال رسول الله: "انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً".
والناقة إذا مخضت تفرق فروقاً وهو نفارها وذهابها نادة من الوجع فهي فارق وتجمع على فوارق وفرق، وكذلك تشبه السحابة المتفردة لا تخلف، وربما كان قبلها رعد وبرق، قال ذو الرمة:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
والعُلْجُومُ: الظلام المتراكم.
وانفَرَقَ الصبح أي انْفَلَقَ، والفَرْقُ هو الفَلْقُ، لغتان، قال ذو الرمة:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب
والفَرَقُ: مكيال ضخم لأهل العراق.
ورجل فَروقةٌ وامرأة فَروقةٌ، وقد فَرِقَ فَرَقاً فهو فَرِقٌ من الخوف.
ورجل فَرُقٌ وامرأة فَرُقةٌ وقوم فَروقة.
والمطعونُ إذا برأ قيل: أفَرقَ إفراقاً، وقوله تعالى: "وقرآناً فَرَقْناه" بالتخفيف، فمعناه أحكمناه، كقوله: "فيها يُفْرَقُ كل أمر حكيم".
والفَريقةُ: تمر يطبخ بأشياء يتداوى بها.
والفَروقةُ: شحم الكلية، قال:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى
رفق: الرِّفقُ: لبن الجانب ولطافة الفعل وصاحبه رفيقٌ، وتقول: ارفُقْ وتَرَفَّقْ ورفقاً معناه ارفُقْ رِفقاً، ولذلك نُصِبَ، ورَفَق رِفقاً.
والارِتفاقُ: التوكؤ على مِرفَقِه.
والمِرْفَقُ من كل شيء، من المتكأ واليد والأمر، قال الله عز وجل: "ويهيء لكم من أمركم مِرفقاً"، أي رفقاً وصلاحاً لكم من أمركم.
ومِرْفَقُ الدار من المغتسل والكنيف ونحوه.
والرِّفْقُ: انفتال المرفق عن الجنب، وناقة رفْقاءُ وجمل أرفَقُ.
ورفيقُكَ: الذي تجمعه وإياك رُفْقةٌ واحدة، في سفر يُرافقكَ، فإذا تفرقوا ذهب عنهم اسم الرفقة، ولا يذهب اسم الرفيق، وتسمى الرفقة ما داموا منضمين في مجلس واحد ومسير واحد.
وقد تَرافَقُوا وارتفَقُوا فهم رفقاء، الواحد رفيق، قال الله تعالى: "وحسن أولئك رفيقاً" أي رفقاء في الجنة.
وتقول: هذا الأمر رفيق بك ورافق بك وعليك.
وكان رجل من ربيعة نَازَعَ رجلاً من مُوازَنةٍ فوجأه بجمع كفه فمات فأخذت عاقلته بديته، وقال شاعرهم"
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ
فقر: الفَقارُ منضد بعضه ببعض من لدن العجب إلى قحفة الرأس.
والفَقْر: الحاجة، وافتَقَر فلان وافقَرَه الله، وهو الفقيرُ، والفَقيرُ لغة رديئة. وأغنى الله مَفاقِرَه أي وجوه فَقرِهِ.
والفَقارةُ والفِقْرةُ ويجمعان الفَقارُ والفِقَرُ، والعدد بالتاء فِقَراتٌ.
والفُقْرةُ: حفرة يفقرها الإنسان تفقيراً لغرس فسيل.
وأرض متفقرة: فيها فُقرٌ كثير.
والفاقِرةُ: الداهية تكسر فقار الظهر.
وأفقَرْتُه دابة أي أعرته للحمل والمركب.
ويقال في النضال أراميك من أدنى فِقْرةٍ ومن أبعد فِقْرةٍ أي من أبعد معلم يتعلمونه من رابية أو هدف أو حفرة ونحوه.
والتّفقيرُ: بياض في أرجل الدواب ومخالط للأسؤق إلى الركب، وشاة مُفَقَّرةٌ وفرس مُفَقَّرٌ.
وهذا مَفقُور الظهر، وفقير الظهر، قال لبيد:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل
قفر: القَفرُ الخالي من الأمكنة، وربما كان به كلاٌّ قليل.
واقفَرَت الأرض من الكلأ، والدار من أهلها فهي قفرٌ وقِفارٌ، وتجمع لسعتها على توهم المواضع، كل موضع على حياله قفر، فإذا سميت أرضاً بهذا الاسم أنثت.
وأقْفَرَ فلان من أهله بقي وحده منفرداً عنهم كما قال عبيد:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

وأقفَرَ جسده من اللحم، ورأسه من الشعر، وإنه لقفر الرأس أي لا شعر عليه، وإنه لقفر الجسم من اللحم، قال:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
وقال:
لمة قَفْر كشعاع السنبل
والقَفارُ: الطعام الذي لا أدم فيه ولا دسم، قال:
والزاد لا آن ولا قفارُ
ويعني بالآني البطيء.
وفي الحديث: "ما أقْفَرَ قوم عندهم خل" أي لا يعدمون.
والقَفُّورُ: من أفاديه الطيب، قال:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
شبه ريح الكناس ببيت العطارين.
وقفيرةُ اسم أم الفرزدق.
والقائِفُ يقتفرُ الأثم.

##### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الفاء** bunlarla birlikte

**ق ر ف**، **ف ر ق**، **ف ق ر**، **ر ف ق**، **ق ف ر** kullanımdadır. **قرف**: **القِرْفُ**: **المقل** ve benzerinin kabuğu ve **السدر** kabuğu; her **قِرْفٍ** kabuktur.
Ve **قَرَفتُه قَرْفاً** yani onu ondan uzaklaştırdım; yine **تَقْرِفُ الجلبة من القرحة** (yani) kabuk, yaradan (kendini) uzaklaştırır. Ve ondan parça **قِرْفةٌ**dur.
Ve **القَرْفُ** günahtandır; ve falan kimse **يُقْرَفُ بالسوء** yani onunla atılır ve onun hakkında zanda bulunulur; ve **اقتَرَف ذنباً** yani bir günahı yaptı ve işledi.
Ve bunların hepsi benim **قِرْفَتي**mdir; yani onlarla ve onların yanında maksadımı zannediyorum; ve falanın oğullarına sor, çünkü onlar **قِرْفةٌ**dur; yani onun haberinin yeridir.
Ve **قَرَفْتُ فلاناً** yani ona düştüm ve onu kötülükle andım.
Ve **واقتَرَفْتُ** yani ehlim için kazandım.
Ve **القُروفُ**: kaplardır; teki **قَرْف**; ve onlar derilerden yapılanlardır.
Ve **فرس مُقرِفٌ**: melezi yakın (olan); ve dersin: ona **القَرفُ**ndan korkulmaz; yani meleze yakınlıktan. Dedi ki:
تريك غرة وجه غير مُقرِفةٍ
yani ona melezlik karışmamıştır.

**فرق**: **الفَرْقُ**: başın saçta **المَفرِق** yeridir.
Ve **الفَرقُ**: iki şey arasında ayırmadır; **فرقأً** (şeklinde) ta ki **يَفتَرِقا** ve **يَتَفَرَّقا**.
Ve **تَفَارقَ القوم وافتَرَقوا** yani bazısı bazısından ayrıldı.
Ve **الأفْرَقُ** **الأفلج** gibidir; ancak **الأفلجَ** (olan) **ما يَفْلَجُ**dur; **الأفرَقُ** ise yaratılışça olur.
Ve **شاة فَرْقاءُ**: iki meme ucu arası uzak olan; ve erkeklerinden **الأَفْرَقُ**: iki testis arası uzak olan.
Ve binek hayvanlarından **الأفرَقُ**: iki kalçasından biri dik, diğeri sakin olan.
Ve saç tarayan kadın şöyle tarar: **فرقاً**; yani vuruş vuruş.
Ve **الفِرقُ** insanlardan bir taife ve her şeyden (bir taife); ve Yüce Allah’ın sözü: “كل **فِرْقٍ** كالطود العظيم” sudan (bir parça) ister.
Ve **الفَريقُ** insanlardan **الفِرْق**ten daha çoktur.
Ve **الفُرْقةُ** **الافترِاقِ**ın mastarıdır; ve bu, **افتعل** mastarlarına muhaliftir; yalnız başına **فُرقةٌ** **فعلة** üzere, **عذرة** ve benzerleri gibi.
Ve **الفُرْقانُ**: Allah’ın hak ile bâtıl arasında ayırmasıyla indirilen her kitaptır. “ويجعل الله للمؤمنين **فُرقاناً**” yani müşriklere karşı açık bir hüccet ve bir zafer.
Ve **يوم الفُرقانِ** Bedir ve Uhud günüdür; Allah hak ile bâtıl arasında ayırdı.
Ve Ömer b. el-Hattâb’a **فاروقاً** adı verildi; bu, kendisine başvuran bir münafığı öldürdüğü içindir; o (münafık) Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in kendisi lehine verdiği bir hükümden yüz çevirerek ona (Ömer’e) davalaşmıştı. Bunun üzerine Cebrâil عليه السلام: Allah Ömer’i **الفاروق** diye adlandırdı, dedi. Resûlullah dedi ki: “انظروا ما فعل عمر، فقد صنع شيئاً، لله فيه رضى فوجدوه قد قتل منافقاً”.
Ve deve doğum sancısı çektiğinde **تفرق فروقاً**; bu onun ürkmesi ve acıdan dolayı kaçıp uzaklaşmasıdır; o halde o **فارق**tır; ve **فوارق** ve **فرق** üzerine cem olunur. Yine, ardı sıra yağmur bırakmayan tekil buluta benzetilir; bazen ondan önce gök gürültüsü ve şimşek olur. Zü’r-Rumme dedi ki:
أو مزنة فارِقٌ يجلو غواربها		تبوج البرق والظماء علجوم
Ve **العُلْجُومُ**: birikmiş karanlıktır.
Ve **انفَرَقَ الصبح** yani **انْفَلَقَ**; ve **الفَرْقُ** **الفَلْقُ**tur; iki lehçedir. Zü’r-Rumme dedi ki:
حتى إذا انشق عن إنسانه فَـرَقٌ		هاديه في أخريات الليل منتصب
Ve **الفَرَقُ**: Irak ehli için büyük bir ölçek.
Ve **رجل فَروقةٌ** ve **امرأة فَروقةٌ**; ve **فَرِقَ فَرَقاً**; o halde o korkudan **فَرِقٌ**tir.
Ve **رجل فَرُقٌ** ve **امرأة فَرُقةٌ** ve **قوم فَروقة**.
Ve mızrakla yaralanmış kimse iyileştiğinde denir ki: **أفَرقَ إفراقاً**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “وقرآناً **فَرَقْناه**” (tahfîf ile); bunun manası: onu sağlam kıldık; şu sözü gibi: “فيها **يُفْرَقُ** كل أمر حكيم”.
Ve **الفَريقةُ**: bazı şeylerle pişirilen hurmadır; onunla tedavi olunur.
Ve **الفَروقةُ**: böbrek iç yağıdır. Dedi ki:
فبتنا وباتت قدرهـم ذات هـزة		يضيء لها شحم الفَروقةِ والكلى

**رفق**: **الرِّفقُ**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliği; ve onun sahibi **رفيقٌ**tur. Ve dersin: **ارفُقْ** ve **تَرَفَّقْ** ve **رفقاً**; manası **ارفُقْ رِفقاً**dır; bu yüzden nasb edildi; ve **رَفَق رِفقاً**.
Ve **الارِتفاقُ**: **مِرفَقِه** üzerine dayanmadır.
Ve **المِرْفَقُ** her şeydendir: yaslanılan yerden, elden ve işten. Aziz ve Celîl Allah dedi ki: “ويهيء لكم من أمركم **مِرفقاً**”; yani işinizden size bir yumuşaklık ve bir salah.
Ve evin **مِرْفَقُ**u: yıkanma yeri, hela ve benzerindendir.
Ve **الرِّفْقُ**: dirseğin yandan dönmesidir; ve **ناقة رفْقاءُ** ve **جمل أرفَقُ**.
Ve **رفيقُكَ**: seninle onun arasında tek bir **رُفْقةٌ** bulunan kimsedir; bir yolculukta sana eşlik eder; ayrıldıklarında onlardan **الرفقة** adı gider; **الرفيق** adı gitmez. Ve onlar tek bir mecliste ve tek bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **الرفقة** diye adlandırılır.
Ve **تَرافَقُوا وارتفَقُوا**; o halde onlar **رفقاء**dır; teki **رفيق**. Yüce Allah’ın sözü: “وحسن أولئك **رفيقاً**” yani cennette yoldaşlar.
Ve dersin: bu iş sana karşı **رفيق**tir ve sana ve üzerine **رافق**tır.
Ve Rebîa’dan bir adam, Muvâzene’den bir adamla çekişti; onu avuç içinin toplu kısmıyla vurdu da öldü; bunun üzerine âkilesi diyetini yüklendi. Ve onların şairi dedi ki:
يا قوم من يعذر من عجرد		القاتل النفس على الدانـق
لما رأى مـيزانـه شـائلاً		وجاه بين الأذن والعاتـق
فخر من وجـأتـه مـيتـاً		كأنما دهده مـن حـالـق
فبعض هذا الوجء يا عجرد		ماذا على قومك بالرّافِـقِ

**فقر**: **الفَقارُ**: **العجب**den başın **قحفة**sine kadar, bazısı bazısı üzerine dizilmiş (omurlar)dır.
Ve **الفَقْر**: ihtiyaçtır; ve falan **افتَقَر** etti ve Allah onu **افقَرَه**; ve o **الفقيرُ**dür; ve **الفَقيرُ** kötü bir dildir (kullanımdır). Ve Allah onun **مَفاقِرَه**ini zengin kıldı; yani onun **فَقرِهِ**nin yüzlerini.
Ve **الفَقارةُ** ve **الفِقْرةُ**; ikisi **الفَقارُ** ve **الفِقَرُ** olarak cem olunur; ve **التاء** ile sayı: **فِقَراتٌ**.
Ve **الفُقْرةُ**: insanın fidan dikmek için **تفقيراً** (şeklinde) kazdığı çukurdur.
Ve **أرض متفقرة**: onda çok **فُقرٌ** vardır.
Ve **الفاقِرةُ**: sırtın omurlarını kıran musibettir.
Ve **أفقَرْتُه دابة** yani ona yük ve binek için ödünç verdim.
Ve ok atışında denir: **أراميك من أدنى فِقْرةٍ ومن أبعد فِقْرةٍ**; yani bir tepe, hedef, çukur ve benzerinden öğrendikleri en uzak nişandan ve en yakın nişandan.
Ve **التّفقيرُ**: binek hayvanlarının ayaklarında beyazlıktır; ve **الأسؤق**a karışmış olarak dizlere kadar (çıkar). Ve **شاة مُفَقَّرةٌ** ve **فرس مُفَقَّرٌ**.
Ve bu **مَفقُور الظهر**dür ve **فقير الظهر**dür. Lebîd dedi ki:
لما رأى لبد النسور تطايرت		رفع القوادم كالفَقيرِ الأعزل

**قفر**: **القَفرُ**: mekânlardan boş olan (yer)dir; bazen onda az bir ot olur.
Ve yer ottan **واقفَرَت**; ve ev ehlinden (boşaldı); o halde o **قفرٌ** ve **قِفارٌ**dır. Ve genişliğinden dolayı, yerleri vehmederek cem olunur: her yer kendi başına bir **قفر**dır. Bu adla bir araziyi adlandırdığında onu müennes yaparsın.
Ve falan ehlinden **أقْفَرَ**; onlardan ayrı tek başına kaldı; Ubeyd’in dediği gibi:
أقفَرَ من أهله عـبـيد		فاليوم لا يبدي ولا يعيد

Ve bedeni etten **أقفَرَ**; ve başı saçtan (boşaldı). Ve o, **قفر الرأس**tır; yani üzerinde saç yoktur. Ve o, bedeni etten **قفر**dır. Dedi ki:
لا قَفِراً عشا ولا مهبجا
Ve dedi ki:
لمة قَفْر كشعاع السنبل
Ve **القَفارُ**: içinde katık ve yağ olmayan yemektir. Dedi ki:
والزاد لا آن ولا قفارُ
Ve **الآني** ile yavaşı kasteder.
Ve hadiste: “ما **أقْفَرَ** قوم عندهم خل” yani yoksun kalmazlar.
Ve **القَفُّورُ**: güzel kokunun çeşitlerindendir. Dedi ki:
مثواة عطارين بالعطـور		أهضامها والمسك والقَفّورِ
**الكناس**ın kokusunu attarların eviyle benzetti.
Ve **وقفيرةُ** Ferazdak’ın annesinin adıdır.
Ve **القائِفُ** günahı **يقتفرُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفَقارَةُ بالفتح: واحدة فَقارِ الظَهر. والفِقْرَةُ بالكسر مثل الفَقارَةِ، والجمع فِقَراتٌ وفِقِراتٌ وفِقَرٌ. وأجودُ بيتٍ في القصيدة يسمَّى فِقْرَةً، تشبيهاً بفِقْرَةِ الظَهر. ورجلٌ فِقَرٌ: يشتكي فَقارَهُ. والفاقِرَةُ: الداهية. يقال: فَقَرَتْهُ الفاقِرَةُ، أي كسرتْ فَقارَ ظَهره. وفَقَرْتُ أنف البعير، إذا حززْتَه بحديدةٍ ثم جعلت على موضع الحَزِّ الجريرَ وعليه وتَرٌ ملويٌّ، لتذلِّله بذلك وتروضُه. ومنه قولهم: قد عَمِلَ به الفاقِرَةُ. ورجلٌ فَقيرٌ من المال. قال ابن السكيت: الفَقيرُ الذي له بُلْغَةٌ من العيش. قال الراعي يمدح عبد الملك بن مروان ويشكو إليه سُعاتَهُ:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلوبَتُهُوَفْقَ العيالِ فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
والفُقْرُ: لغة في الفَقْرِ، مثل الضُعْفُ والضَعْفُ. والفَقيرُ: حَفيرٌ يحفَر حول الفَسيلة إذا غُرست. تقول منه: فَقَّرْتُ للوَدِيَّةِ تَفْقيراً. وفَقَّرْتُ الخَرَزَ أيضاً: ثقّبته. والفَقيرُ: المكسورُ فَقارِ الظَهر. وقال لبيد:
لَمَّا رأى لُبَدُ النسورَ تَطايَرَتْرَفَعَ القوادمَ كالفَقيرِ الأعْزَلِ
والمُفَقَّرُ: السيفُ الذي في مَتْنِهِ حُزورٌ. وقولهم: أفْقَرَكَ الصيدُ، أي أمكنك من فَقارِهِ، أي فارْمِهِ. وأفْقَرْتُ فلاناً ناقتي، أي أعرته فَقارها ليركبها. والاسم الفُقْرى. وأفْقَرَهُ الله من للفُقْرِ فافْتَقَرَ. ويقال: سَدَّ الله مَفاقِرَهُ، أي أغناه وسدَّ وجوهَ فَقْرِهِ.

##### Türkçe

**الفَقارَةُ** (fetih ile): sırtın **فَقارِ**’ından bir tanesi. **الفِقْرَةُ** (kesre ile) **الفَقارَةُ** gibidir; çoğulu **فِقَراتٌ** ve **فِقِراتٌ** ve **فِقَرٌ**’dır. Kasidedeki en iyi beyte **فِقْرَةً** denir; sırtın **فِقْرَةِ**’sine benzetme olarak. Ve **فِقَرٌ** bir adam: **فَقارَ**’ından şikâyet eder. Ve **الفاقِرَةُ**: musibet. Denir ki: **فَقَرَتْهُ الفاقِرَةُ**, yani sırtının **فَقارَ**’ını kırdı. Ve ben devenin burnunu **فَقَرْتُ**; onu bir demirle yardığım zaman, sonra yarığın yerine **الجريرَ**’i ve onun üzerine bükülmüş bir ip koyduğumda; bununla onu zelil kılman ve onu alıştırıp ehlîleştirmen için. Ondandır onların sözü: onunla **الفاقِرَةُ** amel etti. Ve maldan **فَقيرٌ** bir adam. İbnü’s-Sikkît dedi: **الفَقيرُ** geçimden bir **بُلْغَةٌ**’si olan kimsedir. **الراعي** Abdülmelik b. Mervân’ı överken ve ona **سُعاتَهُ**’unu şikâyet ederken dedi:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلوبَتُهُوَفْقَ العيالِ فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
Ve **الفُقْرُ**: **الفَقْرِ**’de bir lugattır; **الضُعْفُ** ve **الضَعْفُ** gibi. Ve **الفَقيرُ**: fidan dikildiği zaman onun etrafında kazılan bir çukurdur. Ondan dersin: **فَقَّرْتُ** **للوَدِيَّةِ** **تَفْقيراً**. Ve **الخَرَزَ**’ı da **فَقَّرْتُ**: onu deldim. Ve **الفَقيرُ**: sırtın **فَقارِ**’ı kırılmış olan. Lebîd dedi:
لَمَّا رأى لُبَدُ النسورَ تَطايَرَتْرَفَعَ القوادمَ كالفَقيرِ الأعْزَلِ
Ve **المُفَقَّرُ**: sırtında **حُزورٌ** bulunan kılıçtır. Ve onların sözü: **أفْقَرَكَ الصيدُ**, yani seni onun **فَقارِ**’ına muktedir kıldı; yani onu at. Ve ben falana devemı **أفْقَرْتُ**, yani ona binmesi için onun **فَقار**’ını ödünç verdim. İsim **الفُقْرى**’dır. Ve Allah onu **للفُقْرِ**’dan **أفْقَرَهُ** de; böylece **افْتَقَرَ**. Ve denir: Allah onun **مَفاقِرَهُ**’unu kapattı; yani onu zengin kıldı ve onun **فَقْرِ**’ünün yönlerini kapattı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ف
قرف ، قفر ، رقف ، رفق ، فرق ، فقر : مستعملات .
قرف : الحرانيّ عن ابن السكيت قال : القَرْف : مصدَرُ قَرَفْت القَرْحة أقرِفها قَرْفاً ، إذا نَكَأْتَها .
أبو عبيد يقال للجُرح إذا تقشَّر قد تَقرَّف واسم الجلدة القِرْفة ، وأنشد :
عُلالَتُنا في كلِّ يومِ كريهةٍ
بأَسيافنا والقَرْحُ لم يتقرّفِ
وقال ابن السكيت : قَرَفتُ الرجلَ بالذنب قَرْفاً : إذا رميتَه به .
وقال الأصمعي : يقال : قَرَف عليه يَقْرف قَرْفاً : إذا بَغى عليه . وقَرَفَ فلانٌ فلاناً : إذا وقع فيه . وأصل القرف : القَشْر . والقِرْف : القِشْر .
يقال : صَبَغَ ثوبه بقِرْف السِّدْر ، أي : بقِشره .
ابن السكيت : القَرْفُ : شيءٌ من جُلود يُعمَل فيه الخَلْع . والخَلْع : أن يؤخذ لحمُ جَزورٍ وَيُطبخ بشحمه ويُجعل فيه توابل ، ثم يفرَّغ في هذا الْجِلد .
قال معقِّر البارقيّ :
وذُبانِيَّةٍ وَصَّتْ بنيها
بأنْ كذَبَ القَراطِفُ وَالقُرُوف
قال : وَقِرْف كل شجرة قِشرها .
وقال أبو سعيدٍ في قوله :
بأَنْ كَذبَ القراطف وَالقُرُوفُ
قال : القَرْف : الأديم الأحمر .
وَروى أبو ترابٍ عن أبي عمرو : القُرُوف : الأُدْم الحُمْر الواحد قَرْف .
قال : والقُرُوف والظروف بمعنى واحد .
وَقال اللِّحيانيّ : يقال : أحمرُ قَرف ، وَبعضهم يقول : أحمرُ كالقَرف . والقَرْف : الأديم الأحمر ، وأنشد :
أَحمرُ كالقَرْف وَأَحْوَى أَدعَجُ
الأصمعي يقال : تركتُهم على مِثل مَقْرِف الصَّمْغَة ، أي : مَقْشِر الصَّمغة . ويقال : اقتَرَف ، أي : اكتسَبَ ، وبعيرٌ مُقتَرفٌ ، وهو الذي اشتُرِيَ حديثاً .
ويقال : ما أَقْرَفَتْ يدي شيئاً مما تكره ، أي : ما دانت وما قارَبتْ . وَالمُقْرِف من الخيل الذي دانَى الهُجْنة من قِبَل أبيه .
ويقال : إنِّي لأخشَى عَلَى فلانٍ القَرَف ، أي : مداناة المَرَض .
ابن السكيت : يقال : قَرَفَ فلانٌ فلاناً ، إذا اتهمهُ بسرقة أو غيرها .
ويقال : هو قَرَفٌ من ثوبي أو بعيري ، وهو قِرْفتي : إذا اتهمَه .
الليث : القِرْفة دواء معروف . وفلان يُقْرَف بسوء ، أي : يُرقى به ، واقتَرَف ذَنْباً ، أي : أتاه وفَعَله .
وقالت عائشة : ( كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُصبح جُنباً مِن قرافٍ غير احتلام ) ، أي : مِن جماع وخِلاط .
وقال أبو عمرو : القَرَف : الوباء ، يقال : احذَر القَرَفَ في غَنَمكَ ، وقد اقتَرَف فلانٌ
من مَرَضَى آل فلان ، وقد أقرفوه إقرافاً ، وهو أن يأتيهم وهمْ مَرْضى فيصيبه ذلك .
أبو سعيد : إنَّه لقَرَفٌ أن يَفعل ذاك ، مِثل قَمَن وخَليق .
وقال ابن الزُّبير : ( ما على أحدِكم إِذا أتى المسجدَ أن يُخرج قِرْفةَ أنفِه ) ، أي : ينقي أنفه مما يَبِس فيه من المُخاط ولَزِق بداخله .
ويقال : معنى قولهم : إنّه لأحمرُ قَرْف : إذا كان شديد الحمرة ، كأنه قُرِف ، أي : قُشِر من شدة حُمرته .
فرق : قال الليث : الفَرْق : موضع المفْرِق من الرأس . والفَرْق : تفريق بين الشيئين حتَّى ينفرق .
الحراني عن ابن السكّيت قال : الفَرْق مصدر فَرَقتُ الشعر . والفِرْق : القَطيع مِن الغَنَم العظيم .
قال الراعي :
ولكنّما أَجْدَى وأَمْتَعَ جَدُّه
بِفِرْق يُخَشِّيهِ بِهَجْهَجَ ناعِقُهْ
وفي حديث ابن أبي هالة في صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن انفَرَقتْ عَقيصتُه فَرَقَ ، وإلاَّ فلا يبلغُ شَعْرُه شحمة أذنه إذا هو وفَّره ) ، ويُروَى : ( عَقِيقته ) أراد أنَّه كان لا يَفرِقُ شعرَه إلاَّ أن ينْفرِق هو ، وكان هذا في أوّل الإسلام ثم فرق بعدُ .
والفَريقة : القطعة من الغنم ، ويقال : هي الغَنَم الضَّالة . وأفرَقَ فلانٌ غَنَمه : إذا أضلَّها وأضاعها .
وقال كثير :
وذِفْرَى ككاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ
أصابَ فَريقةَ لَيْلٍ فعاثا
وقال ابن السكّيت : الفَريقة : التَّمْر والحُلْبَة تُجعَل للنُفَساء .
وقال أبو كبير :
ولقد وردتُ الماءَ لَونُ جِمامِه
لون الفريقة صُفِّيتْ للمدنَفِ
قال : والفَريقة : فريقة الغَنَم ، أن تَنْفرِق منها قِطعةٌ أو شاةٌ أو شاتان أو ثلاث شياه فتذهَب عن جماعة الغنم تحت الليل .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ ) ( البقرة : 50 ) ، معنى فرقنا بكم البحرَ جاء تفسيره في آية أخرى وهو قوله : ( فَأَوْحَيْنَآ إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ ) ( الشعراء : 63 ) ، أراد فانفَرَق البحر فصار كالجبال العظام وصاروا في قَراره .
وقوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ ) ( الإسراء : 106 ) ، وقرىء : ( فَرَّقْناه ) : أنزَل الله جلّ وعزّ القرآن جملةً إلى سَماء الدُّنيا ، ثم نَزَل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في عشرين سنة . فرَّقه الله في التنزيل ليَفهمَه الناس .
وقال الليث في قوله : ( وقرآناً فَرَقناه ) معناه
أحكمناه ، كقوله : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ) ( الدخان : 4 ) .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ ( قرأه أصحاب عبد الله مخفّفة ، والمعنى : أحكمناه وفصَّلناه ، كما قال الله فيها : ( ) مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ( ، أي : يفصَّل .
قال : وروي عن ابن عبّاس : ( فَرّقناه ) بالتثقيل ، يقول : لم ينزل في يوم ولا يومين ، نزل متفرّقاً .
قال : وحدّثنيه الحكم بن ظهير عن السّدّيّ عن أبي مالك عن ابن عباس : ( فرقناه ) مخففة .
وقوله جلّ وعزّ : ( ( وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ( البقرة : 53 ) ، يجوز أن يكون الفرقان الكتابَ بعينه ، وهما معاً التوراة ، إلاّ أنّه أعيد ذِكره باسمٍ غير الأوّل . وعنى به أنّه يفرّق بين الحق والباطل . وقد ذكر الله الفرقانَ لموسى في غير هذا الموضع فقال : ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَآءً ) ( الأنبياء : 48 ) ، أراد التوراة ، فسمَّى الله جلّ وعزّ الكتابَ المنزَل على محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فُرقاناً ، وسَمَّى الكتابَ المنزَل على موسى فُرقاناً . والمعنى : أنه جلّ وعزّ فَرّق بكلِّ واحدٍ منهما بين الحقّ والباطل .
وقال الفرّاء : المعنى : آتينا موسى الكتاب وأتينا محمداً الفرقان ، والقول الذي ذكرناه قبله واحتججنا له من الكتاب بما احتججنا ، هو القول ، والله أعلم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفِرق : الجَبَل . والفِرق : الهضبة . رواه أبو عمرو .
والفِرْق : المَوْجَة . والفِرْق : الجَبل . والفِرْق : الهَضْبة . قال ذلك ابن الأعرابي .
قال : ويقال : فرقتُ أفرُقُ بين الكلام . وفرَّقتُ بين الأجسام .
قال : وقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرَّقا ) ، بالأبدان لأنه يقال : فرّقتُ بينهما فتَفرَّقا .
أبو عبيدٍ عن الكسائيّ : الأفرق من الرجال : الذي ناصيتُه كأنَّها مفروقة .
ومنه قيل : دِيك أفرَق ، وهو الذي له عُرْفانِ . والأفرق من الخيل : الناقص إحدى الوَرِكَين .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأفرق من الخيل : الذي نَقَصَتْ إحدى فخذيه عن الأخرى .
وقال الليث : الأفرق شِبه الأفلج ، إلاَّ أن الأفلج زعموا ما يُفلَّج . والأفرق : خِلْقة .
قال : والفَرْقاء من الشاء : البعيد ما بين الخُصْيَتَين .
قال : والأفرق مِن الدوابّ : الذي إحدى حَرْقَفَتيْه شاخصةٌ ، والأخرى مطمئنّة .
قال : ويقال للماشطة : تمشِّط كذا وكذا فَرْقاً ، أي : كذا وكذا ضَرْباً .
والفِرْق : طائفةٌ من الناس .
قال : وقال أَعرابيٌّ لصبيان رآهم هؤلاءِ فِرْقُ سوء .
قال : والفَريق : الطائفة من الناس ، وَهم أَكثر من الفِرْق . وَالفُرقة : مصدر الافتراق .
قلت : الفُرْقة : اسم يوضع موضع المصدر الحقيقي من الافتراق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ ) ( الأنفال : 41 ) .
قال أَبو إسحاق : يوم الفُرقان هو يومُ بَدْر ، لأنَّ الله جلَّ وعَزّ أَظهرَ فيه مِن نَصْره ما كان فيه فُرقانٌ بين الحق وَالباطل . وَنحو ذلك قاله الليث .
قال : وَسمَّى الله عُمر الفاروقَ لأنه ضرب بالحق على لسانه في حديث ذكره .
حدّثنا عثمان عن جرير عن منصور عن مجاهد في قوله : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ) ( الأنفال : 29 ) .
قال عثمان : وَحدثنا يحيى بن يمان عن سفيان عن أبيه عن منذر الثوري عن الربيع بن خيثم : ( إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ( ، قال : من كل أَمرٍ ضاقَ على الناس .
وَحدثنا الحسن عن عثمان عن ابن نمير عن وَرقاء عن ابن أَبي نجيح عن مجاهد : ( يوم الفرقان ) ، قال : يوم بدر ، فرق فيه بين الحق وَالباطل .
أبو عبيد عن الأصمعي والكسائي قال : إذا أخذ الناقةَ المخاضُ فندَّت في الأرض فهي فارق ، وَجمعها فُرق ، وَقد فرقت تفرق فروقاً وَنحو ذلك قال الليث .
قال : وَكذلك السحابة المنفردة لا تخلِف ، وَربما كان قبلَها رَعْدٌ وَبَرَق .
وَقال ذو الرّمة :
أو مُزنةٌ فارقٌ يجلو غواربَها
تَبَوُّجُ البرق والظّلماءُ علجومُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَفْرقْنا إبلَنا العامَ ، إذا حَلَّوها في المَرعَى والكَلأ لم ينتجوها ولم يُلقِحوها .
وقال الليث : والمطعون إذا برأ قيل : أفرَقَ يُفْرِق إفراقاً .
قلت : وكذلك كلُّ عليل أفاق من علّته فقد أفرَقَ .
وانفَرَقَ البحر وانفَلق واحدٌ .
قال : وهو الغَرَقَ والفَلَق للفجر .
وأَنشد :
حتَّى إذا انشقَّ عن إنسانه فَرَقٌ
هادِيه في أخريات الليل منتصبُ
وفي الحديث : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتوضأ بالمُدّ ويَغْتسل بالصَّاع .
وقالت عائشة : ( كنت أغتسل معه عليه السلام من إناءٍ يقال له : الفَرَق ) .
قالت : والمحدِّثون يقولون الفَرْق . وكلام العرب الفَرَق . قال ذلك أحمد بن يحيى وخالد بن يزيد ، وهو إناءٌ يأخذ ستّةَ عشر مُدّاً ، وذلك ثلاثة آصُع .
والفَرَق أيضاً : الخَوف ؛ وقد فَرِق يَفرَق فَرَقاً .
وأخبرني الإياديُّ عن شمِر أنه قال : رجلٌ فَروقة وفَرُّوقة وفاروقة . وهو الفَزِع الشديد الفَرَق .
قال : وبلَغني أن الفَرُوقة : الحرمة .
وأنشد :
ما زال عنه حُمقُه ومُوقُهُ
واللّؤم حتى انتُهِكتْ فَرُوقُه
أبو عبيد عن الأموي : الفَروقة : شَحْم الكليتين .
وأنشدنا :
فبِتْنا وباتت قِدْرُهم ذات هِزَّةٍ
تضيء لنا شَحْم الفروقة والكُلَى
وقال غيره : أرض فَرِقة : في نبتها فَرَق : إذا لم تكن واصيةً متّصلة النبات .
وأنكر شمر الفَروقة بمعنى شَحم الكليتين فيما أخبرني الإياديّ عنه .
ويقال : وقفتُ فلاناً على مَفارق الحديث ، أي : على وجوهه . وقد فارقْتُ فلاناً مِنْ حسابي على كذا وكذا : إذا قطعتَ الأمر بينك وبينَه على أمرٍ وَقَع عليه اتّفاقُكما . وكذلك صادَرْتُه على كذا وكذا .
ويقال : فَرَق لي هذا الأمرُ يَفرُق فُروقاً : إذا تبيَّنَ ووضَح .
وفُرُوق : موضعٌ أو ماءٌ في ديار بني سعد .
وأنشدني رجلٌ منهم :
لا باركَ اللَّهُ على الفُروقِ
ولا سَقاها صائبُ البُروق
وقال أبو زيد : الفُرْقانُ والفرْق : إناء ، وأنشد :
وهيَ إذا أَدَرَّها العَبْدان
وسطَعتْ بمشرفٍ شَيْحانِ
ترفِد بعد الصَّفِّ في الفُرْقانِ أراد بالصفّ قِدحين قد صُفَا .
وقال أبو مالك : الصفّ : أن تصفّ بين القدحين فتملأهما .
والفَرقانِ : قدحان مفترقان .
وقوله : ( بمشرِف شيحان ) ، أي : بعُنُق طويل .
قال أبو حاتم : قال الراجز :
يرفد بعد الصَّفّ في فُرقانِ
قال : الفُرْقان : جمع الفرْق ، والفرْق : أربعة أرباع . والصف : أن يصفّ بين مِحلبين أو ثلاثة من اللبن .
رفق : أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الرَّفاقة والرُّفْقة واحد .
وقال الليث : الرُّفْقة يسمَّون رُفْقة ما داموا منضمِّين في مجلس واحد ومسيرٍ واحد ،
فإذا تفرَّقوا ذهبت عنهم اسمُ الرُّفْقة .
قلت : وجمعُ الرفْقة رُفَق ورِفَاق .
والرُّفقة : القوم ينهضون في سَفَرٍ يسيرون معاً ، وينزلون معاً ولا يفترقون ، وأكثر ما يسمَّون رُفقةً : إذا نهضوا مُيَّاراً .
وقال الليث : الرِّفق : لين الجانب ولَطافة الفِعل ، وصاحبُه رفيق ، وقد رفَقَ يَرْفُق . وإذا أمرتَ قلتَ : رفقاً ، ومعناه : رُفق رِفقاً . ويقال : رَفُقَ يرفُق أيضاً .
أبو عبيد عن أبي زيد والأصمعي : رفقتُ به وأرفقْتُه .
شمِر عن ابن الأعرابي : رفَقَ : انتظَر ، ورَفُق : إذا كان رقيقاً بالعمل .
قال شمر : ويقال : رَفَق به ورَفُقَ به ، ورَفِيق به ، وهما رفيقانِ وهم رُفقاء .
وقال أبو زيد : رفَق الله بك ورَفَق عليك رِفقاً ومَرْفِقاً ، وأَرْفَقك الله إرفاقاً .
وقال الله جل وعز : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ) ( النساء : 69 ) .
قال أبو إسحاق : يعني النبيَّين عليهم السلام ، لأنه قال : ( وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَائِكَ ( يعني المطيعين ، ) مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( يعني الأنبياء ومن معهم .
قال : ورفيقاً منصوب على التمييز ينوب عن رُفقاء .
وقال الفراء : لا يجوز أن ينوب الواحد عن الجميع إلا أن يكون من أسماء الفاعلين ، لا يجوز حسن أولئك رجلاً . وأجازه الزجاج . وقال : وهو مذهب سيبويه .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خُيِّر عند موته بين البقاء في الدنيا ونعيمها وبين ما عند الله مقبوضاً إليه ، فاختار ما عندَ الله .
وقال : ( بل أختارُ أن أكون مع الرفيق الأعلى ) أراد بالرفيق الأعْلى جمع النبيِّين ، وهو قوله عز وجل : ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( . ولما كان الرفيق مشتقاً مِن فِعلٍ جاز أن ينوب عن الرفَقاء .
وقال الليث : يُجمع الرفيق : رُفقاء .
قال : ورفيقك : الذي يرافِقك في السفر ، يجمعُك وإياه رُفقةٌ واحدة ، وقد ترافَقوا وارتفَقوا ، والواحد منهم رَفيق ، والجميع أيضاً رفيق .
قال : ويقال : هذا الأمر بك رَفيق ورافق عليك .
وقال شمر في حديث عائشة : ( فوجدتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَثقُل في حِجري ) .
قالت : ( فذهبتُ أنظرُ في وجهه فإذا بَصَرُه قد شَخص وهو يقول : بل الرفيق الأعلى من الجَنَّة . وقُبض ) .
حدَّثنا السعدي قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير عن الأعمش عن مسلم بن صُبيح
عن مسروق عن عائشة : كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إذا ثقل إنسان من أهله مسحه بيده اليمنى ثم يقول : ( أذهِب الباس ربَّ الناس ، واشف وأنت الشافي لا شافيَ إلاّ شِفاك ، شفاء لا يغادر سُقماً ) .
قالت عائشة : فلما ثقُل أخذتُ بيده اليمنى فجعلت أمسحه وأقولهنّ ، فانتزع يدَه مني وقال : ( اللهمّ اغفر لي ، واجعلني من الرَّفيق ) .
وقوله : ( من الرفيق ) يدلّ على أنّ المراد بالرفيق جماعةُ الأنبياء .
قال شمر : قال أبو عدنان : قوله : ( اللهمَّ ألْحِقْني بالرَّفيق الأعلى ) .
سمعت أبا الفهد الباهليَّ يقول : إنّه تبارك وتعالى رَفيق وَفيق ، فكان معناه : أَلْحِقني بالرفيق ، أي : بالله .
قلت : والعلماءُ على أنَّ معناه : أَلْحِقْني بجماعة الأنبياء ، والله أعلم بما أراد .
ويقال للمتطبِّب : مترفِّق ورَفيق . وكُره أن يُقال طبِيب ، في خبرٍ وَرَد عن النبي عليه السلام .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ناقةٌ رَفْقاء ، وهو أن يَستَدَّ إحْليلُ خِلْفها .
وقال شمر : قال زَيد بن كُثْوَة : إذا انسدَّ أحاليلُ الناقة قيل : بها رَفَق ، وناقة رَفيقة ، وهو حرفٌ غريب .
وقال الليث : المِرفاق من الإبل : التي إذا صُرَّتْ أوجَعَها الصِّرار ، فإذا حُلِبَتْ خرج منها دمٌ وهي الرَّفِقَة .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ) ( الكهف : 16 ) ، كسره الأعمش والحسن ، يعني الميم من مِرْفق .
قال : ونَصَبَها أهلُ المدينة وعاصم ؛ فكأَنَّ الذين فتحوا الميم وكسروا الفاء أرادوا أنْ يفرقوا بين المَرْفَق من الأمر وبين المِرْفَق من الإنسان .
قال : وأكثر العرب على كسر الميم من الأمر ومِن مِرفق الإنسان . والعرب أيضاً تفتح الميم من مَرْفِق الإنسان لغتان في هذا . وفي هذا .
وقال الأخفش في قوله : ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ( ، وهو ما ارْتفَقْتَ به .
ويقال : مَرْفِق الإنسان .
وقال يونسُ : الذي أختار المِرْفَق في الأمر ، والمِرْفق في اليد .
وقال جلّ وعزّ : ( نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) ( الكهف : 31 ) .
قال الفراء : أنّث الفعل على معنى الجنة ، ولو ذكّر كان صواباً .
وأخبرني المنذريُّ عن الحَرَّاني عن ابن
السكيت قال : مرتَفَقاً ، أي : متّكئاً .
يقال : قد ارتَفَق : إذا اتَّكأ عَلَى مِرْفَقه .
وقال الليث : المِرفق مكسورٌ من كلِّ شيء ، من المتَّكَأِ ، ومن اليد ، ومن الأمر .
قال : والْمِرفق من مَرافق الدار ، من المغتسَل والكنيف ونحوه .
قال : والرَّفق : انفتال المِرفق عن الجَنْب ، ناقةٌ رَفْقاء وجَمَل أَرْفق .
قلتُ : الذي حفِظتُه وسمعتُه بهذا المعنى ناقةٌ دَفْقاء وَجَمَلٌ أَدفق : إذا انفتَق مِرفَقُه عن جَنبه ، وقد ذكرته فيما تقدَّم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرفاق : أن يشدّ حَبْلٌ من عُنق البعير إلى رُسْغِه . يقال : رَفِقْتُ البَعيرَ أَرفُقُه رَفْقاً .
ومنه قول بشر :
وإنِّي والشَّكاةَ مِن آلِ لأمٍ
كذاتِ الضِّغْنِ تمشي في الرِّفاق
قال : وقال الأصمعيُّ : الرُّفاقُ : أَنْ يُخشَى على الناقةِ أَن تَنزِعَ إلى وطَنها فيشدَّ عضُدها شدّاً شديداً ، لتُخْبَلَ عن أن تُسْرِع .
وقد يكونُ الرِّفاقُ أيضاً أنْ تَظْلعَ من إحدى يديها فيخشَون أَنْ تُبْطر اليدُ الصحيحةُ السقيمةَ ذَرْعَها فيصيرَ الظَّلْع كَسْراً ، فيُحَزّ عضُد اليد الصحيحة لكي تَضْعُف فيكون سَدْوُهُما وَاحداً .
وقال غيره : جَمَلٌ مِرْفاقٌ : إذا كان مِرفقُه يصيب جَنْبَه .
وقال شمر : سمعتَ ابن الأعرابيّ ينشد بيتَ عَبِيد :
مِن بينِ مُرتفِق منها ومُنصاحِ
وفسَّر المُنصَاحَ : الفَائضَ الجاريَ على وَجْه الأرض . والمرتفِق : الممتلىء الواقف الثابت الدائم كَرَب أن يمتلىء أو امتلأ .
قال : والرفَق : الماء القصير الرِّشاء .
وقال غيره : يقال : تطلَّبتُ حاجةً فوجدتها رَفَق البِغية : إذا كانت سَهْلةً .
ورَوى أبو عبيدة بيت عَبِيد :
مِن بينِ مُرتَفِق منها ومُنصَاحِ
قال : المُنصاح : المنشق .
فقر : قال الليث : الفَقْر : الحاجة ، وفِعْلُه الافتقار ، والنعت فقير . وقد أفقره الله ، والفُقْر : لُغة رديئة .
وأَغنَى اللَّهُ مفاقِرَه ، أي : وجوه فقرِه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) ، فسمعتُ المنذريَّ يقول : سمعتُ أبا العباس وسُئل عن تفسير الفقيرِ والمسكين ؟ فقال : قال أبو عمرو بن العلاء فيما يَروي عنه الأصمعي : الفقير الذي له ما يأكل .
قال : والمسكين الذي لا شيء له .
وقال الراعي :
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلُوبَتُه
وَفْق العِيالِ فلم يُترَك له سَبَدُ
قال المنذرِيُّ : وأخبَرني ابنُ فَهْمٍ عن محمد بن سلاّم عن يونس قال : الفقير يكون له بعضُ ما يقيمه . والمسكين : الذي لا شيء له .
قال : وقلت لأعرابي مرَّةً : أَفَقِيرٌ أَنت ؟ قال : لا والله ، بل : مسكين .
قال : فالمسكين أَسْوَأ حالاً من الفقير . والفقير : الذي له بُلْغَةٌ من العيش .
وقال أبو بكر : يروى عن الأصمعي أنه قال : المسكينُ أحسَنُ حالاً من الفقير .
قال : وكذلك قال أحمد بن عبيد ، قال : وهو الصحيح عندنا ، لأنَّ الله قال : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 79 ) ، وهي تساوي جملةً .
قال : والذي احتجَّ به يونس أنه قال لأعرابي : أفقيرٌ أنت ؟ قال : لا والله بل مسكين يجوز أن يكون أراد لا والله بل أنا أحسن حالاً من الفقير .
قال : والبيت الذي احتج به ليس فيه حجة لأن المعنى كانت لهذا الفقير حلوبة فيما مضى وليست له في هذه الحالة حلوبة .
قال : والفقير معناه المفقور الذي نُزِعَت فِقرة من ظهره فانقطع صُلبه من شدَّةِ الفقر ، فلا حال هي أوْكد من هذه . وأنشد :
رفع القوادمَ كالفَقِير الأعزلِ
وأخبرني المنذريُّ عن خالد بن يزيد أنه قال : كأنَّ الفقيرَ إنما سُمِّي فقيراً لزمانة تصيبُه مع حاجة شديدة تمنعه الزمانة من التصرُّف في الكسب على نفسه ، فهذا هو الفقير .
وَيقال : أصابته فاقرة ، وهي التي فَقَرَت فَقارَه ، أي : خَرَزَ ظهرِه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده للبيد :
لمّا رأى لُبَدُ النُّسُورَ تطايرتْ
رَفَعَ القوادمَ كالفَقير الأعزَلِ
وقال : الفقير : المكسور الفَقار ، يُضرب مثلاً لكلِّ ضعيف لا ينفُذُ في الأمور ، قال : وأقلّ فِقَر البعير ثماني عشرة ، وأكثرها إحدى وعشرون ، إلى ثلاث وعشرين ، ويقال : فِقْرةٌ وثلاثُ فِقَر وفَقارة ، وتُجمع فِقَاراً .
وقال الفرّاء في قوله : ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) .
قال : الفقراء : هم أهلُ صُفَّة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) كانوا لا عشائرَ لهم ، فكانوا يلتمسون الفَضْل بالنَّهار ، ويأوْون إلى المسجد . قال : والمساكين الطوَّافون على الأبواب .
وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : الفقراء : الزَّمْنَى الضِّعاف الذين لا حِرْفة لهم ، وأهل
الحِرْفة الضّعيفةِ التي لا تَقع حِرْفتُهم مِن حاجتهم مَوقِعاً . والمساكين : السُّؤَّال ممّن لا حرفةَ لهم تقع موقعاً ولا تغنيه وعيالَه .
قلت : فالفقير أشدُّهما حالاً عند الشافعي .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : للإنسان أربعٌ وعشرون فَقَارةً وأربعٌ وعشرون ضِلَعاً ، ستُّ فَقارات في العُنق وستّ فقَاراتٍ في الكاهل ، والكاهل بين الكتفين ، وبين كلِّ ضِلعين من أضلاع الصّدر فَقارة من فقارات الكاهل الستّ ، ثم ست فقارات ، أسفلَ مِن فَقارات الكاهل ، وهي فَقارات الظَّهر التي بحذاء البطن بين ضِلَعين من أضلاع الجنبين فَقارةٌ منها ، ثم يقال لفَقارةٍ واحدةٍ تَفرُق بين فَقار الظهر والعَجز : القَطاة ، ويلي القَطاة رأسا الوَرِكَين ، ويقال لهما : الغُرابان ، وبَعدها تمامُ فَقار العَجُز ، وهي سِتّ فَقارات آخرُها القُحْقُح ، والذَّنَبُ متّصل بها ، وعن يمينها ويسارها الجاعِرَتان ؛ وهما رأسا الورِكين اللذان يَليانِ آخرَ فَقَارةٍ من فَقارات العَجُز ، قال : والفَهقَة : فَقارةٌ في أصل العُنُق داخلة في كُوَّة الدماغِ التي إذا فُصِلتْ أدخَلَ الرّجلُ يدَه في مَغْرِزها فيخرج الدماغ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ( بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ ) ( القيامة : 25 ) ، المعنى : توقِن أن يفعل بها داهية من العذاب ، ونحو ذلك قال الفرّاء .
قال : وقد جاءت أسماءُ القيامة والعذاب بمعنى الدَّواهي وأسمائها .
وقال الليث : الفاقرة : داهية تكسر الظَّهر .
قال : والفاقرة : الداهية ، وهو الوَسْم الذي يُفْقَر به الأنف .
أبو عبيد عن الأصمعي : الفَقْر : أن يُحَزَّ أنفُ البعير حتَّى يَخْلُص إلى العَظْم أو قريبٍ منه ، ثم يُلوَى عليه جَرير ، يُذَلَّل بذلك الصَّعْبُ .
ومنه قيل : عُملتْ به الفاقرة .
وقال الأصمعي : الوديَّةُ إذا غُرست حُفِرَ لها بئر فغُرِستْ ، ثم كُبس حَولَها بتُرْنُوق المَسِيل والدّمْن ، فتلك البئر هي الفقير . يقال : فَقَّرْنا للوَدِية تفقيراً .
قال ابن الأعرابي : قال أبو زياد : تكون الجرفة في اللهزمة ، وقد يفقر الصعب من الإبل ثلاثة أفقُر في خطمه ، فإذا أراد صاحبُه أن يذلّه ويمنعه من مرحه جعل الجرير الذي على فقره الذي يلي مشفره فَمَلكه كيف شاء . وإن كان بين الصَّعب والذّلول جعل على فقره الأوسط فتزيد في مشيه واتَّسع ، فإذا أراد أن ينبسط ويذهب بلا مؤونة على صاحبه جعل الجرير على فقره الأعلى فذهب كيف شاء ، قال : وإذا حزّ الأنف حزّاً فذلك الفَقْر ، وبعير مفقِر .
شمر عن أبي عبيدة قال : الفقير له ثلاثة مواضع ، يقال : نَزلْنا ناحية فقير بني فلان ،
يكون الماء فيه ها هنا ركيَّتان لقومٍ ، فهُمْ عليه ؛ وها هنا ثلاث ، وها هنا أكثر ، فيقال : فقيرُ بني فلان ، أي : حِصَّتُهم منها ، كقوله :
تَوزَّعْنا فقيرَ مياهِ أُقْرٍ
لكلِّ بني أبٍ مِنها فقيرُ
فحِصّة بعضِنا خَمسٌ وسِتٌّ
وحصّة بعضنا مِنهنَّ بِيرُ
والثاني : أفواه سُقُف القُنِيّ .
وأنشد :
فوَرَدتْ والليلُ لمّا ينجلي
فقيرَ أفواهٍ ركيات القُنِي
والثالث : تُحفَر حفرةٌ ثم تُغرَس فيها الفسيلة ، فهي فقير كقوله :
احفِرْ لكلّ نخلةٍ فقيرا
وقال الليث : يقولون في النِّضال : أراميكَ مِن أدنى فُقْرة ، ومن أبعَد فُقْرة ، أي : مِن أَبعَد مَعْلم يتعلّمونه مِن حُفْرة أو من هَدَفٍ أو نحوِه .
قال : والفُقْرة : حُفْرة في الأرض ، وأرضٌ منْفِقَرة : فيها فُقَر كثيرة .
وحدثني محمد بن إسحاق عن أبي الهيثم عن إبراهيم بن موسى عن ابن أبي زائدة عن مُجالد عن عامر ، في قول الله جلَّ وعزّ : ( وَالسَّلَامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً ) ( مريم : 33 ) .
قال : فُقَراتُ ابن آدم ثلاث : يوم وُلِد ، ويوم يموت ، ويوم يُبعث حيّاً ؛ هي التي ذَكَر عيسى .
قال محمد بن إسحاق : قَال أبو الهيثم : الفُقَرات : هي الأمور العظام .
كما قيل في قتل عثمان : ( أن استَحلُّوا الفقر الثلاث : حرمة الشهر الحرام ، وحرمة البلد ، وحرمة الخليفة ) .
قلت : ورَوَى القُتيبيُّ قول عائشة في عثمان : ( المركوبُ منه الفِقَر الأربع ) ، بكسر الفاء .
وقال : الفِقَر : خَرَزات الظهر ؛ الواحدة فِقْرة .
قال : وضربَتْ فَقار الظَّهر مثلاً لما ارتُكِب منه ، لأنها موضع الركوب . وأرادت أنّه رُكب منه أَربع حُرَم عظام تَجِب له بها الحقوق ، فلم يَرعوْها وانتهكوها ، وهي حُرمته بصحبته النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصهرِه ، وحُرمة البلد ، وحرمة الخلافة ، وحرمة الشهر الحرام .
قلت : والرواية الصحيحة : ( الفقَر الثلاث ) بضم الفاء على ما فسّره ابن الأعرابي وأبو الهيثم ، ويؤيد قولَهما ما قاله الشعبيّ في تفسير الآية وقوله : ( فُقرات ابن آدم ثلاث ) .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي أَنه قال : البعيرُ يقرَم أنفُه ، وتلك القُرْمة يقال لها : الفُقْرة ، فإن لم يَسْكُنْ قُرِم أخرى ثم
ثالثة .
قال : ومنه قول عائشة في عثمان : ( بَلَغتمْ منه الفُقَر الثلاث ) .
قال : وقال أبو زياد : يُفقَر الصَّعبُ من الإبل ثلاثة أفقُرٍ في خَطْمه ، فإذا أراد صاحبه أن يُذلّه ويَمنعَه مِن مرَحِه جعلَ الجرير على فقره الذي يَلِي مشفَره ، فملكه كيف شاء ، وإن كان بين الصَّعب والذَّلُول جعلَ الجريرَ على فقْره الأوسط فتزيدَ في مَشْيه واتَّسَع ، فإن أَراد أَلا يكون عليه منه مَؤونة جعل الجَرير على فَقره الأعلى فذهب كيف شاء .
فهذه الأقاويل أولَى بنا في تفسيره الفُقَر ممَّا فسّره القُتيبي .
وقال شمِر : الفقير : اسم بئرٍ بعينها .
وأنشد :
ما ليلةُ الفقير إلاَّ شَيْطانْ
مجنونةٌ تُودِي برُوحِ الإنسان
لأنَّ السَّيْر إليها مُتْعِب .
وقال ابن دريد : الفقير وجمعُها فُقُر ، وهي رَكايا يَنْفُذُ بعضُها إلى بعض . قال : وفقَّرتُ الْخَرَزَ ، إذا ثَقَّبته .
وأنشد :
شَذْراً مُفقَّراً
قلت : وأصل هذا مأخوذ من الفَقار .
وقال ابن المظفّر في هذا الباب : التفقير في رجل الدوابّ : بياضٌ يخالط الأسوُقَ إلى الرُكَب . شاةٌ مُفقَّرة وفرس مفقَّر .
قلت : هذا تصحيفٌ عندي ، والصواب بهذا المعنى التقفيز بالزاي والقاف قبل الفاء .
وقال أبو عبيدة : إذا كان البياض في يدَي الفرس إلى مرفقيه دون الرِّجلين فهو أقفز .
وروى أبو العباس عن عمرٍ و عن أبيه قال : إذا كان البياض في يدَي الفرس فهو مقفَّز ، فإذا ارتفع إلى رُكبتيه فهو مجبَّب وهو مأخوذ من القفَّازين .
وذكر أبو عبيدٍ وُجوه العَوارِي فقال : أمَّا الإفقار فأن يُعطيَ الرجلُ الرجلَ دابَّته فيركبها ما أحبَّ في سَفر أو حَضر ثم يردّها عليه .
أبو عبيد عن الكسائيّ : أركب المهرُ ، أي : حانَ له أن يركب . وأفقرَ ظهرُه بمعناه . قال : وأفقرك الرَّمي وأكثَبكَ : أمكنك .
وقال ابن السكيت : أفقرتُ فلاناً بعيراً : إذا أعرتَه بعيراً يَركب ظهرَه في سَفَر ثم يَردُّه ، وهي الفُقْرى . ويقال : قد أفْقَرك الصَّيدُ : إذا قَرُب منكَ أو أمكنك مِن رَمْيه . وقد فَقَرْتُ أنفَ البعير أفقِرُه : إذا حززتَه بحديدة ، ثم وضعْتَ على موضع الحزِّ منه جريراً وعليه وتَرٌ مَلْوِيّ لتُذِلّه .
ومنه قولهم : عَمِلتُ به الغاقرة .
وقال ابن الأعرابيّ : فُقُور النَّفس وشُقُورُها هَمُّها ، وواحد الفُقور فَقْرٌ .
وقال الليث : رجل مُفْقَر ، أي : قوي .
وقال ابن شُميل : إنَّه لَمُفْقَر لذاك الأمرِ ، أي : مُقْرِن له ضابط مُفْقِر لهذا الغُرم وهذا القِرْن ومؤْدٍ سواءٌ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُفَقَّر مِن السيوف الذي فيه حُزوز مطمئنّة عن متنه .
وقال أبو العباس : سُمِّي سيفُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذا الفَقَار لأنه كانت فيه حُفَر صغارٌ حِسَان ، ويقال للحُفْرة فُقْرة ، وجمعُها فُقَر ، وللبئر العتيقةَ فَقِير ، وجمعُه فُقُر . ولأمور الناس فُقورٌ وفَقُور .
قفر : قال الليث : القَفْر : المكان الخَلاء مِن الناس ، وربما كان به كلأ قليل . وقد أقْفَرَت الأرضُ من الكَلأَ والناس ، وأقفرت الدارُ مِن أهلها . وتقول : أرضٌ قَفْر ودارٌ قَفْر ، وأرضٌ قِفار ودارٌ قِفار ، تُجمَع لسَعَتها على توهُّم المواضع كل موضع على حِياله قَفْر فإذا سمَّيْتَ أرضاً بهذا الاسم أنَّثْتَ . ويقال : أقْفر فلانٌ من أهله : إذا انفردَ عنهم وبقيَ وحْدَه . وأنشد لعَبِيد :
أقْفَر مِن أهلِه عَبيدُ
فاليومَ لا يُبدي ولا يُعِيدُ
ويقال : أفْقَر حسدُه مِن اللَّحم ، وأقفَر رأسُه من الشعر ، وأنه لَقَفِر الرأس ، أي : لا شَعر عليه ، وإنه لقَفِر الجسم من اللحم .
وقال العجاج :
لا قَفِراً عَشّاً ولا مُهبَّجا
أبو عبيد : القَفِرة من النساء : القليلة اللحم .
والعرب تقول : نزلنا ببني فلانٍ فبتْنا القَفْر : إذا لم يُقْرَوْا .
وفي الحديث : ( ما أقفَرَ بيتٌ فيه خَلٌّ ) .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد وغيره : هو مأخوذ من القَفَار ، وهو كلُّ طعام يؤكل بلا أُدْم .
يقال : أكلتُ اليومَ طعاماً قَفَاراً : إذا أكَلَه غير مأدوم ، ولا أرى أصله مأخوذاً إلاّ مِن القَفر ، مِن البلد الذي لا شيءَ به .
وقال الليث : القَفُّورُ : شيء مِن أفاوِيه الطِّيب . وأنشد :
مَثْواةُ عَطَّارِينَ بالعُطورِ
أَهضامِها والمسكِ والقَفُّورِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الكافور : وِعاءُ الطَلْع ، ويقال له أيضاً : قَفُّور .
قلت : وكذلك الكافور الطِّيبُ يقال له : قَفُّور .
وقال شمِر : القَفّور في بيت ابن أحمر : نبت ، وهو قوله :
تَرعَى القَطاةُ الخِمسَ قَفُّورَها
ثم تَعُرُّ الماءَ فيمن يَعُرُّ
ابن السكيت : أقفرَ فلانٌ إقفاراً ، إذا لم يكن له أدْم . ويقال : أكَل خُبْزَه قَفاراً : بغير أُدْم .
أبو الهيثم : القَفار والقَفير : الطعام إذا كان غير مأدومٍ . ومنه : ما أقفَرَ بيتٌ فيه خلٌّ ، أي : لم يَخْلُ من الأُدْم .
ويقال : أقْفَرْنا ، أي : صِرْنا إلى القَفْر . ويقال : قَفَر أثرَه يَقفِر قَفْراً ، وتقفّره تقفُّراً ، واقتَفَره اقتفاراً : إذا تتبَّعَهُ .
وأنشد :
ولا يزالُ أمامَ القوم يَقتَفِر
رواه المبرد : ( ولا تراه أمامَ القوم يقتفر ) وفسّره ، قال : يقول : لا يسبقهم إلى شيء من الزّاد .
وقال ابن الأعرابي : نبتٌ قِفرٌ : لا صَيُّورَ له في البطن .
قال : وسئل أعرابيٌّ عن الوشيح ، وهو اسم بقلة ، فقال : قذر قَفير ، أي : لا خير فيه .
وقال ابن دُريد : القَفير : الزَّبيل ؛ لغة يمانية .
ورَوَى عمرو عن أبيه قال : القَفير ، والقَلِيف ، والبَحْوَنة : الجُلَّة العظيمة البَحرانية التي يُحمَل فيها القُبَاب ، وهو الكَنْعَد المالِح .
وقال ابن دريد : القَفَر : الشَّعَر ، وأنشد :
قد عَلمتْ خودٌ بساقيها القَفَر
قلت : الذي عرفناه بهذا المعنى الغَفَر بالغين ، ولا أعرفُ القَفَر .
وقال الليث : قُفَيرة : اسم أمّ الفرزدق .
قلت : كأنَّه تصغير القَفيرةِ من النساء ، وقد مرّ تفسيره .
وقال أبو زيد : قَفِر مالُ فلان وزَمِرَ يَقْفَر ويَذْمَرُ قَفراً وزَمَراً : إذا قَلَّ مالُه ، وهو قَفِر المال زَمرُه .
رقف : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّقوف : الرُّفوف .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رأيته يُرقَف من البرد ، أي : يُرعَد .
ترقف : اسم بلد أو امرأة ، منه العباس بن الوليد الترقفي .
وقال أبو مالك : أُرقفَ إرقافاً ، وقَفَّ قفوفاً ، وهي القشعريرة .
قال الأزهري : والقرقفة : الرعدة ، مأخوذ من الإرقاف ، كررت القاف في أولها .
وقال أبو عبيد : القرقف : اسم للخمر ، وأنكر قول من قال إنها تقرقف ، يعني ترعد الناس .

##### Türkçe

ق ر ف
**قرف** ، **قفر** ، **رقف** ، **رفق** ، **فرق** ، **فقر** : kullanımdadırlar.

**قرف** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **القَرْف** : **قَرَفْتُ** **القَرْحة** **أقرِفها** **قَرْفاً**’ın mastarıdır; onu kaşıyıp kanattığın zaman.

Ebû Ubeyd: yaraya, kabuk bağlayıp soyulduğu zaman “**تَقرَّف**” denir; derinin adı **القِرْفة**’dir. Şu beyit okunmuştur:
عُلالَتُنا في كلِّ يومِ كريهةٍ
بأَسيافنا والقَرْحُ لم يتقرّفِ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **قَرَفتُ** adamı günahla **قَرْفاً**: onu onunla itham ettiğin zaman.

el-Asma‘î dedi ki: “**قَرَف** عليه **يَقْرف** **قَرْفاً**” denir: ona azgınlık edip haddi aştığı zaman. Ve “**قَرَفَ** falan falanı” (denir): onun hakkında konuşup ona dil uzattığı zaman. **القرف**’un aslı: **القَشْر**’dir. Ve **القِرْف**: **القِشْر**’dir.

Denir ki: elbisesini **قِرْف** **السِّدْر** ile boyadı; yani onun kabuğuyla.

İbnü’s-Sikkît: **القَرْفُ**: derilerden bir şeydir; içinde **الخَلْع** yapılır. **الخَلْع**: bir deve kesiminin etinin alınması, içyağıyla pişirilmesi ve içine baharat konulması; sonra bu derinin içine boşaltılmasıdır.

Mu‘akkir el-Bârikî dedi ki:
وذُبانِيَّةٍ وَصَّتْ بنيها
بأنْ كذَبَ القَراطِفُ وَالقُرُوف

Dedi ki: her ağacın **وَقِرْف**’i onun kabuğudur.

Ebû Sa‘îd, şu sözü hakkında:
بأَنْ كَذبَ القراطف وَالقُرُوفُ
dedi ki: **القَرْف**: kırmızı deridir.

Ebû Turâb, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: **القُرُوف**: kırmızı deriler; tekili **قَرْف**.

Dedi ki: **القُرُوف** ve **الظروف** bir mânâdadır.

el-Lihyânî dedi ki: “**أحمرُ قَرف**” denir; bazısı da “**أحمرُ كالقَرف**” der. Ve **القَرْف**: kırmızı deridir. Şu beyit okunmuştur:
أَحمرُ كالقَرْف وَأَحْوَى أَدعَجُ

el-Asma‘î: “Onları **مِثل مَقْرِف الصَّمْغَة** üzerinde bıraktım” denir; yani **مَقْشِر** **الصَّمغة**. Ve “**اقتَرَف**” denir; yani kazandı. Ve **بعيرٌ مُقتَرفٌ**: yeni satın alınmış olandır.

Ve “Elim, hoşlanmadığın şeylerden hiçbirini **أَقْرَفَتْ**” denir; yani ne yaklaştı ne de yanaştı. Ve atlardan **المُقْرِف**: babası tarafından melezliğe yaklaşmış olandır.

Ve “Ben falan hakkında **القَرَف**’ten korkarım” denir; yani hastalığa yakın durmaktan.

İbnü’s-Sikkît: “**قَرَفَ** falan falanı” denir; onu hırsızlıkla veya başkasıyla suçladığı zaman.

Ve “O, elbisemden veya devemden **قَرَفٌ**’tur; o benim **قِرْفتي**’mdir” denir: onu itham ettiği zaman.

el-Leys: **القِرْفة** bilinen bir ilaçtır. Ve falan, kötülükle **يُقْرَف**; yani onunla anılır. Ve “**اقتَرَف** **ذَنْباً**” (denir); yani onu yaptı ve işledi.

Âişe dedi ki: “(Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ihtilâm olmaksızın **قرافٍ**’dan cünüp olarak sabahlardı)”; yani cima ve karışmadan.

Ebû ‘Amr dedi ki: **القَرَف**: salgındır. “Koyunlarında **القَرَف**’ten sakın” denir. Ve falan, falan ailesinin hastalarından (birine) **اقتَرَف**; ve onu **أقرفوه** **إقرافاً**; bu, onların yanına gelmesidir; onlar hastayken, bu ona da bulaşır.

Ebû Sa‘îd: “Onun bunu yapması **لَقَرَفٌ**’tur”; **قَمَن** ve **خَليق** gibi.

İbnü’z-Zübeyr dedi ki: “(Sizden birinizin mescide geldiğinde burnunun **قِرْفةَ**sını çıkarmasında ne var?)”; yani burnunu, içinde kuruyup kalan ve içine yapışan sümükten temizler.

Ve denir ki: onların “O, pek kırmızı **أحمرُ قَرْف**’tır” sözünün mânâsı: kızıllığı şiddetli olduğu zaman; sanki **قُرِف** edilmiştir; yani kızıllığının şiddetinden soyulmuştur.

**فرق** : el-Leys dedi ki: **الفَرْق**: başın **المفْرِق** yeridir. Ve **الفَرْق**: iki şey arasında ayırmadır; ta ki ayrılıp açılsın.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **الفَرْق**: “Saçı ayırdım”ın mastarıdır. Ve **الفِرْق**: koyundan büyük sürüdür.

er-Râ‘î dedi ki:
ولكنّما أَجْدَى وأَمْتَعَ جَدُّه
بِفِرْق يُخَشِّيهِ بِهَجْهَجَ ناعِقُهْ

İbn Ebî Hâle’nin, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatı hakkındaki hadisinde: “(Eğer örgüsü ayrılırsa ayırır; yoksa, saçını uzattığında kulağının yumuşağına ulaşmaz)”; ve “( **عَقِيقته** )” diye de rivayet edilir. Muradı: saçı kendiliğinden ayrılmadıkça onu ayırmazdı; bu İslâm’ın başında idi, sonra ayırdı.

Ve **الفَريقة**: koyundan bir parçadır; ve denir ki: o, kaybolmuş koyundur. Ve falan, koyununu **أفرَقَ** etti: onu kaybettirdiği ve zayi ettiği zaman.

Kesîr dedi ki:
وذِفْرَى ككاهلِ ذِيخِ الخَلِيفِ
أصابَ فَريقةَ لَيْلٍ فعاثا

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الفَريقة**: lohusa için yapılan hurma ve çemen otudur.

Ebû Kebîr dedi ki:
ولقد وردتُ الماءَ لَونُ جِمامِه
لون الفريقة صُفِّيتْ للمدنَفِ

Dedi ki: **الفَريقة**: koyunun **فريقة**’sidir; ondan bir parça veya bir koyun yahut iki koyun yahut üç koyun ayrılıp gecenin altında koyun topluluğundan uzaklaşmasıdır.

Allah, aziz ve celîl, dedi ki: “( **وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ** )” (el-Bakara: 50). “Sizinle denizi ayırdık” mânâsı, başka bir ayette tefsir edilmiştir; o da şu sözüdür: “( **فَأَوْحَيْنَآ إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ** )” (eş-Şuarâ: 63). Muradı: deniz ayrılıp büyük dağlar gibi oldu ve onlar onun dibinde oldular.

Ve O’nun sözü: “( **وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ** )” (el-İsrâ: 106). Ve “( **فَرَّقْناه** )” diye de okunmuştur: Allah, aziz ve celîl, Kur’an’ı bir defada dünya semasına indirdi; sonra Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) yirmi yılda indi. Allah onu indirmede parça parça ayırdı ki insanlar onu anlasın.

el-Leys, “( **وقرآناً فَرَقناه** )” sözü hakkında dedi ki: mânâsı: onu sağlamlaştırdık; O’nun sözü gibi: “( **مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ** )” (ed-Duhân: 4).

el-Ferrâ, “( **وَقُرْءانًا فَرَقْنَاهُ** )” sözü hakkında dedi ki: Abdullah’ın ashabı onu hafif okudu; mânâ: onu sağlamlaştırdık ve onu tafsil ettik; Allah’ın onda dediği gibi: “( **مُنذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ** )”; yani tafsil edilir.

Dedi ki: İbn Abbâs’tan şiddetli (okunuşla) “( **فَرّقناه** )” rivayet edildi; der ki: bir günde ve iki günde inmedi; parça parça indi.

Dedi ki: Bunu bana el-Hakem b. Zuhayr, es-Süddî’den, Ebû Mâlik’ten, İbn Abbâs’tan haber verdi: “( **فرقناه** )” hafif.

Ve O’nun, aziz ve celîl, sözü: “( **وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ** )” (el-Bakara: 53). **الفرقان**’ın bizzat kitap olması caizdir; ikisi birlikte Tevrat’tır; ancak ilkinden başka bir isimle zikri iade edilmiştir. Bununla, hak ile bâtılı ayırdığını kastetti. Allah, **الفرقان**’ı Mûsâ için bu yerin dışında da zikretti; şöyle dedi: “( **وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَآءً** )” (el-Enbiyâ: 48). Muradı Tevrat’tır. Allah, aziz ve celîl, Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) indirilen kitabı **فُرقاناً** diye isimlendirdi; Mûsâ’ya indirilen kitabı da **فُرقاناً** diye isimlendirdi. Mânâ: aziz ve celîl, her birisiyle hak ile bâtılı ayırdı.

el-Ferrâ dedi ki: mânâ: Mûsâ’ya kitabı verdik ve Muhammed’e **الفرقان**’ı verdik. Bizim ondan önce zikrettiğimiz ve kitaptan onunla delil getirdiğimiz söz, sözdür; Allah daha iyi bilir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفِرق**: dağdır. Ve **الفِرق**: tepedir. Bunu Ebû ‘Amr rivayet etti.

Ve **الفِرْق**: dalgadır. Ve **الفِرْق**: dağdır. Ve **الفِرْق**: tepedir. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Dedi ki: “Sözler arasında **فرقتُ أفرُقُ**” denir. Ve “cisimler arasında **فرَّقتُ**” denir.

Dedi: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرَّقا** ) ; bedenlerle (ayrılma) sebebiyledir; çünkü denilir: “İkisi arasını ayırdım” da “ayrıldılar”.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Erkeklerden **الأفرق**: perçemi sanki ayrılmış gibi olan kimsedir.

Ondan (dolayı) denildi: **دِيك أفرَق**; o, iki ibiği olandır. Atlardan **الأفرق**: iki kalçadan birinin eksik olanıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Atlardan **الأفرق**: iki uyluğundan birinin ötekinden eksik olduğu (attır).

El-Leys dedi: **الأفرق** **الأفلج** gibidir; ancak **الأفلج** dediler ki “yarılan/çatlatılan”dır. **الأفرق** ise: yaratılıştır (doğuştandır).

Dedi: Koyunlardan **الفَرْقاء**: iki husye arası uzak olan (koyun)dur.

Dedi: Dört ayaklılardan **الأفرق**: iki **حَرْقَفَة**sinden biri çıkık, öteki alçak olan (hayvan)dır.

Dedi: Saç tarayana denilir: “Şunu şunu **فَرْقاً** tara”, yani: şunu şunu vuruşla (tarayışla).

**الفِرْق**: insanlardan bir taifedir.

Dedi: Bir bedevî, gördüğü çocuklara dedi ki: “Bunlar kötülük **فِرْقُ**udur.”

Dedi: **الفَريق**: insanlardan taifedir; onlar **الفِرْق**’ten daha çoktur. **الفُرقة**: ayrılmanın mastarıdır.

Dedim: **الفُرْقة**: ayrılmanın hakiki mastarı yerine konulan bir isimdir.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ** ) (الأنفال: 41).

Ebû İshâk dedi: **يوم الفُرقان** Bedir günüdür; çünkü Allah جلّ وعزّ onda, hakk ile bâtıl arasında bir ayırma olan, yardımından (öyle) bir şeyi ortaya çıkardı. El-Leys de bunun benzerini söyledi.

Dedi: Allah, Ömer’i **الفاروق** diye adlandırdı; çünkü zikrettiği bir hadiste, hakkı onun dili üzerine vurdu (hakkı onun diliyle ortaya koydu).

Bize Osman rivayet etti; Cerîr’den; Mansûr’dan; Mücâhid’den, şu sözü hakkında: ( **إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا** ) (الأنفال: 29).

Osman dedi: Bize Yahyâ b. Yemân rivayet etti; Süfyân’dan; babasından; Münzir es-Sevrî’den; er-Rabî‘ b. Haysam’dan: ( **إَن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا** ) ; dedi ki: İnsanlara dar gelen her işten (bir çıkış).

Bize el-Hasen rivayet etti; Osman’dan; İbn Numeyr’den; Verqâ’dan; İbn Ebî Necîh’ten; Mücâhid’den: ( **يوم الفرقان** ) ; dedi ki: Bedir günü; onda hak ile bâtıl arasında ayrım yapıldı.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î ve el-Kisâî’den dedi: Dişi deveye doğum sancısı (**المخاض**) geldiğinde, yerde ürküp kaçarsa o **فارق**tır; çoğulu **فُرق**tur. “**فرقت**” (diye) “**تفرق**” “**فروقاً**” (şeklinde) olmuştur. El-Leys de bunun benzerini söyledi.

Dedi: Ve aynı şekilde tek başına olan bulut yağmur bırakmaz; bazen onun öncesinde gök gürültüsü ve şimşek olur.

Zü’r-Rumme dedi:
أو مُزنةٌ فارقٌ يجلو غواربَها
تَبَوُّجُ البرق والظّلماءُ علجومُ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Bu yıl develerimizi **أَفْرقْنا**; onları otlak ve ota saldığımızda, onları ne yavrulattık ne de döllettik (demektir).

El-Leys dedi: Ve mızraklanmış (yaralanmış) kimse iyileştiğinde denilir: **أفرَقَ يُفْرِق إفراقاً**.

Dedim: Aynı şekilde her hasta, hastalığından ayıldığında, muhakkak **أفرَقَ** etmiştir.

Deniz **انفَرَقَ** etti; **انفَلق** (ile) birdir.

Dedi: Ve o, boğulma (**الغَرَقَ**)dır; ve **الفَلَق** fecr içindir.

Şu beyit okundu:
حتَّى إذا انشقَّ عن إنسانه فَرَقٌ
هادِيه في أخريات الليل منتصبُ

Hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) **المُدّ** ile abdest alır, **الصَّاع** ile yıkanırdı.

Âişe dedi: “Onunla, عليه السلام, **الفَرَق** denilen bir kaptan yıkanırdım.”

Dedi: Muhaddisler **الفَرْق** derler. Arapların sözü **الفَرَق**tır. Bunu Ahmed b. Yahyâ ve Hâlid b. Yezîd söyledi. O, on altı **مُدّ** alan bir kaptır; bu da üç **آصُع**tır.

**الفَرَق** ayrıca: korkudur; ve **فَرِق** eder, **يَفرَق** eder, **فَرَقاً**.

Bana el-İyâdî haber verdi; Şemir’den, onun dediğine göre: Adam **فَروقة** ve **فَرُّوقة** ve **فاروقة** (diye adlandırılır). O, şiddetli korku (**الفَرَق**) sahibi, çok ürkektir.

Dedi: Bana ulaştı ki **الفَرُوقة**: hürmetli kadın (mahrem/namuslu kadın)dır.

Şu beyit okundu:
ما زال عنه حُمقُه ومُوقُهُ
واللّؤم حتى انتُهِكتْ فَرُوقُه

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **الفَروقة**: böbreklerin yağıdır.

Bize şu beyit okundu:
فبِتْنا وباتت قِدْرُهم ذات هِزَّةٍ
تضيء لنا شَحْم الفروقة والكُلَى

Başkası dedi: **أرض فَرِقة**: bitkisinde **فَرَق** olan (arazi); bitkisi bitişik, birbirine bağlı değilse.

Şemir, bana el-İyâdî’nin ondan haber verdiğine göre, **الفَروقة**’yi böbrek yağı manasında inkâr etti.

Denilir: “Falancayı sözün **مَفارق**ı üzerine durdurdum”; yani: onun yönleri/vecihleri üzerine. Ve “Falancadan hesabımda şunu şunu üzerine **فارقْتُ**”; aranızda, üzerinde ikinizin anlaşması vuku bulmuş bir işte, işi onunla aranda kestiğin zaman (denir). Aynı şekilde: “Şunu şunu üzerine onunla **صادَرْتُ**.”

Denilir: “Bu iş bana **فَرَق** etti, **يَفرُق فُروقاً**”; yani: belirginleşti ve açık oldu.

**فُرُوق**: Benî Sa‘d diyarında bir yer yahut bir sudur.

Onlardan bir adam bana şu beyiti okudu:
لا باركَ اللَّهُ على الفُروقِ
ولا سَقاها صائبُ البُروق

Ebû Zeyd dedi: **الفُرْقانُ** ve **الفرْق**: bir kaptır. Şu beyiti okudu:
وهيَ إذا أَدَرَّها العَبْدان
وسطَعتْ بمشرفٍ شَيْحانِ
ترفِد بعد الصَّفِّ في الفُرْقانِ
**الصفّ** ile, yan yana dizilmiş iki kadehi kastetti.

Ebû Mâlik dedi: **الصفّ**: iki kadeh arasında yan yana dizip ikisini doldurmandır.

**والفَرقانِ**: birbirinden ayrık iki kadehtir.

Onun sözü: ( **بمشرِف شيحان** ) ; yani: uzun bir boyunla.

Ebû Hâtim dedi: Râciz dedi ki:
يرفد بعد الصَّفّ في فُرقانِ

Dedi: **الفُرْقان**: **الفرْق**’ın çoğuludur; **الفرْق**: dört rub‘dur (çeyrektir). **الصفّ**: iki yahut üç sağım kabı arasında sütten yan yana dizmendir.

**رفق**: Ebû’l-Abbâs, Selame’den, el-Ferrâ’dan dedi: **الرَّفاقة** ve **الرُّفْقة** birdir.

El-Leys dedi: **الرُّفْقة**, bir mecliste ve bir yürüyüşte birleşik kaldıkları müddetçe **رُفْقة** diye adlandırılırlar;

ayrıldıklarında, onlardan **الرُّفْقة** ismi gider.

Dedim: **الرفْقة**’nın çoğulu **رُفَق** ve **رِفَاق**tır.

**الرُّفقة**: bir yolculukta kalkıp birlikte yürüyen, birlikte konaklayan ve ayrılmayan kavimdir; en çok **رُفقة** diye adlandırılırlar: azık tedarikine (**مُيَّاراً**) kalktıklarında.

El-Leys dedi: **الرِّفق**: yanın yumuşaklığı ve fiilin inceliğidir; sahibi **رفيق**tir. Ve **رفَقَ يَرْفُق**. Emrettiğinde dersin ki: “**رفقاً**”; manası: “**رُفق رِفقاً**”dır. Ve denilir: **رَفُقَ يرفُق** da.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve el-Asma‘î’den: “Onunla **رفقتُ** ettim ve onu **أرفقْتُ**.”

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفَقَ**: bekledi. **رَفُق**: işte yumuşak huylu olduğunda.

Şemir dedi: Denilir: “Onunla **رَفَق** etti” ve “onunla **رَفُقَ** etti” ve “ona **رَفِيق** (davrandı)”; ikisi **رفيقانِ**dir ve onlar **رُفقاء**dır.

Ebû Zeyd dedi: “Allah seninle **رفَق** etsin” ve “Allah sana **رَفَق** etsin”; **رِفقاً** ve **مَرْفِقاً** (olarak); ve “Allah sana **أَرْفَقك** etsin” **إرفاقاً** (olarak).

Allah جل وعز dedi: ( **وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً** ) (النساء: 69).

Ebû İshâk dedi: Nebîleri, عليهم السلام, kasteder; çünkü dedi ki: ( **وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَائِكَ** (itaat edenleri kastediyor) **مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً** ) (nebîleri ve onlarla olanları kastediyor).

Dedi: **رفيقاً** temyiz olarak mansuptur; **رُفقاء** yerine geçer.

El-Ferrâ dedi: Birin, hepsinin yerine geçmesi caiz değildir; ancak fâil isimlerinden olursa (caizdir); “**حسن أولئك رجلاً**” caiz değildir. Ez-Zeccâc onu caiz gördü. Dedi: Bu, Sîbeveyh’in mezhebidir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki: ölümü sırasında, dünyada kalmak ve onun nimeti ile, Allah katında olan şey arasında—O’na kabzedilmiş olarak—muhayyer kılındı; bunun üzerine Allah katında olanı seçti.

Ve dedi: ( بل أختارُ أن أكون مع الرفيق الأعلى ) ; **الرفيق الأعْلى** ile, peygamberlerin toplamını murad etti; bu, Aziz ve Celil olanın sözü olan: ( وَحَسُنَ أُولَائِكَ رَفِيقاً ( ’dur. **الرفيق** bir fiilden türemiş olduğundan, **الرفَقاء** yerine geçmesi caiz oldu.

Leys dedi: **الرفيق**’in çoğulu: **رُفقاء**.

Dedi: Ve **رفيقك**: yolculukta sana refakat eden kimsedir; seni ve onu tek bir **رُفقةٌ** bir araya getirir; ve onlar **ترافَقوا** ve **ارتفَقوا**; onların bir teki **رَفيق**’tir; hepsi de yine **رفيق**’tir.

Dedi: Ve denilir: bu iş seninle **رَفيق**’tir ve sana **رافق** et.

Şemmer, Âişe hadisi hakkında dedi: ( فوجدتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَثقُل في حِجري ) .

Dedi ki: ( فذهبتُ أنظرُ في وجهه فإذا بَصَرُه قد شَخص وهو يقول : بل الرفيق الأعلى من الجَنَّة . وقُبض ) .

Bize Sa‘dî haber verdi; dedi: bize İbn Affân, İbn Numeyr’den, o A‘meş’ten, o Müslim b. Subeyh’ten,

o Mesrûk’tan, o Âişe’den (haber verdi): Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ), ailesinden bir insan ağırlaştığında onu sağ eliyle mesheder, sonra şöyle derdi: ( أذهِب الباس ربَّ الناس ، واشف وأنت الشافي لا شافيَ إلاّ شِفاك ، شفاء لا يغادر سُقماً ) .

Âişe dedi ki: Ağırlaşınca, sağ elini tuttum; onu meshediyor ve onları söylüyordum; elini benden çekip aldı ve dedi: ( اللهمّ اغفر لي ، واجعلني من الرَّفيق ) .

Ve onun sözü: ( من الرفيق ) , **الرفيق** ile muradın peygamberler topluluğu olduğuna delalet eder.

Şemmer dedi: Ebû Adnân dedi: onun sözü: ( اللهمَّ ألْحِقْني بالرَّفيق الأعلى ) .

Ebû’l-Fehd el-Bâhilî’yi şöyle derken işittim: O, Tebâreke ve Teâlâ, **رَفيق** **وَفيق**’tir; bunun manası: beni **الرفيق**’e ilhak et, yani: Allah’a.

Dedim: Âlimler, manasının: beni peygamberler topluluğuna ilhak et olduğu görüşü üzeredir; Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve tabiplik yapan kimseye: **مترفِّق** ve **رَفيق** denilir. Ve **طبِيب** denilmesi kerih görüldü; Peygamber aleyhisselâm’dan vârid olan bir haberde.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **ناقةٌ رَفْقاء**: onun (manası) arka memesinin deliğinin (**إحْليلُ خِلْفها**) tıkanmasıdır.

Şemmer dedi: Zeyd b. Küsve dedi: devenin delikleri (**أحاليلُ الناقة**) tıkandığında: onda **رَفَق** vardır denilir; ve **ناقة رَفيقة**; bu, garip bir harftir.

Leys dedi: develerden **المِرفاق**: bağlandığında bağın (**الصِّرار**) onu acıttığı; sağılınca ondan kan çıktığı; o da **الرَّفِقَة**’dir.

Ferrâ, onun sözü hakkında: ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ) ( الكهف : 16 ) : A‘meş ve Hasan onu kesreli okudu; yani **مِرْفق**’taki mîm’i.

Dedi: Medineliler ve Âsım onu nasb etti; sanki mîm’i fethalı ve fâ’yı kesreli okuyanlar, işten olan **المَرْفَق** ile insandan olan **المِرْفَق** arasında ayırmak istediler.

Dedi: Arapların çoğu, işten olanın mîm’ini ve insanın **مِرفق**’unun mîm’ini kesreli okur. Araplar ayrıca insanın **مَرْفِق**’unun mîm’ini fethalı okur; bunda iki lugattır. Ve bunda.

Ahfeş, onun sözü hakkında dedi: ( وَيُهَيِّىءْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرْفَقًا ( : o, onunla **ارْتفَقْتَ** ettiğin şeydir.

Ve denilir: insanın **مَرْفِق**’u.

Yûnus dedi: Ben, işte **المِرْفَق**’ı, elde ise **المِرْفق**’ı seçerim.

Celîl ve Azîz dedi: ( نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً ) ( الكهف : 31 ) .

Ferrâ dedi: fiili, cennetin manası üzerine müennes yaptı; eğer müzekker yapsaydı doğru olurdu.

Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den, o İbn

es-Sikkît’ten; dedi: **مرتَفَقاً**: yani: **متّكئاً**.

Denilir: **ارتَفَق** etti: dirseğine (**مِرْفَقه**) dayanıp yaslandığında.

Leys dedi: **المِرفق** her şeyden kesrelidir: yaslanılan yerden (**المتَّكَأِ**), elden, işten.

Dedi: ve evin **مَرافق**’ından olan **الْمِرفق**: yıkanma yeri (**المغتسَل**) ve hela (**الكنيف**) ve benzeri.

Dedi: ve **الرَّفق**: dirseğin (**المِرفق**) yandan (**الجَنْب**) ayrılıp dönmesidir; **ناقةٌ رَفْقاء** ve **جَمَل أَرْفق**.

Dedim: Bu manada ezberlediğim ve işittiğim: **ناقةٌ دَفْقاء** ve **جَمَلٌ أَدفق**: dirseği (**مِرفَقُه**) yanından (**جَنبه**) yarılıp ayrıldığında; onu daha önce geçen yerde zikrettim.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الرفاق**: devenin boynundan bileğine (**رُسْغِه**) bir ip bağlanmasıdır. Denilir: **رَفِقْتُ البَعيرَ أَرفُقُه رَفْقاً**.

Bundan, Bişr’in sözü:
وإنِّي والشَّكاةَ مِن آلِ لأمٍ
كذاتِ الضِّغْنِ تمشي في الرِّفاق

Dedi: Asma‘î dedi: **الرُّفاقُ**: dişi deveye, yurduna doğru çekip gitmesinden korkulmasıdır; bunun üzerine, hızlanmaktan alıkonulsun diye, onun üst kolu (**عضُدها**) çok sıkı bağlanır.

Ve **الرِّفاقُ** bazen de, ön ayaklarından birinden topallaması (**تَظْلعَ**)dır; bunun üzerine, sağlam elin hastalının kolunu (**ذَرْعَها**) aşırı zorlamasından korkarlar da topallık kırığa dönüşür; bu yüzden sağlam elin üst kolu kesilip zayıflatılır; böylece ikisinin yürüyüşü (**سَدْوُهُما**) bir olur.

Başkası dedi: **جَمَلٌ مِرْفاقٌ**: dirseği (**مِرفقُه**) yanına (**جَنْبَه**) değdiğinde.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi, Ubeyd’in beytini okurken işittin:
مِن بينِ مُرتفِق منها ومُنصاحِ

Ve **المُنصَاحَ**’ı şöyle tefsir etti: yer yüzü üzerinde taşan, akan (**الفَائضَ الجاريَ على وَجْه الأرض**). Ve **المرتفِق**: dolu, duran, sabit, devamlı; dolmaya yaklaşmış yahut dolmuş.

Dedi: ve **الرفَق**: ipi kısa olan su.

Başkası dedi: Denilir: bir ihtiyacı aradım da onu **رَفَق البِغية** buldum: kolay olduğunda.

Ebû Ubeyde, Ubeyd’in beytini rivayet etti:
مِن بينِ مُرتَفِق منها ومُنصَاحِ

Dedi: **المُنصاح**: yarılmış (**المنشق**).

**فقر**: Leys dedi: **الفَقْر**: ihtiyaçtır; fiili **الافتقار**’dır; sıfatı **فقير**’dir. Allah onu **أفقره** etti; ve **الفُقْر**: kötü bir lugattır.

Allah onun **مفاقِرَه**’ini zengin kıldı; yani: onun fakirliğinin yüzleri.

Celîl ve Azîz olan Allah dedi: ( إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ ) ( التوبة : 60 ) ; Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Abbâs’ı işittim; ona **الفقيرِ** ve **المسكين**’in tefsiri soruldu; dedi ki: Asma‘î’nin ondan rivayet ettiği üzere Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **الفقير**: yiyeceği olan kimsedir.

Dedi: ve **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir.

Râ‘î dedi:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلُوبَتُه
وَفْق العِيالِ فلم يُترَك له سَبَدُ

Münzirî dedi: İbn Fehm bana haber verdi; Muhammed b. Sellâm’dan, o Yûnus’tan; dedi: **الفقير**: kendisini ayakta tutacak şeyin bir kısmı olan kimsedir. Ve **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir.

Dedi: Bir defa bir bedevîye dedim: Sen **أَفَقِيرٌ** misin? Dedi: Hayır, vallahi; bilakis: **مسكين**.

Dedi: O halde **المسكين** hâlce **الفقير**’den daha kötüdür. Ve **الفقير**: geçimden bir **بُلْغَةٌ**’si olan kimsedir.

Ebû Bekir dedi: Asma‘î’den rivayet olunur ki o şöyle dedi: **المسكينُ** hâlce **الفقير**’den daha iyidir.

Dedi: Ahmed b. Ubeyd de böyle dedi; dedi: ve bu, bizim yanımızda sahih olandır; çünkü Allah dedi: ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِى الْبَحْرِ ) ( الكهف : 79 ) ; ve o, bir bütün olarak (bir meblağa) denktir.

Dedi: Yûnus’un delil getirdiği şey şudur: bir bedevîye dedi ki: Sen **أفقيرٌ** misin? Dedi: Hayır, vallahi; bilakis **مسكين**; (bu), “hayır, vallahi; bilakis ben, fakirden daha iyi hâldeyim” demek istemiş olması caizdir.

Dedi: Ve delil getirdiği beyitte delil yoktur; çünkü mana: bu fakirin geçmişte sağmalı vardı; bu hâlde ise onun için sağmal yoktur.

Dedi ki: **الفقير**in mânâsı, sırtından bir **فِقرة**si sökülmüş olan **المفقور**dur; böylece şiddetli fakirlikten belkemiği kopmuştur; bundan daha sağlam (daha kesin) bir hâl yoktur. Ve inşad etti:
رفع القوادمَ كالفَقِير الأعزلِ

Bana **المنذريّ**, **خالد بن يزيد**’den haber verdi ki o şöyle demiş: Sanki **الفقير** ancak, kendisine şiddetli bir ihtiyaçla birlikte isabet eden bir sakatlık sebebiyle **فقيراً** diye adlandırılmıştır; sakatlık onu, kendi nefsi için kazançta tasarruftan men eder; işte bu, **الفقير**dir.

Ve denilir: Ona bir **فاقرة** isabet etti; o, onun **فَقار**ını **فَقَرَت** olandır; yani: sırtını deldi.

Bana **المنذريّ**, **أبي العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi ki o, **لبيد**’e ait olarak ona inşad etti:
لمّا رأى لُبَدُ النُّسُورَ تطايرتْ
رَفَعَ القوادمَ كالفَقير الأعزَلِ

Ve dedi ki: **الفقير**: **الفَقار**ı kırık olan; işlerde nüfuz edemeyen her zayıfa misal olarak vurulur. Dedi ki: Devenin **فِقَر**inin en azı on sekizdir, en çoğu yirmi birdir, yirmi üçe kadar. Ve denilir: **فِقْرةٌ** ve üç **فِقَر** ve **فَقارة**; **فِقَاراً** olarak cem‘ olunur.

**الفرّاء**, şu sözü hakkında dedi: ( **إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ** ) ( **التوبة : 60** ).
Dedi ki: **الفقراء**: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) **صُفَّة** ehli olanlardır; onların aşiretleri yoktu; gündüz **الفَضْل**i ararlardı ve mescide sığınırlardı. Dedi ki: **المساكين** kapılar üzerinde dolaşanlardır.

Bana **عبد الملك**, **الربيع**’den, **الشافعي**’den haber verdi ki o şöyle demiş: **الفقراء**: mesleği olmayan zayıf sakatlardır; ve ihtiyacından dolayı meslekleri bir yer tutmayan zayıf meslek sahipleridir. **المساكين** ise: mesleği yer tutmayan, kendisini ve çoluk çocuğunu doyurmayan kimselerden olan dilencilerdir.

Dedim ki: Öyleyse **الفقير**, **الشافعي** nezdinde ikisinin hâlce daha şiddetlisidir.

Bana **المنذري**, **أبي الهيثم**’den haber verdi ki o şöyle demiş: İnsan için yirmi dört **فَقَارة** ve yirmi dört **ضِلَع** vardır; boyunda altı **فَقارات** ve **الكاهل**de altı **فقَارات** vardır; **الكاهل** iki kürek arasındadır. Göğüs kaburgalarından her iki **ضِلع** arasında, **الكاهل**in altı **فقارات**ından bir **فَقارة** vardır. Sonra altı **فقارات** vardır; **الكاهل**in **فَقارات**ından daha aşağıdadır; bunlar, karın hizasında, iki yan kaburgasından iki **ضِلَع** arasında ondan bir **فَقارة** bulunan, **الظَّهر**in **فَقارات**ıdır. Sonra, sırtın **فَقار**ı ile **العَجز** arasında ayrım yapan bir tek **فَقارة**ya **القَطاة** denilir. **القَطاة**yi iki **الوَرِك** başı takip eder; ikisine **الغُرابان** denilir. Ondan sonra **فَقار العَجُز**ün tamamı gelir; o, altı **فَقارات**tır; sonuncusu **القُحْقُح**tır; **الذَّنَب** ona bitişiktir. Onun sağında ve solunda **الجاعِرَتان** vardır; ikisi, **العَجُز**ün **فَقارات**ından son **فَقَارة**yı takip eden iki **الوَرِك** başıdır. Dedi ki: **الفَهقَة**: boynun aslında, ayrıldığı zaman adamın elini onun oyuntusuna sokup beyni çıkaracağı, beynin kovuğunun içine girmiş bir **فَقارة**dır.

**أبو إسحاق**, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında dedi: ( ( **بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ** ) ( **القيامة : 25** ) ) mânâ: Ona azaptan bir musibet yapılacağını yakînen bilir; buna benzerini **الفرّاء** dedi.
Dedi ki: Kıyamet ve azap isimleri, musibetler mânâsında ve onların isimleri mânâsında gelmiştir.

**الليث** dedi: **الفاقرة**: sırtı kıran bir musibettir.
Dedi ki: **الفاقرة**: musibettir; o, burunla **يُفْقَر** olunan damgadır.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: **الفَقْر**: devenin burnunun, kemiğe yahut ona yakın bir yere varıncaya kadar yarılmasıdır; sonra üzerine bir **جَرير** bükülür; bununla huysuz olan uysallaştırılır.
Bundan dolayı denildi: Onunla **الفاقرة** yapıldı.

**الأصمعي** dedi: **الوديَّة** dikildiği zaman, ona bir kuyu kazılır da dikilir; sonra etrafı, sel yatağının **تُرْنُوق**u ve gübre ile bastırılır; işte o kuyu **الفقير**dir. Denilir: **فَقَّرْنا للوَدِية تفقيراً**.

**ابن الأعرابي** dedi: **أبو زياد** dedi: **الجرفة** **اللهزمة**de olur; ve huysuz develerden olan huysuzun burnunda üç **أفقُر** açılabilir. Sahibi onu uysallaştırmak ve şımarıklığından men etmek istediği zaman, **مشفر**ine bitişik olan **فقر**u üzerindeki **جَرير**i yapar da onu dilediği gibi zapteder. Eğer huysuz ile uysal arasında ise, orta **فقر**u üzerine koyar; böylece yürüyüşünde artar ve genişler. Eğer sahibine külfetsizce yayılıp gitmesini istediği zaman, **جَرير**i en üst **فقر**u üzerine koyar da dilediği gibi gider. Dedi ki: Burun yarma olarak yarılırsa, işte o **الفَقْر**dür; ve **بعير مفقِر**.

**شمر**, **أبي عبيدة**’den rivayet etti, dedi ki: **الفقير**in üç yeri vardır. Denilir: **نَزلْنا ناحية فقير بني فلان**,
orada su olur: burada bir kavme ait iki **ركيَّتان** vardır, onlar onun üzerindedir; ve burada üç vardır; ve burada daha çok vardır; böylece denilir: **فقيرُ بني فلان**; yani: ondan onların payı. Şu söz gibi:
تَوزَّعْنا فقيرَ مياهِ أُقْرٍ
لكلِّ بني أبٍ مِنها فقيرُ
فحِصّة بعضِنا خَمسٌ وسِتٌّ
وحصّة بعضنا مِنهنَّ بِيرُ

İkincisi: **القُنِيّ**nin tavanlarının ağızlarıdır.
Ve inşad etti:
فوَرَدتْ والليلُ لمّا ينجلي
فقيرَ أفواهٍ ركيات القُنِي

Üçüncüsü: Bir çukur kazılır, sonra içine fidan dikilir; o, **فقير**dir; şu söz gibi:
احفِرْ لكلّ نخلةٍ فقيرا

**الليث** dedi: **النِّضال** hakkında derler: **أراميكَ مِن أدنى فُقْرة ، ومن أبعَد فُقْرة**; yani: onların, bir çukurdan yahut bir hedeften yahut benzerinden öğrendikleri en uzak işaretten.
Dedi ki: **الفُقْرة**: yerde bir çukurdur. Ve **أرضٌ منْفِقَرة**: içinde çok **فُقَر** bulunan (arazi).

Bana **محمد بن إسحاق**, **أبي الهيثم**’den, **إبراهيم بن موسى**’dan, **ابن أبي زائدة**’den, **مُجالد**’den, **عامر**’den haber verdi; Allah جلَّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: ( **وَالسَّلَامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُّ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيّاً** ) ( **مريم : 33** ).
Dedi ki: Âdemoğlunun **فُقَرات**ı üçtür: doğduğu gün, öldüğü gün, diri olarak diriltileceği gün; bunlar, Îsâ’nın zikrettiği şeylerdir.

**محمد بن إسحاق** dedi: **أبو الهيثم** dedi: **الفُقَرات**: büyük işlerdir.
Nitekim Osman’ın öldürülmesi hakkında denildi: ( **أن استَحلُّوا الفقر الثلاث : حرمة الشهر الحرام ، وحرمة البلد ، وحرمة الخليفة** ) .

Dedim ki: **القُتيبيّ**, Aişe’nin Osman hakkında sözünü rivayet etti: ( **المركوبُ منه الفِقَر الأربع** ), fânın kesriyle.
Ve dedi ki: **الفِقَر**: sırtın boncuklarıdır; teki **فِقْرة**dir.
Dedi ki: Ondan işlenen şeye misal olarak sırtın **فَقار**ını vurdu; çünkü o, binme yeridir. Ve muradı: Kendisine bunlarla hakların vacip olduğu dört büyük hürmetin ondan binilmiş olmasıdır; onları gözetmediler ve çiğnediler; bunlar: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ile sohbeti ve damatlığı sebebiyle hürmeti, beldenin hürmeti, hilâfetin hürmeti ve haram ayın hürmetidir.

Dedim ki: Sahih rivayet: ( **الفقَر الثلاث** ) fânın zammıyla, **ابن الأعرابي** ve **أبو الهيثم**’in tefsir ettiği üzere. Onların sözünü, **الشعبيّ**nin âyetin tefsirinde söylediği ve onun sözü: ( **فُقرات ابن آدم ثلاث** ) teyit eder.

**أبو العباس**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti ki o şöyle demiş: Devenin burnu **يقرَم** edilir; o **القُرْمة**ya **الفُقْرة** denilir. Eğer sakinleşmezse, bir başka **قُرِم** edilir, sonra üçüncü.
Dedi ki: Bundan dolayı Aişe’nin Osman hakkında sözü: ( **بَلَغتمْ منه الفُقَر الثلاث** ) .

Dedi: Ebû Ziyâd da dedi: Develerden **الصَّعبُ** (huysuz/azgın olan) burnunda üç **أفقُرٍ** ile **يُفقَر**; sahibi onu zelil kılmak ve şenlenmesini engellemek istediğinde, **الجرير**i dudağına bitişik olan **فقره**sinin üzerine koyar; böylece onu dilediği gibi zapteder. Eğer **الصَّعب** ile **الذَّلُول** (uysal) arasında ise, **الجرير**i orta **فقْره**sinin üzerine koyar da yürüyüşünde artar ve genişler. Eğer ondan bir külfet olmamasını isterse, **الجَرير**i en üst **فَقره**sinin üzerine koyar da dilediği gibi gider.

İşte bu sözler, **الفُقَر**ı tefsir etmede, Kuteybî’nin tefsir ettiğinden bize daha evlâdır.

Şemir dedi: **الفقير**: bizzat bir kuyunun adıdır.

Şiir okudu:
**الفقير** gecesi ancak bir şeytandır,
Delidir; insanın ruhunu götürür,
Çünkü ona yürüyüş yorucudur.

İbn Düreyd dedi: **الفقير** ve çoğulu **فُقُر**; bunlar, bazısı bazısına nüfuz eden kuyulardır. Dedi: **وفقَّرتُ الْخَرَزَ**: onu deldiğim zaman.

Şiir okudu:
Dağınık, **مُفقَّراً**.

Dedim: Bunun aslı **الفَقار**dan alınmıştır.

İbnü’l-Muzaffer bu bâbda dedi: Dört ayaklıların ayağında **التفقير**: baldırlarla dizlere kadar karışan bir beyazlıktır. **شاةٌ مُفقَّرة** ve **فرس مفقَّر**.

Dedim: Bu, benim yanımda bir tashîftir; bu mânâda doğru olan, **التقفيز**dir; **الزاي** ve **القاف** **الفاء**dan önce.

Ebû Ubeyde dedi: Eğer beyazlık atın iki elinde dirseklerine kadar olup iki ayakta değilse, o **أقفز**dir.

Ebû’l-Abbâs, Ömer’den ve babasından rivayet etti; dedi: Eğer beyazlık atın iki elinde ise o **مقفَّز**dir; eğer dizlerine kadar yükselirse o **مجبَّب**dir; bu, **القفَّازين**den alınmıştır.

Ebû Ubeyd **العَوارِي**nin vecihlerini zikretti; dedi: **الإفقار** ise, kişinin bir kişiye binitini vermesidir; seferde veya hazarda dilediği kadar ona biner, sonra onu kendisine geri verir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أركب المهرُ**: yani, ona binme vakti geldi. **وأفقرَ ظهرُه** da bu mânâdadır. Dedi: **وأفقرك الرَّمي وأكثَبكَ**: seni mümkün kıldı.

İbnü’s-Sikkît dedi: **أفقرتُ فلاناً بعيراً**: ona, seferde sırtına binsin diye bir deve ödünç verdiğim, sonra onu geri verdiği zaman; bu **الفُقْرى**dır. Ve denir: **قد أفْقَرك الصَّيدُ**: sana yaklaştığı yahut onu atışınla vurman sana mümkün olduğu zaman. Ve ben devenin burnunu **فَقَرْتُ**; onu **أفقِرُه**: bir demirle onu yarıp, sonra yarığın yerine bir **جريراً** ve üzerinde bükülmüş bir **وتَرٌ** koyduğun zaman; onu zelil kılmak için.

Bundan, onların sözü: **عَمِلتُ به الغاقرة**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **فُقُور النَّفس** ve **شُقُورُها** onun kederidir; **الفُقور**un teki **فَقْرٌ**dür.

Leys dedi: **رجل مُفْقَر**: yani, güçlü.

İbn Şümeyl dedi: Şüphesiz o, o iş için elbette **لَمُفْقَر**dır; yani, ona mukrin, onu zapteden; bu borç için ve bu akran için **مُفْقِر** ve **مؤْدٍ** eşittir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Kılıçlardan **المُفَقَّر**: sırtından aşağıya doğru çökük yarıkları olan.

Ebû’l-Abbâs dedi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) kılıcı **ذا الفَقَار** diye adlandırıldı; çünkü onda güzel küçük çukurlar vardı. Çukura **فُقْرة** denir; çoğulu **فُقَر**dır. Eski kuyuya **فَقِير**; çoğulu **فُقُر**. İnsanların işleri için **فُقورٌ** ve **فَقُور**.

**قفر**: Leys dedi: **القَفْر**: insanlardan boş yer; bazen onda az ot olur. Yer, ottan ve insanlardan **أقْفَرَت**; ev de ehlinden **أقفرت**. Ve dersin: **أرضٌ قَفْر** ve **دارٌ قَفْر**; **أرضٌ قِفار** ve **دارٌ قِفار**; genişliği sebebiyle, her yerin başlı başına bir **قَفْر** olduğu yerler vehmi üzere cem‘ edilir. Bir araziyi bu adla adlandırdığında onu müennes yaparsın. Ve denir: **أقْفر فلانٌ من أهله**: onlardan ayrılıp tek başına kaldığı zaman. Ubeyd’den şu beyit okundu:
Ehlinden **أقْفَر** oldu Ubeyd,
Bugün ne başlar ne de tekrar eder.

Ve denir: **أفْقَر حسدُه مِن اللَّحم**; başı saçtan **أقفَر** oldu; ve o, **لَقَفِر الرأس**tır: yani, üzerinde saç yoktur. Ve o, bedeni etten **لقَفِر**dir.

A‘câc dedi:
Ne **قَفِراً** bir yuva, ne de **مُهبَّجا**.

Ebû Ubeyd: Kadınlardan **القَفِرة**: eti az olan.

Araplar der: Filân oğullarına indik de **القَفْر** gecesini geçirdik: ikram edilmedikleri zaman.

Hadiste: “( İçinde sirke bulunan bir ev **ما أقفَرَ** )”.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: Bu, **القَفَار**dan alınmıştır; o, katıksız yenilen her yemektir.

Denir: Bugün **طعاماً قَفَاراً** yedim: onu katıksız yediği zaman. Ve ben aslının ancak **القَفر**den, içinde hiçbir şey olmayan beldeden alınmış olduğunu görürüm.

Leys dedi: **القَفُّورُ**: güzel kokunun ağızlarından bir şey. Şiir okudu:
Güzel kokularla attarların konak yeri,
Onun **أَهضام**ı, misk ve **القَفُّور**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الكافور**: hurma tomurcuğunun kabıdır; ona ayrıca **قَفُّور** da denir.

Dedim: Aynı şekilde güzel koku olan **الكافور**a da **قَفُّور** denir.

Şemir dedi: İbn Ahmer’in beytindeki **القَفّور** bir bitkidir; o da şu sözüdür:
Kumru, beşinciyi, onun **قَفُّور**unu otlar,
Sonra suyu, suya gelenler arasında gürültüyle içer.

İbnü’s-Sikkît: **أقفرَ فلانٌ إقفاراً**: katığı olmadığı zaman. Ve denir: Ekmeğini **قَفاراً** yedi: katıksız.

Ebû’l-Heysem: **القَفار** ve **القَفير**: katıksız olduğu zaman yemek. Ondan: “İçinde sirke bulunan bir ev **ما أقفَرَ**”: yani, katıktan boş kalmadı.

Ve denir: **أقْفَرْنا**: yani, **القَفْر**e vardık. Ve denir: **قَفَر أثرَه يَقفِر قَفْراً**; ve **تقفّره تقفُّراً**; ve **اقتَفَره اقتفاراً**: onu izlediği zaman.

Şiir okundu:
Kavmin önünde **يَقتَفِر** olmaya devam eder.

Müberred onu şöyle rivayet etti: “( Ve onu kavmin önünde **يقتفر** görmezsin )” ve onu tefsir etti; dedi: Yani, azıktan bir şeye onları geçip önce varmaz.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **نبتٌ قِفرٌ**: karnında **صَيُّورَ**u olmayan.

Dedi: Bir bedevîye **الوشيح** hakkında soruldu; o, bir otun adıdır; dedi: **قذر قَفير**: yani, onda hayır yok.

İbn Düreyd dedi: **القَفير**: sepet; Yemen lehçesi.

Amr, babasından rivayet etti; dedi: **القَفير** ve **القَلِيف** ve **البَحْوَنة**: Bahreyn’e nispet edilen büyük sepet; içinde **القُبَاب** taşınır; o, tuzlu **الكَنْعَد**dır.

İbn Düreyd dedi: **القَفَر**: saçtır. Şiir okudu:
Bir genç kız, iki baldırımdaki **القَفَر**i bildi.

Dedim: Bizim bu mânâda bildiğimiz **الغَفَر**dir, **الغين** ile; **القَفَر**i bilmem.

Leys dedi: **قُفَيرة**: Ferazdak’ın annesinin adıdır.

Dedim: Sanki kadınlardan **القَفيرة**nin küçültmesidir; tefsiri geçti.

Ebû Zeyd dedi: Filânın malı **قَفِر** oldu ve **زَمِرَ**; **يَقْفَر** ve **يَذْمَرُ** **قَفراً** ve **زَمَراً**: malı azaldığı zaman; o, malı **قَفِر** olan, **زَمرُه**dur.

**رقف**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرُّقوف**: **الرُّفوف**.

( **نوادر الأعراب** )da: Onu soğuktan **يُرقَف** gördüm: yani, titrer.

**ترقف**: bir beldenin veya bir kadının adıdır; ondan: el-Abbâs b. el-Velîd et-Terqafî.

Ebû Mâlik dedi: **أُرقفَ إرقافاً** ve **قَفَّ قفوفاً**; bu, ürpermedir.

Ezherî dedi: **القرقفة**: titremedir; **الإرقاف**dan alınmıştır; başında **القاف**ı tekrar etti.

Ebû Ubeyd dedi: **القرقف**: şarabın adıdır; onun **تقرقف** ettiğini, yani insanları titrettiğini söyleyenin sözünü inkâr etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

( **باب الفاء والقاف وما يثلثهما** )
( **فقم** ) **الفاء والقاف والميم** sahih bir asıldır; eğrilik ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt ön dişlerin öne geçmesi, böylece üsttekilerin onların üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ**; o, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

( **فقه** ) **الفاء والقاف والهاء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi idrak etmeye ve onu bilmeye delâlet eder. Dersin ki: **فَقِهْتُ** hadisi, **أفْقَهُه**. Bir şey hakkında her ilim, o **فِقْه**tir. Derler: **لا يَفْقَه ولا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime: **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك** şeyi; onu sana açıkladığım zaman.

( **فقأ** ) **الفاء والقاف والهمزة** bir şeyi açmaya ve onun açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: **تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياءُ**dır. Ve ondan: **فَقَأْتُ** gözünü, **أفقؤها**. Amma **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوقٍ**un cem‘idir; o, ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

( **فقح** ) **الفاء والقاف والحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılma gibi bir şeye delâlet eder. Bundan **الفُقَّاحُ**: **الإذْخِر**in çiçeği; açılıp yarıldığı için bununla adlandırıldı; ve denir: bilakis ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**tır. Ve denir: **فَقَّح الجَروُ**; gözlerini açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

( **فقد** ) **الفاء والقاف والدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve yitip kaybolmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: **فَقَدت** şeyi **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadındır; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; cem‘i **فَواقِد**dir. Amma senin sözün: **تفقَّدْتُ** şeyi; onu aradığım zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].

( **فقر** ) **الفاء والقاف والراء** sahih bir asıldır; bir uzuvda yahut başka bir şeyde bir yarılmaya delâlet eder. Bundan: sırtın **الفَقَار**ı; teki **فَقَارةٌ**dır; aralarındaki çentikler ve ayrımlar sebebiyle adlandırıldı([5]). Ve **الفقير**: sırtın **فَقَارِ**ı kırılmış olandır. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَارِ**ı kırılmış gibidir. Bundan da:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**ını kırıcıdır. Bazı ilim ehli derler: **الفَقير**; yaşayıştan bir **بُلْغَةٌ**si olan kimsedir*; ve şu sözüyle delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: böylece ona bir **حَلوبةً** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani onda fazlalık olmayan bir azık. Amma **الفقير** ise, kanaldan suyun çıkış yeridir; ve onun kıyası sahihtir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Amma onların sözü: **أفْقَرَكَ الصَّيدُ**; manası: onu atman için onun **فَقَارِ**ından sana imkân vermesidir. Ve denir: **فَقَرْتُ البعيرَ**; burnunun yular yerini yardığın, sonra yarığın yerine onu zelil kılmak ve alıştırıp ehlîleştirmek için **الجَرِيرَ**i koyduğun zaman. Ve **أفْقَرتُكَ ناقتي**: ona binmen için onun **فَقَارَ**ını sana ödünç verdim. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Burada **الفقير**: bilinen bir **رَكيٌّ**dir([8]). Ve denir: **فَقَرت** **للفَسِيل**; onu diktiğin vakit onun için kazdığın zaman; ve **فَقَرت الخَرَزَ**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve fakirliğinin yönlerini kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

( **فقس** ) **الفاء والقاف والسين**. Derler: **فَقسَ**: öldü([11]).

( **فقص** ) **الفاء والقاف والصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: **فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ**.

( **فقع** ) **الفاء والقاف والعين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; onlar birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan **الفَقْع**: **الكَمأَة**den bir türdür; ve onunla zelil adam benzetilir; şöyle denir: "**هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع**([12])". Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**([13]). Bu, onların sözü: **فَقَّع بأصابعه**; ses çıkardı, sözündendir.
Ve([14]) daha önceki şeye benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun **بَوائِقُه**dur. Amma **الفُقَّاع** hakkında, Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında yükselen köpük sebebiyle **فُقّاعاً** diye adlandırıldı. Dedi: ve **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.
--------------ـــ
([1]) Aşağıdaki metin **الجمهرة**’de yoktur; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: "**الفقوء**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. Amma **الفقوء** (ötre ile) **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** ( **فوق** , **دفنس** )’ta ve Ebû Saîd es-Sîrâfî’nin **أخبار النحويين البصريين**’inde 29’da olduğu gibi. Ve beyitin kasidesine Sîrâfî yanında bak. Ve İbn Kuteybe, **مقدمة الشعر والشعراء**’da; ve **اللسان** ( **دفنس** ).
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** ( **جلا** )’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olduğudur. Ve İbn Sîde onu **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, şu rivayetle okudu: "**ففقح لكحلك**".
([5]) Asılda: "**بينها وبين**"; "**وبين**" kelimesi sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360 ve **اللسان** ( **فقر** , **وفق** ) ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. Ve onu **المجمل**’de nisbet olmaksızın okuttu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** ( **فقر** ) ve **معجم البلدان** ( **الفقير** )’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Ve **المجمل** ve **معجم البلدان**’da da böyledir. **اللسان**’da: "**ركية بعينها**".
([9]) Asılda: "**وجو فقر**".
([10]) Onu **المجمل**’de de böyle okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: "**وقيل مات فجأة**".
([12]) Yine denir: "**بقرقر**" ve "**بقردد**". **اللسان** ( **فقع** ).
([13]) Onu **المجمل**’de de bu lafızla tefsir etti. O, yellenmedir.
([14]) Asılda: "**وما**".

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الفقر يستعمل على أربعة أوجه:
الأول: وجود الحاجة الضرورية، وذلك عام للإنسان ما دام في دار الدنيا بل عام للموجودات كلها، وعلى هذا قوله تعالى: ﴿يا أيها الناس أنتم الفقراء إلى الله﴾ [فاطر/15]، وإلى هذا الفقر أشار بقوله في وصف الإنسان: ﴿وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام﴾ [الأنبياء/8].
والثاني: عدم المقتنيات، وهو المذكور في قوله: ﴿للفقرء الذين أحصروا﴾ [البقرة/273]، إلى قوله: ﴿من التعفف﴾ [البقرة/273]، ﴿إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله﴾ [النور/32]. وقوله: ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين﴾ [التوبة/60].
الثالث: فقر النفس، وهو الشره المعني بقوله عليه الصلاة والسلام: (كاد الفقر أن يكون كفرا) (الحديث عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كاد الحسد أن يغلب القدر، وكاد الفقر أن يكون كفرا) أخرجه أبو نعيم في الحلية 3/53؛ وابن عدي في الكامل 7/2692. وهو ضعيف، وفيه يحي بن اليمان العجلي الكوفي سريع النسيان، وحديثه خطأ عن الثوري) وهو المقابل بقوله: (الغنى غنى النفس) (الحديث تقدم في مادة (غنى) ) والمعني بقولهم: من عدم القناعة لم يفده المال غنى.
الرابع: الفقر إلى الله المشار إليه بقوله عليه الصلاة والسلام: (اللهم أغنني بالافتقار إليك، ولا تفقرني بالاستغناء عنك) [استدراك] (ليس هذا من كلام رسول الله صلى الله عليه وسلم، وإنما هو من دعاء عمرو بن عبيد. انظر: جواهر الألفاظ ص 5؛ ومجمع البلاغة للراغب 1/346)، وإياه عني بقوله تعالى: ﴿رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير﴾ [القصص/24]، وبهذا ألم الشاعر فقال:
*ويعجبني فقري إليك ولم يكن**ليعجبني لولا محبتك الفقر*
(البيت في البصائر 4/205 دون نسبة. وهو للبحتري من قصيدة له يمدح بها الفتح بن خاقان، ومطلعها:
متى لاح برق أو بدا طلل قفر * جرى مستهل لا بكي ولا نزر
وهو في ديوانه 1/102؛ والصناعتين ص 128؛ والزهرة 1/68، وعمدة الحفاظ: فقر)
ويقال: افتقر فهو مفتقر وفقير، ولا يكاد يقال: فقر، وإن كان القياس يقتضيه. وأصل الفقير: هو المكسور الفقار، يقال: فقرته فاقرة، أي داهية تكسر الفقار، وأفقرك الصيد فارمه، أي: أمكنك من فقاره، وقيل: هو من الفقرة أي: الحفرة، ومنه قيل لكل حفيرة يجتمع فيها الماء: فقير، وفقرت للفسيل: حفرت له حفيرة غرسته فيها، قال الشاعر:
*ما ليلة الفقير إلا شيطان*
(هذا شطر بيت، وعجزه:

*مجنونة تودي بروح الإنسان*
وهو للجليح بن شديد رفيق الشماخ. وقيل: هو للشماخ في ديوانه ص 413؛ واللسان (فقر) ؛ والمجمل 3/703؛ والأول أصح؛ وتقدم ص 455)
فقيل: هو اسم بئر، وفقرت الخرز: ثقبته، وأفقرت البعير: ثقبت خطمه.

##### Türkçe

- **الفقر** dört vecih üzere kullanılır:
birincisi: zarurî ihtiyacın varlığı; bu, insan için dünya yurdunda bulunduğu müddetçe umumîdir; bilakis mevcutların hepsi için de umumîdir. Bu üzere O’nun (yüce) sözü: ﴿يا أيها الناس أنتم الفقراء إلى الله﴾ [فاطر/15]. Ve bu **الفقر**’a, insanın vasfında O’nun sözüyle işaret etti: ﴿وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام﴾ [الأنبياء/8].
ikincisi: edinilmiş şeylerin yokluğu; bu, O’nun sözünde zikredilendir: ﴿للفقرء الذين أحصروا﴾ [البقرة/273], şu söze kadar: ﴿من التعفف﴾ [البقرة/273], ﴿إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله﴾ [النور/32]. Ve O’nun sözü: ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين﴾ [التوبة/60].
üçüncüsü: nefsin fakirliği; bu, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüyle kastedilen aşırı hırsdır: (كاد الفقر أن يكون كفرا) (Enes’ten rivayet olunan hadis: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (كاد الحسد أن يغلب القدر، وكاد الفقر أن يكون كفرا) Bunu Ebû Nuaym **الحلية** 3/53’te; İbn Adî **الكامل** 7/2692’de tahriç etti. O zayıftır; onda Yahyâ b. el-Yemân el-İclî el-Kûfî vardır; çabuk unutur; ve onun hadisi, es-Sevrî’den hatadır) ve onun mukabili, onun sözüyledir: (الغنى غنى النفس) (hadis, (غنى) maddesinde geçti) ve onların sözüyle kastedilendir: “Kanaatin yokluğundan dolayı, mal ona zenginlik fayda vermez.”
dördüncüsü: Allah’a olan fakirlik; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüyle işaret olunandır: (اللهم أغنني بالافتقار إليك، ولا تفقرني بالاستغناء عنك) [استدراك] (Bu, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in sözünden değildir; ancak Amr b. Ubeyd’in duasındandır. Bak: **جواهر الألفاظ** s. 5; er-Râgıb’ın **مجمع البلاغة**’si 1/346), ve O’nun (yüce) sözüyle kastedilen de odur: ﴿رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير﴾ [القصص/24]. Ve bununla şair ima etti; şöyle dedi:
*ويعجبني فقري إليك ولم يكن**ليعجبني لولا محبتك الفقر*
(beyit **البصائر** 4/205’te nisbesizdir. O, el-Buhturî’nindir; el-Feth b. Hâkân’ı medhettiği bir kasidesindendir; onun matla‘ı:
متى لاح برق أو بدا طلل قفر * جرى مستهل لا بكي ولا نزر
ve o, onun divanında 1/102’dedir; **الصناعتين** s. 128; **الزهرة** 1/68; ve **عمدة الحفاظ**: **فقر**)

Ve denilir: **افتقر**; o hâlde o **مفتقر** ve **فقير**’dir; ve neredeyse denilmez: **فقر**; her ne kadar kıyas onu gerektirse de. Ve **الفقير**’in aslı: o, **الفقار**’ı kırılmış olandır. Denilir: **فقرته فاقرة**; yani **الفقار**’ı kıran bir musibet. Ve “Av seni **أفقرك**; o hâlde onu at”; yani seni onun **فقار**’ına muktedir kıldı. Ve denildi: o, **الفقرة**’dendir; yani çukurdan. Ondan dolayı, içinde suyun toplandığı her çukura **فقير** denildi. Ve **فقرت للفسيل**: onun için bir çukur kazdın; onu içine diktiğin bir çukur. Şair dedi ki:
*ما ليلة الفقير إلا شيطان*
(Bu, bir beytin yarısıdır; ve onun ikinci yarısı:

*مجنونة تودي بروح الإنسان*
ve o, eş-Şemmâh’ın refîki Cüleyh b. Şedîd’indir. Ve denildi: o, eş-Şemmâh’ındır; divanında s. 413; **اللسان** (**فقر**); **المجمل** 3/703; ve birincisi daha sahihtir; ve s. 455’te geçti)

Böylece denildi: o, bir kuyunun adıdır. Ve **فقرت الخرز**: onu deldin. Ve **أفقرت البعير**: onun burnunu deldin.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق ر
ليس بفقير ولكن يتفاقر‏.‏
وأغنى الله مفاقره وسدّ مفاقره أي وجوه فقره‏.‏
قال النّابغة‏:‏ فأهلي فداء لامرئ إن أتيته تقبل معروفي وسدّ المفاقرا وقال الشماخ‏:‏ وعمل به الفاقرة أي الداهية التي كسرت فقاره‏.‏
وفلان نقير فقير‏:‏ أصابته النواقر وعملت به الفواقر‏.‏
وأفقرك الصيد‏:‏ أمكنك‏.‏
وأفقرتك ناقتي‏:‏ أعرتُكَها للركوب‏.‏
أنشد الأصمعيّ‏:‏ لما خشيت على الإسلام آفتهم أفقرتهم من مطايا الموت ما ركبوا ولجار الله رحمه الله‏:‏ ألا أفقر الله عبداً أبت عليه الدناءة أن يفقرا ومن لا يعير قرا مركب فقل كيف يعقره للقرى وهي الفقرى كالعمرى‏.‏
قال‏:‏ له ربة قد حرّمت حلّ ظهره فما فيه للفُقرى ولا الحجّ مزعم أي مطمع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زدت في كلامه أو شعره فقرة وهي فصل أو بيت شعر وما أحسن فقر كلامه أي نكته وهي في الأصل حلي تصاغ على شكل فقر الظهر‏.‏

##### Türkçe

ف ق ر
**ليس بفقير ولكن يتفاقر**: Fakir değildir; fakat fakirlik taslar.

**وأغنى الله مفاقره وسدّ مفاقره**: Allah onun **مفاقره**’ini zengin kıldı ve onun **مفاقره**’ini kapattı; yani onun fakirlik yönleri.

**قال النّابغة**: Nâbiga dedi ki:
فأهلي فداء لامرئ إن أتيته
تقبل معروفي وسدّ المفاقرا
“Şu hâlde ehlim, kendisine geldiğim bir kimseye fidâdır: iyiliğimi kabul eder ve **المفاقرا**’yı kapatır.”

**وقال الشماخ**: Şemmâh dedi ki:
وعمل به الفاقرة
Yani **الفاقرة**: onunla iş gördü; (bu) onun **فقاره**’sini kıran musibet, yani dehşetli belâdır.

**وفلان نقير فقير**: Falan, delik deşik fakirdir: ona **النواقر** isabet etmiştir ve onunla **الفواقر** iş görmüştür.

**وأفقرك الصيد**: Av seni **أفقرك** etti: sana imkân verdi.

**وأفقرتك ناقتي**: Dişi devem seni **أفقرت** etti: onu binmek için sana ödünç verdim.

**أنشد الأصمعيّ**: Asmaî şu şiiri okudu:
لما خشيت على الإسلام آفتهم
أفقرتهم من مطايا الموت ما ركبوا
“İslâm üzerine onların âfetini korktuğumda, bindikleri ölüm bineklerinden onları **أفقرتهم** ettim.”

**ولجار الله رحمه الله**: Cârullah (Allah ona rahmet etsin) (şöyle dedi):
ألا أفقر الله عبداً أبت عليه الدناءة أن يفقرا
“Düşüklüğün kendisine, fakirleşmeyi reddettiği bir kul(la ilgili): Allah onu **أفقر** etsin.”

ومن لا يعير قرا مركب
فقل كيف يعقره
“Ve kim bir binek **قرا**’sını ödünç vermezse, söyle: onu nasıl boğazlar?”

للقرى وهي الفقرى كالعمرى
“Misafir ağırlamak için; o da **الفقرى**’dır; **العمرى** gibi.”

**قال**: Dedi ki:
له ربة قد حرّمت حلّ ظهره
فما فيه للفُقرى ولا الحجّ مزعم
“Onun, sırtının çözülmesini haram kılmış bir hanımı vardır; onda ne **للفُقرى** için ne de hac için bir **مزعم** vardır”; yani bir ümit.

**ومن المجاز**: Mecazdan (olarak): Onun sözünde veya şiirinde bir **فقرة** artırdın; o da bir fasıl yahut bir şiir beytidir. Ve onun sözünün **فقر**’u ne güzeldir; yani onun nükte(leri). Bu, aslında sırtın **فقر**’u şeklinde dökülen bir süstür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَقْر والفُقْر: ضد الغِنى،مثل الضَّعْفِ والضُّعْف. الليث: والفُقْر لغة رديئة؛ ابن سيده: وقَدْرُ ذلك أَن يكون له ما يَكْفي عيالَه، ورجل فَقِيرٌ من المال، وقد فَقُرَ، فهو فَقير، والجمع فُقَراءُ، والأُنثى فَقِيرةٌ من نسوة فَقَائِر؛ وحكى اللحياني: نسوة فُقَراءُ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا، قال: وعندي أَن قائل هذا من العرب لم يَعْتدّ بهاء التأْنيث فكأَنه إِنما جمع فقيراً، قال: ونظيره نسوة فُقَهاءُ. ابن السكيت: الفَقِيرُ الذي له بُلْغَةٌ من العيش؛ قال الراعي يمدح عبد الملك بن مَرْوان ويشكو إِليه سُعاته:
أَما الفَقِيرُ الذي كانت حَلُوبَتُهُ
وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
قال: والمسكين الذي لا شيء له. وقال يونس: الفَقِيرُ أَحسن حالاً من المسكين. قال: وقلت لأَعرابي مرةً: أَفَقِيرٌ أَنت؟ فقال: لا والله بل مسكين؛ فالمسكين أَسوأُ حالاً من الفقير. وقال ابن الأَعرابي: الفَقِيرُ الذي لا شيء له، قال: والمسكين مثله. والفَقْر: الحاجة، وفعله الافْتِقارُ، والنعت فَقِيرٌ. وفي التنزيل العزيز: إِنما الصدقات للفُقَراءِ والمساكين؛ سئل أَبو العباس عن تفسير الفَقِير والمسكين فقال: قال أَبو عمرو بن العلاء فيما يَروي عنه يونُس: الفَقِيرُ الذي له ما يَأْكل، والمسكين الذي لا شيء له؛ وروى ابن سلام عن يونس قال: الفَقِيرُ يكون له بعض ما يُقيمه، والمسكين الذي لا شيء له؛ ويُرْوى عن خالد بن يزيد أَنه قال: كأَن الفَقِيرَ إِنما سُمِّي فَقِيراً لِزَمانةٍ تصيبه مع حاجة شديدة تمنعه الزَّمانةُ من التَّقَلُّب في الكسب على نفسه فهذا هو الفَقِيرُ. الأَصمعي: المسكين أَحسن حالاً من الفَقِيرِ، قال: وكذلك قال أَحمد بن عبيد، قال أَبو بكر: وهو الصحيح عندنا لأَن الله تعالى سَمَّى من له الفُلْك مسكيناً، فقال: أَما السفينة فكانت لمساكين يَعْملون في البحر؛ وهي تساوي جُمْلة؛ قال: والذي احتج به يونس من أَنه قال لأَعرابي أَفَقيرٌ أَنت؟ فقال: لا والله بل مسكين، يجوز أَن يكون أَراد لا والله بل انا أَحسن حالاً من الفقير، والبيت الذي احتج به ليس فيه حجة، لأَن المعنى كانت لهذا الفَقِيرِ حَلوبةٌ فيما تقدم، وليست له في هذه الحالة حَلوبَةٌ؛ وقيل الفَقِيرُ الذي لا شيء له، والمسكين الذي له بعض ما يَكْفِيه؛ وإِليه ذهب الشافعي رضي الله عنه، وقيل فيهما بالعكس، وإِليه ذهب أَبو حنيفة، رحمه الله، قال: والفَقِيرُ مبنيّ على فَقُرَ قياساً ولم يُقَلْ فيه إِلا افْتَقَر يَفْتَقِرُ، فهو فَقِيرٌ. وفي الحديث: عاد البراءَ بنَ مالكٍ، رضي الله عنه، في فَقَارة من أَصحابه أَي في فَقْرٍ. وقال الفراء في قوله عز وجل: إِنما الصدقات للفُقراءِ والمساكين، قال الفراء: هم أَهل صُفَّةِ النبي، صلى الله عليه وسلم، كانوا لا عشائر لهم، فكانوا يلتمسون الفضل في النهار ويأْوون إِلى المسجد، قال: والمساكين الطَوَّافون على الأَبواب. وروي عن الشافعي، رضي الله عنه، أَنه قال: الفُقَراءُ الزَّمْنَى الضعاف الذين لا حرفة لهم، وأَهل الحِرْفةِ الضعيفة التي لا تقع حرْفتُهم من حاجتهم موقعاً، والمساكين: السُّؤَّالُ ممن له حرفةٌ تقع مَوْقِعاً ولا تغنيه وعيالَهُ، قال الأَزهري: الفَقِيرُ أَشد حالاً عند الشافعي، رحمه الله تعالى. قال ابن عرفة: الفَقِيرُ، عند العرب، المحتاج. قال الله تعالى: أَنتم الفُقَراء إِلى الله؛ أَي المحتاجون إِليه، فأَما المسكين فالذي قد أَذلَّه الفَقْرُ، فإِذا كان هذا إِنما مَسْكَنَتُه من جهة الفَقْر حلَّتْ له الصدقة وكان فَقيراً مسكيناً، وإِذا كان مسكيناً قد أَذلَّهُ سوى الفَقْرِ فالصدقة لا تحل له، إِذ كان شائعاً في اللغة أَن يقال: ضُرِبَ فلانٌ المسكينُ وظُلِمَ المسكينُ، وهو من أَهل الثَّرْوَةِ واليَسار، وإِنما لحقه اسم المسكين من جهة الذِّلَّةِ، فمن لم تكن مسكنتُه من جهة الفَقْر فالصدقةُ عليه حرام. قال عبد الله محمد بن المكرم، عفا الله عنه: عَدْلُ هذه الملةِ الشريفة وإِنْصافُها وكَرَمُها وإِلطافها إِذا حَرَّمَت صدقةَ المال على مسكين الذِّلَّةِ أَباحَتْ له صدقةَ القُدْرةِ، فانتقلت الصدقةُ عليه من مال ذي الغِنَى إِلى نُصْرة ذي الجَاهِ، فالدِّينُ يَفْرِضُ للمسكين الفَقِيرِ مالاً على ذوي الغِنَى، وهو زكاة المال، والمُرُوءةُ تَفْرِضُ للمسكين الذليلِ على ذوي القدرة نُصْرَةً، وهو زكاة الجاه، ليتساوى مَنْ جَمَعَتْهُ أُخُوَّةُ الإِيمانِ فيما جعله الله تعالى للأَغنياء من تَمْكينٍ وإِمكان، والله سبحانه هو ذو الغِنَى والقدرةِ والمُجازِي على الصدقة على مسكين الفَقْرِ والنُّصْرَةِ لمسكين الذِّلَّةِ، وإِليه الرغبة في الصدقة على مِسْكِينَيْنَا بالنُّصرةِ والغِنَى ونَيْلِ المُنَى، إِنه غنيٌّ حميد. وقال سيبويه: وقالوا افْتَقَر كما قالوا اشتَدَّ، ولم يقولوا فَقُر كما لم يقولوا شَدُدَ، ولا يستعمل بغير زيادة. وأَفْقَرَهُ الله من الفَقْرِ فافْتَقَرَ. والمَفَاقِرُ: وجوه الفَقْرِ لا واحد لها. وشَكَا إِليه فُقُورَه أَي حاجتَه. وأَخبره فُقُورَه أَي أَحْوالَه. وأَغنى الله مَفَاقِرَه أَي وُجُوه فَقْره. ويقال: سَدّ الله مَفاقِره أَي أَغناه وسَدَّ وُجوه فَقْره؛ وفي حديث معاوية أَنه أَنشد:
لَمَالُ المَرْءِ يُصْلِحه، فيُغْني
مَفاقِرَه، أَعفّ من القُنُوعِ
المَفاقِر: جمع فَقْر على غير قياس كالمَشابه والمَلامحِ، ويجوز أَن يكون جمع مَفْقَر مصدر أَفْقَره أَو جمع مُفْقِرٍ. وقولهم: فلان ما أَفْقَره وما أَغْناه، شاذ لأَنه يقال في فِعْلَيْهما افتقر واستغنى، فلا يصح التعَجُّب منه.
والفِقْرة والفَقْرة والفَقَارة، بالفتح: واحدة فَقَار الظهر، وهو ما انتضد من عِظام الصلب من لَدُن الكاهِل إِلى العَجْب، والجمع فِقَر وفَقَارٌ، وقيل في الجمع: فِقْرات وفِقَرات وفِقِرات. قال ابن الأَعرابي: أَقَلُّ فِقَر البَعِير ثماني عشرة وأَكثرها إِحدى وعشرون إِلى ثلاث وعشرين، وفَقَار الإِنسان سبع. ورجل مَفقُور وفَقِير: مكسور الفَقَار؛ قال لبيد يصف لُبَداً وهو السابع من نُسُور لُقْمان ابن عاد:
لَمَّا رأَى لُبَدُ النُّسورَ تطايَرَتْ،
رَفَعَ القَوادِم كالفَقِيرِ الأَعْزَلِ
والأَعْزَلُ من الخيل: المائل الذَّنَب. وقال: الفَقِير المكسور الفَقَار؛ يضرب مثلاً لكل ضعيفٍ لا ينفُذ في الأُمور. التهذيب: الفقير معناه المَفْقُور الذي نُزِعت فِقَره من ظهره فانقطع صُلْبه من شدة الفَقْر، فلا حال هي أَوكد من هذه. أَبو الهثيم: للإِنسان أَربع وعشرون فَقَارةً وأَربع وعشرون ضِلَعاً، ست فَقَاراتٍ في العنق وست فَقَاراتٍ في الكاهل، والكاهل بين الكتفين، بين كل ضِلَعَينِ من أَضلاع الصدر فَقَارةٌ من فَقَاراتِ الكاهل الست ثم ستُّ فَقَاراتٍ أَسفلُ من فَقَاراتِ الكاهل، وهي فَقَاراتُ الظهرِ التي بِحِذاء البطن، بين كلِ ضِلَعَيْنِ من أَضلاع الجنبين فَقَارةٌ منها، ثم يقال لِفَقَارةٍ واحدة تفرق بين فَقَارِ الظهر والعَجُزِ: القَطاةُ، ويلي القَطاةَ رأْسا الوَرِكَيْنِ، ويقال لهما: الغُرابانِ أَبعدُها تمامُ فَقارِ العَجُز، وهي ست فَقَاراتٍ آخرها القُحْقُحُ والذَّنَبُ متصل بها، وعن يمينها ويسارها الجَاعِرتانِ، وهما رأْسا الوركين اللذان يليان آخر فَقَارةٍ من فَقَاراتِ العَجُز، قال: والفَهْقَةُ فَقارةٌ في أَصل العنق داخلة في كُوَّةِ الدماغ التي إِذا فُصِلَتْ أَدخل الرجل يده في مَغْرزِها فيخرج الدماغ. وفي حديث زيد بن ثابت: ما بين عَجْبِ الذَّنَب إِلى فِقْرةِ القفا ثنتان وثلاثون فِقْرَة في كل فِقْرَةٍ أَحد وثلاثون ديناراً، يعني خَرَز الظهر. ورجل فَقِرٌ: يشتكي فَقارَهُ؛ قال طرفة:وإِذا تَلْسُنُني أَلْسُنُها،
إِنَّني لسْتُ بمَوْهونٍ فَقِرْ
وأَجود ببيت في القصيدة يسمى فِقْرَةً، تشبيهاً بفِقْرةِ الظهر. والفاقِرةُ: الداهية الكاسرة للفَقَارِ. يقال: عمل به الفاقِرةَ أَي الداهية. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: تَظُنّ أَن يُفْعَلَ بها فاقِرَةٌ؛ المعنى توقن أَن يُفْعَلَ بها داهية من العذاب، ونحو ذلك؛ قال الفراء: قال وقد جاءت أَسماء القيامة والعذاب بمعنى الدواهي وأَسمائها؛ وقال الليث: الفاقِرةُ داهية تكسر الظهر.
والفاقِرةُ: الداهية وهو الوسم
(* قوله« وهو الوسم» ظاهره أن الفاقرة
تطلق على الوسم، ولم نجد ما يؤيده في الكتب التي بأيدينا، فان لم يكن صحيحاً فلعل في العبارة سقطاً؛ والأَصل والفاقرة الداهية من الفقر وهو الوسم إلخ) الذي يَفْقِرُ الأَنف. ويقال: فَقَرَتْه الفاقِرةُ أَي كسرت فَقَارَ ظهره. ويقال أَصابته فاقِرةٌ وهي التي فَقَرَتْ فَقَارَه أَي خَرَز ظهره. وأَفْقَرَك الصيدُ: أَمْكَنَك من فَقارِه أَي فارْمِه، وقيل: معناه قد قَرُبَ منك. وفي حديث الوليد بن يزيد بن عبد الملك: أَفْقَر بعد مَسْلَمَةَ الصيدُ لمن رَمى أَي أَمكن الصيدُ من فَقارِه لراميه؛ أَراد أَن عمه مسلمة كان كثير الغزو يَحْمي بيضةَ الإِسلام ويتولى سِدادَ الثغور، فلما مات اختل ذلك وأَمكن الإِسلامُ لمن يتعرّض إِليه. يقال: أَفقرك الصيدُ فارْمِه أَي أَمكنك من نفسه.
وذكر أَبو عبيدة وجوهَ العَوارِيّ وقال: أَما الإِفقارُ فأَن يعطي الرجلُ الرجلَ دابته فيركبها ما أَحب في سفر ثم يردّها عليه. ابن السكيت: أَفْقَرْتُ فلاناً بعيراً إِذا أَعرته بعيراً يركب ظهره في سفر ثم يرده. وأَفْقَرَني ناقتَه أَو بعيره: أَعارني ظهره للحمل أَو للركوب، وهي الفُقْرَى على مثال العُمْرَى؛ قال الشاعر:
له رَبَّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظَهْرِه،
فما فيه لِلفُقْرَى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ
وأَفقرتُ فلاناً ناقتي أَي أَعرته فَقَارَها. وفي الحديث: ما يَمْنَعُ أَحدَكم أَن يُفْقِرَ البعيرَ من إِبله أَي يُعيره للركوب. يقال: أَفقر البعيرَ يُفْقِرُه إِفقاراً إِذا أَعاره، مأْخوذ من ركوب فَقارِ الظهر، وهو خَرَزَاتُه، الواحدة فَقارَة وفي حديث الزكاة: ومن حَقِّها إِفْقارُ ظهرِها. وفي حديث جابر: أَنه اشترى منه بعيراً وأَفْقَره ظهرَه إِلى المدينة. وفي حديث عبد الله: سئل عن رجل استقرض من رجل دراهم ثم إِنه أَفْقَر المُقْرِضَ دابتَه، فقال: ما أَصاب من ظهر دابته فهو رباً. وفي حديث المزارعة: أَفْقِرْها أَخاك أَي أَعِرْه أَرضك للزراعة، استعاره للأَرض من الظهر. وأَفْقَرَ ظهرُ المُهْرِ: حان أَن يُرْكَبَ. ومُهْر مُفْقِر: قويّ الظهر، وكذلك الرجل. ابن شميل: إِنه لَمُفْقِرٌ لذلك الأَمر أَي مُقْرنٌ له ضابط؛ مُفْقِرٌ لهذا العَزْم وهذا القِرْنِ ومُؤْدٍ سواء. والمُفَقَّر من السيوف: الذي فيه حُزُوز مطمئنة عن متنه؛ يقال منه: سيف مُفَقَّر. وكلُّ شيء حُزَّ أَو أُثِّرَ فيه، فقد فُقِّرَ. وفي الحديث: كان اسم سيف النبي، صلى الله عليه وسلم، ذا الفَقَارِ؛ شبهوا تلك الحزوز بالفَقارِ. قال أَبو العباس: سمي سيف النبي، صلى الله عليه وسلم، ذا الفَقار لأَنه كانت فيه حُفَرٌ صِغار حِسانٌ، ويقال للحُفْرة فُقْرة، وجمعها فُقَر؛ واستعاره بعض الشعراء للرُّمْح، فقال:
فما ذُو فَقارٍ لا ضُلُوعَ لجوفِه،
له آخِرٌ من غيره ومُقَدَّمُ؟
عنى بالآخر والمُقَدَّم الزُّجَّ والسِّنانَ، وقال: من غيره لأَنهما من حديد، والعصا ليست بحديد. والفُقْر: الجانب، والجمع فُقَر، نادر؛ عن كراع، وقد قيل: إِن قولهم أَفْقَرَكَ الصيدُ أَمكنكَ من جانبه. وفَقَرَ الأَرضَ وفَقَّرَها: حفرها. والفُقْرةُ: الحُفرة؛ ورَكِيَّة فَقِيرةٌ مَفْقُورةٌ.
والفَقِيرُ: البئر التي تغرس فيها الفَسِيلةُ ثم يكبس حولَها بتُرْنُوقِ المَسِيل، وهو الطين، وبالدِّمْنِ وهو البعر، والجمع فُقُر، وقد فَقَّرَ لها تَفْقِيراً.
الأَصمعي: الوَدِيَّة إِذا غرست حفر لها بئر فغرست ثم كبس حولها بتُرْنُوق المَسِيلِ والدِّمْنِ، فتلك البئر هي الفَقِيرُ. الجوهري: الفَقِيرُ حفير يحفر حول الفَسِيلة إِذا غرست. وفَقِيرُ النخلة: حفيرة تحفر للفسيلة إِذا حوّلت لتغرس فيها. وفي الحديث: قال لسلمان: اذهب ففَقّر الفسيل أَي احْفِرْ لها موضعاً تُغْرَسُ فيه، واسم تلك الحفرة فُقْرَةٌ وفَقِيرٌ. والفَقِير: الآبار المجتمعة الثلاث فما زادت، وقيل: هي آبار تُحْفَرُ وينفذ بعضها إِلى بعض، وجمعه فُقُرٌ. والبئر العتيقة: فَقِير، وجمعها فُقُر. وفي حديث عبد الله بن أنيس، رضي الله عنه: ثم جمعنا المفاتيح فتركناها في فَقِيرٍ من فُقُر خيبر أَي بئر من آبارها. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه: أَنه كان يشرب وهو محصور من فَقِيرٍ في داره أَي بئر، وهي القليلة الماء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: وذكر امرأَ القيس فقال: افْتَقَر عن مَعانٍ عُورٍ أَصَحَّ بصَرٍ، أَي فتح عن معان غامضة. وفي حديث القَدَر: قِبَلَنَا ناسٌ يتَفَقَّرون العلم؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، بتقديم الفاء على القاف، قال والمشهور بالعكس؛ قال: وقال بعض المتأَخرين هي عندي أَصح الروايات وأَليَقها بالمعنى، يعني أَنهم يستخرجون غامضه ويفتحون مُغْلَقَه، وأَصله من فَقَرْتُ البئر إِذا حفرتها لاستخراج مائها، فلما كان القَدَرِيَّةُ بهذه الصفة من البحث والتَتَبُّع لاستخراج المعاني الغامضة بدقائق التأْويلات وصفهم بذلك. والفَقِيرُ: رَكِيَّة بعينها معروفة؛ قال:
ما لَيْلَةُ الفَقِيرِ إِلا شَيْطان،
مجنونةٌ تُودِي بِرُوح الإِنسانْ
لأَن السير إِليها متعب، والعرب تقول للشيء إِذا استصعبوه: شيطان. والفَقِيرُ: فم القَناةِ التي تجري تحت الأَرض، والجمع كالجمع، وقيل: الفَقِيرُ مَخْرَجُ الماء من القَناة. وفي حديث مَحَيِّصَةَ: أَن عبد الله بن سَهْل قُتِلَ وطُرِحَ في عين أَو فَقِيرٍ؛ الفَقِيرُ: فم القَناة. والفَقْر: أَن يُحَزَّ أَنفُ البعير. وفَقَر أَنفَ البعير يَفْقِرُه ويَفْقُره فَقْراً، فهو مَفْقُورٌ وفَقِيرٌ إِذا حَزَّه بحديدة حتى يَخْلُصَ إِلى العظم أَو قريب منه ثم لوى عليه جَريراً ليُذلِّلَ الصعبَ بذلك ويَرُوضَه. وفي حديث سعد، رضي الله عنه: فأَشار إِلى فَقْرٍ في أَنفه أَي شق وحَزٍّ كان في أَنفه؛ ومنه قولهم: قد عمل بهم الفاقرة. أَبو زيد: الفَقْرُ إِنما يكون للبعير الضعيف، قال: وهي ثلاث فِقَرٍ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: ثلاثٌ من الفَواقِرِ أَي الدواهي، واحدتها فاقِرَةٌ، كأَنها تَحْطِمُ فَقارَ الظَّهْرِ كما يقال قاصمة الظهر. والفَقارُ: ما وقع على أَنفِ البعير الفَقِير من الحرِيرِ؛ قال:
يَتُوقُ إِلى النَّجاءِ بفَضْلِ غَرْبٍ،
وتَفْذَعُه الخِشَاشَةُ والفَقارُ
ابن الأَعرابي: قال أَبو زياد تكون الحُرْقة في اللِّهْزِمَة. أَبو زياد: وقد يُفْقَرُ الصعْب من الإِبل ثلاثةَ أَفْقُرٍ في خَطْمِه، فإِذا أَراد صاحبه أَن يُذِله ويمنعه من مَرَحِه جعل الجَرِيرَ على فَقْرِه الذي يلي مِشْفَره فَمَلَكه كيف شاء، وإِن كان بين الصعب والذلول جعل الجرير على فَقْره الأَوسط فَتَرَيَّد في مشيته واتسع، فإِذا أَراد أَن ينبسط ويذهب بلا مؤونة على صاحبه جعل الجرير على فَقْره الأَعلى فذهب كيف شاء، قال: فإِذا خُزَّ الأَنف حَزًّا فذلك الفَقْرُ، وبعير مَفْقُور. ورَوَى مُجالِدٌ عن عامر في قوله تعالى: وسلامٌ عليّ يوم وُلِدْتُ ويومَ أَموت ويوم أُبعث حيّاِ؛ قال الشعبي: فُقرات ابن آدم ثلاثٌ: يوم ولد ويوم يموت ويوم يبعث حياً، هي التي ذكر عيسى « عليه السلام؛ قال: وقال أَبو الهيثم الفُقرات هي الأُمور العظام جمع فُقْرة، بالضم، كما قيل في قتل عثمان، رضي الله عنه: استَحَلُّوا الفُقَر الثلاثَ: حُرْمة الشهر الحرام وحرمة البلد الحرام وحرمة الخلافة؛ قال الأَزهري: وروى القتيبي قول عائشة، رضي الله عنها، في عثمان: المركوبُ منه الفِقَرُ الأَربع، بكسر الفاء، وقال: الفِقَر خَرَزَات الظهر، الواحدة فِقْرَة؛ قال: وضَربتْ فِقَرَ الظهر مثلاً لما ارْتُكِبَ منه لأَنها موضع الركوب، وأَرادت أَنه رُكِبَ منه أَربعُ حُرَمٍ عِظَامٍ تجب له بها الحقوقُ فلم يَرْعَوْها وانتهكوها، وهي حرمته بصحبة النبي، صلى الله عليه وسلم، وصهره وحرمة البلد وحرمة الخلافة وحرمة الشهر الحرام. قال الأَزهري: والروايات الصحيحة الفُقَر الثلاثُ، بضم الفاء، على ما فسره ابن الأَعرابي وأَبو الهيثم، وهو الأَمر الشنيع العظيم، ويؤيد قولهما ما قاله الشعبي في تفسير الآية وقوله: فُقراتُ ابن آدم ثلاث. وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه قال: البعير يُقْرَمُ أَنفه، وتلك القُرْمَة يقال لها الفُقْرَة، فإِن لم يَسْكُنْ قُرِمَ أُخرى ثم ثالثةً؛ قال: ومنه قول عائشة في عثمان، رضي الله عنهما: بَلَغْتُم منه الفُقَرَ الثلاث، وفي رواية: استعتبتموه ثم عَدَوْتُمْ عليه الفُقَرَ الثلاثَ. قال أَبو زيد: وهذا مَثَلٌ، تقول: فعلتم به كفعلكم هذا البعير الذي لم تُبْقُوا فيه غاية؛
أَبو عبيد: الفَقِير له ثلاثة مواضع
(* قوله« الفقير له ثلاثة مواضع
إلخ» سقط من نسخة المؤلف الموضع الثالث، وذكره ياقوت بعد أن نقل عبارة أبي عبيدة حيث قال: والثالث تحفر حفرة ثم تغرس بها الفسيلة فهي فقير)، يقال: نزلنا ناحيةَ فَقِير بني فلان، يكون الماء فيه ههنا رَكِيَّتان لقوم فهم عليه، وههنا ثلاث وههنا أَكثر فيقال: فَقِيرُ بني فلان أَي حصتهم منها كقوله:
تَوَزَّعْنا فَقِيرَ مِياهِ أُقْرٍ،
لكلِّ بني أَبٍ فيها فَقِيرُ
فَحِصَّةُ بعضِنا خَمْسٌ وسِتٌّ،
وحِصَّةُ بعضِنا منهنّ بِيرُ
والثاني أَفواه سَقْفِ القُنِيّ؛ وأَنشد:
فَوَرَدَتْ، والليلُ لما يَنْجَلِ،
فَقِيرَ أَفْواهِ رَكِيَّاتِ القُني
وقال الليث: يقولون في النِّضال أُراميك من أَدنى فِقْرةٍ ومن أَبعد فِقْرة أَي من أَبعد مَعْلَمٍ يتعلمونه من حفِيرة أَو هَدَف أَو نحوه. قال: والفُقْرة حُفْرة في الأَرض. وأَرض مُتَفَقِّرة: فيها فُقَرٌ كثيرة. ابن سيده: والفِقْرَةُ العَلم من جبل أَو هَدَفٍ أَو نحوه.
ابن المُظَفَّر في هذا الباب: التَّفْقِير في رِجْل الدواب بياضٌ مخالط للأَسْواقِ إِلى الرُّكَبِ، شاة مُفَقَّرة وفرس مُفَقَّر؛ قال الأَزهري: هذا عندي تصحيف والصواب بهذا المعنى التفقيز، بالزاي والقاف قبل الفاء، وسيأْتي ذكره.
وفَقَرَ الخَرَزَ: ثَقَبه للنَّظْم؛ قال:
غَرائِرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمةٍ،
يُحَلَّيْنَ ياقُوتاً وشَذْراً مُفَقَّرا
قال الأَزهري: وهو مأْخوذ من الفَقارِ. وفُقْرَةُ القميص: مَدْخَلُ الرأْس منه. وأَفْقَرَكَ الرَّمْيُ: أَكْثَبَك. وهو منك فُقْرَةً أَي قريبٌ؛ قال ابن مقبل:
راميتُ شَيْبي، كِلانا مُوضِعٌ حِجَجاً
سِتِّينَ، ثم ارْتَمَيْنا أَقربَ الفُقَرِ
والفَقُرَة: نبت، وجمعها فَقُرٌ؛ حكاها سيبويه، قال: ولا يكسر لقلة فَعُلَةٍ في كلامهم والتفسير لثعلب، ولم يحكِ الفَقُرَة إِلا سيبويه ثم ثعلب.ابن الأَعرابي: فُقُورُ النَّفْس وشُقُورُها هَمُّها، وواحد الفُقُورِ فَقْر. وفي حديث الإِيلاء على فَقِيرٍ من خَشَب، فسره في الحديث بأَنه جِذْعٌ يُرْقى عليه إِلى غُرْفة أَي جعل فيه كالدَّرَج يُصْعَدُ عليها وينزل، قال ابن الأَثير: والمعروف نَفِير، بالنون، أَي منقور.

##### Türkçe

**الفَقْر** ve **الفُقْر**: **الغِنى**’nın zıddı; **الضَّعْفِ** ve **الضُّعْف** gibi. **الليث**:
ve **الفُقْر** kötü bir dildir; **ابن سيده**: bunun ölçüsü, onun için ailesine yetecek şeyin bulunmasıdır,
ve bir adam mala göre **فَقِيرٌ**dur; ve **فَقُرَ**; o hâlde o **فَقير**dir; cem‘i **فُقَراءُ**dur; dişisi
**فَقِيرةٌ**dur; kadınlardan **فَقَائِر**; **اللحياني** nakletti: **نسوة فُقَراءُ**; **ابن سيده** dedi:
bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; dedi: ve benim yanımda, bunu söyleyen Arap, te’nîs **هاء**’sını
saymamıştır; sanki ancak **فقيراً**yı cem‘ etmiştir; dedi: ve onun benzeri **نسوة فُقَهاءُ**dur. **ابن
السكيت**: **الفَقِيرُ** o kimsedir ki onun için yaşayıştan bir **بُلْغَةٌ** vardır; **الراعي** dedi, **عبد الملك بن
مَرْوان**’ı över ve ona **سُعاته**’ni şikâyet ederken:
أَما الفَقِيرُ الذي كانت حَلُوبَتُهُ
وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
dedi: ve **المسكين** o kimsedir ki onun için hiçbir şey yoktur. Ve **يونس** dedi: **الفَقِيرُ** hâlce
**المسكين**’den daha iyidir. Dedi: ve bir kere bir bedevîye dedim: Sen **فَقِيرٌ** misin? O dedi: hayır,
vallahi bilakis **مسكين**; demek ki **المسكين** hâlce **الفقير**’den daha kötüdür. Ve **ابن الأَعرابي** dedi:
**الفَقِيرُ** o kimsedir ki onun için hiçbir şey yoktur; dedi: ve **المسكين** onun gibidir. Ve **الفَقْر**:
ihtiyaçtır; onun fiili **الافْتِقارُ**dır; sıfat **فَقِيرٌ**dur. Ve aziz tenzilde: **إِنما الصدقات للفُقَراءِ
والمساكين**; **أَبو العباس**’a **الفَقِير** ve **المسكين**’in tefsiri soruldu da dedi ki: **أَبو عمرو بن
العلاء** dedi, **يونُس**’un ondan rivayet ettiği üzere: **الفَقِيرُ** o kimsedir ki onun için yiyecek şey vardır,
ve **المسكين** o kimsedir ki onun için hiçbir şey yoktur; ve **ابن سلام** **يونس**’tan rivayet etti, dedi ki:
**الفَقِيرُ** onun için kendisini ayakta tutacak şeyin bir kısmı bulunur, ve **المسكين** o kimsedir ki onun için
hiçbir şey yoktur; ve **خالد بن يزيد**’den rivayet olunur ki o dedi: sanki **الفَقِيرَ** ancak şiddetli bir ihtiyaçla
birlikte ona isabet eden bir **زَمانةٍ** sebebiyle **فَقِيراً** diye adlandırılmıştır; **الزَّمانةُ** onu kendi nefsi
üzerine kazançta dönüp dolaşmaktan men eder; işte bu **الفَقِيرُ**dur. **الأَصمعي**: **المسكين** hâlce **الفَقِيرِ**’den
daha iyidir; dedi: ve böylece **أَحمد بن عبيد** de dedi. **أَبو بكر** dedi: ve bu, bizim yanımızda sahih olandır;
çünkü Allah Teâlâ, gemisi olanı **مسكيناً** diye adlandırdı; şöyle dedi: **أَما السفينة فكانت لمساكين يَعْملون في البحر**;
ve o, bir bütün olarak (çokça) değer eder; dedi: ve **يونس**’un, bir bedevîye “Sen **أَفَقيرٌ** misin?” dediği, o da
“hayır vallahi bilakis **مسكين**” dediği şeklindeki delil getirdiği şeyde, caizdir ki o, “hayır vallahi bilakis ben
**الفقير**’den daha iyi hâldeyim”i kastetmiş olsun; ve delil getirdiği beyitte hüccet yoktur; çünkü mâna şudur: bu
**الفَقِيرِ** için daha önce bir **حَلوبةٌ** vardı; ve bu hâlde onun için bir **حَلوبَةٌ** yoktur. Ve denildi: **الفَقِيرُ**
o kimsedir ki onun için hiçbir şey yoktur; ve **المسكين** o kimsedir ki onun için kendisine yetecek şeyin bir kısmı
vardır; ve buna **الشافعي** (Allah ondan razı olsun) gitti. Ve denildi: ikisi hakkında bunun tersi; ve buna **أَبو حنيفة**
(Allah ona rahmet etsin) gitti. Dedi: ve **الفَقِيرُ**, kıyas olarak **فَقُرَ** üzerine bina edilmiştir; onda ancak
**افْتَقَر يَفْتَقِرُ** denildi; o hâlde o **فَقِيرٌ**dur. Ve hadiste: **البراءَ بنَ مالكٍ**’i (Allah ondan razı olsun)
ashabından bir **فَقَارة** içinde ziyaret etti; yani bir **فَقْرٍ** içinde. Ve **الفراء** dedi, Aziz ve Celil olanın
şu sözü hakkında: **إِنما الصدقات للفُقراءِ والمساكين**; **الفراء** dedi: onlar, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı
üzerine olsun) **صُفَّة** ehliydiler; onların aşiretleri yoktu; gündüz fazlalığı ararlardı ve mescide sığınırlardı.
Dedi: ve **المساكين** kapılar üzerinde dolaşanlardır. Ve **الشافعي**’den (Allah ondan razı olsun) rivayet olundu ki o
dedi: **الفُقَراءُ** zayıf, sakat düşmüş güçsüzlerdir; onların sanatı yoktur; ve ihtiyacından onların sanatının bir
yer tutmadığı zayıf sanat ehli; ve **المساكين**: sanatı yer tutan fakat kendisini ve ailesini zengin etmeyen kimselerden
**السُّؤَّالُ**dur. **الأَزهري** dedi: **الفَقِيرُ**, **الشافعي**’nin yanında hâlce daha şiddetlidir (Allah Teâlâ ona rahmet
etsin). **ابن عرفة** dedi: **الفَقِيرُ**, Arapların yanında, muhtaç olandır. Allah Teâlâ dedi: **أَنتم الفُقَراء إِلى الله**;
yani O’na muhtaç olanlar. Amma **المسكين** ise, **الفَقْرُ**’ün onu zelil kıldığı kimsedir; eğer bu, onun **مَسْكَنَتُه**
yalnızca **الفَقْر** cihetinden ise, ona sadaka helâl olur ve o **فَقيراً مسكيناً** olur; eğer **مسكيناً** olup onu **الفَقْر**
dışında bir şey zelil kılmışsa, sadaka ona helâl olmaz; zira dilde yaygındır ki “falanca **المسكينُ** dövüldü” ve
“**المسكينُ** zulme uğradı” denir; hâlbuki o, servet ve bolluk ehlindendir; ona **المسكين** adı ancak zillet cihetinden
ilişmiştir; kimin **مسكنتُه** **الفَقْر** cihetinden değilse, sadaka ona haramdır. **عبد الله محمد بن المكرم** (Allah onu affetsin)
dedi: bu şerefli milletin adaleti, insafı, keremi ve lütfu şudur ki, mal sadakasını zillet **مسكين**’ine haram kıldığında,
ona **القُدْرةِ** sadakasını helâl kılmıştır; böylece sadaka onun üzerinde, **الغِنَى** sahibinin malından, **الجَاهِ** sahibinin
yardımına intikal etmiştir. Din, **المسكين الفَقِيرِ** için **ذوي الغِنَى** üzerine bir mal farz kılar; o, malın zekâtıdır.
Ve **المُرُوءةُ**, **المسكين الذليلِ** için **ذوي القدرة** üzerine bir yardım farz kılar; o, **الجاه** zekâtıdır; ta ki iman
kardeşliğinin kendisini topladığı kimse, Allah Teâlâ’nın zenginler için kıldığı **تَمْكينٍ** ve **إِمكان** hususunda eşit olsun.
Ve Allah Subhânehu, **الغِنَى** ve **القدرةِ** sahibidir; **الفَقْر** **مسكين**’ine sadaka ve zillet **مسكين**’ine yardım üzerine
mükâfat verendir; ve O’na, bizim iki **مِسْكِين**’imize yardım ve zenginlik ile ve arzulara erişmekle sadaka hususunda rağbet
vardır; şüphesiz O, zengindir, hamîddir. Ve **سيبويه** dedi: ve **افْتَقَر** dediler, **اشتَدَّ** dedikleri gibi; ve **فَقُر**
demediler, **شَدُدَ** demedikleri gibi; ve ziyadesiz kullanılmaz. Ve Allah onu **الفَقْرِ**’den **أَفْقَرَهُ**; böylece o
**افْتَقَرَ**. Ve **المَفَاقِرُ**: **الفَقْرِ**’ün yüzleridir; onun tekili yoktur. Ve ona **فُقُورَه**’unu şikâyet etti; yani
ihtiyacını. Ve ona **فُقُورَه**’unu haber verdi; yani hâllerini. Ve Allah onun **مَفَاقِرَه**’ini zengin kıldı; yani onun
**فَقْر**’ünün yüzlerini. Ve denilir: Allah onun **مَفاقِره**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve onun **فَقْر**’ünün yüzlerini
kapattı. Ve **معاوية** hadîsinde: o inşad etti:
لَمَالُ المَرْءِ يُصْلِحه، فيُغْني
مَفاقِرَه، أَعفّ من القُنُوعِ
**المَفاقِر**: kıyas dışı olarak **فَقْر**’ün cem‘idir; **المَشابه** ve **المَلامحِ** gibi. Ve caizdir ki o, **مَفْقَر**’ın cem‘i
olsun; **أَفْقَره**’nin masdarı; yahut **مُفْقِرٍ**’in cem‘i olsun. Ve onların sözü: “falanca, onu ne kadar **أَفْقَره** ve ne kadar
**أَغْناه**”; şâzdır; çünkü onların iki fiilinde **افتقر** ve **استغنى** denir; böylece ondan taaccüb sahih olmaz.

Ve **الفِقْرة** ve **الفَقْرة** ve **الفَقَارة** (fetha ile): sırtın **فَقَار**’ından bir tanedir; o, **الكاهِل**’den **العَجْب**’e
kadar omurga kemiklerinden dizilmiş olandır; cem‘i **فِقَر** ve **فَقَارٌ**dur. Ve cem‘ hakkında denildi: **فِقْرات** ve **فِقَرات**
ve **فِقِرات**. **ابن الأَعرابي** dedi: devenin **فِقَر**’ının en azı on sekizdir; en çoğu yirmi birden yirmi üçe kadardır; ve
insanın **فَقَار**’ı yedidir. Ve **مَفقُور** ve **فَقِير** adam: **الفَقَار**’ı kırık olandır. **لبيد** dedi, **لُبَداً**ı vasfederken;
o, **لُقْمان ابن عاد**’ın akbabalarından yedincisidir:
لَمَّا رأَى لُبَدُ النُّسورَ تطايَرَتْ،
رَفَعَ القَوادِم كالفَقِيرِ الأَعْزَلِ
Ve **الأَعْزَلُ** atlardan: kuyruğu eğik olandır. Ve dedi: **الفَقِير** kırık **الفَقَار**’dır; her zayıf için, işlerde nüfuz
edemeyen için mesel vurulur. **التهذيب**: **الفقير**’in mânası, sırtından **فِقَره**’i sökülmüş **المَفْقُور**dur; böylece şiddetli
**الفَقْر** sebebiyle onun omurgası kopmuştur; bundan daha sağlam (daha şiddetli) bir hâl yoktur. **أَبو الهثيم**: insan için yirmi
dört **فَقَارةً** ve yirmi dört **ضِلَعاً** vardır; boyunda altı **فَقَاراتٍ** ve **الكاهل**’de altı **فَقَاراتٍ**; ve **الكاهل** iki
omuz arasındadır; göğsün kaburgalarından her iki **ضِلَعَينِ** arasında, **الكاهل**’in altı **فَقَاراتِ**ından bir **فَقَارةٌ** vardır;
sonra **الكاهل**’in **فَقَاراتِ**ından daha aşağıda altı **فَقَاراتٍ**;

Ve o, karın hizasında olan sırtın **فَقَاراتُ الظهرِ**’idir; iki yanın kaburgalarından her iki kaburga arasında ondan bir **فَقَارةٌ** (vardır). Sonra, sırtın **فَقَارِ**’ı ile **العَجُزِ** arasında ayrım yapan tek bir **فَقَارةٍ** için: **القَطاةُ** denir. **القَطاةَ**’yı iki kalça başı izler; ikisine: **الغُرابانِ** denir. Onların en uzağı **فَقارِ العَجُز**’ün tamamıdır; o, altı **فَقَاراتٍ**’tır; sonuncusu **القُحْقُحُ**’dur. **والذَّنَبُ** ona bitişiktir; onun sağında ve solunda **الجَاعِرتانِ** vardır; ikisi, **العَجُز**’ün **فَقَاراتِ**’ından son **فَقَارةٍ**’yı izleyen iki kalça başıdır. Dedi ki: **الفَهْقَةُ** boynun kökünde, beyin kovuğunun içinde bulunan bir **فَقارةٌ**’dır; o ayrıldığı zaman adam elini onun yuvasına sokar da beyin çıkar. Zeyd b. Sâbit hadîsinde: **عَجْبِ الذَّنَب**’den **فِقْرةِ القفا**’ya kadar otuz iki **فِقْرَة** (vardır); her **فِقْرَةٍ**’de otuz bir dinar (vardır); yani sırtın **خَرَز**’i. Ve **فَقِرٌ** bir adam: **فَقارَهُ**’undan şikâyet eder; Tarafe dedi ki:
“Ve eğer onun dilleri beni dillerse,
Şüphesiz ben gevşek değilim, **فَقِرْ**.”

Ve kasîdede “**فِقْرَةً**” diye adlandırılan bir beyitle daha güzel söyler; sırtın **فِقْرةِ**’sine benzetme olarak.

Ve **الفاقِرةُ**: **الفَقَارِ**’ı kıran musîbet. Denir: ona **الفاقِرةَ** yaptı; yani musîbet. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “**تَظُنّ أَن يُفْعَلَ بها فاقِرَةٌ**”; mânâ: azaptan bir musîbetin ona yapılacağını kesin bilir, ve bunun benzeri; Ferrâ dedi ki: dedi ki, kıyâmet ve azap isimleri musîbetler ve onların isimleri mânâsıyla gelmiştir; Leys dedi ki: **الفاقِرةُ** sırtı kıran bir musîbettir.

Ve **الفاقِرةُ**: musîbet; ve o, damgadır
(* “ve o damgadır” sözü: zahiri, **الفاقرة**’nin damga için kullanıldığını gösterir; elimizdeki kitaplarda onu destekleyen bir şey bulmadık; eğer doğru değilse, ibarede bir düşme olması umulur; aslî (şekil): “ve **الفاقرة** musîbettir; **الفقر**’dan (gelir); o damgadır…” ilh.)
ki burnu **يَفْقِرُ**. Ve denir: **فَقَرَتْه الفاقِرةُ**; yani sırtının **فَقَارَ**’ını kırdı. Ve denir: ona bir **فاقِرةٌ** isabet etti; o, onun **فَقَارَ**’ını **فَقَرَتْ** olandır; yani sırtının **خَرَز**’i.

Ve **أَفْقَرَك الصيدُ**: seni onun **فَقارِ**’ından mümkün kıldı; yani onu at; ve denildi: mânâsı, senden yakınlaşmış oldu. Velîd b. Yezîd b. Abdülmelik hadîsinde: “**أَفْقَر بعد مَسْلَمَةَ الصيدُ لمن رَمى**”; yani av, atan kimse için onun **فَقارِ**’ından mümkün oldu; muradı: amcası Mesleme çokça gazâ ederdi; İslâm’ın yumurtasını korur ve sınırların gediklerini üstlenirdi; ölünce bu bozuldu ve İslâm, ona ilişen kimse için mümkün oldu. Denir: **أَفقرك الصيدُ فارْمِه**; yani seni kendi nefsinden mümkün kıldı.

Ebû Ubeyde **العَوارِيّ**’nin vecihlerini zikretti ve dedi ki: **الإِفقارُ** ise, adamın adama binitini vermesidir; seferde dilediği kadar ona biner, sonra onu kendisine geri verir. İbnü’s-Sikkît: **أَفْقَرْتُ فلاناً بعيراً**; bir deve ödünç verdiğim zaman; seferde sırtına biner, sonra onu geri verir. Ve **أَفْقَرَني ناقتَه أَو بعيره**: bana yük için yahut binmek için sırtını ödünç verdi; o, **الفُقْرَى**’dır; **العُمْرَى** vezni üzere; şair dedi ki:
“Onun bir hanımı vardır; onun sırtının helâlini haram kılmıştır;
Onda ne **لِلفُقْرَى** için ne de hac için bir dayanak yoktur.”

Ve **أَفقرتُ فلاناً ناقتي**: yani ona onun **فَقَارَ**’ını ödünç verdim. Hadîste: “Sizden birinizi ne men eder ki develerinden deveyi **يُفْقِرَ**”; yani onu binmek için ödünç versin. Denir: **أَفقر البعيرَ يُفْقِرُه إِفقاراً**; onu ödünç verdiği zaman; sırtın **فَقارِ**’ına binmekten alınmıştır; o, onun **خَرَزَاتُه**’udur; teki **فَقارَة**’dır. Zekât hadîsinde: “Onun hakkından, sırtının **إِفْقارُ**’u (vardır).” Câbir hadîsinde: onunla bir deve satın aldı ve onun sırtını Medîne’ye kadar **أَفْقَره**. Abdullah hadîsinde: bir adamın bir adamdan dirhemler borç aldığı, sonra borç verenin binitini **أَفْقَر** ettiği soruldu; dedi ki: onun binitinin sırtından elde ettiği şey ribâdır. **المزارعة** hadîsinde: “**أَفْقِرْها أَخاك**”; yani arazini ekim için ona ödünç ver; onu, sırt’tan araziye ödünç alma olarak istiâre etti. Ve **أَفْقَرَ ظهرُ المُهْرِ**: binilme zamanı geldi. Ve **مُهْر مُفْقِر**: sırtı güçlü; adam da böyledir. İbn Şümeyl: “Şüphesiz o, o iş için **لَمُفْقِرٌ**’dir”; yani ona denk, onu zapteden; bu azim ve bu denk için **مُفْقِرٌ** ve **مُؤْدٍ** birdir. Ve kılıçlardan **المُفَقَّر**: sırtından (yüzünden) aşağı çökmüş yarıklar bulunan; ondan denir: **سيف مُفَقَّر**. Ve her şey ki yarıldı yahut onda iz bırakıldı, muhakkak **فُقِّرَ** olmuştur. Hadîste: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, kılıcının adı **ذا الفَقَارِ** idi; o yarıkları **الفَقارِ**’a benzettiler. Ebû’l-Abbâs dedi ki: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, kılıcı **ذا الفَقَارِ** diye adlandırıldı; çünkü onda güzel küçük çukurlar vardı; çukura **فُقْرة** denir; onun çoğulu **فُقَر**’dır. Bazı şairler onu mızrağa istiâre etti, şöyle dedi:
“Öyleyse **ذُو فَقارٍ** (olan) — onun boşluğuna kaburgalar yokken — (nasıl olur?)
Onun bir sonu vardır, ondan başka; ve bir önü (vardır).”

Son ve ön ile **الزُّجَّ** ve **السِّنانَ**’ı kastetti; “ondan başka” dedi; çünkü ikisi demirdendir; sopa demir değildir. Ve **الفُقْر**: yan; çoğulu **فُقَر**; nâdirdir; Kurâ‘dan. Ve denilmiştir: “**أَفْقَرَكَ الصيدُ**” sözü, seni onun yanından mümkün kıldı (demektir).

Ve **فَقَرَ الأَرضَ** ve **فَقَّرَها**: onu kazdı. Ve **الفُقْرةُ**: çukur; ve **رَكِيَّة فَقِيرةٌ مَفْقُورةٌ**.

Ve **الفَقِيرُ**: içine fidanın dikildiği kuyu; sonra çevresi **تُرْنُوقِ المَسِيل** ile — o çamurdur — ve **الدِّمْنِ** ile — o tezektir — bastırılır; çoğulu **فُقُر**’dur; onun için **تَفْقِيراً** olarak **فَقَّرَ** etmiştir.

Asma‘î: **الوَدِيَّة** dikildiği zaman, onun için bir kuyu kazılır; içine dikilir; sonra çevresi **تُرْنُوقِ المَسِيلِ** ve **الدِّمْنِ** ile bastırılır; işte o kuyu **الفَقِيرُ**’dir. Cevherî: **الفَقِيرُ**, fidan dikildiği zaman onun çevresine kazılan bir kazıntıdır. Ve **فَقِيرُ النخلة**: fidan nakledildiği zaman içine dikilmek için kazılan bir çukurdur. Hadîste: Selmân’a dedi ki: “Git, fidanları **فَفَقّر** et”; yani içine dikilecek bir yer kaz; o çukurun adı **فُقْرَةٌ** ve **فَقِيرٌ**’dir.

Ve **الفَقِير**: üç ve daha fazla olan toplanmış kuyular; ve denildi: onlar, kazılan ve bazısı bazısına ulaşan kuyulardır; çoğulu **فُقُرٌ**’dur. Ve eski kuyu: **فَقِير**; çoğulu **فُقُر**. Abdullah b. Enîs, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: sonra anahtarları topladık; onları Hayber’in **فُقُر**’undan bir **فَقِيرٍ**’de bıraktık; yani onun kuyularından bir kuyuda. Osman, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: kuşatılmış iken evindeki bir **فَقِيرٍ**’den içerdi; yani bir kuyu; o, az sulu olandır. Ömer, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: İmruü’l-Kays’ı zikretti ve dedi ki: “**افْتَقَر عن مَعانٍ عُورٍ أَصَحَّ بصَرٍ**”; yani kapalı mânâlardan açtı. **القَدَر** hadîsinde: “Bizim tarafımızda ilmi **يتَفَقَّرون** eden insanlar (vardır)”; İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette böyle geldi; **الفاء**’nın **القاف**’tan önce getirilmesiyle; dedi ki: meşhur olan bunun tersidir; dedi ki: bazı müteahhirler: bence rivayetlerin en sahihi ve mânâya en layıkı budur; yani onun kapalısını çıkarırlar ve kilitlisini açarlar. Aslı, “**فَقَرْتُ البئر**”dir; yani suyunu çıkarmak için onu kazdım. **القَدَرِيَّةُ** ince te’villerin dakikalarıyla kapalı mânâları çıkarmak için araştırma ve takipte bu sıfat üzere olunca onları bununla vasfetti. Ve **الفَقِيرُ**: bilinen, aynısıyla meşhur bir kuyu; dedi ki:
“**ما لَيْلَةُ الفَقِيرِ إِلا شَيْطان،
مجنونةٌ تُودِي بِرُوح الإِنسانْ**”

Çünkü ona yürüyüş yorucudur; Araplar, bir şeyi zor buldukları zaman ona “şeytan” derler.

Ve **الفَقِيرُ**: yer altında akan kanalın ağzı; çoğulu çoğul gibidir. Ve denildi: **الفَقِيرُ** kanalın suyunun çıktığı yerdir.

Ve **مَحَيِّصَةَ** hadîsinde: **عبد الله بن سَهْل**’in öldürüldüğü ve bir pınara yahut bir **فَقِيرٍ**’e atıldığı (geçer); **الفَقِيرُ**: kanalın ağzıdır.

Ve **الفَقْر**: devenin burnunun yarılmasıdır. Ve devenin burnunu **فَقَر** eder; onu **يَفْقِرُه** ve **يَفْقُره**; **فَقْراً** (olarak); o hâlde o **مَفْقُورٌ** ve **فَقِيرٌ**’dir; demiriyle onu yarıp kemiğe yahut ona yakın bir yere varıncaya kadar; sonra bununla inatçı olanı boyun eğdirmek ve onu alıştırmak için üzerine bir **جَريراً** büker.

Ve Sa‘d hadîsinde, Allah ondan razı olsun: burnunda bir **فَقْرٍ**’e işaret etti; yani burnunda bulunan bir yarık ve bir yarma; ve bundan onların sözü: onlara **الفاقرة** yapılmıştır.

Ebû Zeyd: **الفَقْرُ** ancak zayıf deve için olur, dedi: ve o üç **فِقَرٍ**’dir.

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **ثلاثٌ من الفَواقِرِ**; yani musibetler; onun bir tanesi **فاقِرَةٌ**’dir; sanki “bel kemiğini kırar” denildiği gibi sırtın **فَقارَ**’ını kırıp parçalıyor.

Ve **الفَقارُ**: **الفَقِير** devenin burnu üzerine düşen **الحرِيرِ**’dir; dedi ki:
يَتُوقُ إِلى النَّجاءِ بفَضْلِ غَرْبٍ،
وتَفْذَعُه الخِشَاشَةُ والفَقارُ

İbnü’l-A‘râbî: Ebû Ziyâd dedi ki: **الحُرْقة** **اللِّهْزِمَة**’de olur.

Ebû Ziyâd: ve develerden inatçı olan, burnunda üç **أَفْقُرٍ** ile **يُفْقَرُ** edilir; sahibi onu zelil kılmak ve onu şımarıklığından men etmek istediğinde, **الجَرِيرَ**’i, dudağına bitişik olan **فَقْرِه**’inin üzerine koyar da onu dilediği gibi zapteder; eğer inatçı ile uysal arasında (bir hâlde) ise **الجَرِيرَ**’i onun orta **فَقْرِه**’i üzerine koyar da yürüyüşünde ağır ağır gider ve genişler; eğer yayılıp açılmak ve sahibine zahmetsizce gitmek istediğinde **الجَرِيرَ**’i onun en üst **فَقْرِه**’i üzerine koyar da dilediği gibi gider; dedi ki: burun bir yarma ile yarılırsa işte o **الفَقْرُ**’dür; ve **بعير مَفْقُور**.

Ve Mücâlid, Âmir’den şu sözü hakkında rivayet etti: “Ve selâm bana doğduğum gün, öldüğüm gün ve diri olarak diriltileceğim gün”; eş-Şa‘bî dedi ki: Âdemoğlunun **فُقرات**’ı üçtür: doğduğu gün, öldüğü gün ve diri olarak diriltildiği gün; bunlar Îsâ’nın “aleyhi’s-selâm” zikrettiği şeylerdir; dedi ki: ve Ebû’l-Heysem dedi: **الفُقرات** büyük işlerdir; **فُقْرة**’nin cem‘i, (fâ’sı) dammeli olarak; Osman’ın öldürülmesi hakkında denildiği gibi, Allah ondan razı olsun: “Üç **فُقَر**’ı helâl saydılar: haram ayın hürmeti, haram beldenin hürmeti ve hilâfetin hürmeti.”

el-Ezherî dedi: ve Kuteybî, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, Osman hakkında sözünü rivayet etti: “Ondan binilen şey, (fâ’sı) kesreli olarak **الفِقَرُ الأَربع**’dır”; ve dedi: **الفِقَر** sırtın boncuklarıdır; onun bir tanesi **فِقْرَة**’dir; dedi: ve sırtın **فِقَرَ**’ını, ondan işlenen şeye misal yaptı; çünkü onlar binme yeridir; ve onun maksadı, kendisine bunlarla haklar vacip olan dört büyük hürmetin ondan çiğnendiği, fakat onların vazgeçmedikleri ve onları ihlâl ettikleridir; ve bunlar: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sohbetiyle olan hürmeti, ve damatlığı, ve beldenin hürmeti, ve hilâfetin hürmeti, ve haram ayın hürmeti.

el-Ezherî dedi: ve sahih rivayetler, İbnü’l-A‘râbî ve Ebû’l-Heysem’in tefsir ettiği üzere, (fâ’sı) dammeli olarak **الفُقَر الثلاثُ**’tür; ve o, çirkin büyük iştir; ve onların sözünü, eş-Şa‘bî’nin âyetin tefsirinde söylediği ve “Âdemoğlunun **فُقراتُ**’ı üçtür” sözü teyit eder.

Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: devenin burnu **يُقْرَمُ** edilir; ve o **القُرْمَة**’ye **الفُقْرَة** denir; eğer sakinleşmezse başka bir **قُرِمَ** edilir, sonra üçüncü; dedi: ve bundan Âişe’nin Osman hakkında, Allah ikisinden de razı olsun, sözü: “Ondan **الفُقَرَ الثلاث**’e ulaştınız”; ve bir rivayette: “Onu hoşnut etmeye çalıştınız, sonra ona **الفُقَرَ الثلاثَ** ile saldırdınız.”

Ebû Zeyd dedi: ve bu bir meseldir; dersin ki: onunla, bu deveyi yaptığınız gibi yaptınız; onda bir gaye bırakmadınız.

Ebû Ubeyd: **الفَقِير**’in üç yeri vardır
(* “**الفقير له ثلاثة مواضع** … ilh.” müellif nüshasından üçüncü yer düşmüştür; Yâkût, Ebû Ubeyde’nin ibaresini naklettikten sonra onu zikretti; şöyle dedi: üçüncüsü, bir çukur kazarsın, sonra ona fidanı dikersin; o da **فقير**’dir), denir: falan oğullarının **فَقِير** tarafına indik; su onda şurada bir kavim için iki kuyu olur, onlar onun üzerindedir; ve şurada üç, ve şurada daha çok; sonra denir: falan oğullarının **فَقِيرُ**’i; yani ondan payları; şu sözü gibi:
تَوَزَّعْنا فَقِيرَ مِياهِ أُقْرٍ،
لكلِّ بني أَبٍ فيها فَقِيرُ
فَحِصَّةُ بعضِنا خَمْسٌ وسِتٌّ،
وحِصَّةُ بعضِنا منهنّ بِيرُ

Ve ikincisi: **القُنِيّ** tavanının ağızlarıdır; ve şu beyiti okudu:
فَوَرَدَتْ، والليلُ لما يَنْجَلِ،
فَقِيرَ أَفْواهِ رَكِيَّاتِ القُني

Ve Leys dedi: onlar **النِّضال**’da derler: seni en yakın **فِقْرةٍ**’den ve en uzak **فِقْرة**’den atışa çağırıyorum; yani bir çukurdan yahut bir hedefden yahut benzerinden öğrendikleri en uzak işaretten. Dedi: ve **الفُقْرة** yerde bir çukurdur. Ve **أَرض مُتَفَقِّرة**: onda çok **فُقَرٌ** vardır.

İbn Sîde: ve **الفِقْرَةُ** bir dağdan yahut bir hedeften yahut benzerinden bir işarettir.

İbnü’l-Muzaffar bu bapta: **التَّفْقِير** binek hayvanlarının bacağında, pazulara kadar karışık bir beyazlıktır; **شاة مُفَقَّرة** ve **فرس مُفَقَّر**. el-Ezherî dedi: bu, bence bir tashîftir; ve bu mânâda doğru olan **التفقيز**’dir; **الزاي** ile ve **القاف**’ın **الفاء**’dan önce olmasıyla; ve onun zikri gelecektir.

Ve **فَقَرَ الخَرَزَ**: dizmek için onu deldi; dedi ki:
غَرائِرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمةٍ،
يُحَلَّيْنَ ياقُوتاً وشَذْراً مُفَقَّرا

el-Ezherî dedi: ve o, **الفَقارِ**’dan alınmıştır.

Ve **فُقْرَةُ القميص**: gömleğin başın girdiği yerdir.

Ve **أَفْقَرَكَ الرَّمْيُ**: seni yaklaştırdı. Ve o, senden **فُقْرَةً**; yani yakındır; İbn Mukbil dedi ki:
راميتُ شَيْبي، كِلانا مُوضِعٌ حِجَجاً
سِتِّينَ، ثم ارْتَمَيْنا أَقربَ الفُقَرِ

Ve **الفَقُرَة**: bir bitkidir; onun cem‘i **فَقُرٌ**’dur; Sîbeveyh bunu nakletti; dedi: onların sözünde **فَعُلَةٍ**’nin azlığından dolayı kırılmaz; ve tefsir Sa‘leb’indir; ve **الفَقُرَة**’yi ancak Sîbeveyh sonra Sa‘leb nakletti.

İbnü’l-A‘râbî: nefsin **فُقُورُ**’u ve **شُقُورُها**’sı onun gamıdır; **الفُقُورِ**’un bir tanesi **فَقْر**’dır.

Ve **الإِيلاء** hadîsinde: **فَقِيرٍ**’den bir ağaç üzerine; hadîste onu, bir odaya çıkılan bir kütük diye tefsir etti; yani onda merdiven gibi bir şey yaptı; onunla çıkılır ve inilir. İbnü’l-Esîr dedi: bilinen **نَفِير**’dir, **النون** ile; yani oyulmuş.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ق ر * ذو * الفَقَارِ * اسم سيف النبي عليه الصلاة والسلام و * الفَاقِرةُ * الداهية يقال * فَقَرَتْهُ * الفاقرة أي كسرت * فَقَارَ * ظهره قال بن السكيت * الفَقيِرُ * الذي له بلغة من العيش والمسكين الذي لا شيء له وقال الأصمعي المسكين أحسن حالا من الفقير وقال يونس الفقير أحسن حالا من المسكين قال وقلت لأعرابي أفقير أنت فقال لا والله بل مسكين وقال بن الأعرابي الفقير الذي لا شيء له والمسكين مثله و * الفُقْرُ * بالضم لغة في الفقر كالشعف والضعف و * أفْقَرَهُ * الله * فافتَقَرَ * و * الفَقِيرُ * أيضا لامكسور فقار الظهر وسد الله * مَفاقِرَهُ * أي أغناه وسد وجوه فقره وقولهم ما أعناه وما أفقره شاذ لأنه يقال في فعلهما * افْتَقَرَ * واستغنى فلا يصح التعجب منه

##### Türkçe

* ف ق ر * **ذو الفَقَارِ**: Peygamberin (ona salât ve selâm olsun) kılıcının adıdır. Ve **الفَاقِرةُ**: musibet; denir ki: **فَقَرَتْهُ الفاقرة**; yani onun sırtının **فَقَارَ**’ını kırdı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الفَقيِرُ**, geçimden bir miktar (yetecek şey) olan kimsedir; **المسكين** ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. el-Asma‘î dedi ki: **المسكين** hâlce **الفقير**’den daha iyidir. Yûnus dedi ki: **الفقير** hâlce **المسكين**’den daha iyidir. Dedi ki: Ben bir bedevîye: “Sen **فقير** misin?” dedim; o da: “Hayır, vallahi; bilakis **مسكين**im” dedi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الفقير** hiçbir şeyi olmayan kimsedir; **المسكين** de onun gibidir. Ve **الفُقْرُ** (ötre ile): **الفقر** hakkında bir dildir; tıpkı **الشعف** ve **الضعف** gibi. Ve Allah onu **أفْقَرَهُ**; böylece o da **افتَقَرَ**. Ve **الفَقِيرُ** ayrıca: sırtın **فقار**’ı kırılmış olan içindir. Ve Allah onun **مَفاقِرَهُ**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve onun fakirliğinin yönlerini kapattı. Ve onların sözü: “ما أعناه وما أفقره” şâzdır; çünkü bu ikisinin fiilinde **افْتَقَرَ** ve **استغنى** denir; bundan dolayı ondan taaccüb sahih olmaz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الفقر، ويضم: ضد الغنى، مثل الضعف والضعف. قال الليث: والفقر، بالضم: لغة رديئة. قلت: وقد قالوه بضمتين أيضا، وبفتحتين، نقلهما شيخنا. قال ابن سيده: وقدره أن يكون له ما يكفي عياله؛ أو الفقير: من يجد القوت، وفي التنزيل العزيز: إنما الصدقات للفقراء والمساكين. سئل أبو العباس عن تفسير الفقير والمسكين، فقال: قال أبو عمرو ابن العلاء، فيما يروى عنه يونس: الفقير: الذي له ما يأكل، والمسكين: من لا شيء له. وقال يونس: قلت لأعرابي مرة: أفقير أنت? فقال: لا والله بل مسكين. أو الفقير: هو المحتاج، عند العرب، قاله ابن عرفة. وبه فسر قوله تعالى: أنتم الفقراء إلى الله. أي المحتاجون إليه. والمسكين: من أذله الفقر أو غيره من الأحوال، قال ابن عرفة: فإذا كان مسكنته من جهة الفقر حلت له الصدقة، وكان فقيرا مسكينا، وإذا كان مسكينا قد أذله سوى الفقر فالصدقة لا تحل له، إذ كان شائعا في اللغة أن يقال: ضرب فلان المسكين، وظلم المسكين، وهو من أهل الثروة واليسار، وإنما لحقه اسم المسكين من جهة الذلة، فمن لم تكن مسكنته من جهة الفقر فالصدقة عليه حرام. وروى عن الشافعي رضي الله عنه أنه قال: الفقراء: الزمنى الضعاف الذين لا حرفة لهم، وأهل الحرف الضعيفة الذين لا تقع حرفتهم من حاجتهم موقعا. والمساكين: هم السؤال ممن له حرفة تقع موقعا ولا تغنيه وعياله. قال الأزهري: فالفقير أشد حالا عند الشافعي. ويروى عن خالد بن يزيد أنه قال: كأن الفقير إنما سمي فقيرا لزمانة تصيبه مع حاجة شديدة تمنعه الزمانة من التقلب في الكسب على نفسه، فهذا هو الفقير، أو الفقير: من له بلغة من العيش، والمسكين: من لا شيء له، قاله ابن السكيت، وإليه ذهب أبو حنيفة رحمه الله تعالى. وأنشد ابن السكيت للراعى يمدح عبد الملك ابن مروان:
  أما الفقير الذي كانت حلوبته                      وفق العيال فلم يترك له سبد

  أو هو، أي المسكين، أحسنث حالا من الفقير، وهو قول الأصمعي. وكذلك قال أحمد بن عبيد. قال أبو بكر: وهو الصحيح عندنا، لأن الله تعالى سمى من له الفلك مسكينا، فقال: أما السفينة فكانت لمساكين يعملون في البحر. وهي تساوي جملة. قلت: ورد بأن السفينة لم تكن ملكا لهم بل كانوا يعملون فيها بالأجرة. ويشهد له أيضا قراءة من قرأ بالتشديد. وقال يونس: الفقير أحسن حالا من المسكين، واستدل بقول الأعرابي الذي تقدم وببيت الراعى. وقال الفراء في قوله عز وجل: إنما الصدقات للفقراء والمساكين. قال: الفقراء: هم أهل الصفة، كانوا لا عشائر لهم، فكانوا يلتمسون الفضل في النهار ويأوون إلى المسجد. قال: والمساكين: الطوافون على الأبواب، أو هما سواء، وهو قول ابن الأعرابي، فإنه قال: الفقير: الذي لا شيء له، والمسكين مثله. قال البدر القرافي: وإذا اجتمعا افترقا، كما إذا أوصى للفقراء والمساكين فلابد من الصرف للنوعين، وإن افترقا اجتمعا، كما إذا أوصى لأحد النوعين جاز الصرف للآخر. ورجل فقير من المال، وقد فقر - ككرم - فهو فقير، من قوم فقراء، وهي فقيرة، من نسوة فقائر، وحكى اللحياني: نسوة فقراء، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا. قال سيبويه: وقالوا: افتقر، كما قالوا اشتد، ولم يقولوا: فقر، كما لم يقولوا: شدد، ولا يستعمل بغير زيادة. وأفقره الله تعالى، من الفقر، فافتقر. والمفاقر: وجوه الفقر، لا واحد لها. ويقال: سد الله مفاقره، أي أغناه وسد وجوه فقره، قال النابغة:
  فأهلي فداء لامرئ إن أتيته                      تقبل معروفي وسد المفاقرا وفي حديث معاوية: أنه أنشد- قال الزمخشري للشماخ-:
  لمال المرء يصلحه فيغنى                      مفاقره أعف من القنوع وقيل: المفاقر: جمع فقر، على غير القياس، كالمشابه والملامح، ويجوز أن يكون جمع مفقر، مصدر أفقره، أو جمع مفقر. والفقرة- بالكسر- والفقرة والفقارة، بفتحهما: واحدة فقار الظهر، وهو ما انتضد من عظام الصلب من لدن الكاهل إلى العجب، ج فقر كعنب، وفقار، مثل سحاب، وقيل في الجمع: فقرات- بالكسر أو بكسرتين- وفقرات، كعنبات. قال ابن الأعرابي: أقل فقر البعير ثمان عشرة، وأكثرها إحدى وعشرون إلى ثلاث وعشرين. وفقار الإنسان سبع. والفقير: الرجل الكسير الفقار، قال لبيد يصف لبدا، وهو السابع من نسور لقمان بن عاد:
  لما رأى لبد النسور تطايرت                      رفع القوادم كالفقير الأعزل والأعزل من الخيل: المائل الذنب، والفقير: المكسور الفقار، يضرب مثلا لكل ضعيف لا ينفذ في الأمور، كالفقر- ككتف- والمفقور. ورجل فقر: يشتكي فقاره. قال طرفة:
  وإذا تلسنني ألسـنـهـا                      إنني لست بموهون فقر

  وفي التهذيب: الفقير: معناه المفقور الذي نزعت فقرة من ظهره فانقطع صلبه من شدة الفقر، فلا حال هي أوكد من هذه. وقال أبو الهيثم: للإنسان أربع وعشرون فقارة، وأربع وعشرون ضلعا: ست فقارات في العنق، وست فقارات في الكاهل والكاهل بين الكتفين- بين كل ضلعين من أضلاع الصدر فقارة من فقارات الكاهل الست، ثم ست فقارات أسفل من فقارات الكاهل، وهي فقارات الظهر التي بحذاء البطن، بين كل ضلعين من أضلاع الجنبين فقارة منها-، ثم يقال لفقارة واحدة تفرق بين فقار الظهر والعجز: القطاة، ويلي القطاة رأسا الوركان، ويقال لهما: الغرابان- وبعدها تمام فقار العجز، وهي ست فقارات آخرها القحقح، والذنب متصل بها، وعن يمينها ويسارها الجاعرتان، وهما رأسا الوركين اللذان يليان آخر فقارة من فقارات العجز. قال: والفهقة: فقارة في أصل العنق، داخلة في كوة الدماغ التي إذا فصلت أدخل الرجل يده في مغرزها فيخرج الدماغ. وفي حديث زيد بن ثابت: ما بين عجب الذنب إلى فقرة القفا ثنتان وثلاثون فقرة، في كل فقرة أحد وثلاثون دينارا يعني خرز الظهر؛ كذا في اللسان. والفقير: البئر التي تغرس فيها الفسيلة ثم يكبس حولها بتر نوق المسيل- وهو الطين- وبالدمن، وهو البعر، ج فقر، بضمتين. وقد فقر لها تفقيرا: إذا حفر لها حفيرة لتغرس. وفي الحديث: قال لسلمان اذهب ففقر للفسيل، أي احفر لها موضعا تغرس فيه، واسم تلك الحفرة فقرة وفقير. أو هي أي الفقير، وجمعها فقر: آبار مجتمعة، الثلاث فما زادت، وقيل: هي آبار تحفر وينفذ بعضها إلى بعض، وفي حديث عثمان رضي الله عنه: أنه كان يشرب، وهو محصور، من فقير في داره أي، بئر، وهي القليلة الماء. والفقير: ركية بعينها معروفة. قال:
  ما ليلة الفقير إلا شـيطـان                      مجنونة تودي بروح الإنسان لأن السير إليها متعب، والعرب تقول للشيء إذا استصعبوه: شيطان. قلت: وهو ماء بطريق الشام في بلاد عذرة. والفقير: المكان السهل تحفر فيه ركايا متناسقة، نقله الصاغاني وقيل: الفقير: فم القناة التي تجري تحت الأرض، والجمع كالجمع. وقيل: هو مخرج الماء منها. ومنه حديث محيصة: أن عبد الله بن سهل قتل وطرح في عين أو فقير. والفقير، كزبير: ع، قال الصاغاني: وليس بتصحيف الفقير، أي الذي تقدم ذكره. والفاقرة: الداهية الكاسرة للفقار، كذا قاله الليث وغيره. وقال أبو إسحاق في قوله تعالى: تظن أن يفعل بها فاقرة. المعنى توقن أن يفعل بها داهية من العذاب ونحو ذلك. وقال الفراء: وقد جاءت أسماء القيامة والعذاب بمعنى الدواهي وأسمائها. والفقر بالفتح: الحفرث، كالتفقير، يقال: فقر الأرض وفقرها، أي حفرها. والفقر: ثقب الخرز للنظم، قال الشاعر:
  غرائر في كن وصون ونعمة                      يحلين ياقوتا وشذرا مفقـرا

  والفقر: حز أنف البعير الصعب بحديدة حتى يخلص إلى العظم أو قريب منه ثم يلوى عليه جريرا لتذليلة وترويضه. وقال أبو زيد: الفقر: إنما يكون للبعير الضعيف. قال: وهي ثلاث فقر. فقره يفقر ه، بالضم، ويفقر ه، بالكسر، فقرا، وهو فقير ومفقور. وقال أبو زياد: وقد يفقر الصعب من الإبل ثلاثة أفقر في خطمه، فإذا أراد صاحبه أن يذله ويمنعه من مرحه جعل الجرير على فقره الذي يلي مشفره فملكه كيف شاء. وإن كان بين الصعب والذلول جعل الجرير على فقره الأوسط، فتريد في مشيته واتسع، فإذا أراد أن ينبسط ويذهب بلا مؤنة على صاحبه جعل الجرير على فقره الأعلى فذهب كيف شاء. قال: فإذا حز الأنف حزا فذلك الفقر. وبعير مفقور. والفقر: الهم، ج فقور، نقله الصاغاني. ويقال: شكا إليه فقوره. ويراد أيضا بالفقور الأحوال والحاجات. والفقر، بالضم: الجانب، ج فقر، كصرد، نادر؛ عن كراع. وقد قيل: إن قولهم: أفقرك الصيد فارمه، أي أمكنك من جانبه، وقيل: معناه أمكنك من فقاره، وقيل: معناه قد قرب منك. وفي حديث الوليد بن يزيد بن عبد الملك: أفقر بعد مسلمة الصيد لمن رمى، أي أمكن الصيد من فقاره لراميه، أراد أن عمه مسلمة كان كثير الغزو، يحمي بيضة الإسلام، ويتولى سداد الثغور، فلما مات اختل ذلك وأمكن الإسلام لمن يتعرض إليه. وأفقر بعيره: أعارك ظهره في سفر للحمل والركوب ثم ترده، قاله ابن السكيت. وذكر أبو عبيد وجوه العواري، وقال أما الإفقار فأن يعطي الرجل الرجل دابته فيركبها ما أحب في سفر ثم يردها عليه. وأنشد الزمخشري لنفسه:
  ألا أفقر الله عبدا أبـت                      عليه الدناءة أن يفقـرا
  ومن لا يعير قرا مركب                      فقل كيف يعقره للقرى والاسم الفقرى، كصغرى، قال الشاعر:
  له ربة قد أحرمت حل ظهـره                      فما فيه للفقرى ولا الحج مزعم

  أي مطمع. وفي حديث جابر: أنه اشترى منه بعيرا وأفقره ظهره إلى المدينة. وفي حديث الزكاة: ومن حقها إفقار ظهرها مأخوذ من ركوب فقار الظهر، وهو خرزاته الواحدة فقارة. والمفقر، كمحسن: الرجل القوي، وكذلك مهر مفقر، قوى الظهر، والمفقر أيضا: المهر الذي حان له أن يركب فقاره مثل أركب. وذو الفقار، بالفتح، وبالكسر أيضا، كما صرح به في المواهب، ولكن الخطابي نسبة للعامة، فلذا قيده المصنف بالضبط، فليس قوله بالفتح مستدركا كما توهمه بعض: سيف سليمان بن داوود، عليهما السلام، أهدته بلقيس مع ستة أسياف، ثم وصل إلى العاص بن منبه بن الحجاج بن عامر بن حذيفة بن سعد ابن سهم، قتل يوم بدر مع أبيه وعمه نبيه بن الحجاج كافرا، قتله علي بن أبي طالب رضي الله عنه وأخذ سيفه هذا، فصار إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، شبهوا تلك الحزوز بالفقار. وقال أبو العباس: سمى لأنه كانت فيه حفر صغار حسان، ويقال للحفرة، فقرة، وجمعها فقر. ومن الغريب ما قرأت في كتاب الكامل لابن عدي، في ترجمة أبي شيبة قاضي واسط، بسنده إليه عن الحكم عن مقسم: أن الحجاج بن علاط أهدى لرسول الله صلى الله عليه وسلم سيفه ذا الفقار، ثم صار إلى أمير المؤمنين علي ابن أبي طالب، رضي الله عنه وكرم وجهه، وفيه قيل: لا فتى إلا علي، ولا سيف إلا ذو الفقار. وذو الفقار: لقب معشر بن عمرو الهمداني، أورده الصاغاني. قلت: ومن بني الحسين بن علي أبو الصمصام ذو الفقار بن معبد بن علي، وحفيده أشرف الدين ذو الفقار ابن محمد بن ذي الفقار، له ذكر في كتاب أبي الفتوح الطاووسي. قلت: جده هو ذو الفقار بن أشرف العلوي المرندي الفقيه، وولده محمد هذا مات سنة 680، قاله الحافظ. وسيف مفقر، كمعظم: فيه حزوز مطمئنة عن متنه، وكل شيء حز أو أثر فيه فقد فقر. ورجل مفقر: مجزئ لكل ما أمر به، نقله الصاغاني، كأنه لقوة فقاره. والفقرة، بالضم: القرب، يقال: هو مني فقرة، أي قريب. والفقرة: الحفرة في الأرض، جمعه فقر. والفقرة: مدخل الرأس من القميص. والفقرة، بالكسر: العلم، من جبل أو هدف أو نحوه، كالحفيرة ونحوها. قال الليث: يقولون في النضال: أراميك من أدنى فقرة، ومن أبعد فقرة، أي من أبعد معلم يتعلمونه. ومن المجاز: الفقرة: أجود بيت في القصيدة، تشبيها بفقرة الظهر. ويقال: ما أحسن فقر كلامه، أي نكته، وهي في الأصل حلي تصاغ على شكل فقر الظهر، كما في الأساس. والفقرة: القراح من الأرض للزرع، نقله الصاغاني. والفقرة، بالفتح: نبت، ج فقر، أي بفتح فسكون، كذا في سائر النسخ، والصواب أنها الفقرة- بفتح فضم- اسم نبت، جمعها فقر- بفتح فضم أيضا- حكاها سيبويه. قال: ولا يكسر لقلة فعلة في كلامهم. والتفسير لثعلب، ولم يحك الفقرة إلا سيبويه ثم ثعلب، فتأمل. والفقرن، كرعشن: سيف أبي الخير بن عمرو الكندي، وإنما مثله برعشن إشارة إلى أن نونه زائدة كنون رعشن وضيفن. وفقار كسحاب: جبل، نقله الصاغاني. والفيقر: الداهية، ولو ذكره عند الفاقرة كان أحسن لضبطه، ولكنه تبع الصاغاني فإنه أورده هنا بعد فقار. ويقال: إنه لمفقر لهذا الأمر، كمحسن، أي مقرن

  له ضابط، نقله الصاغاني عن ابن شميل، وزاد في اللسان: مفقر لهذا العزم وهذا القرن، ومؤد، سواء. وأرض متفقرة: فيها فقر كثيرة، أي حفر، كذا في المحكم. ومما يستدرك عليه: قولهم: فلان ما أفقره وأغناه: شاذ، لأنه يقال في فعليهما: افتقر، واستغنى، فلا يصح التعجب منه؛ كذا في الصحاح. والفاقرة: من أسماء القيامة. وفي حديث المزارعة: أفقرها أخاك، أي أعره أرضك للزراعة، وهو مستعار من الظهر. ورجل مفقر، كمحسن: قوي فقار الظهر. وذو الفقار: الرمح، استعاره الشاعر فقال: ضابط، نقله الصاغاني عن ابن شميل، وزاد في اللسان: مفقر لهذا العزم وهذا القرن، ومؤد، سواء. وأرض متفقرة: فيها فقر كثيرة، أي حفر، كذا في المحكم. ومما يستدرك عليه: قولهم: فلان ما أفقره وأغناه: شاذ، لأنه يقال في فعليهما: افتقر، واستغنى، فلا يصح التعجب منه؛ كذا في الصحاح. والفاقرة: من أسماء القيامة. وفي حديث المزارعة: أفقرها أخاك، أي أعره أرضك للزراعة، وهو مستعار من الظهر. ورجل مفقر، كمحسن: قوي فقار الظهر. وذو الفقار: الرمح، استعاره الشاعر فقال:
  فما ذو فقار لا ضلوع لجوفه                      له آخر من غيره ومـقـدم وركية فقيرة: مفقورة، أي محفورة. وفي حديث عمر رضي الله عنه أن العباس بن عبد المطلب سأله عن الشعراء، فقال: امرؤ القيس سابقهم، خسف لهم عين الشعر، فافتقر عن معان عور أصح بصر يريد أنه أول من فتق صناعة الشعر وفنن معانيها، وكثرها وقصدها واحتذى الشعراء على مثاله. وافتقر: افتعل، من الفقير، أي شق وفتح؛ وهو مجاز كما في التكملة واللسان. ورجل متفاقر: يدعى الفقر، كما في الأساس. وفي حديث القدر: قبلنا ناس يتفقرون العلم. قال ابن الأثير: هكذا جاء في رواية، أي يستخرجون غامضه ويفتحون مغلقه، وأصله من فقرت البئر، إذا حفرتها لاستخراج مائها. قال: والمشهور تقديم القاف على الفاء. والفقرة، بالضم: قرمة البعير؛ رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي. ومنه قول عائشة في عثمان رضي الله عنهما: بلغتم منه الفقر الثلاث. قال أبو زيد: وهذا مثل، تقول: فعلتم به كفعلكم بهذا البعير الذي لم تبقوا فيه غاية؛ هكذا ضبطه ابن الأعرابي وأبو الهيثم وفسراه. وروى القتيبي الفقر الثلاث بكثر ففتح، والصواب ضمها. وعن أبي عبيد: فقير بني فلان في الركايا: حصتهم منها. قال الشاعر:
  توزعنا فقير مـياه أقـر                      لكل بني أب فيها فقـير
  فحصة بعضنا خمس وست                      وحصة بعضنا منهن بير

  واستدرك الصاغاني هنا: التفقير في أرجل الدواب: بياض يخالط الأسؤق إلى الركب متفرق. وقد تبع الليث في ذكره هنا، والصواب أنه التقفيز بالزاي، والقاف قبل الفاء، كما حققه الأزهري، وسيأتي. والفقير: جذع يرقى عليه إلى غرفة. قال ابن الأثير: هكذا جاء في رواية في حديث الإيلاء، والمعروف نقير بالنون. وبعير مفقر، كمعظم: قوي فقار الظهر. وكذا بعير ذو فقرة، بالضم، إذا كان قويا على الركوب؛ نقلهما الصاغاني. وفقير بن موسى بن فقير الأسواني، عن قحزم بن عبد الله بن قحزم، عن ابن وهب. وأبو بكر بن أحمد بن الشيرازي الحنبلي، عرف بابن الفقيرة، سمع ابن بشران. وابن الفقير- مصغرا-: من الصوفية. ونقير فقير: أصابته النواقر وعملت به الفواقر.

##### Türkçe

**الفقر**، ve (**)ضم** ile: zıddı **الغنى**’dır; tıpkı **الضعف** ve **الضعف** gibi. **الليث** dedi: ve **الفقر**, (**)ضم** ile: kötü bir dildir. Dedim: onu iki (**)ضم** ile de, iki (**)فتح** ile de söylemişlerdir; ikisini de şeyhimiz nakletti. **ابن سيده** dedi: takdiri şudur: ailesine yetecek kadar şeye sahip olması; yahut **الفقير**: azığı bulan kimsedir. Aziz tenzilde: “Sadakalar ancak **الفقراء** ve **المساكين** içindir.” **أبو العباس**’a **الفقير** ve **المسكين**’in tefsiri soruldu; dedi ki: **أبو عمرو ابن العلاء** dedi—**يونس**’tan rivayet olunduğu üzere—: **الفقير**: yiyeceği olan kimsedir; **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir. **يونس** dedi: bir defa bir bedevîye dedim ki: “Sen **فقير** misin?” dedi ki: “Hayır, vallahi; bilakis **مسكين**.” Yahut **الفقير**: Araplar katında muhtaç olandır; bunu **ابن عرفة** söyledi. Bununla şu yüce söz tefsir edildi: “Siz Allah’a karşı **الفقراء**sınız.” Yani O’na muhtaç olanlar. **المسكين**: onu **الفقر** yahut hâllerden başka bir şey zelil kılan kimsedir; **ابن عرفة** dedi: eğer onun miskinliği **الفقر** cihetinden ise sadaka ona helâl olur ve o **فقير** **مسكين** olur; eğer o **مسكين** olup onu **الفقر**dan başka bir şey zelil kılmışsa sadaka ona helâl olmaz; zira dilde yaygın olan şudur ki: “Falanca **المسكين**i dövdü” ve “**المسكين**e zulmetti” denir; hâlbuki o servet ve bolluk ehlindendir; ancak **المسكين** adı ona zillet cihetinden ilişmiştir; miskinliği **الفقر** cihetinden olmayan kimseye sadaka haramdır. **الشافعي**’den—Allah ondan razı olsun—rivayet olundu ki dedi: **الفقراء**: san’atı olmayan zayıf sakatlar; ve san’atı zayıf olan, san’atı ihtiyacını karşılayacak yere düşmeyen kimselerdir. **المساكين**: san’atı olup (bir yere) düşen fakat kendisini ve ailesini doyurmayan kimselerden dilenenlerdir. **الأزهري** dedi: öyleyse **الفقير** Şâfiî katında hâlce daha şiddetlidir. **خالد بن يزيد**’den rivayet olunur ki dedi: sanki **الفقير** ancak, kendisine isabet eden bir sakatlık sebebiyle, şiddetli bir ihtiyaçla birlikte, sakatlığın onu kendi nefsi için kazançta dönüp dolaşmaktan men etmesiyle **فقير** diye adlandırılmıştır; işte bu **الفقير**dir. Yahut **الفقير**: yaşayıştan bir **بلغة**si olan kimsedir; **المسكين**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir; bunu **ابن السكيت** söyledi; ve buna **أبو حنيفة**—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—gitti. **ابن السكيت** **الراعى**’dan, **عبد الملك ابن مروان**’ı övdüğü şu beyti okudu:
  أما الفقير الذي كانت حلوبته                      وفق العيال فلم يترك له سبد

Yahut o—yani **المسكين**—**الفقير**den hâlce daha iyidir; bu **الأصمعي**’nin sözüdür. **أحمد بن عبيد** de böyle dedi. **أبو بكر** dedi: bu, bizim katımızda sahih olandır; çünkü Allah Teâlâ gemisi olanı **مسكين** diye adlandırdı; şöyle dedi: “Gemi ise denizde çalışan **مساكين**e aitti.” Ve o bir cümleye denktir. Dedim: geminin onların mülkü olmadığı, bilakis onda ücretle çalıştıklarıyla cevap verildi. Bunu, (**)تشديد** ile okuyan kimsenin kıraati de şahitlik eder. **يونس** dedi: **الفقير** hâlce **المسكين**den daha iyidir; ve önce geçen bedevî sözüyle ve **الراعى**’nın beytiyle delil getirdi. **الفراء**, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında: “Sadakalar ancak **الفقراء** ve **المساكين** içindir.” dedi: **الفقراء**: onlar **أهل الصفة**’dir; onların aşiretleri yoktu; gündüz fazlalığı ararlardı ve mescide sığınırlardı. Dedi: **المساكين**: kapılar üzerinde dolaşanlardır. Yahut ikisi eşittir; bu **ابن الأعرابي**’nin sözüdür; zira o dedi: **الفقير**: hiçbir şeyi olmayan kimsedir; **المسكين** de onun gibidir. **البدر القرافي** dedi: ikisi bir araya gelince ayrılırlar; tıpkı **الفقراء** ve **المساكين**e vasiyet ettiğinde iki türe sarfın zorunlu olması gibi; ve ayrılınca birleşirler; tıpkı iki türden birine vasiyet ettiğinde diğerine sarfın caiz olması gibi. Ve (denir:) maldan **رجل فقير**; ve **فقر** etti—**كرم** gibi—o halde o **فقير**dir; **قوم فقراء**dan; ve o **فقيرة**dir; **نسوة فقائر**den. **اللحياني** nakletti: **نسوة فقراء**. **ابن سيده** dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. **سيبويه** dedi: ve dediler: **افتقر**; tıpkı **اشتد** dedikleri gibi; ve **فقر** demediler; tıpkı **شدد** demedikleri gibi; ve ziyadesiz kullanılmaz. Allah Teâlâ onu **أفقره** etti, **الفقر**dan; o da **افتقر** etti. **المفاقر**: **الفقر**ün yüzleridir; onun tekili yoktur. Ve denir: “Allah onun **مفاقره**ini kapattı”; yani onu zengin etti ve fakirliğinin yüzlerini kapattı. **النابغة** dedi:
  فأهلي فداء لامرئ إن أتيته                      تقبل معروفي وسد المفاقرا

Ve **معاوية** hadîsinde: onun inşad ettiği (rivayet olunur)—**الزمخشري** **الشماخ** için dedi—:
  لمال المرء يصلحه فيغنى                      مفاقره أعف من القنوع

Ve denildi: **المفاقر**: kıyasa aykırı olarak **فقر**’un cem’idir; **المشابه** ve **الملامح** gibi. Ve caizdir ki **مفقر**’un cem’i olsun: **أفقره**’nin masdarı; yahut **مفقر**’un cem’i. Ve **الفقرة**—kesre ile—ve **الفقرة** ve **الفقارة**, ikisi (**)فتح** ile: sırtın **فقار**ından bir tanesidir; o, kürekten **العجب**’e kadar omurga kemiklerinden dizilmiş olandır. Cem’i: **فقر** (**)عنب** gibi; ve **فقار**, **سحاب** gibi. Ve cem’de denildi: **فقرات**—kesre ile yahut iki kesre ile—ve **فقرات**, **عنبات** gibi. **ابن الأعرابي** dedi: devenin **فقر**u en az on sekizdir; en çoğu yirmi birden yirmi üçe kadardır. İnsanın **فقار**ı yedidir. Ve **الفقير**: **الفقار**ı kırık adamdır. **لبيد**, **لبدا**’yı vasfederken—o, **لقمان بن عاد**’ın akbabalarından yedincisidir—dedi:
  لما رأى لبد النسور تطايرت                      رفع القوادم كالفقير الأعزل

Ve **الأعزل** atlardan: kuyruğu eğik olandır. Ve **الفقير**: **الفقار**ı kırık olandır; işlerde nüfuz edemeyen her zayıfa misal vurulur; **الفقر**—**كتف** gibi—ve **المفقور** gibi. Ve **رجل فقر**: **فقاره**ndan şikâyet eder. **طرفة** dedi:
  وإذا تلسنني ألسـنـهـا                      إنني لست بموهون فقر

Ve **التهذيب**’de: **الفقير**: manası **المفقور**dur; sırtından bir **فقرة** çekilip çıkarılmış da şiddetli fakirlikten omurgası kopmuş olan; bundan daha sağlam bir hâl yoktur. **أبو الهيثم** dedi: insanın yirmi dört **فقارة**sı ve yirmi dört kaburgası vardır: boyunda altı **فقارة**; ve **الكاهل**de altı **فقارة**—**الكاهل** iki kürek arasındadır—; göğsün kaburgalarından her iki kaburga arasında **الكاهل**in altı **فقارة**sından bir **فقارة**; sonra **الكاهل**in **فقار**ından aşağıda altı **فقارة**; bunlar, karın hizasındaki sırt **فقار**ıdır—iki yanın kaburgalarından her iki kaburga arasında onlardan bir **فقارة**—; sonra sırt **فقار**ı ile **العجز** arasında ayrım yapan tek bir **فقارة**ya **القطاة** denir; **القطاة**’yi baş tarafınca iki **الوركان** takip eder; ikisine **الغرابان** denir; ve ondan sonra **العجز** **فقار**ının tamamı gelir; o altı **فقارة**dır; sonuncusu **القحقح**tır; kuyruk ona bitişiktir; onun sağında ve solunda **الجاعرتان** vardır; ikisi, **العجز** **فقار**ından son **فقارة**yı takip eden iki **الوركان** başıdır. Dedi: ve **الفهقة**: boynun kökünde bir **فقارة**dır; beynin kovuğuna dâhildir; o ayrıldığında adam elini onun oyuntusuna sokar da beyin çıkar. **زيد بن ثابت** hadîsinde: kuyruk sokumu **عجب الذنب** ile ense **فقرة القفا** arasında otuz iki **فقرة** vardır; her **فقرة**de otuz bir dinar—yani sırtın boncukları—; **اللسان**’da böyledir. Ve **الفقير**: fidanın dikildiği, sonra etrafına selin akıntısından **بتر نوق المسيل**—o çamurdur—ve **الدمن** ile—o da tezektir—bastırılan kuyudur; cem’i **فقر**, iki (**)ضم** ile. Ve onun için **تفقيرا** ile **فقر** edilmiştir: onun için dikilecek bir çukur kazdığında. Hadîste: **سلمان**’a dedi: “Git, fidan için **ففقر** et”; yani onun için dikileceği bir yer kaz; o çukurun adı **فقرة** ve **فقير**dir. Yahut o—yani **الفقير**—ve cem’i **فقر**: bir araya toplanmış kuyulardır; üç ve daha fazlası. Ve denildi: birbirine nüfuz eden kuyulardır; bazısı bazısına ulaşır. **عثمان**—Allah ondan razı olsun—hadîsinde: kuşatılmış iken evindeki bir **فقير**den içiyordu; yani bir kuyu; ve o az sulu olandır. Ve **الفقير**: bilinen, belirli bir **ركية**dir. Dedi:
  ما ليلة الفقير إلا شـيطـان                      مجنونة تودي بروح الإنسان

Çünkü ona yürümek yorar; Araplar bir şeyi zor bulduklarında ona “**شيطان**” derler. Dedim: o, Şam yolunda, **عذرة** diyarında bir sudur. Ve **الفقير**: içinde uyumlu kuyular kazılan düz yerdir; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve denildi: **الفقير**: yer altında akan kanalın ağzıdır; cem’i cem’ gibidir. Ve denildi: o, ondan suyun çıktığı yerdir. Ondandır **محيصة** hadîsi: **عبد الله بن سهل** öldürüldü ve bir pınara yahut bir **فقير**e atıldı. Ve **الفقير**, **زبير** gibi: bir yer adıdır. **الصاغاني** dedi: bu, **الفقير**in—yani az önce zikredilenin—tashifi değildir. Ve **الفاقرة**: **الفقار**ı kıran musibettir; **الليث** ve başkaları böyle dedi. **أبو إسحاق**, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: “Onunla bir **فاقرة** yapılacağını zanneder.” Mana: azaptan ve benzerinden bir musibet yapılacağını yakînen bilir. **الفراء** dedi: kıyamet ve azap isimleri, musibetler ve onların isimleri manasında gelmiştir. Ve **الفقر** (**)فتح** ile: kazmadır; **التفقير** gibi. Denir: “Yeri **فقر** etti ve onu **فقر** etti”; yani onu kazdı. Ve **الفقر**: dizmek için boncuğu delmektir. Şair dedi:
  غرائر في كن وصون ونعمة                      يحلين ياقوتا وشذرا مفقـرا

Ve **الفقر**: huysuz devenin burnunu bir demirle, kemiğe yahut ona yakın bir yere varıncaya dek yarmaktır; sonra onu zelil kılmak ve alıştırmak için üzerine bir ip bükülür. **أبو زيد** dedi: **الفقر** ancak zayıf deve için olur. Dedi: ve o üç **فقر**dur. Onu **يفقر** eder—(**)ضم** ile—ve onu **يفقر** eder—(**)كسر** ile—**فقرا**; ve o **فقير** ve **مفقور**dur. **أبو زياد** dedi: huysuz deveden, burnunun ucunda üç **أفقر** ile **يفقر** edilir; sahibi onu zelil kılmak ve şımarıklığını engellemek istediğinde ipi, dudağına bitişik olan **فقر**u üzerine koyar da onu dilediği gibi yönetir. Eğer huysuz ile uysal arasında ise ipi orta **فقر**u üzerine koyar; yürüyüşünde ağırlaşır ve genişler. Eğer sahibine zahmetsizce yayılıp gitmek isterse ipi en üst **فقر**u üzerine koyar da dilediği gibi gider. Dedi: burnu yarma yarma olunca işte o **الفقر**dur. Ve **بعير مفقور**. Ve **الفقر**: kederdir; cem’i **فقور**; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve denir: ona **فقوره**nu şikâyet etti. **الفقور** ile hâller ve ihtiyaçlar da kastedilir. Ve **الفقر**, (**)ضم** ile: yan taraftır; cem’i **فقر**, **صرد** gibi; nadirdir; **كراع**’dan. Ve denildi: “**أفقرك الصيد فارمه**” sözünün manası: sana yan tarafından imkân verdi; ve denildi: manası sana **فقاره**ndan imkân verdi; ve denildi: manası sana yaklaştı. **الوليد بن يزيد بن عبد الملك** hadîsinde: “**أفقر** بعد **مسلمة** avı atana”; yani avı, atana **فقاره**ndan imkânlı kıldı; amcası **مسلمة** çok gazâ ederdi, İslâmın yumurtasını korurdu ve sınırların sağlamlığını üstlenirdi; ölünce bu bozuldu ve İslâm, ona ilişene imkânlı oldu. Ve “**أفقر** devesini”: yük ve binmek için bir yolculukta sana sırtını ödünç verdi, sonra onu geri verir; bunu **ابن السكيت** söyledi. **أبو عبيد** ödünçlerin vecihlerini zikretti ve dedi: **الإفقار** ise, adamın adama binitini vermesidir; bir yolculukta dilediği kadar biner, sonra onu kendisine geri verir. **الزمخشري** kendi nefsine şu beyti inşad etti:
  ألا أفقر الله عبدا أبـت                      عليه الدناءة أن يفقـرا
  ومن لا يعير قرا مركب                      فقل كيف يعقره للقرى

Ve isim **الفقرى**dır, **صغرى** gibi. Şair dedi:
  له ربة قد أحرمت حل ظهـره                      فما فيه للفقرى ولا الحج مزعم

Yani bir ümit. **جابر** hadîsinde: ondan bir deve satın aldı ve sırtını Medine’ye kadar ona **أفقر** etti. Zekât hadîsinde: “ve onun hakkından, sırtını **إفقار** etmek vardır”; sırtın **فقار**ına binmekten alınmıştır; onun boncuklarıdır; bir tanesi **فقارة**dır. Ve **المفقر**, **محسن** gibi: güçlü adamdır; ve aynı şekilde **مهر مفقر**: sırtı güçlü. Ve **المفقر** ayrıca: **فقاره**na binilme zamanı gelen taydır; **أركب** gibi. Ve **ذو الفقار**, (**)فتح** ile ve (**)كسر** ile de—**المواهب**’de açıkça belirtildiği üzere—; fakat **الخطابي** bunu avam nispeti saydı; bu yüzden musannif onu ضبط ile kayıtladı; onun “(**)فتح** ile” sözü, bazısının zannettiği gibi istidrâk değildir: **سليمان بن داوود**’un—ikisine selâm olsun—kılıcıdır; **بلقيس** onu altı kılıçla birlikte hediye etti; sonra **العاص بن منبه بن الحجاج بن عامر بن حذيفة بن سعد ابن سهم**’e ulaştı; Bedir günü babası ve amcası **نبيه بن الحجاج** ile birlikte kâfir olarak öldürüldü; onu **علي بن أبي طالب**—Allah ondan razı olsun—öldürdü ve bu kılıcını aldı; sonra Nebî’ye—Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun—intikal etti; o yarıkları **فقار**a benzettiler. **أبو العباس** dedi: onda güzel küçük çukurlar bulunduğu için böyle adlandırıldı. Ve çukura **فقرة** denir; cem’i **فقر**dur. Garip olan şudur ki: **ابن عدي**’nin **الكامل** kitabında okudum; **أبي شيبة** Vâsıt kadısının tercemesinde, senediyle ona, **الحكم**’den, **مقسم**’den: **الحجاج بن علاط** Resûlullah’a—Allah’ın salâtı onun üzerine olsun—kılıcı **ذو الفقار**ı hediye etti; sonra Müminlerin emîri **علي ابن أبي طالب**’a—Allah ondan razı olsun ve yüzünü keremli kılsın—intikal etti; ve onun hakkında denildi: “**لا فتى إلا علي، ولا سيف إلا ذو الفقار**.” Ve **ذو الفقار**: **معشر بن عمرو الهمداني**’nin lakabıdır; **الصاغاني** onu zikretti. Dedim: **الحسين بن علي** oğullarından **أبو الصمصام ذو الفقار بن معبد بن علي**; ve torunu **أشرف الدين ذو الفقار ابن محمد بن ذي الفقار**; onun zikri **أبي الفتوح الطاووسي**’nin kitabındadır. Dedim: dedesi, fakih **ذو الفقار بن أشرف العلوي المرندي**’dir; bu **محمد** adlı çocuğu 680 yılında öldü; bunu **الحافظ** söyledi. Ve **سيف مفقر**, **معظم** gibi: sırtından çökük yarıklar vardır; ve her şey ki yarıldı yahut onda iz oldu, muhakkak **فقر** edilmiştir. Ve **رجل مفقر**: kendisine emredilen her şeye yeterli olandır; bunu **الصاغاني** nakletti; sanki **فقاره**nın kuvvetinden dolayı. Ve **الفقرة**, (**)ضم** ile: yakınlıktır; denir: “O benden **فقرة**dir”; yani yakındır. Ve **الفقرة**: yerdeki çukurdur; cem’i **فقر**dur. Ve **الفقرة**: gömleğin baş girişidir. Ve **الفقرة**, (**)كسر** ile: dağdan yahut hedef ve benzerinden bir alâmettir; **الحفيرة** ve benzeri gibi. **الليث** dedi: ok atışında derler: “Sana en yakın **فقرة**den atarım” ve “en uzak **فقرة**den”; yani onların bildikleri en uzak nişandan. Mecazdandır: **الفقرة**: kasidedeki en iyi beyittir; sırtın **فقرة**sine benzetme olarak. Ve denir: “Sözünün **فقر**u ne güzeldir”; yani nükte(leri); aslında o, sırtın **فقر**u şekli üzere yapılan süslerdir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الفقرة**: ekin için yerin saf toprağıdır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الفقرة**, (**)فتح** ile: bir bitkidir; cem’i **فقر**; yani (**)فتح** sonra sükûn ile; diğer nüshalarda böyledir; doğrusu şudur ki o **الفقرة**—(**)فتح** ile (**)ضم** ile—bir bitki adıdır; cem’i **فقر**—(**)فتح** ile (**)ضم** ile de—; bunu **سيبويه** hikâye etti. Dedi: ve onların sözünde **فعلة** az olduğundan kesrelenmez. Tefsir **ثعلب**’indir; ve **الفقرة**yı ancak **سيبويه** sonra **ثعلب** hikâye etti; düşün. Ve **الفقرن**, **رعشن** gibi: **أبي الخير بن عمرو الكندي**’nin kılıcıdır; onu **رعشن** ile örneklemesi, nûnunun ziyade olduğuna işarettir; **رعشن** ve **ضيفن** nûnu gibi. Ve **فقار**, **سحاب** gibi: bir dağdır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الفيقر**: musibettir; onu **الفاقرة** yanında zikretseydi ضبط için daha iyi olurdu; fakat **الصاغاني**’ye tâbi oldu; çünkü o, onu burada **فقار**dan sonra zikretti. Ve denir: “O, bu iş için **لمفقر**dür”, **محسن** gibi; yani ona bağlanmış

bir zabıt sahibi; bunu **الصاغاني**, **ابن شميل**’den nakletti; ve **اللسان**’da ziyade etti: “Bu azim ve bu boynuz için **مفقر**” ve **مؤد**, eşittir. Ve **أرض متفقرة**: onda çok **فقر** vardır; yani çukurlar; **المحكم**’de böyledir. Ve onun üzerine istidrâk edilendir: “Falanca, onu ne **أفقره** ve ne **أغناه**!” sözleri; şâzdır; çünkü ikisinin fiilinde denir: **افتقر** ve **استغنى**; ondan taaccüb sahih olmaz; **الصحاح**’ta böyledir. Ve **الفاقرة**: kıyametin isimlerindendir. **المزارعة** hadîsinde: “Onu kardeşine **أفقر** et”; yani arazini ziraat için ona ödünç ver; bu, sırttan istiare edilmiştir. Ve **رجل مفقر**, **محسن** gibi: sırtın **فقار**ı güçlü olan. Ve **ذو الفقار**: mızraktır; şair onu istiare etti de dedi:
  فما ذو فقار لا ضلوع لجوفه                      له آخر من غيره ومـقـدم

Ve **ركية فقيرة**: **مفقورة**; yani kazılmış. **عمر**—Allah ondan razı olsun—hadîsinde: **العباس بن عبد المطلب** ona şairler hakkında sordu; dedi: **امرؤ القيس** onların öncüsüdür; şiirin gözünü onlar için oydu; böylece kör manalardan manalar hakkında **افتقر** etti, daha doğru görüşlü; yani şiir sanatını ilk yarıp açan, manalarını çeşitlendiren, çoğaltan, kasteden ve şairlerin onun misali üzere örnek aldığıdır. Ve **افتقر**: **افتعل** babıdır; **الفقير**den; yani yardı ve açtı; bu, **التكملة** ve **اللسان**’da olduğu üzere mecazdır. Ve **رجل متفاقر**: fakirliği iddia eder; **الأساس**’ta olduğu gibi. **القدر** hadîsinde: “Bizden önce insanlar ilmi **يتفقرون** ederlerdi.” **ابن الأثير** dedi: rivayette böyle geldi; yani onun gizlisini çıkarırlar ve kapalı olanını açarlar; aslı, “kuyuyu **فقرت** ettim”dendir; yani suyunu çıkarmak için onu kazdım. Dedi: meşhur olan, **القاف**’ın **الفاء** üzerine takdimidir. Ve **الفقرة**, (**)ضم** ile: devenin **قرمة**sıdır; **أبو العباس**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti. Ondandır **عائشة**’nin **عثمان** hakkında—Allah ikisinden razı olsun—sözü: “Ondan **الفقر الثلاث**e ulaştınız.” **أبو زيد** dedi: bu bir meseldir; dersin ki: onunla, bu deveyle yaptığınız gibi yaptınız; onda bir gaye bırakmadınız. **ابن الأعرابي** ve **أبو الهيثم** bunu böyle ضبط etti ve tefsir etti. **القُتيبي** **الفقر الثلاث**i (**)كسر** ile (**)فتح** ile rivayet etti; doğrusu (**)ضم**dur. **أبو عبيد**’den: “Falanca oğullarının kuyulardaki **فقير**i”: onlardan paylarıdır. Şair dedi:
  توزعنا فقير مـياه أقـر                      لكل بني أب فيها فقـير
  فحصة بعضنا خمس وست                      وحصة بعضنا منهن بير

**الصاغاني** burada istidrâk etti: binitlerin ayaklarında **التفقير**: bacaklarda dizlere kadar karışan, dağınık beyazlıktır. Onu burada zikretmede **الليث**’e tâbi oldu; doğrusu, onun **التقفيز** (**)الزاي** ile) olmasıdır; ve **القاف** **الفاء**dan öncedir; **الأزهري**’nin tahkik ettiği üzere; ve gelecektir. Ve **الفقير**: bir odaya çıkılan kütüktür. **ابن الأثير** dedi: **الإيلاء** hadîsinde bir rivayette böyle geldi; bilinen **نقير**dir, **النون** ile. Ve **بعير مفقر**, **معظم** gibi: sırtın **فقار**ı güçlü. Ve aynı şekilde **بعير ذو فقرة**, (**)ضم** ile: binmeye güçlü olduğunda; ikisini de **الصاغاني** nakletti. Ve **فقير بن موسى بن فقير الأسواني**, **قحزم بن عبد الله بن قحزم**’dan, **ابن وهب**’den. Ve **أبو بكر بن أحمد بن الشيرازي الحنبلي**, **ابن الفقيرة** diye bilindi; **ابن بشران**’ı dinledi. Ve **ابن الفقير**—küçültme ile—: sûfîlerdendir. Ve **نقير فقير**: ona **النواقر** isabet etti ve onda **الفواقر** iş gördü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقَرَ
1 فَقَرَ ذ , (TA,) [aor., app., فَقُرَ and فَقِرَ ,] inf. n. فَقْرٌ, (O, K, TA,) He dug the ground; (O, * K, * TA;) as also ↓ فقّر, (TA,) inf. n. تَفْقِيرٌ. (K, TA.) And He dug a well to draw forth the water. (TA.) ― -b2- And فَقْرٌ signifies The boring, or perforating, of beads for the purpose of stringing; (K;) [as also تَفْقِيرٌ; for one says] ↓ فَقَّرْتُ [as well as فَقَرْتُ], meaning I bored, or perforated, beads. (S.) ― -b3- And The act of cleaving, slitting, or rending. (O.) [See also 8.] ― -b4- And فَقَرَ أَنْفَ البَعِيرِ, (S, O, K, *) [and فَقَرَ البَعِيرَ also, as is indicated in the TA,] aor. فَقُرَ and فَقِرَ , inf. n. فَقْرٌ, (K,) He made an incision in the nose [or muzzle] of the camel, (S, O, K, TA,) the beast being refractory, (TA,) with an iron instrument, (S, O, TA,) so as to reach to the bone, (K, TA,) or nearly so, (TA,) then put upon the place of the incision the [cord called] جَرِير, (S, O, TA, *) with a [string such as is termed] وَتَر wound upon it, (S, O,) to render him tractable, or to train him, thereby: (S, O, K, TA:) sometimes the refractory camel has three incisions made in his muzzle; and when his owner desires to render him tractable, and to prevent him from being brisk above measure, he puts the جرير upon the incision that is next to his lip, and in consequence he governs him as he will; and if he be between the refractory and the tractable, he puts the جرير upon the intermediate incision, and in consequence he exceeds in his pace; and if he desire that he should stretch forth and go without inconvenience to his owner, he puts the جرير upon the uppermost incision. (Aboo-Ziyلd, L.) [The incision above mentioned is termed ↓ فُقْرَةٌ. ― -b5- Hence, app., by a tropical usage, فَقَرَ signifies (assumed tropical:) He stigmatized a man: Freytag has mentioned it as occurring in the Deewلn of the Hudhalees, and meaning “ satyra perstrinxit eius vitia commemorans aliquem. ”] -A2- [فَقَرَهُ, aor. فَقُرَ , inf. n. فَقْرٌ, He, or it, broke the فَقَار (or vertebrو) of his back. ― -b2- Hence the phrase,] فَقَرَتْهُ الفَافقِرَةُ, (S, O,) or الدَّاهِيَةُ, aor. فَقُرَ , inf. n. فَقْرٌ, (Msb,) [lit.] The calamity broke the vertebrو of his back: (S, O:) [meaning] the calamity befell him. (Msb.) -A3- فَقُرَ, with damm, [aor. فَقُرَ ,] He had a complaint of his vertebrو: and فَقِرَ, aor. فَقَرَ , inf. n. فَقَرٌ, He had a complaint of his vertebrو arising from fracture or disease. (Msb.) ― -b2- فَقُرَ or فَقِرَ in the sense of اِفْتَقَرَ: see 8.

2 فَقَّرَ see 1, first and third sentences. ― -b2- فقّر لِلْوَدِيَّةِ, (S, TA, *) or لِلْفَسِيلَةِ, (K, TA,) inf. n. تَفْقِيرٌ; [and accord. to Golius, ↓ تفقّر, but for this I have not found any authority;] He dug a hollow such as is termed فَقِير [q. v.] for the shoot, or offset, of a palm-tree. (S, K, TA.) ― -b3- And فُقِّرَ, said of anything, It was incised, or notched; and impressed, or marked. (TA.) ― -b4- Lth has erroneously assigned to تَفْقِيرٌ, a meaning belonging to تَقْفِيزٌ, q. v. (TA.)

افقر
4 افقر ذ He (a colt) became fit for riding upon his فَقَار [or vertebrو]; like أَرْكَبَ: (O:) or he (a colt, Msb), or it (the back of a colt, L), became [strong in the vertebrو and] fit for being ridden. (L, Msb.) -A2- افقرهُ نَاقَتَهُ, (S, O,) or بَعِيرَهُ, (ISk, K,) or ظَهْرَ بَعِيرِهِ, (TA,) or بَعِيرًا, (Mgh,) or دَابَّتَهُ, (A 'Obeyd, TA,) or المُهْرَ, (Msb,) He lent him the vertebrو [meaning the back] of his she-camel, that he might ride thereon: (S, O:) and he lent him the back of his camel (ISk, K, TA) during a journey, (ISk, TA) for carrying a burden, and for riding, (ISk, K, TA,) to be returned afterwards: (ISk, TA:) and he lent him a camel, that he might ride thereon; from فَقَار signifying the “ vertebrو ” of the back: (Mgh:) and he lent him his beast to ride as long as he pleased during a journey and then to return it to him: (A 'Obeyd, TA:) and he lent him the colt to ride upon its vertebrو [or back]. (Msb.) ― -b2- Hence, افقرهُ أَرْضَهُ (tropical:) He lent him his land for sowing. (TA, from a trad.) ― -b3- أَفْقَرَكَ الصَّيْدُ means The object of the chase has enabled thee to have its vertebrو within thy power; therefore shoot it, or shoot at it: (O, TA:) or has enabled thee to have its side [which is sometimes termed فُقْر] within thy power: (K:) or has become near to thee. (TA.) [The Khaleefeh] El-Weleed the son of Yezeed the son of 'AbdEl-Melik is related to have said, أَفْقَرَ بَعْدَ مَسْلَمَةَ الصَّيْدُ لِمَنْ رَمَى i. e. The object of the chase has enabled the shooter at it to have its vertebrو within his power after Meslemeh; meaning that, since the death of his paternal uncle Meslemeh, the territory of the Muslims had become assailable to him who might attempt it. (TA.) -A3- افقرهُ also signifies He (i. e. God, S, O, K, or a man, Msb) rendered him فَقِير [meaning poor, or needy, &c.]. (S, O, Msb, K.) -A4- مَا أَفْقَرَهُ [i. e. How poor, or needy, &c., is he!] and مَا أَغْنَاهُ [which has the contr. meaning] are [said to be] anomalous; for their [respective primitive] verbs are اِفْتَقَرَ and اِسْتَغْنَى, from either of which the verb of wonder is not properly [or regularly] formed. (S, O. [But see 8.])

ظَهَرَ قَبْلَنَا نَاسٌ يَتَفَقَّرُونَ العِلْمَ
5 ظَهَرَ قَبْلَنَا نَاسٌ يَتَفَقَّرُونَ العِلْمَ ذ , occurring in a trad., as some relate it, means [There appeared before us men] eliciting what was recondite, or obscure, of knowledge, and opening what was closed thereof; from فَقَرْتُ البِئْرَ meaning “ I dug the well to draw forth the water: ” but the reading commonly known is [يَتَقَفَّرُونَ, q. v.,] with the ق before the ف. (IAth, TA.) ― -b2- See also 2.

تفاقر
6 تفاقر ذ He feigned the lowliness, or submissiveness, of poverty, humbling, or abasing, himself with men. (K * and TA in art. بأس.)

افتقر
8 افتقر ذ He clave, slit, or rent; and opened: [see also 1, fourth sentence:] hence its usage in a trad. of 'Omar, in which, after his saying that Imra-el-Keys was the foremost of the poets, and had made the source of poetry to well forth abundantly to them, [see خَسَفَ,] he is related to have added, وَافْتَقَرَ عَنْ مَعانٍ عُورٍأَصَحَّ بَصَرٍ: in saying this, he attributed a sound and an opened sight to the poetry, [which he thus personified,] and in like manner he described obscure and occult meanings by applying to them the epithet عُور [generally meaning “ blind of one eye ”]: he meant that Imra-el-Keys had made the meanings of poetry clear and perspicuous, and unveiled them, and shunned substitution and obscure diction: عَنْ with what is [to be understood as] antecedently connected with it occupies the place of a noun in the accus. case as a denotative of state: it is as though he said, فَتَحَ لِلشِّعْرِأَصَحَّ بَصَرٍ مُجَاوِزًا لِلْمَعَانِى العُورِمُتَخَطِيًا لَهَا [lit. He opened, to poetry, a most sound vision, passing over half-blind meanings]. (O.) -A2- Also, (O,) He was, or became, فَقِير [meaning poor, or needy, &c.]; (S, O, Msb, K, &c.;) and so ↓ فَقِرَ, aor. فَقَرَ , inf. n. فَقَرٌ; (Msb;) and ↓ فَقُرَ, aor. فَقُرَ ; (K;) or they said افتقر, (Sb, Msb, TA,) like as they said اِشْتَدَّ, (Sb, TA,) but they did not say فَقُرَ, (Sb, Msb, TA,) like as they did not say شَدُدَ, (Sb, TA,) افتقر serving them instead of فَقُرَ; (Msb;) nor did they use any unaugmented form of this verb. (Sb, TA.) ― -b2- And one says, افتقر اـِلَيْهِ He, or it, wanted, needed, or required, him, or it; [a phrase of frequent occurrence; like فَقِيرٌ اـِلَيْهِ;] i. q. اِحْتَاجَ اليه. (TA in art. حوج.)

استفقر بَعِيرًا
10 استفقر بَعِيرًا ذ [He borrowed, or asked for the loan of, the back of a camel, for carrying a burden or for riding]. (See أَرْمَلُ.)

فَقْرٌ
فَقْرٌ ذ and ↓ فُقْرٌ signify the same, (S, O, Msb, K,) but the latter is bad, (Lth, TA,) and sometimes they said ↓ فُقُرٌ, (MF, TA,) Poverty, want, or need; contr. of غِنًى: (K:) or the state of a man when he has [only] what suffices for his household, or those who dwell with him and whose maintenance is incumbent on him: (ISd, K:) [other meanings are indicated by explanations of the epithet فَقِيرٌ, q. v.:] ↓ مَفاَقِرُ [signifying needs, or wants,] is said by some to be a pl. of فَقرٌ, anomalous, like مَشَابِهُ [pl. of شَبَهٌ] and مَلَامِحُ [pl. of لَمْحَةٌ]: or it may be a pl. of ↓ مُفْقَرٌ, an inf. n. of أَفْقَرَهُ; or pl. of ↓ مُفْقِرٌ; or it has no sing.: (TA:) you say, ↓ سَدَّ اللّٰهُ مَفَاقِرَهُ God rendered him, or may God render him, free from want; (S, Msb, K;) [lit.] God supplied, or may God supply, his various needs, or wants. (S, K.) ― -b2- And فَقْرٌ signifies also Anxiety; or disquietude, or trouble, of mind: pl. فُقُورٌ: (O, K, TA:) one says, شَكَى اـِلَيْهِ فُقُورَهُ He complained to him of his anxieties; &c.: and it means also, his circumstances, and wants: (TA:) [for,] accord. to IAar, the phrase فُقُورُ النَّفْسِ is like شُقُورُهَا. (O.) -A2- See also فَقْرَةٌ.

فُقْرٌ
فُقْرٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also The side: pl. فُقَرٌ, (K, TA,) which is extr. [in respect of analogy]: mentioned by Kr. (TA.) [See أَفْقَرَكَ الصَّيْدُ.]

فَقُرٌ
فَقُرٌ ذ : see فَقْرَةٌ.

فَقِرٌ
فَقِرٌ ذ : see فَقِيرٌ, former half, in two places.

فُقُرٌ
فُقُرٌ ذ : see فَقْرٌ.

فَقْرَةٌ
فَقْرَةٌ ذ : see فَقَارٌ. -A2- Accord. to the K, it signifies also A certain plant; and its pl. [or rather the coll. gen. n.] is ↓ فَقْرٌ: but the sing. [or n. un.] is correctly ↓ فَقُرَةٌ, with fet-h and then damm, mentioned by Sb as a word of a rare form, of which the pl. [or coll. gen. n.] is ↓ فَقُرٌ, as it has no broken pl.; and expl. by Th. (TA.)

فُقْرَةٌ
فُقْرَةٌ ذ A hollow dug in the ground: pl. فُقَرٌ. (O, K, TA.) ― -b2- And The [incision termed] قُرْمَة (IAar, O, TA) that is made in the nose [or muzzle] (IAar, O) of the camel, (IAar, O, TA,) [in order to render him tractable, (see 1, near the beginning,)] after which [if necessary] another is made, [above it,] and then another, until he becomes gentle: (IAar, O:) pl. [of pauc. أَفْقُرٌ, occurring in the L, evidently as a pl. of فُقْرَةٌ in this sense, and, of mult., but also used as a pl. of pauc.,] فُقَرٌ. (O, TA.) Hence the saying of 'Aacute;ïsheh, in relation to [the murder of] 'Othmلn, [app. alluding to its involving three violations, namely, the violation of the sacredness of the city in which it was perpetrated and of the month in which it occurred and of the person of the Khaleefeh,] بَلَغْتُمْ مِنْهُ الفُقَرَ الثَّلَاثَ, meaning (tropical:) Ye have done to him the like of your deed to the camel above mentioned [upon which ye have inflicted the three فُقَر]: thus expl. by AZ. (TA.) Accord. to AHeyth, فُقَرٌ means (assumed tropical:) Great, or grievous, or formidable, events. (O.) And the three فُقَرَات of the son of Adam are said to be (assumed tropical:) The day of birth and the day of death and the day of resurrection. (O.) ― -b3- Also The part, of a shirt, that is the place into which the head is inserted. (K.) -A2- Also Nearness. (K.) And one says, هُوَ مِنِّى فُقْرَةً, meaning He is near to me. (K, * TA.) -A3- See also مُفْقِرٌ.

فِقْرَةٌ
فِقْرَةٌ ذ : see فَقَارٌ. ― -b2- [Hence] الفِقَرَاتُ is a name of (assumed tropical:) The star [or stars] in the خَرَزَات [meaning joints of the tail] of Scorpio. (Kzw in his descr. of Scorpio.) And فِقَرٌ signifies (assumed tropical:) Certain ornaments, moulded, or fashioned, in the form of the vertebra of the back: (A, KT, TA, and Har p. 34:) one of which is termed فِقْرَةٌ. (Har ibid.) ― -b3- And hence, (KT,) or as being likened to a vertebra of the back, (S, O, KT,) (tropical:) The best verse in an ode is termed فِقْرَةٌ. (S, O, K, KT.) ― -b4- And hence, as being likened to the best verse in an ode, فِقْرَهٌ means (tropical:) (tropical:) Any choice phrase or sentence: (KT:) one says, مَا أَحْسَنَ فِقَرَ كَلَامِهِ i. e. [How beautiful are] the points, or points of wit, (سُكَت [pl. of نُكْتَةٌ]) of his speech, or language! (A, TA.) ― -b5- And in like manner it is applied to signify (assumed tropical:) The end [or final word] of every verse of an ode and [of every clause] of a خُطْبَة [which is in rhyming prose]. (Msb.) ― -b6- And (assumed tropical:) [A pair of clauses of rhyming prose, both ending with the same rhyme; i. e.] the فِقْرَة is that which in [rhyming] prose is like the verse in poetry. (Kull p. 208.) -A2- Also A piece of land, such as is termed قَرَاح [q. v.], for sowing. (O, K.) -A3- And A thing that serves as a mark, or sign, (Lth, K, TA,) to men contending, or competing, in shooting, or casting, (Lth,) such as a mountain, (K,) or such as a hill, or a hollow dug in the ground, (Lth.) or a هَدَف [or butt, &c.], (Lth, K, TA,) and the like: (K, TA:) they say, in such contending or competing, أُرَامِيكَ مِنْ أَدْنَى فِقْرَةٍ [I will contend, or compete, with thee in shooting, or casting, from the nearest فقرة] and مِنْ أَبْعَدِ فِقْرَةٍ [from the furthest فقرة]. (Lth, TA.)

فَقُرَةٌ
فَقُرَةٌ ذ : see فَقْرَةٌ.

فُقْرَى
فُقْرَى ذ [The lending one a camel, &c., to be ridden or to carry a burden;] a subst. [similar to رُقْبَى and عُمْرَى] from أَفْقَرَهُ نَاقَتَهُ (S) or بَعِيرَهُ. (K.)

فَقَارٌ
فَقَارٌ ذ The vertebra of the back; (S, * Msb, K;) the bones of the spine, which are set in regular order, one upon another, from the part where is the كَاهِل to the عَجْب: (K, * TA:) [it is sometimes used as a sing., as in the S and O and K voce طَبَقٌ: but properly] the sing., (Msb, K,) or n. un., (S, TA,) is ↓ فَقَارَةٌ, (S, Msb, K,) for which one should not say فِقَارَةٌ, with kesr: (ISk, Msb:) and ↓ فِقْرَةٌ, of which the pl. is فِقَرٌ and فِقْرَاتٌ and فِقَرَاتٌ and فِقِرَاتٌ, signifies the same as فَقَارَةٌ; (S, Msb, K:) as does also ↓ فَقْرَةٌ. (K.) ― -b2- [Hence,] فَقَارُ الجَوْزَآءِ (assumed tropical:) The three very bright stars [d and e and z] disposed obliquely in the midst of the constellation الجوزآء [i. e. Orion]. (Har p. 456. [See art. جوز.) ― -b3- And [hence also,] ذُو الفَقَارِ (assumed tropical:) the name of A [celebrated] sword of the Prophet, (S, O, K,) and afterwards, of 'Alee: it had previously belonged to El-'As Ibn-Munebbih, who was slain at Bedr, (O, K,) by 'Alee, by whom his sword was given to the Apostle: (O:) accord. to Abu-l-'Abbلs [i. e. Th]. it was thus named because there were in it small beautiful hollows [app. meaning small scallops in the edge, such as some modern swords have, for the more easy cleaving of coats of mail]: it is also, accord. to some, called ذو الفِقَار; but this is said by El-Khattلbee to be vulgar. (TA.) ― -b4- It (i. e. ذُوالفَقَارِ) is also used, metaphorically, as meaning (tropical:) The spear. (TA.)

فَقِيرٌ
فَقِيرٌ ذ A hollow that is dug around the shoot, or offset, of a palm-tree, when it is planted: (S, O:) or a well [or the like thereof] in which the shoot, or offset, of a palm-tree is planted, (K, TA,) then alluvial soil with dung of camels or the like is pressed down around it: (TA:) pl. فُقُرٌ, with two dammehs: (K, TA:) or this [app. the pl., but accord. to the TA the sing.,] signifies wells, (K, TA,) three, and more, together, (TA,) or communicating, one with another. (K, TA.) The sing. signifies also A well: (Mgh, O:) or an old well: (O:) or a well having little water: (TA:) pl. as above. (Mgh.) ― -b2- And A plain, or soft, place, in which wells are dug forming a regular series. (O, K,) And رَكِيَّةٌ فَقِيرَةٌ signifies A dug well. (TA.) And فَقِيرُ بَنِى فُلَانٍ فِى الرَّكَايَا is expl. by A 'Obeyd as meaning The share of the sons of such a one of the wells. (TA.) ― -b3- Also The mouth, (K, TA,) or the place whence the water issues, (S, O, TA,) of a subterranean channel, or conduit: (S, * O, * K, * TA:) pl. as above. (TA.) ― -b4- And it is said to signify A [hollowed] trunk of a palm-tree, by means of which one ascends to an upper chamber: but the word commonly known in this sense is نَقِيرٌ [q. v.], with ن. (IAth, TA.) -A2- As an epithet applied to a camel, it means Having an incision [or two incisions or three] made in his nose [or muzzle] in the manner explained in the first paragraph of this art.; and so ↓ مَفْقُورٌ. (K, TA.) -A3- Also, applied to a man, (TA,) Having the vertebrو of the back broken; (S, O, K, * TA;) and so ↓ فَقِرٌ and ↓ مَفْقُورٌ: (K:) or having a complaint of the vertebrو of his back, arising from fracture or from disease: (Msb:) or having his vertebrو pulled out from his back, so that his spine is interrupted: (T, L:) and ↓ فَقِرٌ, a man having a complaint of his vertebrو: (S, O, TA:) and فقير and ↓ مَفْقُورٌ, a man afflicted [lit. having the vertebrو of his back broken] by a calamity. (Msb.) -A4- Hence, as though having the vertebrو of his back broken, (IDrst, TA in art. جبر,) [but said to be irregularly formed from اِفْتَقَرَ, like مَا أَفْقَرَهُ, q. v.,] Poor: or needy; contr. of غَنِىٌّ; (as implied in the K;) having [only] what suffices for his household, or those who dwell with him and whose maintenance is incumbent an him: (ISd, K:) or one who finds food sufficient to sustain life: (K:) or one who possesses only what is sufficient for life: (ISk, S, K: *) or one whose property is, or has become, little: further expl. in art. سكن: (Msb:) or one who has what to eat; (Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà;) differing from مِسْكِينٌ, which signifies one who possesses nothing; altogether destitute: (Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, ISk, S, O, K:) or both mean destitute, i. e. possessing nothing: (IAar, S, O:) Aboo-Haneefeh holds the opinion of ISk, (TA,) who cites the following verse from a poem of Er-Rل'ee in praise of 'Abd-El-Melik Ibn-Marwلn;
أَمَّا الفَقِيرُ الَّذِى كَانَتْ حَلُوبَتُهُ
وَفْقَ العِيَالِ فَلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ
[As to the فقير whose milch camel was sufficient for his household, and nothing (more) was left to him:] (S, O, TA:) As says that the مسكين is better in condition than the فقير: and Yoo says that the فقير is better in condition than the مسكين; and adds, I asked an Arab of the desert, Art thou فقير? and he answered, No, by God, but rather مسكين: (S, O, TA:) or the former signifies needy, needing, or wanting; a needer; and the latter, one abased by need or want, or otherwise; (Ibn-'Arafeh, O, K;) who, if abased by need or want, may lawfully receive of the poor-rate; but if abased otherwise than by need or want, he may not receive of the poorrate; for he may be rich: (Ibn-'Arafeh:) [الفَقِيرُ اـِلَى اللّٰهِ the needer of God, i. e., of God's help, &c., and الفَقِيرُ اـِلَى رَحْمَةِ اللّٰهِ the needer of the mercy of God, are epithets which a man often writes before his name:] it is said in the Kur [xxxv. 16], أَنْتُمُ الفُقَرَآءُ اـِلَى اللّٰهِ وَاللّٰهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَمِيدُ, which is explained as meaning Ye are the needers, or they who stand in need, of God: [and God, He is the Self-sufficient, the Praised in every case:] (O, * TA: [see also the Kur xxviii. 24:]) or فقير signifies one who is crippled, or deprived of the power of motion, by disease, or who suffers from a protracted disease, being weak, and who has no trade; and one who has a mean trade that does not suffice for his need; and مسكين, a beggar, who has a trade that stands in some stead, (حِرْفَةٌ تَقَعُ مَوْقِعًا,) but does not cause him and his household to be without want; (Esh-Shلfi'ee, T, O, K;) so that the former is in a harder condition than the latter accord. to Esh-Shلfi'ee; (T;) and it seems that he is called فقير because of crippleness, or protracted disease, which prevents his freely employing himself in making gain: (Khلlid Ibn-Yezeed:) As also says that the latter is in a better condition than the former; (S, O, K;) and so says Ahmad Ibn-'Obeyd: (TA:) and as to the verse of Er-Rل'ee, cited above, it is said to mean that the person there mentioned had a milch camel in former times, but possessed it no longer, and that لَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَد means that nothing was left to him: (Mgh:) the pl. of the latter epithet is also applied in the Kur xviii. 78 to men possessing a ship, or boat, which is worth a considerable sum; (Mgh;) whence Aboo-Bekr holds the opinion of As to be correct: (TA:) but it is urged in reply, that these men were hirers, not owners, of the vessel, as appears from one reading, [app. يُعَمَّلُونَ for يَعْمَلُونَ,] with teshdeed: (TA:) or the former signifies one who has neither property nor gain that suffices for his need; and the latter, one who has property or gain not sufficient for him: or, as some say, the converse is the truth: (Bd in ix. 60:) or both signify the same, (IAar, S, K,) one who possesses nothing: (IAar, S:) or when they are used together, they differ in signification; and when used separately, they both [sometimes] signify the same: (El-Bedr El-Karلfee:) [see more voce مِسْكِينٌ:] fem. with ة: (Msb, K:) pl. masc. فُقَرَآءُ; (Msb, K;) pl. fem. فَقَائِرُ, (K,) and فُقَرَآءُ (Lh, Msb, TA) like the masc., [said to be] the only instance of the kind except سُفَهَآءُ as pl. of سَفِيهَةٌ; (Msb;) [though فُقَهَآءُ, and perhaps some other instances, should be added;] but ISd says, I know not how this is. (TA.)

فَقَارَةٌ
فَقَارَةٌ ذ : see فَقَارٌ.

فَيْقَرٌ
فَيْقَرٌ ذ : see the next paragraph.

فَاقِرَةٌ
فَاقِرَةٌ ذ [An act that breaks, or will break, the vertebrو of the back: and hence,] (assumed tropical:) a calamity, or misfortune; (S, O, K;) as also ↓ فَيْقَرٌ: (S, O, K:) or, accord. to Lth and others, such as breaks the vertebrو of the back: (TA:) pl. فَوَاقِرُ. (Har p. 399.) عَمِلَ بِهِ الفَاقِرَةَ is a prov., meaning He did to him an act breaking, or that would break, his vertebrو; or a calamity, or misfortune, as in the Kur lxxv. 25: (Meyd:) [or, accord. to J, it app. means he did to him that which would render him tractable; for he says,] it is from the phrase فَقَرْتُ أَنْفَ البَعِيرِ. (S. [This phrase in the S has been strangely misunderstood by Golius; who has consequently, after mentioning the meaning “ infortunium, ” added “ et Habena seu capistrum, de quo in Conj. 1. ”]) ― -b2- And [hence] الفَاقِرَةُ signifies (assumed tropical:) The resurrection. (TA.)

أَفْقَرُ
أَفْقَرُ ذ [More, and most, poor or needy &c.: said to be formed irregularly from اِفْتَقَرَ, not from an unaugmented form of the verb; like مَا أَفْقَرَهُ]. (See Ham pp. 573-4.)

مُفْقَرٌ
مُفْقَرٌ ذ : see فَقْرٌ.

مُفْقِرٌ
مُفْقِرٌ ذ , applied to a man, (O, TA,) Strong (O, K, TA) in the vertebrو of the back; (TA;) and thus ↓ مُفَقَّرٌ, applied to a camel; and [in like manner] ↓ ذُوفُقْرَةٍ, so applied, strong to be ridden: (O, TA:) and مُفْقِرٌ signifies also strong in the back; applied to a colt: (TA:) and, thus applied, that has attained to the time when he may be ridden. (K.) ― -b2- And [hence] one says, اـِنَّهُ لَمُفْقِرٌ لِهٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) Verily he is equal to this affair, possessing firmness of mind, or strength, or power, for it; (ISh, O, L, K;) and لهذا العَزْمِ for this determination, or resolution; and لهذا القِرْنِ for this adversary, or opponent. (L.) And ↓ رَجُلٌ مُفَقَّرٌ (assumed tropical:) A man sufficient for everything that he is ordered to do; (O, K, TA;) as thought by reason of the strength of his vertebrو. (TA.) -A2- See also فَقْرٌ.

مُفَقَّرٌ
مُفَقَّرٌ ذ A sword having notches, or indentations, in its مَتْن [q. v.], (S, K,) forming depressions therein. (K.) -A2- See also مُفْقِرٌ, in two places.

مَفْقُورٌ
مَفْقُورٌ ذ : see فَقِيرٌ, in three places.

مَفَاقِرُ
مَفَاقِرُ ذ : see فَقْرٌ, in two places.

أَرْضٌ مُتَفَقِّرَةٌ
أَرْضٌ مُتَفَقِّرَةٌ ذ Land in which are many فُقَر, meaning hollows. (O, K.)

مُتَفَاقِرٌ
مُتَفَاقِرٌ ذ A man asserting himself to be in a state of فَقْر [i. e. poverty, or need, &c.]. (A, TA.)

##### Türkçe

**فَقَرَ**
1 **فَقَرَ** ذ , (TA,) [muzâri‘, görünüşe göre, **فَقُرَ** ve **فَقِرَ**,] mastar ismi **فَقْرٌ**, (O, K, TA,) O, yeri kazdı; (O, * K, * TA;) bunun gibi ↓ **فقّر**, (TA,) mastar ismi **تَفْقِيرٌ**. (K, TA.) Ve o, suyu çıkarmak için bir kuyu kazdı. (TA.) ― -b2- Ve **فَقْرٌ** şunu ifade eder: dizmek maksadıyla boncukların delinmesi, yahut delik açılması; (K;) [**تَفْقِيرٌ** da böyledir; zira denir ki] ↓ **فَقَّرْتُ** [**فَقَرْتُ** da olduğu gibi], “boncukları deldim, yahut delik açtım” mânâsında. (S.) ― -b3- Ve yarma, yırtma, yahut parçalama fiili. (O.) [8’e de bak.] ― -b4- Ve **فَقَرَ أَنْفَ البَعِيرِ**, (S, O, K, *) [ve **فَقَرَ البَعِيرَ** dahi; TA’da işaret olunduğu üzere,] muzâri‘i **فَقُرَ** ve **فَقِرَ**, mastar ismi **فَقْرٌ**, (K,) O, deve inatçı iken, (TA,) demir bir aletle, (S, O, TA,) kemiğe varacak şekilde, (K, TA,) yahut ona yakın, (TA,) devenin burnunda [yahut ağız-burun kısmında] bir kesik yaptı; (S, O, K, TA,) sonra kesik yerine [**جَرِير** denilen] ipi koydu, (S, O, TA, *) üzerine sarılmış [**وَتَر** diye adlandırılan] bir ip ile, (S, O,) bununla onu uysal kılmak, yahut eğitmek için: (S, O, K, TA:) bazen inatçı devenin ağız-burun kısmında üç kesik yapılır; sahibi onu uysal kılmak ve ölçüsüz derecede çevik olmasını önlemek istediğinde, dudağına en yakın olan kesiğe **جرير**i koyar ve bunun sonucunda onu dilediği gibi idare eder; eğer inatçı ile uysal arasında ise, orta kesiğe **جرير**i koyar ve bunun sonucunda yürüyüşünde aşırı gider; eğer sahibine zahmet vermeksizin uzanıp gitmesini isterse, en üst kesiğe **جرير**i koyar. (Aboo-Ziyلd, L.) [Yukarıda zikredilen kesik ↓ **فُقْرَةٌ** diye adlandırılır. ― -b5- Bundan dolayı, görünüşe göre, mecazî bir kullanımla, **فَقَرَ** şu mânâya gelir: (varsayılan mecaz:) O, bir adamı dağladı: Freytag bunu Hudhaleelilerin Dîvân’ında vâki olarak zikretmiş ve “satyra perstrinxit eius vitia commemorans aliquem.” mânâsında olduğunu söylemiştir.] -A2- [**فَقَرَهُ**, muzâri‘i **فَقُرَ**, mastar ismi **فَقْرٌ**, O, yahut o (şey), onun sırtının **فَقَار**ını (yahut omurlarını) kırdı. ― -b2- Bundan dolayı şu ibare:] **فَقَرَتْهُ الفَافقِرَةُ**, (S, O,) yahut **الدَّاهِيَةُ**, muzâri‘i **فَقُرَ**, mastar ismi **فَقْرٌ**, (Msb,) [lafzen] musibet onun sırtının omurlarını kırdı: (S, O:) [mânâsı] musibet ona isabet etti. (Msb.) -A3- **فَقُرَ**, damme ile, [muzâri‘i **فَقُرَ**,] onun omurlarında bir rahatsızlık vardı: ve **فَقِرَ**, muzâri‘i **فَقَرَ**, mastar ismi **فَقَرٌ**, kırık yahut hastalıktan kaynaklanan omur rahatsızlığı vardı. (Msb.) ― -b2- **فَقُرَ** yahut **فَقِرَ**, **اِفْتَقَرَ** mânâsında: 8’e bak.

2 **فَقَّرَ**: 1’in birinci ve üçüncü cümlelerine bak. ― -b2- **فقّر لِلْوَدِيَّةِ**, (S, TA, *) yahut **لِلْفَسِيلَةِ**, (K, TA,) mastar ismi **تَفْقِيرٌ**; [ve Golius’a göre ↓ **تفقّر**, fakat bunun için bir delil bulmadım;] O, hurma ağacının sürgünü yahut fidanı için **فَقِير** diye adlandırılan bir oyuk kazdı. (S, K, TA.) ― -b3- Ve **فُقِّرَ**, herhangi bir şey hakkında söylenir: O, kesildi, yahut çentiklendi; ve bastırıldı, yahut işaretlendi. (TA.) ― -b4- Lth, **تَفْقِيرٌ**e, **تَقْفِيزٌ**e ait bir mânâyı yanlışlıkla nisbet etmiştir; bk. (TA.)

**افقر**
4 **افقر** ذ O (bir tay) **فَقَار**ı [yahut omurları] üzerinde binilmeye elverişli hâle geldi; **أَرْكَبَ** gibi: (O:) yahut o (bir tay, Msb), yahut o (bir tayın sırtı, L), [omurlarda güçlü olarak] binilmeye elverişli hâle geldi. (L, Msb.) -A2- **افقرهُ نَاقَتَهُ**, (S, O,) yahut **بَعِيرَهُ**, (ISk, K,) yahut **ظَهْرَ بَعِيرِهِ**, (TA,) yahut **بَعِيرًا**, (Mgh,) yahut **دَابَّتَهُ**, (A 'Obeyd, TA,) yahut **المُهْرَ**, (Msb,) O, onun dişi devesinin omurlarını [yani sırtını] ona ödünç verdi ki onun üzerinde binsin: (S, O:) ve yolculuk sırasında, (ISk, TA,) yük taşımak ve binmek için, (ISk, K, TA,) sonra geri verilmek üzere, (ISk, TA:) onun devesinin sırtını ona ödünç verdi. (ISk, K, TA) Ve ona bir deve ödünç verdi ki onun üzerinde binsin; sırtın “omurları” mânâsına gelen **فَقَار**dan: (Mgh:) ve yolculuk sırasında dilediği kadar binmesi için ona binitini ödünç verdi, sonra onu kendisine geri vermek üzere: (A 'Obeyd, TA:) ve tayı, onun omurları [yahut sırtı] üzerinde binmesi için ona ödünç verdi. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, **افقرهُ أَرْضَهُ** (mecaz:) O, ekim için ona arazisini ödünç verdi. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- **أَفْقَرَكَ الصَّيْدُ** demektir: Avlanan şey, onun omurlarını senin kudretin içine almanı sana mümkün kıldı; öyleyse onu vur, yahut ona atış yap: (O, TA:) yahut onun yanını [ki bazen **فُقْر** diye adlandırılır] senin kudretin içine almanı mümkün kıldı: (K:) yahut sana yakın oldu. (TA.) [Halife] El-Velîd b. Yezîd b. ‘Abdülmelik’in şöyle dediği rivayet olunur: **أَفْقَرَ بَعْدَ مَسْلَمَةَ الصَّيْدُ لِمَنْ رَمَى** yani: Avlanan şey, Mesleme’den sonra, ona atış yapan kimseye onun omurlarını kudreti içine almayı mümkün kıldı; bununla, baba tarafından amcası Mesleme’nin ölümünden beri Müslümanların ülkesinin, ona teşebbüs edene karşı saldırılabilir hâle geldiğini kasteder. (TA.) -A3- **افقرهُ** ayrıca şu mânâya gelir: O (yani Allah, S, O, K, yahut bir adam, Msb) onu **فَقِير** [yani fakir, muhtaç, vb.] kıldı. (S, O, Msb, K.) -A4- **مَا أَفْقَرَهُ** [yani: O ne kadar fakir, yahut muhtaç, vb.!] ve **مَا أَغْنَاهُ** [ki bunun zıdd mânâsı vardır] [denilmiştir ki] şâzdır; zira onların [her birinin aslî] fiilleri **اِفْتَقَرَ** ve **اِسْتَغْنَى**dır; bunların her birinden taaccüb fiili düzgün [yahut kaideli] olarak yapılmaz. (S, O. [Fakat 8’e bak.])

**ظَهَرَ قَبْلَنَا نَاسٌ يَتَفَقَّرُونَ العِلْمَ**
Bizden önce, ilmi **يَتَفَقَّرُونَ** eden insanlar ortaya çıktı.

5 **ظَهَرَ قَبْلَنَا نَاسٌ يَتَفَقَّرُونَ العِلْمَ** ذ, bir rivayette vârid olup, bazıları onu böyle rivayet eder; mânâsı: [Bizden önce insanlar ortaya çıktı] ilimden gizli, yahut kapalı olanı ortaya çıkaran ve ondan kapalı olanı açan; **فَقَرْتُ البِئْرَ** “kuyuyu suyu çıkarmak için kazdım” mânâsındandır: fakat yaygın olarak bilinen kıraat **يَتَقَفَّرُونَ**’dur, **ق**’nin **ف**’den önce olmasıyla. (IAth, TA.) ― -b2- 2’ye de bak.

**تفاقر**
6 **تفاقر** ذ Fakirliğin alçaklığını yahut boyun eğiciliğini tasladı; insanlarla birlikte kendini alçalttı yahut zelil kıldı. (K * ve TA, **بأس** maddesinde.)

**افتقر**
8 **افتقر** ذ Yardı, yırttı yahut parçaladı; ve açtı: [1’in dördüncü cümlesine de bak:] buradan, ‘Ömer’in bir rivayetinde kullanımı; onda, İmru’ul-Kays’ın şairlerin öncüsü olduğunu ve şiirin kaynağını onlar için bolca fışkırtmış olduğunu söyledikten sonra, [**خَسَفَ**’e bak,] şunu da eklediği rivayet olunur: **وَافْتَقَرَ عَنْ مَعانٍ عُورٍأَصَحَّ بَصَرٍ**: bunu söylemekle şiire sağlam ve açılmış bir görüş nisbet etti, [onu böylece kişileştirerek,] ve aynı şekilde kapalı ve gizli mânâları, onlara **عُور** sıfatını uygulayarak niteledi [genellikle “bir gözü kör” mânâsında]: muradı, İmru’ul-Kays’ın şiirin mânâlarını açık ve seçik kılmış, onları açığa çıkarmış, ikameyi ve kapalı lafzı terk etmiş olmasıdır: **عَنْ**, onunla önceden bağlantılı olduğu [anlaşılacak] şeyle birlikte, hâl bildiren mansub bir ismin yerini tutar: sanki şöyle demiş gibidir: **فَتَحَ لِلشِّعْرِأَصَحَّ بَصَرٍ مُجَاوِزًا لِلْمَعَانِى العُورِمُتَخَطِيًا لَهَا** [lafzen: Şiire, yarı-kör mânâların üzerinden geçerek, onları aşarak, en sağlam bir görüş açtı]. (O.) -A2- Ayrıca, (O,) **فَقِير** oldu yahut **فَقِير** hâline geldi [yani fakir, muhtaç, vb.]; (S, O, Msb, K, vb.;) ve bunun gibi ↓ **فَقِرَ**, muzârîsi **فَقَرَ**, mastarı **فَقَرٌ**; (Msb;) ve ↓ **فَقُرَ**, muzârîsi **فَقُرَ**; (K;) yahut **افتقر** dediler, (Sb, Msb, TA,) tıpkı **اِشْتَدَّ** dedikleri gibi, (Sb, TA,) fakat **فَقُرَ** demediler, (Sb, Msb, TA,) tıpkı **شَدُدَ** demedikleri gibi, (Sb, TA,) **افتقر** onların yanında **فَقُرَ** yerine geçerek; (Msb;) ve bu fiilin artırımsız hiçbir şeklini kullanmadılar. (Sb, TA.) ― -b2- Ve şöyle denir: **افتقر اـِلَيْهِ** Ona (yahut ona) muhtaç oldu, ihtiyaç duydu yahut gereksindi; [sık geçen bir ibare; **فَقِيرٌ اـِلَيْهِ** gibi;] **اِحْتَاجَ اليه** ile eş mânâlıdır. (TA, **حوج** maddesinde.)

**استفقر بَعِيرًا**
10 **استفقر بَعِيرًا** ذ [Yük taşımak yahut binmek için bir devenin sırtını ödünç aldı, yahut ödünç istedi]. (**أَرْمَلُ**’e bak.)

**فَقْرٌ**
**فَقْرٌ** ذ ve ↓ **فُقْرٌ** aynı mânâya gelir, (S, O, Msb, K,) fakat ikincisi kötüdür, (Lth, TA,) ve bazen ↓ **فُقُرٌ** dediler, (MF, TA,) Fakirlik, yoksulluk yahut ihtiyaç; **غِنًى**’nın zıddı: (K:) yahut bir adamın hâli; ev halkına, yahut onunla oturan ve nafakası kendisine vacip olan kimselere yetecek kadar [ancak] şeye sahip olduğu zaman: (ISd, K:) [başka mânâlar **فَقِيرٌ** sıfatının açıklamalarından anlaşılır; ona bak:] ↓ **مَفاَقِرُ** [ihtiyaçlar yahut yoksunluklar mânâsında] bazılarınca **فَقرٌ**’un çoğulu denir; kıyas dışı olarak, **مَشَابِهُ** [**شَبَهٌ**’in çoğulu] ve **مَلَامِحُ** [**لَمْحَةٌ**’in çoğulu] gibi: yahut ↓ **مُفْقَرٌ**’un çoğulu olabilir; o da **أَفْقَرَهُ**’nun bir mastarıdır; yahut ↓ **مُفْقِرٌ**’un çoğuludur; yahut onun tekili yoktur: (TA:) şöyle dersin: ↓ **سَدَّ اللّٰهُ مَفَاقِرَهُ** Allah onu ihtiyaçtan müstağni kıldı; yahut Allah onu müstağni kılsın; (S, Msb, K;) [lafzen] Allah onun çeşitli ihtiyaçlarını karşıladı; yahut karşılasın. (S, K.) ― -b2- Ve **فَقْرٌ** ayrıca Kaygı mânâsına gelir; yahut gönül huzursuzluğu, yahut zihnin sıkıntısı: çoğulu **فُقُورٌ**: (O, K, TA:) şöyle denir: **شَكَى اـِلَيْهِ فُقُورَهُ** Kaygılarını vb. ona şikâyet etti: ve ayrıca, onun hâlleri ve ihtiyaçları mânâsına gelir: (TA:) [çünkü] IAar’a göre **فُقُورُ النَّفْسِ** ibaresi **شُقُورُهَا** gibidir. (O.) -A2- **فَقْرَةٌ**’ya da bak.

**فُقْرٌ**
**فُقْرٌ** ذ: bir önceki paragrafı gör. -A2- Ayrıca Yan (taraf): çoğulu **فُقَرٌ**, (K, TA,) ki bu kıyas bakımından gariptir: Kr tarafından zikredilmiştir. (TA.) [**أَفْقَرَكَ الصَّيْدُ**’e bak.]

**فَقُرٌ**
**فَقُرٌ** ذ: **فَقْرَةٌ**’yı gör.

**فَقِرٌ**
**فَقِرٌ** ذ: **فَقِيرٌ**’e bak, ilk yarı, iki yerde.

**فُقُرٌ**
**فُقُرٌ** ذ: **فَقْرٌ**’a bak.

**فَقْرَةٌ**
**فَقْرَةٌ** ذ: **فَقَارٌ**’a bak. -A2- K’ye göre, ayrıca belirli bir bitkiyi ifade eder; ve onun çoğulu [yahut daha doğrusu cins topluluk ismi] ↓ **فَقْرٌ**’dur: fakat tekili [yahut isim birimi] doğru olarak ↓ **فَقُرَةٌ**’dir; fetha sonra damme ile; Sb tarafından, çoğulu [yahut cins topluluk ismi] ↓ **فَقُرٌ** olan, kırık çoğulu bulunmayan, nadir bir kalıbın kelimesi olarak zikredilmiştir; ve Th tarafından açıklanmıştır. (TA.)

**فُقْرَةٌ**

**فُقْرَةٌ** ذ Yerde kazılmış bir oyuk: çoğulu **فُقَرٌ**. (O, K, TA.) ― -b2- Ve devenin burnunda [yahut ağzında] (IAar, O) yapılan, **قُرْمَة** denilen [yarık]: (IAar, O, TA,) [onu uysal kılmak için, (bk. 1, başlangıca yakın,)] bundan sonra [gerekirse] bir başkası [onun üstüne] yapılır, sonra bir başkası, ta ki yumuşak huylu oluncaya kadar: (IAar, O:) çoğulu [azlık çoğulu **أَفْقُرٌ**, L’de geçer, açıkça bu mânada **فُقْرَةٌ**’nın bir çoğulu olarak; ve çokluk için, fakat azlık çoğulu olarak da kullanılır,] **فُقَرٌ**. (O, TA.) Bundan dolayı ‘Âişe’nin, ‘Osmân ile ilgili olarak, sözü: **بَلَغْتُمْ مِنْهُ الفُقَرَ الثَّلَاثَ**, mânası (mecazen:) Siz ona, yukarıda zikredilen deveye yaptığınız fiilin benzerini yaptınız [üzerine üç **فُقَر** indirdiğiniz]: böylece AZ tarafından açıklanmıştır. (TA.) AHeyth’e göre, **فُقَرٌ** (varsayılan mecaz olarak:) büyük, yahut ağır, yahut dehşetli olaylar demektir. (O.) Ve Âdemoğlunun üç **فُقَرَات**’ının (varsayılan mecaz olarak:) doğum günü ve ölüm günü ve diriliş günü olduğu söylenir. (O.) ― -b3- Ayrıca gömleğin, başın sokulduğu yer olan kısmı. (K.) -A2- Ayrıca yakınlık. (K.) Ve şöyle denir: **هُوَ مِنِّى فُقْرَةً**, mânası: O bana yakındır. (K, * TA.) -A3- Ayrıca bk. **مُفْقِرٌ**.

**فِقْرَةٌ**

**فِقْرَةٌ** ذ: bk. **فَقَارٌ**. ― -b2- [Bundan dolayı] **الفِقَرَاتُ**, Akrep’in **خَرَزَات**’ında [kuyruğun eklemleri mânasında] bulunan yıldızın [yahut yıldızların] adı (varsayılan mecaz olarak)dır. (Kzw, Akrep tasvirinde.) Ve **فِقَرٌ** (varsayılan mecaz olarak:) sırt omurunun biçiminde dökülmüş yahut yapılmış birtakım süsler demektir: (A, KT, TA, ve Har s. 34:) bunlardan birine **فِقْرَةٌ** denir. (Har, aynı yer.) ― -b3- Ve bundan dolayı, (KT,) yahut sırt omuruna benzetilmesi sebebiyle, (S, O, KT,) (mecazen:) bir kasidede en iyi beyte **فِقْرَةٌ** denir. (S, O, K, KT.) ― -b4- Ve bundan dolayı, kasidede en iyi beyte benzetilmesi sebebiyle, **فِقْرَهٌ** (mecazen:) (mecazen:) herhangi bir seçkin ibare yahut cümle demektir: (KT:) şöyle denir: **مَا أَحْسَنَ فِقَرَ كَلَامِهِ** yani [Ne güzel] sözünün, yahut dilinin, nükteleri, yahut nükte noktaları (**سُكَت** [**نُكْتَةٌ**’nin çoğulu])! (A, TA.) ― -b5- Ve aynı şekilde, (varsayılan mecaz olarak:) bir kasidenin her beytinin ve bir **خُطْبَة**’nin [kafiyeli nesir olan] her [cümlesinin] sonuna [yahut son kelimesine] delâlet etmek üzere uygulanır. (Msb.) ― -b6- Ve (varsayılan mecaz olarak:) [kafiyeli nesirde, ikisi de aynı kafiye ile biten iki cümle; yani] **فِقْرَة**, [kafiyeli] nesirde şiirdeki beyit gibi olan şeydir. (Kull s. 208.) -A2- Ayrıca ekim için, **قَرَاح** denilen türden bir toprak parçası. (O, K.) -A3- Ve atışta yahut atmada çekişen, yahut yarışan, kimselere (Lth, K, TA,) bir işaret, yahut alâmet, olan şey: (Lth,) bir dağ gibi, (K,) yahut bir tepe gibi, yahut yerde kazılmış bir oyuk gibi, (Lth.) yahut bir **هَدَف** [hedef, vb.], (Lth, K, TA,) ve benzeri: (K, TA:) böyle çekişmede yahut yarışmada şöyle derler: **أُرَامِيكَ مِنْ أَدْنَى فِقْرَةٍ** [en yakın **فِقْرَة**’den sana karşı atışır yahut yarışırım] ve **مِنْ أَبْعَدِ فِقْرَةٍ** [en uzak **فِقْرَة**’den]. (Lth, TA.)

**فَقُرَةٌ**

**فَقُرَةٌ** ذ: bk. **فَقْرَةٌ**.

**فُقْرَى**

**فُقْرَى** ذ [bir kimseye binilmek yahut yük taşımak için bir deve vb. ödünç vermek;] **أَفْقَرَهُ نَاقَتَهُ** (S) yahut **بَعِيرَهُ**’dan (K) bir isim [**رُقْبَى** ve **عُمْرَى** benzeri]. (K.)

**فَقَارٌ**

**فَقَارٌ** ذ Sırtın omuru; (S, * Msb, K;) **كَاهِل**’in bulunduğu yerden **عَجْب**’e kadar, düzenli sıra üzere, biri diğerinin üstüne konulmuş omurga kemikleri: (K, * TA:) [bazen tekil olarak kullanılır; S ve O ve K’da **طَبَقٌ** maddesinde olduğu gibi: fakat aslında] tekili, (Msb, K,) yahut cins tekili, (S, TA,) ↓ **فَقَارَةٌ**’dır, (S, Msb, K,) bunun için kesre ile **فِقَارَةٌ** denmemelidir: (ISk, Msb:) ve ↓ **فِقْرَةٌ**, çoğulu **فِقَرٌ** ve **فِقْرَاتٌ** ve **فِقَرَاتٌ** ve **فِقِرَاتٌ** olan, **فَقَارَةٌ** ile aynı mânaya delâlet eder; (S, Msb, K:) ↓ **فَقْرَةٌ** da böyledir. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَقَارُ الجَوْزَآءِ** (varsayılan mecaz olarak:) **الجوزآء** takımyıldızının [yani Orion’un] ortasında eğik olarak dizilmiş üç pek parlak yıldız [d ve e ve z]. (Har s. 456. [bk. **جوز** maddesi.) ― -b3- Ve [bundan dolayı ayrıca,] **ذُو الفَقَارِ** (varsayılan mecaz olarak:) Peygamber’in (S, O, K,) sonra da ‘Alî’nin [meşhur] bir kılıcının adıdır: daha önce Bedr’de öldürülen El-‘Âs İbn-Munebbih’in malı idi, (O, K,) ‘Alî tarafından; onun kılıcı Resûl’e verildi: (O:) Abu-l-‘Abbâs’a göre [yani Th], bu adla adlandırıldı; çünkü onda küçük güzel oyuklar vardı [görünüşe göre, kenarında küçük çentikler mânasında, bazı modern kılıçlarda olduğu gibi, zırhları daha kolay yarmak için]: ayrıca bazılarına göre **ذو الفِقَار** diye de adlandırılır; fakat bunun avamca olduğu El-Khattâbee tarafından söylenmiştir. (TA.) ― -b4- O (yani **ذُوالفَقَارِ**) mecaz yoluyla (mecazen:) mızrak mânasında da kullanılır. (TA.)

**فَقِيرٌ**

**فَقِيرٌ** ذ: Bir hurma ağacının fidanı yahut sürgünü dikildiğinde, onun etrafına kazılan bir oyuk; yahut hurma ağacının fidanı yahut sürgününün dikildiği bir kuyu [veya bunun benzeri]; sonra onun etrafına deve gübresi yahut benzeri ile birlikte alüvyonlu toprak bastırılır: çoğulu **فُقُرٌ**, iki **ضمة** ile: yahut bu, kuyulara delâlet eder, üç ve daha fazla, birlikte; yahut birbirine bitişik, biri diğeriyle bağlantılı. Müfred ayrıca Bir kuyuya delâlet eder: yahut eski bir kuyuya: yahut suyu az olan bir kuyuya: çoğulu yukarıdaki gibidir. ― -b2- Ve Bir düz yer, yahut yumuşak bir yer; onda kuyular kazılır, muntazam bir sıra teşkil eder. Ve **رَكِيَّةٌ فَقِيرَةٌ**: kazılmış bir kuyu demektir. Ve **فَقِيرُ بَنِى فُلَانٍ فِى الرَّكَايَا**: A‘ ‘Obeyd tarafından “Falancanın oğullarının kuyulardaki payı” mânâsıyla açıklanmıştır. ― -b3- Ayrıca Yeraltı su yolu yahut kanalının ağzı; yahut suyun çıktığı yer: çoğulu yukarıdaki gibidir. ― -b4- Ve “Üst odaya çıkmak için kendisiyle çıkılan, oyulmuş bir hurma gövdesi” mânâsına geldiği söylenmiştir: lâkin bu mânâda meşhur olan kelime **نَقِيرٌ**’dür, **ن** ile. -A2- Deveye sıfat olarak: Bu bâbın birinci paragrafında açıklanan tarz üzere, burnunda [yahut ağzında] bir yarık [yahut iki yarık yahut üç] açılmış olan demektir; ve bunun gibi **مَفْقُورٌ**. -A3- Ayrıca insana uygulanınca: Sırtının omurları kırılmış olan; ve bunun gibi **فَقِرٌ** ve **مَفْقُورٌ**: yahut kırılmadan yahut hastalıktan doğan, sırtının omurlarında bir rahatsızlığı olan: yahut omurları sırtından çekilip çıkarılmış, böylece omurgası kesintiye uğramış olan: ve **فَقِرٌ**: omurlarında rahatsızlığı olan bir adam; ve **فقير** ile **مَفْقُورٌ**: bir musibetle muzdarip olan bir adam [lafzen: sırtının omurları kırılmış olan]. -A4- Buradan, sanki sırtının omurları kırılmış gibi: [lâkin **اِفْتَقَرَ**’dan, **مَا أَفْقَرَهُ** gibi, düzensiz olarak türetildiği söylenmiştir, bk.]: Fakir: yahut muhtaç; **غَنِىٌّ**’nin zıddı; (K’dan anlaşıldığı üzere;) ailesine, yahut kendisiyle birlikte oturan ve nafakası kendisine vâcip olan kimselere yetecek [kadar] şeye sahip olan: yahut hayatı sürdürmeye yetecek yiyecek bulan: yahut hayat için yeterli olandan başka bir şeye sahip olmayan: yahut malı az olan yahut azalmış olan: daha fazla açıklaması **سكن** maddesindedir: yahut yiyeceği olan kimse; **مِسْكِينٌ**’den farklıdır; çünkü o, hiçbir şeye sahip olmayan; bütünüyle yoksun olan demektir: yahut ikisi de yoksun, yani hiçbir şeye sahip olmayan demektir: Aboo-Haneefeh, (TA,) ISk’nin görüşünü benimser; ve Er-Râ‘ee’nin, ‘Abd-El-Melik Ibn-Marwân’ı övdüğü bir kasideden şu beyti nakleder:

أَمَّا الفَقِيرُ الَّذِى كَانَتْ حَلُوبَتُهُ
وَفْقَ العِيَالِ فَلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ

[Ev halkına yetecek kadar süt devesi bulunan ve kendisine (bundan) hiçbir şey (fazla) kalmayan **فقير**’e gelince:] (S, O, TA:) As, **مسكين**’in hâlce **فقير**’den daha iyi olduğunu söyler: Yoo ise **فقير**’in hâlce **مسكين**’den daha iyi olduğunu söyler; ve şunu ekler: Çöl Araplarından birine sordum: Sen **فقير** misin? O da cevap verdi: Hayır, Allah’a yemin olsun, bilakis **مسكين**: (S, O, TA:) yahut birincisi muhtaç olan, ihtiyaç duyan, isteyen; bir muhtaç; ikincisi ise ihtiyaç veya yokluk sebebiyle yahut başka bir sebeple zelil kılınmış olan; (Ibn-’Arafeh, O, K;) ki, eğer ihtiyaç veya yokluk sebebiyle zelil kılınmışsa, zekâttan alması helâldir; fakat ihtiyaç veya yokluk dışında bir sebeple zelil kılınmışsa, zekâttan alamaz; çünkü zengin olabilir: (Ibn-’Arafeh:) [**الفَقِيرُ اـِلَى اللّٰهِ** Allah’a muhtaç olan, yani Allah’ın yardımına vb. muhtaç olan; ve **الفَقِيرُ اـِلَى رَحْمَةِ اللّٰهِ** Allah’ın rahmetine muhtaç olan, bir kimsenin adının önüne sıkça yazdığı sıfatlardır:] Kur’da [xxxv. 16] şöyle denilmiştir: **أَنْتُمُ الفُقَرَآءُ اـِلَى اللّٰهِ وَاللّٰهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَمِيدُ**, bunun açıklaması: Siz Allah’a muhtaç olanlarsınız, yahut Allah’a ihtiyaç içinde bulunanlarsınız: [ve Allah, O, her hâlde müstağni, hamde lâyık olandır:] (O, TA: [Kur xxviii. 24’e de bak:]) yahut **فقير**, hastalık sebebiyle sakat kalan, yahut hareket etme gücünden mahrum bırakılan; yahut uzun süren bir hastalıktan muzdarip olup zayıf olan ve bir mesleği olmayan; ve ihtiyacına yetmeyen bayağı bir mesleği olan kimse demektir; **مسكين** ise, bir dilenci; kendisine bir ölçüde yarayan bir mesleği bulunan (**حِرْفَةٌ تَقَعُ مَوْقِعًا,**) fakat kendisini ve ev halkını ihtiyaçsız kılmayan; (Esh-Shلfi’ee, T, O, K;) böylece Esh-Shلfi’ee’ye göre birincisi ikincisinden daha zor bir hâldedir; (T;) ve görünüşe göre ona **فقير** denmesi, sakatlık yahut uzun süren hastalık sebebiyledir; bu da onun kazanç elde etmek için serbestçe çalışmasını engeller: (Khلlid Ibn-Yezeed:) As ayrıca ikincisinin birinciden daha iyi hâlde olduğunu söyler; (S, O, K;) ve Ahmad Ibn-’Obeyd de böyle söyler: (TA:) ve yukarıda zikredilen Er-Rل’ee’nin beytine gelince, bunun, orada anılan kişinin önceki zamanlarda bir süt devesi bulunduğu, fakat artık ona sahip olmadığı; ve **لَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَد**’in “kendisine hiçbir şey bırakılmadı” mânasına geldiği söylenir: (Mgh:) bu son sıfatın çoğulu, Kur xviii. 78’de, hatırı sayılır bir meblağa değer bir gemiye yahut kayığa sahip olan erkeklere de uygulanmıştır; (Mgh;) buradan Aboo-Bekr, As’ın görüşünün doğru olduğu kanaatini taşır: (TA:) fakat cevap olarak şu ileri sürülür: Bu kimseler geminin sahipleri değil, kiracılarıydı; bu, bir kıraatten anlaşılır: [görünüşe göre **يَعْمَلُونَ** yerine şeddeli olarak **يُعَمَّلُونَ**,] (TA:) yahut birincisi, ihtiyacına yetecek ne malı ne kazancı bulunan kimse; ikincisi ise, kendisine yetmeyen bir malı yahut kazancı bulunan kimse demektir: yahut bazılarına göre bunun tersi doğrudur: (Bd in ix. 60:) yahut ikisi de aynı mânaya gelir, (IAar, S, K,) hiçbir şeye sahip olmayan kimse: (IAar, S:) yahut birlikte kullanıldıklarında mânaca ayrılırlar; ayrı ayrı kullanıldıklarında ise ikisi de [bazen] aynı mânaya gelir: (El-Bedr El-Karلfee:) [**مِسْكِينٌ** maddesinde daha fazlasına bak:] müennesi ة ile: (Msb, K:) müzekker çoğulu **فُقَرَآءُ**; (Msb, K;) müennes çoğulu **فَقَائِرُ**, (K,) ve müzekker gibi **فُقَرَآءُ** (Lh, Msb, TA); bunun, **سَفِيهَةٌ**’nin çoğulu olarak **سُفَهَآءُ** dışında türün tek örneği olduğu [söylenmiştir]; (Msb;) [gerçi **فُقَهَآءُ** ve belki başka bazı örnekler de eklenmelidir;] fakat ISd der ki: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. (TA.)

**فَقَارَةٌ**

**فَقَارَةٌ** ذ : **فَقَارٌ**’a bak.

**فَيْقَرٌ**

**فَيْقَرٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**فَاقِرَةٌ**

**فَاقِرَةٌ** ذ [Sırtın omurlarını kıran yahut kıracak olan bir fiil: ve buradan] (mecaz kabul edilerek:) bir musibet yahut felâket; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **فَيْقَرٌ**: (S, O, K:) yahut Lth ve başkalarına göre, sırtın omurlarını kıran şey gibi: (TA:) çoğulu **فَوَاقِرُ**. (Har s. 399.) **عَمِلَ بِهِ الفَاقِرَةَ** bir darbımeseldir; mânası: Ona, omurlarını kıran yahut kıracak olan bir fiil yaptı; yahut Kur lxxv. 25’te olduğu gibi bir musibet yahut felâket: (Meyd:) [yahut J’ye göre, görünüşe göre mânası: Ona, onu uysal kılacak şeyi yaptı; çünkü o şöyle der:] bu, **فَقَرْتُ أَنْفَ البَعِيرِ** ibaresindendir. (S. [S’deki bu ibare Golius tarafından garip biçimde yanlış anlaşılmıştır; bunun sonucu olarak “infortunium” mânasını zikrettikten sonra “et Habena seu capistrum, de quo in Conj. 1.”ı eklemiştir.]) ― -b2- Ve [buradan] **الفَاقِرَةُ** (mecaz kabul edilerek:) Diriliş demektir. (TA.)

**أَفْقَرُ**

**أَفْقَرُ** ذ [Daha fakir ve en fakir yahut daha muhtaç vb.: **اِفْتَقَرَ**’dan, fiilin artırımsız bir şeklinden değil, düzensiz olarak türetildiği söylenir; **مَا أَفْقَرَهُ** gibi]. (Ham s. 573-4’e bak.)

**مُفْقَرٌ**

**مُفْقَرٌ** ذ : **فَقْرٌ**’a bak.

**مُفْقِرٌ**

**مُفْقِرٌ** ذ, bir adama nispetle, (O, TA,) sırtın omurlarında güçlü; (TA;) ve böylece ↓ **مُفَقَّرٌ**, deveye nispetle; ve [aynı şekilde] ↓ **ذُوفُقْرَةٍ**, ona nispetle, binilmeye elverişli derecede güçlü: (O, TA:) ve **مُفْقِرٌ** ayrıca, sırtça güçlü demektir; bir tay için kullanılır: (TA:) ve bu şekilde kullanıldığında, binilebileceği zamana erişmiş olan. (K.) ― -b2- Ve [buradan] şöyle denir: **اـِنَّهُ لَمُفْقِرٌ لِهٰذَا الأَمْرِ** (mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz o, bu iş için denktir; onda bunun için zihnin sebatı yahut güç yahut kudret vardır; (ISh, O, L, K;) ve **لهذا العَزْمِ** bu azim yahut kararlılık için; ve **لهذا القِرْنِ** bu rakip yahut hasım için. (L.) Ve ↓ **رَجُلٌ مُفَقَّرٌ** (mecaz kabul edilerek:) Kendisine emredilen her şey için yeterli olan bir adam; (O, K, TA;) sanki omurlarının gücü sebebiyle. (TA.) -A2- **فَقْرٌ**’a da bak.

**مُفَقَّرٌ**

**مُفَقَّرٌ** ذ **مَتْن**’inde [bkz.] çentikler yahut oyuklar bulunan bir kılıç; (S, K,) onun içinde çöküntüler meydana getiren. (K.) -A2- Ayrıca iki yerde **مُفْقِرٌ**’e de bak.

**مَفْقُورٌ**

**مَفْقُورٌ** ذ: üç yerde **فَقِيرٌ**’e bak.

**مَفَاقِرُ**

**مَفَاقِرُ** ذ: iki yerde **فَقْرٌ**’a bak.

**أَرْضٌ مُتَفَقِّرَةٌ**

**أَرْضٌ مُتَفَقِّرَةٌ** ذ İçinde “çukurlar” mânâsında çokça **فُقَر** bulunan arazi. (O, K.)

**مُتَفَاقِرٌ**

**مُتَفَاقِرٌ** ذ **فَقْر** [yani fakirlik yahut ihtiyaç, vb.] hâlinde olduğunu iddia eden bir adam. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَرَ
فَقَرَ I ,  U ( n. ac. فَقْر 1 ),
a.  Dug.

b.  Pierced, bored, perforated.

c.  Broke the back of; overwhelmed, crushed ( misfortune ).

d.  [ coll. ], Put out ( eye ).

e.  [ coll. ], Pressed ( grapes ).

فَقِرَ
فَقِرَ A ( n. ac. فَقَر 4 ),
a.  see ( فَقُرَ ).

b.  Had a pain in the spine. _ast;

فَقُرَ
فَقُرَ U ( n. ac. فَقَاْرَة 22t ),
a.  Was poor, needy, indigent.

فَقَّرَ
فَقَّرَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

أَفْقَرَ
أَفْقَرَ IV ,
a.  Impoverished; reduced to want; beggared, ruined.

b.  Became fit for riding.

c.  Lent ( animal ).

d.  Exposed its side to ( the hunter: game ).

تَفَقَّرَ
تَفَقَّرَ V ,
a.  Dug, dug into.

تَفَاْقَرَ
تَفَاْقَرَ VI ,
a.  Pretended to be poor.

اِنْفَقَرَ
اِنْفَقَرَ VII
a.  [ coll. ], Was pressed.

اِفْتَقَرَ
اِفْتَقَرَ VIII ,
a.  see ( فَقُرَ )

b.  [ Ila ], Wanted, needed, required.

c.  Clave, slit, rent; opened.

اِسْتَفْقَرَ
اِسْتَفْقَرَ X ,
a.  Borrowed.

فَقْر
فَقْر 1 , ( pl. فُقُوْر 27 ,  مَفَاْقِرُ 44 ),
a.  Poverty, indigence, penury; need, want.

b.  Anxiety; distress.

فَقْرَة
فَقْرَة 1t , ( pl. فَقْر 1 ),
a.  see 22t .

b.  A certain plant.

فِقْرَة
فِقْرَة 2t , ( pl. فِقَر 7 ,  reg. &
a.  فِقَرَات ),  see 22t .

b.  ( pl. فِقَر 7 ), Sign, mark: mound, hill &c.

c.  Certain stars in Scorpio.

فُقْر
فُقْر 3 , ( pl. فُقَر 9 ),
a.  see 1 (a) .

b.  Side.

فُقْرَة
فُقْرَة 3t , ( pl. فُقَر 9 ),
a.  Nearness, proximity.

b.  Ditch.

c.  Opening of the shirt.

d.  ( pl. فُقَر 9 ,  أَفْقُر 16 ), Incision, slit ( in a camel's nose ).

فَقِر
فَقِر 5 ,
a.  Broken-backed.

فُقُر
فُقُر 10 ,
a.  Mouths, orifices.

b.  Wells.

c.  see 1 (a) .

أَفْقَرُ
أَفْقَرُ 14 ,
a.  Poorer; poorest.

فَاْقِرَة
فَاْقِرَة 21t , ( pl. فَوَاْقِرُ 41 ),
a.  Misfortune.

فَقَاْرَة
فَقَاْرَة 22t , ( pl. فَقَاْر 22 ),
a.  Vertebra ( of the back ).

فَقَاْرِيّ
فَقَاْرِيّ 22yi ,
a.  Vertebral.

فَقِيْر
فَقِيْر 25 , ( pl. فُقَرَآءُ 43 ),
a.  Poor, needy, indigent; destitute; pauper; beggar, mendicant; dervish; fakir.

b.  ( pl. فُقُر 10 ,), Canal; conduit; trench.

فَقِيْرَة
فَقِيْرَة 25t , ( pl. reg. &  فَقَاْئِرُ 46 ),
a.  Poor; beggarwoman.

فَقڤرَ
N. P. فَقڤرَ I ,
a.  see 5 .

فَقَّرَ
N. P. فَقَّرَ II ,
a.  Able, capable.

b.  Vertebrated; notched, dented; scalloped ( sword ).

أَفْقَرَ
N. Ag. أَفْقَرَ IV ,
a.  Strong-backed, strong, sturdy, robust.

b.  Fit for riding ( animal ).

c.  [ La ], Capable of; equal to; fit for.

فَقَار الجَوْزَآء
فَقَار الجَوْزَآء
a.  Three stars in Orion.

ذُو الفَقَارِ
*uw A@lfaqaAri
a.  Name of a celebrated sword of Muhammad & of Ali.

b.  Spear.

مَا أَفْقَرَهُ
مَا أَفْقَرَهُ
a.  How poor he is!

##### Türkçe

**فَقَرَ**
**فَقَرَ** I , U ( mastar adı: **فَقْر** 1 ),
a. Kazdı.

b. Deldi, oydu, delik açtı.

c. Sırtını kırdı; (musibet) onu ezdi, kahretti.

d. [ toplu ], (göz) çıkardı.

e. [ toplu ], (üzüm) sıktı.

**فَقِرَ**
**فَقِرَ** A ( mastar adı: **فَقَر** 4 ),
a. bkz. ( **فَقُرَ** ).

b. Omurgada ağrısı oldu. _ast;

**فَقُرَ**
**فَقُرَ** U ( mastar adı: **فَقَاْرَة** 22t ),
a. Fakir oldu, muhtaç oldu, yoksul oldu.

**فَقَّرَ**
**فَقَّرَ** II ,
a. I (a), (b)’ye bkz.

**أَفْقَرَ**
**أَفْقَرَ** IV ,
a. Fakirleştirdi; yoksulluğa düşürdü; dilenci etti, mahvetti.

b. Binmeye elverişli oldu.

c. (hayvan) ödünç verdi.

d. (av: avcıya) yanını açtı.

**تَفَقَّرَ**
**تَفَقَّرَ** V ,
a. Kazdı, içine kazdı.

**تَفَاْقَرَ**
**تَفَاْقَرَ** VI ,
a. Fakirmiş gibi yaptı.

**اِنْفَقَرَ**
**اِنْفَقَرَ** VII
a. [ toplu ], Sıkıldı.

**اِفْتَقَرَ**
**اِفْتَقَرَ** VIII ,
a. bkz. ( **فَقُرَ** )

b. [ **إِلَى** ile ], İhtiyaç duydu, muhtaç oldu, gereksindi.

c. Yardı, yarıldı, yırtıldı; açıldı.

**اِسْتَفْقَرَ**
**اِسْتَفْقَرَ** X ,
a. Ödünç aldı.

**فَقْر**
**فَقْر** 1 , (çoğulu: **فُقُوْر** 27 , **مَفَاْقِرُ** 44 ),
a. Fakirlik, yoksulluk, yoksunluk; ihtiyaç, yokluk.

b. Kaygı; sıkıntı.

**فَقْرَة**
**فَقْرَة** 1t , (çoğulu: **فَقْر** 1 ),
a. 22t’ye bkz.

b. Belli bir bitki.

**فِقْرَة**
**فِقْرَة** 2t , (çoğulu: **فِقَر** 7 , kuralî &
a. **فِقَرَات** ), 22t’ye bkz.

b. (çoğulu: **فِقَر** 7 ), İşaret, alamet: tümsek, tepe vb.

c. Akrep burcunda belli yıldızlar.

**فُقْر**
**فُقْر** 3 , (çoğulu: **فُقَر** 9 ),
a. 1 (a)’ya bkz.

b. Yan.

**فُقْرَة**
**فُقْرَة** 3t , (çoğulu: **فُقَر** 9 ),
a. Yakınlık, yakın olma.

b. Hendek.

c. Gömleğin açıklığı.

d. (çoğulu: **فُقَر** 9 , **أَفْقُر** 16 ), Kesik, yarık (devenin burnunda).

**فَقِر**
**فَقِر** 5 ,
a. Sırtı kırık.

**فُقُر**
**فُقُر** 10 ,
a. Ağızlar, delikler.

b. Kuyular.

c. 1 (a)’ya bkz.

**أَفْقَرُ**
**أَفْقَرُ** 14 ,
a. Daha fakir; en fakir.

**فَاْقِرَة**
**فَاْقِرَة** 21t , (çoğulu: **فَوَاْقِرُ** 41 ),
a. Musibet.

**فَقَاْرَة**
**فَقَاْرَة** 22t , (çoğulu: **فَقَاْر** 22 ),
a. Omur (sırtın).

**فَقَاْرِيّ**
**فَقَاْرِيّ** 22yi ,
a. Omurga ile ilgili.

**فَقِيْر**
**فَقِيْر** 25 , (çoğulu: **فُقَرَآءُ** 43 ),
a. Fakir, muhtaç, yoksul; yoksun; yoksul kimse; dilenci, dilenen; derviş; fakir.

b. (çoğulu: **فُقُر** 10 ,), Kanal; su yolu; hendek.

**فَقِيْرَة**
**فَقِيْرَة** 25t , (çoğulu: kuralî & **فَقَاْئِرُ** 46 ),
a. Fakir; dilenci kadın.

**فَقڤرَ**
Özel ad. **فَقڤرَ** I ,
a. 5’e bkz.

**فَقَّرَ**
Özel ad. **فَقَّرَ** II ,
a. Güçlü, muktedir.

b. Omurlu; çentikli, dişli; tırtıklı (kılıç).

**أَفْقَرَ**
Etken isim. **أَفْقَرَ** IV ,
a. Sırtı güçlü, güçlü, sağlam, metin.

b. Binmeye elverişli (hayvan).

c. [ **لِـ** ile ], -e muktedir; -e denk; -e elverişli.

**فَقَار الجَوْزَآء**
**فَقَار الجَوْزَآء**
a. Avcı (Orion) takımyıldızında üç yıldız.

**ذُو الفَقَارِ**
**ذُو الفَقَارِ**
a. Muhammed’in ve Ali’nin meşhur bir kılıcının adı.

b. Mızrak.

**مَا أَفْقَرَهُ**
**مَا أَفْقَرَهُ**
a. Ne kadar fakirdir o!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

فقر
فَقُرَ- يَفْقُرُ - فََقْر - فَقِيْر - فُقَراء - فَاقِر - فَاقِرَة
فَقُرَ- يَفْقُرُ + الكائن + إلى شيء: يصير ذا حاجة للحصول على أشياء من آخر دون أن يكون لديه القدرة الذاتية على الحصول عليها
فََقْر: اسم فعل " فَقُرَ- يَفْقُرُ ": ضد غني - يغنى: الحاجة للحصول على أشياء من آخر دون أن يكون لدى الكائن القدرة الذاتية على الحصول عليها
فَقيْر: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل ": غير مستغني عن الآخر: يحتاج إلى أشياء لا يملكها لابد أن تأتيه من آخر على شكل عون، وليس لديه وسيلة للحصول عليها بقدرته الذاتية
فُقّراء: جمع " فَقِيْر"
فَاقِر: اسم فاعل من " فَقُرَ- يَفْقُرُ ": الذي فَقُرَ وصار فقيراً
فاقِرَة: مؤنث " فاقِر": وهي أيضاً فاعل مرة : اسم آلة من " فَقُرَ- يَفْقُرُ ": الشيء الذي يحدث الفقر: جائحة: أو  حالة من خاصة من حال الفقر: فقير بمصيبة أو كارثة تجعله يحتاج عون من آخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالملاءة والاكتفاء بدرجاتها المختلفة " وهي:
غَنِيَ - يَغْنَى، مَكَلَ - يَمْكُلُ (مَكِلَ - يَمْكَلُ)، عَفَّ- يَعِفُّ، كَفى - يَكْفي، عَالَ - يَعُولُ، فَقُرَ- يَفْقُرُ
فَقْر - الفقر
 	﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء والله يعدكم مغفرة منه وفضلا والله واسع عليم (268)﴾البقرة
فقير - فقراء
 ﴿لقد سمع الله قول الذين قالوا إن الله فقير ونحن أغنياء سنكتب ما قالوا وقتلهم الأنبياء بغير حق ونقول ذوقوا عذاب الحريق(181)﴾  آل عمران ﴿وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله ويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدين(64)﴾ المائدة
 	{ ياأيها الناس أنتم الفقراء إلى الله والله هو الغني الحميد(15) فاطر ﴿هاأنتم هؤلاء تدعون لتنفقوا في سبيل الله فمنكم من يبخل ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه والله الغني وأنتم الفقراء وإن تتولوا يستبدل قوما غيركم ثم لا يكونوا أمثالكم(38)﴾ محمد
 	﴿فسقى لهما ثم تولى إلى الظل فقال رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير(24)﴾ القصص ﴿ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله في أيام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فكلوا منها وأطعموا البائس الفقير(28)﴾ الحج
 	﴿إن تبدوا الصدقات فنعما هي وإن تخفوها وتؤتوها الفقراء فهو خير لكم ويكفر عنكم من سيئاتكم والله بما تعملون خبير(271)﴾ البقرة ﴿إنما الصدقات للفقراء والمساكين والعاملين عليها والمؤلفة قلوبهم وفي الرقاب والغارمين وفي سبيل الله وابن السبيل فريضة من الله والله عليم حكيم(60)﴾ التوبة
 	﴿للفقراء المهاجرين الذين أخرجوا من ديارهم وأموالهم يبتغون فضلا من الله ورضوانا وينصرون الله ورسوله أولئك هم الصادقون(8)﴾ الحشر ﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾  البقرة
يكن فقيراً
 ﴿وأنكحوا الأيامى منكم والصالحين من عبادكم وإمائكم إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله والله واسع عليم(32)﴾  النور ﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء لله ولو على أنفسكم أو الوالدين والأقربين إن يكن غنيا أو فقيرا فالله أولى بهما فلا تتبعوا الهوى أن تعدلوا وإن تلووا أو تعرضوا فإن الله كان بما تعملون خبيرا(135)﴾ النساء
فاقرة
 ﴿تظن أن يفعل بها فاقرة(25)﴾ القيامة
مختار الصحاح
● [فقر] ف ق ر: ذو الفَقَارِ اسم سيف النبي عليه الصلاة والسلام و الفَاقِرةُ الداهية يقال فَقَرَتْهُ الفاقرة أي كسرت فَقَارَ ظهره قال بن السكيت الفَقيِرُ الذي له بلغة من العيش والمسكين الذي لا شيء له وقال الأصمعي المسكين أحسن حالا من الفقير وقال يونس الفقير أحسن حالا من المسكين قال وقلت لأعرابي أفقير أنت فقال لا والله بل مسكين وقال بن الأعرابي الفقير الذي لا شيء له والمسكين مثله و الفُقْرُ بالضم لغة في الفقر كالشعف والضعف و أفْقَرَهُ الله فافتَقَرَ و الفَقِيرُ أيضا لامكسور فقار الظهر وسد الله مَفاقِرَهُ أي أغناه وسد وجوه فقره وقولهم ما أعناه وما أفقره شاذ لأنه يقال في فعلهما افْتَقَرَ واستغنى فلا يصح التعجب منه
الراغب
فقر
- الفقر يستعمل على أربعة أوجه:
الأول: وجود الحاجة الضرورية، وذلك عام للإنسان ما دام في دار الدنيا بل عام للموجودات كلها، وعلى هذا قوله تعالى: }يا أيها الناس أنتم الفقراء إلى الله﴿[فاطر/15]، وإلى هذا الفقر أشار بقوله في وصف الإنسان:﴾وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام{ [الأنبياء/8].
والثاني: عدم المقتنيات، وهو المذكور في قوله: }للفقرء الذين أحصروا﴿[البقرة/273]، إلى قوله:﴾من التعفف﴿[البقرة/273]،﴾إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله﴿[النور/32]. وقوله:﴾إنما الصدقات للفقراء والمساكين{ [التوبة/60].
الثالث: فقر النفس، وهو الشره المعني بقوله عليه الصلاة والسلام: (كاد الفقر أن يكون كفرا) (الحديث عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (كاد الحسد أن يغلب القدر، وكاد الفقر أن يكون كفرا) أخرجه أبو نعيم في الحلية 3/53؛ وابن عدي في الكامل 7/2692. وهو ضعيف، وفيه يحي بن اليمان العجلي الكوفي سريع النسيان، وحديثه خطأ عن الثوري) وهو المقابل بقوله: (الغنى غنى النفس) (الحديث تقدم في مادة (غنى) ) والمعني بقولهم: من عدم القناعة لم يفده المال غنى.
الرابع: الفقر إلى الله المشار إليه بقوله عليه الصلاة والسلام: (اللهم أغنني بالافتقار إليك، ولا تفقرني بالاستغناء عنك) [استدراك] (ليس هذا من كلام رسول الله صلى الله عليه وسلم، وإنما هو من دعاء عمرو بن عبيد. انظر: جواهر الألفاظ ص 5؛ ومجمع البلاغة للراغب 1/346)، وإياه عني بقوله تعالى: }رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير{ [القصص/24]، وبهذا ألم الشاعر فقال:
- 354 - ويعجبني فقري إليك ولم يكن * ليعجبني لولا محبتك الفقر
(البيت في البصائر 4/205 دون نسبة. وهو للبحتري من قصيدة له يمدح بها الفتح بن خاقان، ومطلعها:
متى لاح برق أو بدا طلل قفر * جرى مستهل لا بكي ولا نزر
وهو في ديوانه 1/102؛ والصناعتين ص 128؛ والزهرة 1/68، وعمدة الحفاظ: فقر)
ويقال: افتقر فهو مفتقر وفقير، ولا يكاد يقال: فقر، وإن كان القياس يقتضيه. وأصل الفقير: هو المكسور الفقار، يقال: فقرته فاقرة، أي داهية تكسر الفقار، وأفقرك الصيد فارمه، أي: أمكنك من فقاره، وقيل: هو من الفقرة أي: الحفرة، ومنه قيل لكل حفيرة يجتمع فيها الماء: فقير، وفقرت للفسيل: حفرت له حفيرة غرسته فيها، قال الشاعر:
- 355 - ما ليلة الفقير إلا شيطان
(هذا شطر بيت، وعجزه:
مجنونة تودي بروح الإنسان
وهو للجليح بن شديد رفيق الشماخ. وقيل: هو للشماخ في ديوانه ص 413؛ واللسان (فقر) ؛ والمجمل 3/703؛ والأول أصح؛ وتقدم ص 455)
فقيل: هو اسم بئر، وفقرت الخرز: ثقبته، وأفقرت البعير: ثقبت خطمه.
ملخص اللسان:
1.    فَقُرَ: الفَقْر والفُقْر: ضد الغِنى، وقَدْرُ ذلك أَن يكون له ما يَكْفي عيالَه،
2.     ورجل فَقِيرٌ من المال، الفَقِيرُ الذي له بُلْغَةٌ من العيش؛ الفَقِيرُ الذي  لا شيء له، قال: والمسكين مثله.
3.   والفَقْر: الحاجة، الفَقِيرُ الذي له ما يَأْكل، والمسكين الذي لا شيء له؛ كأَن  الفَقِيرَ إِنما سُمِّي فَقِيراً لِزَمانةٍ تصيبه مع حاجة شديدة تمنعه  الزَّمانةُ من التَّقَلُّب في الكسب على نفسه فهذا هو الفَقِيرُ.
4.   الفُقَراءُ الزَّمْنَى الضعاف الذين لا حرفة لهم، وأَهل الحِرْفةِ الضعيفة التي لا تقع حرْفتُهم من حاجتهم موقعاً،  والمساكين: السُّؤَّالُ ممن له حرفةٌ تقع مَوْقِعاً ولا تغنيه وعيالَهُ،
5.    والفِقْرة والفَقْرة والفَقَارة، بالفتح: واحدة فَقَار الظهر، وهو ما انتضد من عِظام الصلب من لَدُن الكاهِل إِلى العَجْب، ورجل مَفقُور وفَقِير: مكسور الفَقَار؛ الفقير معناه  المَفْقُور الذي نُزِعت فِقَره من ظهره فانقطع صُلْبه من شدة الفَقْر،
6.    والفاقِرةُ: الداهية الكاسرة للفَقَارِ.
7.     أَفقر  البعيرَ يُفْقِرُه إِفقاراً إِذا أَعاره
8.    والفُقْر: الجانب،
9.     وفَقَرَ الأَرضَ وفَقَّرَها: حفرها. والفُقْرةُ: الحُفرة؛
10. والبئر العتيقة: فَقِير،
11. والفَقِيرُ: فم القَناةِ التي تجري تحت الأَرض،
12.  والفِقْرَةُ العَلم من جبل أَو هَدَفٍ أَو نحوه
لسان العرب
● - فقر: الفَقْر والفُقْر: ضد الغِنى،مثل الضَّعْفِ والضُّعْف. الليث:  والفُقْر لغة رديئة؛ ابن سيده: وقَدْرُ ذلك أَن يكون له ما يَكْفي عيالَه،  ورجل فَقِيرٌ من المال، وقد فَقُرَ، فهو فَقير، والجمع فُقَراءُ، والأُنثى  فَقِيرةٌ من نسوة فَقَائِر؛ وحكى اللحياني: نسوة فُقَراءُ؛ قال ابن سيده:  ولا أَدري كيف هذا، قال: وعندي أَن قائل هذا من العرب لم يَعْتدّ بهاء  التأْنيث فكأَنه إِنما جمع فقيراً، قال: ونظيره نسوة فُقَهاءُ. ابن  السكيت: الفَقِيرُ الذي له بُلْغَةٌ من العيش؛ قال الراعي يمدح عبد الملك بن  مَرْوان ويشكو إِليه سُعاته:  أَما الفَقِيرُ الذي كانت حَلُوبَتُهُ  وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ  قال: والمسكين الذي لا شيء له. وقال يونس: الفَقِيرُ أَحسن حالاً من  المسكين. قال: وقلت لأَعرابي مرةً: أَفَقِيرٌ أَنت؟ فقال: لا والله بل  مسكين؛ فالمسكين أَسوأُ حالاً من الفقير. وقال ابن الأَعرابي: الفَقِيرُ الذي  لا شيء له، قال: والمسكين مثله. والفَقْر: الحاجة، وفعله الافْتِقارُ،  والنعت فَقِيرٌ. وفي التنزيل العزيز: إِنما الصدقات للفُقَراءِ والمساكين؛  سئل أَبو العباس عن تفسير الفَقِير والمسكين فقال: قال أَبو عمرو بن  العلاء فيما يَروي عنه يونُس: الفَقِيرُ الذي له ما يَأْكل، والمسكين الذي  لا شيء له؛ وروى ابن سلام عن يونس قال: الفَقِيرُ يكون له بعض ما يُقيمه،  والمسكين الذي لا شيء له؛ ويُرْوى عن خالد بن يزيد أَنه قال: كأَن  الفَقِيرَ إِنما سُمِّي فَقِيراً لِزَمانةٍ تصيبه مع حاجة شديدة تمنعه  الزَّمانةُ من التَّقَلُّب في الكسب على نفسه فهذا هو الفَقِيرُ. الأَصمعي:  المسكين أَحسن حالاً من الفَقِيرِ، قال: وكذلك قال أَحمد بن عبيد، قال أَبو  بكر: وهو الصحيح عندنا لأَن الله تعالى سَمَّى من له الفُلْك مسكيناً،  فقال: أَما السفينة فكانت لمساكين يَعْملون في البحر؛ وهي تساوي جُمْلة؛ قال:  والذي احتج به يونس من أَنه قال لأَعرابي أَفَقيرٌ أَنت؟ فقال: لا والله  بل مسكين، يجوز أَن يكون أَراد لا والله بل انا أَحسن حالاً من الفقير،  والبيت الذي احتج به ليس فيه حجة، لأَن المعنى كانت لهذا الفَقِيرِ  حَلوبةٌ فيما تقدم، وليست له في هذه الحالة حَلوبَةٌ؛ وقيل الفَقِيرُ الذي لا  شيء له، والمسكين الذي له بعض ما يَكْفِيه؛ وإِليه ذهب الشافعي رضي الله  عنه، وقيل فيهما بالعكس، وإِليه ذهب أَبو حنيفة، رحمه الله، قال:  والفَقِيرُ مبنيّ على فَقُرَ قياساً ولم يُقَلْ فيه إِلا افْتَقَر يَفْتَقِرُ،  فهو فَقِيرٌ. وفي الحديث: عاد البراءَ بنَ مالكٍ، رضي الله عنه، في  فَقَارة من أَصحابه أَي في فَقْرٍ. وقال الفراء في قوله عز وجل: إِنما الصدقات  للفُقراءِ والمساكين، قال الفراء: هم أَهل صُفَّةِ النبي، صلى الله عليه  وسلم، كانوا لا عشائر لهم، فكانوا يلتمسون الفضل في النهار ويأْوون إِلى  المسجد، قال: والمساكين الطَوَّافون على الأَبواب. وروي عن الشافعي، رضي  الله عنه، أَنه قال: الفُقَراءُ الزَّمْنَى الضعاف الذين لا حرفة لهم،  وأَهل الحِرْفةِ الضعيفة التي لا تقع حرْفتُهم من حاجتهم موقعاً،  والمساكين: السُّؤَّالُ ممن له حرفةٌ تقع مَوْقِعاً ولا تغنيه وعيالَهُ، قال  الأَزهري: الفَقِيرُ أَشد حالاً عند الشافعي، رحمه الله تعالى. قال ابن عرفة:  الفَقِيرُ، عند العرب، المحتاج. قال الله تعالى: أَنتم الفُقَراء إِلى  الله؛ أَي المحتاجون إِليه، فأَما المسكين فالذي قد أَذلَّه الفَقْرُ،  فإِذا كان هذا إِنما مَسْكَنَتُه من جهة الفَقْر حلَّتْ له الصدقة وكان  فَقيراً مسكيناً، وإِذا كان مسكيناً قد أَذلَّهُ سوى الفَقْرِ فالصدقة لا تحل  له، إِذ كان شائعاً في اللغة أَن يقال: ضُرِبَ فلانٌ المسكينُ وظُلِمَ  المسكينُ، وهو من أَهل الثَّرْوَةِ واليَسار، وإِنما لحقه اسم المسكين من  جهة الذِّلَّةِ، فمن لم تكن مسكنتُه من جهة الفَقْر فالصدقةُ عليه حرام.  قال عبد الله محمد بن المكرم، عفا الله عنه: عَدْلُ هذه الملةِ الشريفة  وإِنْصافُها وكَرَمُها وإِلطافها إِذا حَرَّمَت صدقةَ المال على مسكين  الذِّلَّةِ أَباحَتْ له صدقةَ القُدْرةِ، فانتقلت الصدقةُ عليه من مال ذي  الغِنَى إِلى نُصْرة ذي الجَاهِ، فالدِّينُ يَفْرِضُ للمسكين الفَقِيرِ  مالاً على ذوي الغِنَى، وهو زكاة المال، والمُرُوءةُ تَفْرِضُ للمسكين  الذليلِ على ذوي القدرة نُصْرَةً، وهو زكاة الجاه، ليتساوى مَنْ جَمَعَتْهُ  أُخُوَّةُ الإِيمانِ فيما جعله الله تعالى للأَغنياء من تَمْكينٍ وإِمكان،  والله سبحانه هو ذو الغِنَى والقدرةِ والمُجازِي على الصدقة على مسكين  الفَقْرِ والنُّصْرَةِ لمسكين الذِّلَّةِ، وإِليه الرغبة في الصدقة على  مِسْكِينَيْنَا بالنُّصرةِ والغِنَى ونَيْلِ المُنَى، إِنه غنيٌّ حميد. وقال  سيبويه: وقالوا افْتَقَر كما قالوا اشتَدَّ، ولم يقولوا فَقُر كما لم  يقولوا شَدُدَ، ولا يستعمل بغير زيادة. وأَفْقَرَهُ الله من الفَقْرِ  فافْتَقَرَ. والمَفَاقِرُ: وجوه الفَقْرِ لا واحد لها. وشَكَا إِليه فُقُورَه  أَي حاجتَه. وأَخبره فُقُورَه أَي أَحْوالَه. وأَغنى الله مَفَاقِرَه أَي  وُجُوه فَقْره. ويقال: سَدّ الله مَفاقِره أَي أَغناه وسَدَّ وُجوه  فَقْره؛ وفي حديث معاوية أَنه أَنشد:  لَمَالُ المَرْءِ يُصْلِحه، فيُغْني  مَفاقِرَه، أَعفّ من القُنُوعِ  المَفاقِر: جمع فَقْر على غير قياس كالمَشابه والمَلامحِ، ويجوز أَن  يكون جمع مَفْقَر مصدر أَفْقَره أَو جمع مُفْقِرٍ. وقولهم: فلان ما أَفْقَره  وما أَغْناه، شاذ لأَنه يقال في فِعْلَيْهما افتقر واستغنى، فلا يصح  التعَجُّب منه.  والفِقْرة والفَقْرة والفَقَارة، بالفتح: واحدة فَقَار الظهر، وهو ما  انتضد من عِظام الصلب من لَدُن الكاهِل إِلى العَجْب، والجمع فِقَر  وفَقَارٌ، وقيل في الجمع: فِقْرات وفِقَرات وفِقِرات. قال ابن الأَعرابي:  أَقَلُّ فِقَر البَعِير ثماني عشرة وأَكثرها إِحدى وعشرون إِلى ثلاث وعشرين،  وفَقَار الإِنسان سبع. ورجل مَفقُور وفَقِير: مكسور الفَقَار؛ قال لبيد يصف  لُبَداً وهو السابع من نُسُور لُقْمان ابن عاد:  لَمَّا رأَى لُبَدُ النُّسورَ تطايَرَتْ،  رَفَعَ القَوادِم كالفَقِيرِ الأَعْزَلِ  والأَعْزَلُ من الخيل: المائل الذَّنَب. وقال: الفَقِير المكسور  الفَقَار؛ يضرب مثلاً لكل ضعيفٍ لا ينفُذ في الأُمور. التهذيب: الفقير معناه  المَفْقُور الذي نُزِعت فِقَره من ظهره فانقطع صُلْبه من شدة الفَقْر، فلا  حال هي أَوكد من هذه. أَبو الهثيم: للإِنسان أَربع وعشرون فَقَارةً وأَربع  وعشرون ضِلَعاً، ست فَقَاراتٍ في العنق وست فَقَاراتٍ في الكاهل،  والكاهل بين الكتفين، بين كل ضِلَعَينِ من أَضلاع الصدر فَقَارةٌ من فَقَاراتِ  الكاهل الست ثم ستُّ فَقَاراتٍ أَسفلُ من فَقَاراتِ الكاهل، وهي  فَقَاراتُ الظهرِ التي بِحِذاء البطن، بين كلِ ضِلَعَيْنِ من أَضلاع الجنبين  فَقَارةٌ منها، ثم يقال لِفَقَارةٍ واحدة تفرق بين فَقَارِ الظهر والعَجُزِ:  القَطاةُ، ويلي القَطاةَ رأْسا الوَرِكَيْنِ، ويقال لهما: الغُرابانِ  أَبعدُها تمامُ فَقارِ العَجُز، وهي ست فَقَاراتٍ آخرها القُحْقُحُ  والذَّنَبُ متصل بها، وعن يمينها ويسارها الجَاعِرتانِ، وهما رأْسا الوركين  اللذان يليان آخر فَقَارةٍ من فَقَاراتِ العَجُز، قال: والفَهْقَةُ فَقارةٌ في  أَصل العنق داخلة في كُوَّةِ الدماغ التي إِذا فُصِلَتْ أَدخل الرجل يده  في مَغْرزِها فيخرج الدماغ. وفي حديث زيد بن ثابت: ما بين عَجْبِ  الذَّنَب إِلى فِقْرةِ القفا ثنتان وثلاثون فِقْرَة في كل فِقْرَةٍ أَحد  وثلاثون ديناراً، يعني خَرَز الظهر. ورجل فَقِرٌ: يشتكي فَقارَهُ؛ قال  طرفة:وإِذا تَلْسُنُني أَلْسُنُها،  إِنَّني لسْتُ بمَوْهونٍ فَقِرْ  وأَجود ببيت في القصيدة يسمى فِقْرَةً، تشبيهاً بفِقْرةِ الظهر.  والفاقِرةُ: الداهية الكاسرة للفَقَارِ. يقال: عمل به الفاقِرةَ أَي  الداهية. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: تَظُنّ أَن يُفْعَلَ بها فاقِرَةٌ؛  المعنى توقن أَن يُفْعَلَ بها داهية من العذاب، ونحو ذلك؛ قال الفراء:  قال وقد جاءت أَسماء القيامة والعذاب بمعنى الدواهي وأَسمائها؛ وقال الليث:  الفاقِرةُ داهية تكسر الظهر.  والفاقِرةُ: الداهية وهو الوسم  (* قوله« وهو الوسم» ظاهره أن الفاقرة  تطلق على الوسم، ولم نجد ما يؤيده في الكتب التي بأيدينا، فان لم يكن  صحيحاً فلعل في العبارة سقطاً؛ والأَصل والفاقرة الداهية من الفقر وهو الوسم  إلخ) الذي يَفْقِرُ الأَنف. ويقال: فَقَرَتْه الفاقِرةُ أَي كسرت فَقَارَ  ظهره. ويقال أَصابته فاقِرةٌ وهي التي فَقَرَتْ فَقَارَه أَي خَرَز ظهره.  وأَفْقَرَك الصيدُ: أَمْكَنَك من فَقارِه أَي فارْمِه، وقيل: معناه قد  قَرُبَ منك. وفي حديث الوليد بن يزيد بن عبد الملك: أَفْقَر بعد  مَسْلَمَةَ الصيدُ لمن رَمى أَي أَمكن الصيدُ من فَقارِه لراميه؛ أَراد أَن عمه  مسلمة كان كثير الغزو يَحْمي بيضةَ الإِسلام ويتولى سِدادَ الثغور، فلما  مات اختل ذلك وأَمكن الإِسلامُ لمن يتعرّض إِليه. يقال: أَفقرك الصيدُ  فارْمِه أَي أَمكنك من نفسه.  وذكر أَبو عبيدة وجوهَ العَوارِيّ وقال: أَما الإِفقارُ فأَن يعطي  الرجلُ الرجلَ دابته فيركبها ما أَحب في سفر ثم يردّها عليه. ابن السكيت:  أَفْقَرْتُ فلاناً بعيراً إِذا أَعرته بعيراً يركب ظهره في سفر ثم يرده.  وأَفْقَرَني ناقتَه أَو بعيره: أَعارني ظهره للحمل أَو للركوب، وهي الفُقْرَى  على مثال العُمْرَى؛ قال الشاعر:  له رَبَّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظَهْرِه،  فما فيه لِلفُقْرَى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ  وأَفقرتُ فلاناً ناقتي أَي أَعرته فَقَارَها. وفي الحديث: ما يَمْنَعُ  أَحدَكم أَن يُفْقِرَ البعيرَ من إِبله أَي يُعيره للركوب. يقال: أَفقر  البعيرَ يُفْقِرُه إِفقاراً إِذا أَعاره، مأْخوذ من ركوب فَقارِ الظهر، وهو  خَرَزَاتُه، الواحدة فَقارَة وفي حديث الزكاة: ومن حَقِّها إِفْقارُ  ظهرِها. وفي حديث جابر: أَنه اشترى منه بعيراً وأَفْقَره ظهرَه إِلى  المدينة. وفي حديث عبد الله: سئل عن رجل استقرض من رجل دراهم ثم إِنه أَفْقَر  المُقْرِضَ دابتَه، فقال: ما أَصاب من ظهر دابته فهو رباً. وفي حديث  المزارعة: أَفْقِرْها أَخاك أَي أَعِرْه أَرضك للزراعة، استعاره للأَرض من  الظهر. وأَفْقَرَ ظهرُ المُهْرِ: حان أَن يُرْكَبَ. ومُهْر مُفْقِر: قويّ  الظهر، وكذلك الرجل. ابن شميل: إِنه لَمُفْقِرٌ لذلك الأَمر أَي مُقْرنٌ له  ضابط؛ مُفْقِرٌ لهذا العَزْم وهذا القِرْنِ ومُؤْدٍ سواء. والمُفَقَّر من  السيوف: الذي فيه حُزُوز مطمئنة عن متنه؛ يقال منه: سيف مُفَقَّر. وكلُّ  شيء حُزَّ أَو أُثِّرَ فيه، فقد فُقِّرَ. وفي الحديث: كان اسم سيف  النبي، صلى الله عليه وسلم، ذا الفَقَارِ؛ شبهوا تلك الحزوز بالفَقارِ. قال  أَبو العباس: سمي سيف النبي، صلى الله عليه وسلم، ذا الفَقار لأَنه كانت  فيه حُفَرٌ صِغار حِسانٌ، ويقال للحُفْرة فُقْرة، وجمعها فُقَر؛ واستعاره  بعض الشعراء للرُّمْح، فقال:  فما ذُو فَقارٍ لا ضُلُوعَ لجوفِه،  له آخِرٌ من غيره ومُقَدَّمُ؟  عنى بالآخر والمُقَدَّم الزُّجَّ والسِّنانَ، وقال: من غيره لأَنهما من  حديد، والعصا ليست بحديد. والفُقْر: الجانب، والجمع فُقَر، نادر؛ عن  كراع، وقد قيل: إِن قولهم أَفْقَرَكَ الصيدُ أَمكنكَ من جانبه.  وفَقَرَ الأَرضَ وفَقَّرَها: حفرها. والفُقْرةُ: الحُفرة؛ ورَكِيَّة  فَقِيرةٌ مَفْقُورةٌ.  والفَقِيرُ: البئر التي تغرس فيها الفَسِيلةُ ثم يكبس حولَها بتُرْنُوقِ  المَسِيل، وهو الطين، وبالدِّمْنِ وهو البعر، والجمع فُقُر، وقد فَقَّرَ  لها تَفْقِيراً.  الأَصمعي: الوَدِيَّة إِذا غرست حفر لها بئر فغرست ثم كبس حولها  بتُرْنُوق المَسِيلِ والدِّمْنِ، فتلك البئر هي الفَقِيرُ. الجوهري: الفَقِيرُ  حفير يحفر حول الفَسِيلة إِذا غرست. وفَقِيرُ النخلة: حفيرة تحفر للفسيلة  إِذا حوّلت لتغرس فيها. وفي الحديث: قال لسلمان: اذهب ففَقّر الفسيل أَي  احْفِرْ لها موضعاً تُغْرَسُ فيه، واسم تلك الحفرة فُقْرَةٌ وفَقِيرٌ.  والفَقِير: الآبار المجتمعة الثلاث فما زادت، وقيل: هي آبار تُحْفَرُ وينفذ  بعضها إِلى بعض، وجمعه فُقُرٌ. والبئر العتيقة: فَقِير، وجمعها فُقُر.  وفي حديث عبد الله بن أنيس، رضي الله عنه: ثم جمعنا المفاتيح فتركناها في  فَقِيرٍ من فُقُر خيبر أَي بئر من آبارها. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه:  أَنه كان يشرب وهو محصور من فَقِيرٍ في داره أَي بئر، وهي القليلة  الماء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: وذكر امرأَ القيس فقال: افْتَقَر عن  مَعانٍ عُورٍ أَصَحَّ بصَرٍ، أَي فتح عن معان غامضة. وفي حديث القَدَر:  قِبَلَنَا ناسٌ يتَفَقَّرون العلم؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، بتقديم  الفاء على القاف، قال والمشهور بالعكس؛ قال: وقال بعض المتأَخرين هي  عندي أَصح الروايات وأَليَقها بالمعنى، يعني أَنهم يستخرجون غامضه ويفتحون  مُغْلَقَه، وأَصله من فَقَرْتُ البئر إِذا حفرتها لاستخراج مائها، فلما  كان القَدَرِيَّةُ بهذه الصفة من البحث والتَتَبُّع لاستخراج المعاني  الغامضة بدقائق التأْويلات وصفهم بذلك. والفَقِيرُ: رَكِيَّة بعينها معروفة؛  قال:  ما لَيْلَةُ الفَقِيرِ إِلا شَيْطان،  مجنونةٌ تُودِي بِرُوح الإِنسانْ  لأَن السير إِليها متعب، والعرب تقول للشيء إِذا استصعبوه: شيطان.  والفَقِيرُ: فم القَناةِ التي تجري تحت الأَرض، والجمع كالجمع، وقيل:  الفَقِيرُ مَخْرَجُ الماء من القَناة. وفي حديث مَحَيِّصَةَ: أَن عبد الله بن  سَهْل قُتِلَ وطُرِحَ في عين أَو فَقِيرٍ؛ الفَقِيرُ: فم القَناة.  والفَقْر: أَن يُحَزَّ أَنفُ البعير. وفَقَر أَنفَ البعير يَفْقِرُه  ويَفْقُره فَقْراً، فهو مَفْقُورٌ وفَقِيرٌ إِذا حَزَّه بحديدة حتى يَخْلُصَ  إِلى العظم أَو قريب منه ثم لوى عليه جَريراً ليُذلِّلَ الصعبَ بذلك  ويَرُوضَه. وفي حديث سعد، رضي الله عنه: فأَشار إِلى فَقْرٍ في أَنفه أَي شق  وحَزٍّ كان في أَنفه؛ ومنه قولهم: قد عمل بهم الفاقرة. أَبو زيد:  الفَقْرُ إِنما يكون للبعير الضعيف، قال: وهي ثلاث فِقَرٍ. وفي حديث عمر، رضي  الله عنه: ثلاثٌ من الفَواقِرِ أَي الدواهي، واحدتها فاقِرَةٌ، كأَنها  تَحْطِمُ فَقارَ الظَّهْرِ كما يقال قاصمة الظهر. والفَقارُ: ما وقع على  أَنفِ البعير الفَقِير من الحرِيرِ؛ قال:  يَتُوقُ إِلى النَّجاءِ بفَضْلِ غَرْبٍ،  وتَفْذَعُه الخِشَاشَةُ والفَقارُ  ابن الأَعرابي: قال أَبو زياد تكون الحُرْقة في اللِّهْزِمَة. أَبو  زياد: وقد يُفْقَرُ الصعْب من الإِبل ثلاثةَ أَفْقُرٍ في خَطْمِه، فإِذا  أَراد صاحبه أَن يُذِله ويمنعه من مَرَحِه جعل الجَرِيرَ على فَقْرِه الذي  يلي مِشْفَره فَمَلَكه كيف شاء، وإِن كان بين الصعب والذلول جعل الجرير على  فَقْره الأَوسط فَتَرَيَّد في مشيته واتسع، فإِذا أَراد أَن ينبسط ويذهب  بلا مؤونة على صاحبه جعل الجرير على فَقْره الأَعلى فذهب كيف شاء، قال:  فإِذا خُزَّ الأَنف حَزًّا فذلك الفَقْرُ، وبعير مَفْقُور.  ورَوَى مُجالِدٌ عن عامر في قوله تعالى: وسلامٌ عليّ يوم وُلِدْتُ ويومَ  أَموت ويوم أُبعث حيّاِ؛ قال الشعبي: فُقرات ابن آدم ثلاثٌ: يوم ولد  ويوم يموت ويوم يبعث حياً، هي التي ذكر عيسى « عليه السلام؛ قال: وقال أَبو  الهيثم الفُقرات هي الأُمور العظام جمع فُقْرة، بالضم، كما قيل في قتل  عثمان، رضي الله عنه: استَحَلُّوا الفُقَر الثلاثَ: حُرْمة الشهر الحرام  وحرمة البلد الحرام وحرمة الخلافة؛ قال الأَزهري: وروى القتيبي قول عائشة،  رضي الله عنها، في عثمان: المركوبُ منه الفِقَرُ الأَربع، بكسر الفاء،  وقال: الفِقَر خَرَزَات الظهر، الواحدة فِقْرَة؛ قال: وضَربتْ فِقَرَ الظهر  مثلاً لما ارْتُكِبَ منه لأَنها موضع الركوب، وأَرادت أَنه رُكِبَ منه  أَربعُ حُرَمٍ عِظَامٍ تجب له بها الحقوقُ فلم يَرْعَوْها وانتهكوها، وهي  حرمته بصحبة النبي، صلى الله عليه وسلم، وصهره وحرمة البلد وحرمة الخلافة  وحرمة الشهر الحرام. قال الأَزهري: والروايات الصحيحة الفُقَر الثلاثُ،  بضم الفاء، على ما فسره ابن الأَعرابي وأَبو الهيثم، وهو الأَمر الشنيع  العظيم، ويؤيد قولهما ما قاله الشعبي في تفسير الآية وقوله: فُقراتُ ابن  آدم ثلاث. وروى أَبو العباس عن ابن الأَعرابي أَنه قال: البعير يُقْرَمُ  أَنفه، وتلك القُرْمَة يقال لها الفُقْرَة، فإِن لم يَسْكُنْ قُرِمَ أُخرى  ثم ثالثةً؛ قال: ومنه قول عائشة في عثمان، رضي الله عنهما: بَلَغْتُم  منه الفُقَرَ الثلاث، وفي رواية: استعتبتموه ثم عَدَوْتُمْ عليه الفُقَرَ  الثلاثَ. قال أَبو زيد: وهذا مَثَلٌ، تقول: فعلتم به كفعلكم هذا البعير  الذي لم تُبْقُوا فيه غاية؛  أَبو عبيد: الفَقِير له ثلاثة مواضع  (* قوله« الفقير له ثلاثة مواضع  إلخ» سقط من نسخة المؤلف الموضع الثالث، وذكره ياقوت بعد أن نقل عبارة أبي  عبيدة حيث قال: والثالث تحفر حفرة ثم تغرس بها الفسيلة فهي فقير)، يقال:  نزلنا ناحيةَ فَقِير بني فلان، يكون الماء فيه ههنا رَكِيَّتان لقوم فهم  عليه، وههنا ثلاث وههنا أَكثر فيقال: فَقِيرُ بني فلان أَي حصتهم منها  كقوله:  تَوَزَّعْنا فَقِيرَ مِياهِ أُقْرٍ،  لكلِّ بني أَبٍ فيها فَقِيرُ  فَحِصَّةُ بعضِنا خَمْسٌ وسِتٌّ،  وحِصَّةُ بعضِنا منهنّ بِيرُ  والثاني أَفواه سَقْفِ القُنِيّ؛ وأَنشد:  فَوَرَدَتْ، والليلُ لما يَنْجَلِ،  فَقِيرَ أَفْواهِ رَكِيَّاتِ القُني  وقال الليث: يقولون في النِّضال أُراميك من أَدنى فِقْرةٍ ومن أَبعد  فِقْرة أَي من أَبعد مَعْلَمٍ يتعلمونه من حفِيرة أَو هَدَف أَو نحوه. قال:  والفُقْرة حُفْرة في الأَرض. وأَرض مُتَفَقِّرة: فيها فُقَرٌ كثيرة. ابن  سيده: والفِقْرَةُ العَلم من جبل أَو هَدَفٍ أَو نحوه.  ابن المُظَفَّر في هذا الباب: التَّفْقِير في رِجْل الدواب بياضٌ مخالط  للأَسْواقِ إِلى الرُّكَبِ، شاة مُفَقَّرة وفرس مُفَقَّر؛ قال الأَزهري:  هذا عندي تصحيف والصواب بهذا المعنى التفقيز، بالزاي والقاف قبل الفاء،  وسيأْتي ذكره.  وفَقَرَ الخَرَزَ: ثَقَبه للنَّظْم؛ قال:  غَرائِرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمةٍ،  يُحَلَّيْنَ ياقُوتاً وشَذْراً مُفَقَّرا  قال الأَزهري: وهو مأْخوذ من الفَقارِ. وفُقْرَةُ القميص: مَدْخَلُ  الرأْس منه. وأَفْقَرَكَ الرَّمْيُ: أَكْثَبَك. وهو منك فُقْرَةً أَي قريبٌ؛  قال ابن مقبل:  راميتُ شَيْبي، كِلانا مُوضِعٌ حِجَجاً  سِتِّينَ، ثم ارْتَمَيْنا أَقربَ الفُقَرِ  والفَقُرَة: نبت، وجمعها فَقُرٌ؛ حكاها سيبويه، قال: ولا يكسر لقلة  فَعُلَةٍ في كلامهم والتفسير لثعلب، ولم يحكِ الفَقُرَة إِلا سيبويه ثم  ثعلب.ابن الأَعرابي: فُقُورُ النَّفْس وشُقُورُها هَمُّها، وواحد الفُقُورِ  فَقْر. وفي حديث الإِيلاء على فَقِيرٍ من خَشَب، فسره في الحديث بأَنه  جِذْعٌ يُرْقى عليه إِلى غُرْفة أَي جعل فيه كالدَّرَج يُصْعَدُ عليها  وينزل، قال ابن الأَثير: والمعروف نَفِير، بالنون، أَي منقور.
مقاييس اللغة:
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
القاموس المحيط:
الفَقْرُ، ويُضَمُّ ضِدُّ الغِنَى، وقَدْرُهُ أنْ يكونَ له ما يَكْفِي عِيالَه، أو الفَقيرُ مَنْ يَجِدُ القُوتَ، والمِسْكينُ مَنْ لا شيءَ له، أو الفَقيرُ المُحْتاجُ، والمِسْكينُ مَنْ أذَلَّهُ الفَقْرُ أو غَيْرُهُ مِن الأَحْوالِ. الشَّافِعيُّ " الفُقَرَاءُ الزَّمْنَى الذينَ لا حِرْفَةَ لَهُم، وأهْلُ الحِرَفِ الذينَ لا تَقَعُ حِرْفَتُهُم من حاجَتِهِم مَوْقِعاً، والمَساكينُ السُّؤَّالُ مِمَّنْ له حِرْفَةٌ تَقَعُ مَوْقِعاً ولا تُغْنِيهِ وعِيالَهُ. أو الفَقيرُ مَنْ له بُلْغَةٌ، والمِسْكينُ من لا شيءَ له، أو هو أحْسَنُ حالاً مِن الفَقيرِ، أو هُما سَواءٌ. فَقُرَ، كَكَرُمَ، فَهو فَقيرٌ من فُقَراءَ، وفَقيرَةٌ مِنْ فَقائِرَ، وافْتَقَرَ، وأفْقَرَهُ اللّهُ تعالى. وسَدَّ اللّهُ مَفَاقِرَهُ أغْناهُ، وسَدَّ وُجُوهَ فَقْرِهِ.
والفِقْرَةُ، بالكسر، والفَقْرَةُ والفَقَارَةُ، بِفتحِهِما: ما انْتَضَدَ منْ عِظامِ الصُّلْبِ منْ لَدُنِ الكاهِلِ إلى العَجْبِ ج: كعِنَبٍ وسَحَابٍ وفِقْرَاتٌ، بالكسر أو بِكَسْرَتَيْنِ، وكعِنَبات. والفَقيرُ: الكَسيرُ الفَقارِ، كالفَقر، ككَتف، والمَفْقُور، والبِئْرُ تُغْرَسُ فيها الفَسيلَةُ ج: فُقُرٌ، بضَمَّتَيْنِ، وقد فَقَّرَ لَها تَفْقيراً، أوْ هي آبارٌ يَنْفُذُ بَعْضُها إلى بعض، ورَكِيَّة، والمَكانُ السَّهْلُ يُحْفَرُ فيه رَكايَا مُتَنَاسِقَةٌ، وفَمُ القَناةِ. وكزُبَيْرٍ: ع. والفاقِرَةُ: الدَّاهِيَةُ. والفَقْرُ: الحَفْرُ، كالتَّفْقيرِ، وثَقْبُ الخَرَزِ للنَّظْم، وحَزُّ أَنْفِ البعيرِ حتى يَخْلُصَ إلى العَظْمِ لِتَذلِيلِهِ، يَفْقِرُ ويَفْقُرُ وهو فَقيرٌ ومَفْقُورٌ، والهَمُّ ج: فُقُورٌ، وبالضم: الجانِبُ ج: فُقَرٌ، كصُردٍ.وأفْقَرَكَ الصَّيْدُ: أمْكَنَكَ مِنْ جانِبِهِ، بَعيرَهُ: أَعَارَكَ ظَهْرَهُ لِلحَمْلِ والرُّكُوبِ، والاسْمُ: الفُقْرَى، كصُغْرَى. والمُفْقِرُ، كمُحْسِنٍ: القَوِيُّ، والمُهْرُ الذي حانَ له أنْ يُرْكَبَ. وذُو الفَقارِ، بالفتح: سَيْفُ العاصِ ابنِ مُنَبِّهٍ قُتلَ يَوْمَ بَدْرٍ كافراً، فَصارَ إلى النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ صارَ إلى عليٍّ، ولَقَبُ مَعْشَرِ بنِ عَمْرٍو الهَمْدانِي، وسَيْفٌ مُفَقَّرٌ، كمُعَظَّمٍ: فيه حُزُورٌ مُطْمَئِنَّةٌ عَنْ مَتْنِهِ، ورَجُلٌ مُفَقَّرٌ: مُجْرٍ لكُلِّ ما أُمِر به. والفُقْرَةُ، بالضم: القُرْبُ، يقالُ: هو مِنِّي فُقْرَةً، والحُفْرَةُ، ومَدْخَلُ الرأسِ من القَميصِ، وبالكسر: العَلَمُ من جَبَلٍ أوْ هَدَفٍ أو نحوِهِ، وأجْوَدُ بَيْتٍ في القَصيدةِ، والقَراح من الأرضِ لِلزرعِ، وبالفتح: نَبْتٌ ج: فَقْرٌ. والفَقْرَنُ، كرَعْشَنٍ: سَيْفُ أبي الخَيْرِ بنِ عَمْرٍو الكِنْدِي. وكسَحابٍ: جَبَلٌ. والفَيْقَرُ: الداهيةُ. وإِنَّهُ لمُفْقِرٌ لهذا الأَمرِ، كمُحْسنٍ: مُقْرِنٌ له ضابِطٌ. وأرضٌ مُتَفَقِّرَةٌ: فيها فُقَرٌ كثيرةٌ، أي: حُفَرٌ.
تاج العروس:
ف - ق - ر
الفَقْر ويُضَمُّ : ضِدُّ الغِنَى مِثْلُ الضَّعْف والضُّعْف . قال اللَّيْثُ : والفُقْرُ بالضَّمّ : لُغَة رَدِيئَة . قلتُ : وقد قالُوهُ بضمَّتَيْن أَيضاً وبفَتْحَتَيْنِ نَقَلهما شَيخُنا . قال ابنُ سِيدَه : وقَدْرُهُ أَنْ يَكُونَ له ما يَكْفِي عِيَالَه ؛ أَو الفَقِيرُ : مَنْ يَجِد القُوتَ وفي التَّنْزِيل العزيز : إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلفُقَرَاءِ والمَسَاكينِ . سُئل أَبو العَبّاسِ عن تَفْسِير الفَقِير والمِسْكين فقال : قال أَبو عَمْرِو ابن العَلاءِ فيما يَرْوِى عنه يُونُسُ : الفَقِيرُ : الَّذِي له ما يَأْكُلُ والمِسْكِينُ : مَنْ لا شَيْءَ له . وقال يُونُسُ : قُلْتُ لأَعْرَابِيّ مَرَّةً : أَفَقِيرٌ أَنْتَ ؟ فقال : لا والله بَلْ مِسْكينٌ . أَو الفَقِيرُ : هو المُحْتَاجُ عند العَرَبِ قاله ابنُ عَرَفةَ . وبه فَسَّر قولَه تَعَالَى : أَنْتُمُ الفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ . أَي المُحْتَاجُون إِلَيْه . والمِسْكِينُ : من أَذَلَّه الفَقْرُ أَو غَيْرُه من الأَحْوَالِ قال ابنُ عَرَفَة : فإِذا كانَ مَسْكَنَتُه من جِهَةِ الفَقْر حَلَّت لَهُ الصَّدَقَةُ وكان فَقِيراً مِسْكِيناً وإِذَا كان مِسْكِيناً قد أَذَلَّه سِوَى الفَقْرِ فالصَّدَقَةُ لا تَحِلُّ له إِذ كان شائعاً في اللُّغَة أَنْ يُقَال : ضُرِبَ فلانٌ المِسْكِينُ وظُلِمَ المِسْكِينُ وهو مِنْ أَهْلِ الثَّرْوَة واليَسَار وإِنَّمَا لَحِقَهُ اسمُ المِسْكِين من جِهَةِ الذِّلّة فَمَنْ لم تَكُنْ مَسْكَنَتُه من جِهَةِ الفَقْر فالصَّدقَةُ عليه حَرام . ورُوِىَ عن الشَّافِعيّ رَضِيَ الله عنه أَنَّه قَال : الفُقَراءُ : الزَّمْنَى الضِّعافُ الَّذِينَ لا حِرْفَةَ لَهُم وأَهْلُ الحِرَف الضَّعيِفَة الَّذِين لا تَقَعُ حِرْفَتُهم من حاجَتِهم مَوْقِعاً . والمَساكِينُ : هم السُّؤّالُ مِمَّن له حِرْفَةٌ تَقَع مَوْقِعِاً ولا تُغْنِيه وعِيَالَه . قال الأَزهريّ : فالفَقِيرُ أَشَدُّ حالاً عند الشافِعِيّ . ويُرْوَى عَنْ خالِدِ بنِ يَزِيدَ أَنّه قال : كأَن الفَقِيرَ إِنّمَا سُمِّيَ فَقِيراً لِزَمَانَةٍ تُصِيبُه مع حاجَة شَدِيدَةٍ تَمْنَعُه الزَّمَانَةُ من التَّقَلُّب في الكَسْبِ على نَفْسِه فهذا هو الفَقِيرُ أَو الفَقيُر : مَنْ له بُلْغَةٌ من العَيْشِ والمِسْكِينُ : مَنْ لا شَيءَ له قاله ابنُ السِّكِّيت وإِليه ذَهَبَ أَبو حَنِيفَةَ رَحِمَهُ الله تعالَى . وأَنشد ابنُ السِّكِّيت للرّاعى يَمْدَح عبدَ المَلك ابنَ مَرْوَانَ :
أَمَّا الفَقِيرُ الّذي كانَتْ حَلُوبَتُهُ ... وَفْقَ العِيَال فلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ
أَوْ هُوَ أَي المسْكِينُ أَحْسَنث حالاً من الفَقير وهو قَوْلُ الأَصمعيّ . وكذلك قال أَحْمَدُ بنُ عُبَيْدٍ . قال أَبو بَكْر : وهو الصَّحِيحُ عندنا لأَنَّ الله تعالَى سَمَّى مَنْ له الفُلْكُ مِسْكيناً فقال : أَمَّا السَّفِينَةُ فكَانَتْ لِمَسَاكينَ يَعْمَلُونَ في البَحْرِ . وهي تُساوِي جُمْلَةً . قلتُ : ورُدَّ بأَنَّ السَّفِينَةَ لم تَكُنْ مِلْكاً لهم بَلْ كانوا يَعْمَلُون فيها بالأُجْرَة . ويَشْهَدُ له أَيضاً قِرَاءَةُ من قَرَأَ بالتَّشْدِيد . وقال يُونُسُ : الفَقِيرُ أَحْسَنُ حالاً من المِسْكين واسْتَدَلّ بقَوْلِ الأَعْرَابيّ الذي تَقَدّم وبِبَيْت الرّاعِى . وقال الفَرّاءُ في قوله عَزَّ وجَلَّ : إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلفُقَرَاءِ والمَسَاكينِ . قال : الفُقَرَاءَ : هُم أَهْلُ الصُّفَّة كانُوا لا عَشَائرَ لَهم فكانُوا يَلْتَمِسُون الفَضْلَ في النَّهارِ ويَأْوُون إِلى المَسْجِد . قال : والمَسَاكِينُ : الطَّوَّافُون على الأَبْوَابِ أَو هُمَا سَوَاءٌ وهو قَوْلُ ابنِ الأَعْرَابيّ فإِنّه قال : الفَقِيرُ : الّذي لا شَيْءَ له والمِسْكِينُ مثلُه . قال البَدْرُ القَرافيّ : وإِذا اجْتَمَعَا افْتَرَقَا كما إِذا أُوْصِىَ للفُقَراءِ والمَسَاكِينِ فلابُدَّ من الصَّرْف للنَّوْعَيْن وإِنْ افْتَرَقَا اجْتَمَعَا كما إِذا أُوصِىَ لأَحَدِ النَّوْعَيْن جازَ الصَّرْفُ للآَخَرِ . ورَجُلٌ فَقيرٌ من المالِ وقد فَقُرَ - ككَرُمَ - فهو فَقِيرٌ من قَوْم فُقَرَاءَ وهي فَقِيرَةٌ من نِسْوَةٍ فَقَائرَ وحَكَى اللّحْيَانيّ : نِسْوَةٌ فُقَراءُ قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كَيْفَ هذا . قال سِيبَوَيْه : وقالُوا : افْتَقَرَ كما قالُوا اشْتَدَّ ولم يَقُولُوا : فَقُرَ كما لم يَقُولُوا : شَدُد ولا يُسْتَعْمَل بغَيْرِ زِيَادة . وأَفْقَرَهُ الله تعالَى مِنَ الفَقْر فافْتَقَر . والمَفَاقِرُ : وُجُوهُ الفَقْرِ لا وَاحِدَ لهَا . ويُقَال : سَدَّ اللهُ مَفَاقِرَه أَي أَغْناهُ وسَدَّ وُجُوهَ فَقْرِه قال النابِغَةُ :
فأَهْلِي فِدَاءٌ لامْرِئٍ إِنْ أَتَيْتُهُ ... تَقَبَّلَ مَعْرُوفِي وسَدَّ المَفَاقِرَا وفي حَدِيث مُعَاوِيَة : أَنّه أُنْشِدَ - قال الزَّمَخْشَريّ للشَّمّاخ - :
لَمَالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْنِى ... مَفاقِرَه أَعَفُّ من القُنُوعِ وقيل : المَفَاقِرُ : جَمْعُ فَقْر على غَيْرِ القِياس كالمَشابِه والمَلامِح ويَجُوز أَنْ يكونَ جَمْعَ مَفْقَر مصدر أَفْقَرَه أَو جَمْعَ مُفْقِر . والفِقْرَة - بالكسر - والفَقْرَة والفَقَارَة بِفَتْحِهما : واحِدَةُ فَقَارِ الظَّهْر وهو ما انْتَضَدَ من عِظَامِ الصُّلْب مِنْ لَدُنِ الكاهِلِ إِلى العَجْبِ ج فِقَرٌ كعِنَبٍ وفَقَارٌ مثلُ سَحَاب وقيل في الجَمْع : فِقِرَات - بالكسر أَو بكسرتين - وفِقَرَات كعِنَبات . قال ابنُ الأَعْرَابيّ : أَقَلُّ فِقَرِ البَعِيرِ ثَمَانِ عَشْرَةَ وأَكْثرُهَا إِحدَى وعِشْرُون إِلى ثَلاثٍ وعِشْرِينَ . وفَقَارُ الإِنْسَانِ سَبْعٌ . والفَقِيرُ : الرَّجُلُ الكَسِيرُ الفَقارِ قال لَبِيدٌ يصف لُبَداً وهو السابِعُ من نُسُور لُقْمَان بن عادٍ :
لَمَّا رَأَى لُبَدُ النُّسُورَ تَطَايَرَتْ ... رَفَعَ القَوادِمَ كالفَقِيرِ الأَعْزَلِ والأَعْزَلُ من الخَيْلِ : المائِلُ الذَّنَبِ والفَقِيرُ : المَكْسُورُ الفَقَارِ يُضْرَبُ مَثَلاً لكلّ ضَعِيفٍ لا يَنْفُذ في الأُمُورِ كالفَقِر - ككَتِف - والمَفْقُورِ . ورَجُلٌ فَقِرٌ : يَشْتَكِي فَقَارَه . قال طَرَفَة :
وإِذَا تَلْسُنُنِي أَلْسُنُها ... إِنَّنِي لَسْتُ بمَوْهُونٍ فَقْرِ
وفي التَّهْذِيب : الفَقِيرُ : مَعْناه المَفْقورُ الذي نُزِعَتْ فِقْرَةٌ من ظَهْرِه فانْقَطَع صُلْبُه من شِدّةِ الفَقْر فلا حالَ هي أَوْكَدُ من هذِه . وقال أَبُو الهَيْثَم : للإِنسانِ أَرْبَعٌ وعِشْرُون فَقارَة وأَرْبَعٌ وعِشْرُون ضِلَعاً : سِتُّ فَقَاراتٍ في العُنق وسِتُّ فَقَارَات في الكاهِلِ والكاهلُ بَيْنَ الكَتِفَيْن - بين كُلِّ ضِلَعَيْن من أَضْلاعِ الصَّدْرِ فَقَارَةٌ من فَقارات الكاهِل السِّتّ ثم سِتّ فقَارَات أَسْفَلَ من فَقَارَاتِ الكاهِل وهي فَقاراتُ الظَّهْر الّتي بحِذِاءِ البَطْن بَيْنَ كُلّ ضِلْعَيْن من أَضْلاعِ الجَنْبَيْن فَقَارَةٌ منها - ثم يُقَال لِفَقارَةٍ واحِدَة تَفْرُق بَيْن فَقَارِ الظَّهْرِ والعَجُز : القَطَاةُ ويَلِي القَطَاةَ رَأْسَا الوَرِكَانْ ويُقَال لهما : الغُرَابَانِ - وبَعْدَهَا تَمامُ فقَارِ العَجُزِ وهي سِتّ فَقَاراتٍ آخِرُها القُحْقُح والذَّنَب متّصِلٌ بها وعن يَمِينها ويَسَارِهَا الجَاعِرَتان وهُمَا رَأْسَا الوَرِكَيْن اللَّذَانِ يَلِيَانِ آخِرَ فَقارَةٍ من فَقَارَاتِ العَجُزِ . قال : والفَهْقَة : فَقَارَةٌ في أَصْلِ العُنْقِ داخِلَةٌ في كُوَّةِ الدِّماغ التي إِذا فُصِلَتْ أَدْخَلَ الرجلُ يَدَهُ في مَغْرِزِهَا فيَخْرُج الدِّماغُ . وفي حَدِيث زَيْدِ بن ثابِت : ما بَيْنَ عَجْبِ الذَّنَبِ إِلى فِقْرَةِ القَفَا ثِنْتَان وثَلاثُون فِقْرَةً في كُلّ فِقْرَة أَحَدٌ وثَلاثُون دِيناراً يعني خَرَزَ الظَّهْرِ ؛ كذا في اللِّسَان . والفَقِيرُ : البِئْرُ التي تُغْرَسُ فيها الفَسِيلَة ثم يُكْبَسُ حَوْلَهَا بِتَرْ نُوقِ المَسِيل - وهو الطّين - وبالدِّمْن وهو البَعَرُ ج فُقُر بضَمَّتَيْن . وقد فَقَّرَ لها تَفْقِيراً : إِذا حَفَرَ لها حَفِيرَةً لتُغْرَسَ . وفي الحديث : قال لسَلْمَانَ اذْهَبْ ففَقِّرْ للفَسِيل أَي احْفِر لَها مَوْضِعاً تُغْرَسُ فيه واسمُ تِلْكَ الحُفْرَة فُقْرَةٌ وفَقِيرٌ . أَو هي أَي الفَقِيرُ وجَمْعُها فُقُرٌ : آبارٌ مُجْتَمِعَةٌ الثَّلاثُ فما زادَتْ وقِيلَ : هي آبارٌ تُحْفَرُ ويَنْفُذُ بَعْضُها إِلى بَعْض وفي حديث عُثْمَانَ رضيَ الله عنه : أَنّه كان يَشْرَب وهو مَحْصُورٌ من فَقِير في دارِه أَي بئْر وهي القَلِيلَةُ الماءِ . والفَقِيرُ : رَكِيَّةٌ بعَيْنِها معروفةٌ . قال :
ما لَيْلةُ الفَقِيرِ إِلاَّ شَيْطانْ ... مَجْنُونةٌ تُودِي برُوح الإِنْسَانْ لأَنَّ السَّيْرَ إِلَيْهَا مُتْعِبٌ والعربُ تقولُ للشَّيْءِ إِذا اسْتَصْعَبُوه : شَيْطَانٌ . قلْتُ : وهو ماءٌ بطرِيق الشامِ في بِلاد عُذْرَةَ . والفَقِيرُ : المَكَانُ السَّهْلُ تُحْفَر فيه رَكايَا مُتَناسِقَةٌ نقله الصاغانيّ وقِيلَ : الفَقِيرُ : فَمُ القَناةِ الَّتي تَجْرِي تحتَ الأَرْضِ والجَمْعُ كالجَمْعِ . وقيل : هو مَخْرَجُ الماءِ منها . ومنه حَدِيثُ مُحَيَّصَةَ : أَنَّ عَبْدَ اللهِ بنَ سَهْلٍ قُتِلَ وطُرِحَ في عَيْنٍ أَو فَقِيرٍ . والفُقَيْرُ كزُبيْر : ع قال الصاغانيّ : وليس بتَصْحِيف الفَقِير أَي الّذِي تَقَدَّم ذِكْره . والفاقِرَةُ : الدّاهِيَةُ الكاسِرَةُ للفَقَارِ كذا قالَهُ اللَّيْثُ وغيرهُ . وقال أَبو إِسحاقَ في قوله تعالى : تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ . المَعْنى تُوقِنُ أَنْ يُفْعَلَ بها داهِيَة من العَذابِ ونحو ذلِكَ . وقال الفَرّاءُ : وقد جاءَتْ أَسماءُ القِيَامَة والعَذابِ بِمَعْنَى الدَّوَاهِي وأَسمائها . والفَقْرُ بالفَتْح : الحَفْرث كالتَّفْقِير يُقَال : فَقَرَ الأَرْضَ وفَقَّرَها أَي حَفَرَها . والفَقْرُ : ثَقْبُ الخَرَزِ للنَّظْمِ قال الشاعر :
غَرَائرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمَة ... يُحَلَّيْن ياقُوتاً وشَذْراً مُفَقَّرَا
والفَقْرُ : حَزُّ أَنْفِ البَعِيرِ الصَّعْبِ بحَدِيدَةِ حَتَّى يَخْلُصَ إِلى العَظْمِ أَو قَرِيبٍ منه ثم يُلْوى عليه جَرِيراً لِتَذْلِيلة وتَرْوِيضه . وقال أَبو زَيْد : الفَقْرُ : إِنّمَا يكونُ للبَعِير الضَّعيفِ . قال : وهي ثَلاثُ فِقَرٍ . فَقَرَهُ يَفْقُرُ ه بالضَّمّ ويَفْقِرُ هُ بالكَسْرِ فَقْراً وهو فَقِيرٌ ومَفْقُورٌ . وقال أَبو زِيَادٍ : وقد يُفْقَرُ الصَّعْبُ من الإِبِلِ ثلاثَةَ أَفْقُرٍ في خَطْمِه فإِذا أَرادَ صاحبُه أَنْ يذِلَّهُ ويَمْنَعَهُ من مَرَحِه جَعَل الجَرِيرَ على فَقْرِه الّذِي يَلِي مِشْفَرَه فمَلَكَه كيف شاءَ . وإِنْ كان بين الصَّعْبِ والذَّلُولِ جَعَل الجَرِيرَ على فَقْرِه الأَوْسَط فتَرَيَّد في مِشْيَتهِ واتَّسَع فإِذا أَرادَ أَنْ يَنْبَسِط ويَذْهَبَ بلا مُؤْنَة على صاحِبِه جعل الجَرِيرَ على فَقْرِه الأَعْلَى فذَهَبَ كيف شاءَ . قال : فإِذا حُزَّ الأَنْفُ حَزّاً فذَلِكَ الفَقْرُ . وبَعِيرٌ مَفْقُور . والفَقْرُ : الهَمّ ج فُقُورٌ نقله الصاغانيّ . ويقالُ : شَكَا إِلَيْه فُقُورَه . ويُرادُ أَيضاً بالفُقورِ الأَحْوالُ والحاجاتُ . والفُقْرُ بالضّمّ : الجانِب ج فُقَرٌ كصُرَدٍ نادِر ؛ عن كُراع . وقد قِيلَ : إِنّ قَوْلَهم : أَفْقَرَك الصَّيْدُ فارْمِه أَيْ أَمْكَنَكَ من جانبِه وقِيل : مَعْنَاه أَمْكَنَكَ من فَقَارِه وقيل : معناه قد قَرُب منك . وفي حَدِيث الوَلِيدِ بنِ يَزِيدَ بنِ عبدِ الملكِ : أَفْقَرَ بعدَ مَسْلَمَةَ الصَّيْدُ لِمَنْ رَمَى أَي أَمْكَنَ الصَّيْدُ من فَقَارِه لِرَامِيه أَرادَ أَنَّ عَمَّه مَسْلَمَةَ كان كَثِيرَ الغَزْو يَحْمِي بَيْضَةَ الإِسلامِ ويَتَوَلَّى سِدَادَ الثُّغورِ فلمّا ماتَ اخْتَلَّ ذلك وأَمْكَن الإِسْلامُ لِمَنْ يَتَعَرَّض إِليه . وأَفْقَرَ بَعِيرَه : أَعارَك ظَهْرَه في سَفَرٍ للحَمْلِ والرُّكوبِ ثُمَّ تَرُدّه قاله ابنُ السِّكّيت . وذَكَر أَبو عُبَيْد وُجُوهَ العَوارِيّ وقال أَمّا الإِفْقارُ فأَنْ يُعطِيَ الرجلُ الرجلَ دابَّتَه فيَرْكَبَها ما أَحَبَّ في سَفَرٍ ثمّ يَرُدّها عَلَيْه . وأَنشد الزمخشريّ لِنَفْسه :
أَلاَ أَفْقَرَ اللهُ عَبْداً أَبَتْ ... عَلَيْه الدَّناءَةُ أَنْ يُفْقِرَا
ومَنْ لا يُعِيرُ قَرَا مَرْكَبٍ ... فَقُلْ كَيْفَ يَعْقِرُهُ للقِرَى والاسمُ الفُقْرَى كصُغْرَى قال الشاعِر :
لَه رَبّةٌ قد أَحْرَمَتْ حِلَّ ظَهْرِهِ ... فما فِيه لِلفُقْرَى ولا الحَجِّ مَزْعَمُ
أَي مَطْمَعٌ . وفي حَدِيثِ جابِر : أَنَّه اشْتَرَى منه بَعِيراً وأَفْقَرَهُ ظَهْرَه إِلى المَدِينة . وفي حَدِيث الزكاةِ : ومِنْ حَقِّهَا إِفْقَارُ ظَهْرِها مأُخوذٌ من رُكُوب فَقَارِ الظَّهْرِ وهو خَرَزَاتُه الواحِدةُ فَقَارَةٌ . والمُفْقِرُ كمُحْسِن : الرَّجلُ القَويّ وكذلِك مُهْرٌ مُفْقِرٌ قَوِىّ الظَّهْرِ والمُفْقِر أَيضاً : المُهْرُ الذي حانَ لَهُ أَنْ يُرْكَبَ فَقَارُه مثل أَرْكَبَ . وذُو الفَقَار بالفَتْح وبالكَسْرِ أَيضاً كما صرّح به في المَوَاهِبِ ولكنَّ الخَطَّابِيَّ نَسَبَة للعامّة فَلِذا قَيَّدَه المصنّف بالضَّبْط فليس قَوْلُه بالفتح مستدرَكاً كما تَوَهَّمه بعضٌ : سَيْفُ سُلَيْمَانَ بنِ داوُودَ عليهما السلام أَهْدَتْه بَلْقِيسُ مع سِتّةِ أَسْياف ثمّ وَصَل إِلى العاصِ بن مُنَبِّه بنِ الحَجّاج بن عامِرِ بن حُذَيْفَةَ بنِ سَعْدِ ابن سَهْم قُتِلَ يَوْمَ بَدْر مع أَبِيه وعَمِّه نُبَيْهِ بن الحَجّاج كافراً قَتَلَهُ عَلِيُّ بنُ أَبِي طالِبٍ رَضِي الله عنه وأَخَذَ سَيْفَه هذا فصارَ إِلى النَّبِيّ صَلَّى الله تعالى عليه وسلّم شبَّهوا تِلْكَ الحُزوزَ بالفَقَارِ . وقال أَبو العَبّاس : سُمِّىَ لأَنّه كانت فيه حُفَرٌ صِغارٌ حِسانٌ ويُقَال لِلْحُفْرَة فُقْرَة وجَمْعُها فُقَرٌ . ومن الغَرِيب ما قَرَأْتُ في كتاب الكاملِ لابْنِ عَديّ في ترجمة أَبي شَيْبَةَ قاضِي وَاسِطَ بسَنَدِه إِليْه عن الحَكَمِ عن مِقْسَم : أَنّ الحجّاج بنَ عِلاطٍ أَهْدَى لِرَسُول الله صلَّى الله عليه وسلَّم سَيْفَهُ ذا الفَقَارِ ثم صارَ إِلى أَميرِ المؤمنين عَلِيّ ابنِ أَبِي طالب رضي الله عنه وكَرّم وَجْهَه وفيه قيل : لا فَتَى إِلا عليّ ولا سَيْفَ إِلاّ ذُو الفَقَارِ . وذُو الفَقَارِ : لَقَبُ مَعْشَرِ بنِ عَمْروٍ الهَمْدَانِيِّ أَوْرَدَه الصاغَانيّ . قلتُ : ومن بَنِي الحُسَيْنِ بنِ عليٍّ أَبو الصَّمْصامِ ذُو الفَقَارِ بن مَعْبَدِ بن عليّ وحَفِيدُه أَشْرَفُ الدِّينِ ذُو الفَقَارِ ابنُ محمّدِ بنِ ذي الفَقَارِ له ذِكرٌ في كتاب أَبي الفُتُوح الطاوُوسِيّ . قلتُ : جَدُّه هُوَ ذُو الفَقَارِ بن أَشْرَفَ العَلَوِيُّ المَرَنْدِيُّ الفَقِيه ووَلَدُه محمّد هذا مات سنة 680 ، قاله الحافظ . وسَيْفٌ مُفَقَّرٌ كمُعَظَّمٍ : فيه حُزُوزٌ مُطْمَئنَّة عن مَتْنِه وكُلُّ شيْءٍ حُزَّ أَوْ أُثِّرَ فيه فَقَدْ فُقِّر . ورَجُلٌ مُفَقَّرٌ : مُجْزِئٌ لِكلّ ما أَمِرَ به نقله الصاغانيّ كأَنَّه لِقُوّةِ فَقَارِه . والفُقْرَة بالضَّمّ : القُرْب يُقَال : هو مِنِّي فُقْرَةً أَي قَرِيبٌ . والفُقْرَةُ : الحُفْرَةُ في الأَرْضِ جَمْعُه فُقَرٌ . والفُقْرَةُ : مَدْخَلُ الرَّأْسِ من القَمِيص . والفِقْرَةُ بالكَسْرِ : العَلَمُ من جَبَلٍ أَو هَدَفٍ أَو نَحْوه كالحَفِيرَة ونَحْوِهَا . قال اللَّيْث : يقولون في النِّضَال : أُرَامِيكَ مِنْ أَدْنَى فقْرَةٍ ومن أَبْعَدِ فِقْرَة أَي من أَبْعَدِ مَعْلَمٍ يَتَعَلَّمُونَه . ومن المَجَازِ : الفِقْرَةُ : أَجْوَدُ بَيْتٍ في القَصِيدَة تَشْبِيهاً بفِقْرَةِ الظَّهْرِ . ويُقال : ما أَحْسَنَ فِقَرَ كَلامِه أَي نُكَتَه وهِي في الأَصْلِ حُلِيٌّ تُصاغُ عَلَى شَكْلِ فِقَرِ الظَّهْر كما في الأَساس . والفِقْرَةُ : القَرَاحُ من الأَرْضِ للزَّرْع نقلُه الصاغانيّ . والفَقْرَةُ بالفَتْح : نَبْتٌ ج فَقْرٌ أَي بفَتْح فسُكُونٍ كذا في سائر النُّسَخ والصَّوابُ أَنّهَا الفَقُرَةُ - بفَتْح فضَمٍّ - اسمُ نَبْت جَمْعُهَا فَقُرٌ - بفتح فضَمّ أَيضاً - حكاها سيبويه . قال : ولا يُكَسَّرُ لقِلَّةِ فَعُلَةِ في كَلامِهم . والتَّفْسِيرُ لثَعْلَبٍ ولم يَحْكِ الفَقُرة إِلاّ سِيبَوَيْه ثمّ ثَعْلَب فتَأَمَّل . والفَقْرَنُ كرَعْشَنٍ : سَيْفُ أَبِي الخَيْرِ بن عَمْروٍ الكِنْدِيّ وإِنّمَا مَثَّلَه برَعْشَن إِشَارَةً إِلى أَنَّ نُونَه زائدَةٌ كنُونِ رَعْشَنٍ وضَيْفَنٍ . وفَقَارٌ كسَحاب : جَبَلٌ نقله الصاغَانيّ . والفَيْقَرُ : الدَّاهِيَةُ ولو ذَكره عند الفاقِرَة كانَ أَحْسَنَ لضَبْطِه ولكنّه تَبِعَ الصاغانيَّ فإِنَّه أَوْرَدَهُ هُنَا بعد فَقَارٍ . ويُقَال : إِنَّهُ لمُفْقِرٌ لهذا الأَمْرِ كمُحْسِن أَي مُقْرِنٌ
له ضابِطٌ نقله الصَّاغانيّ عن ابنِ شُمَيْل وزاد في اللسان : مُفْقِرٌ لهذا العَزْمِ وهذا القِرْنِ ومُؤْدٍ سَواءٌ . وأَرْضٌ مُتْفَقِّرَةٌ : فيها فُقَرٌ كثيرةٌ أَي حُفَرٌ كذا في المُحْكم . وممّا يُسْتَدْرك عليه : قولُهم : فُلانٌ ما أَفْقَرَهُ وأَغْنَاهُ : شاذٌّ لأَنّه يُقال في فِعْلَيْهِمَا : افْتَقَر واسْتَغْنَى فلا يَصِحُّ التَّعَجُّب منه ؛ كذا في الصّحاح . والفاقِرَةُ : من أَسْمَاءِ القِيَامَة . وفي حديث المُزارَعَة : أَفْقِرْها أَخَاكَ أَي أَعِرْهُ أَرْضَكَ للزِّرَاعَةِ وهو مستعارٌ من الظَّهْر . ورَجُلٌ مُفْقِر كمُحْسِن : قَوِيُّ فَقَارِ الظَّهْر . وذُو الفَقَارِ : الرُّمْحُ اسْتَعَارَهُ الشاعر فقال : ضابِطٌ نقله الصَّاغانيّ عن ابنِ شُمَيْل وزاد في اللسان : مُفْقِرٌ لهذا العَزْمِ وهذا القِرْنِ ومُؤْدٍ سَواءٌ . وأَرْضٌ مُتْفَقِّرَةٌ : فيها فُقَرٌ كثيرةٌ أَي حُفَرٌ كذا في المُحْكم . وممّا يُسْتَدْرك عليه : قولُهم : فُلانٌ ما أَفْقَرَهُ وأَغْنَاهُ : شاذٌّ لأَنّه يُقال في فِعْلَيْهِمَا : افْتَقَر واسْتَغْنَى فلا يَصِحُّ التَّعَجُّب منه ؛ كذا في الصّحاح . والفاقِرَةُ : من أَسْمَاءِ القِيَامَة . وفي حديث المُزارَعَة : أَفْقِرْها أَخَاكَ أَي أَعِرْهُ أَرْضَكَ للزِّرَاعَةِ وهو مستعارٌ من الظَّهْر . ورَجُلٌ مُفْقِر كمُحْسِن : قَوِيُّ فَقَارِ الظَّهْر . وذُو الفَقَارِ : الرُّمْحُ اسْتَعَارَهُ الشاعر فقال :
فما ذُو فَقَارٍ لا ضُلُوعَ لِجَوْفِه ... لَهُ آخِرٌ من غَيْرِه ومُقَدَّمُ ورَكِيَّةٌ فَقِيرَةٌ : مَفْقُورَةٌ أَي مَحْفُورَة . وفي حديث عُمَرَ رضيَ الله عنه أَنّ العَبّاسَ بنَ عَبْدِ المُطَّلِب سأَلَهُ عن الشُّعَراءِ فقال : امرؤُ القَيْسِ سابِقُهم خَسَفَ لَهُمْ عَيْنَ الشَّعْر فافْتَقَرَ عن مَعانٍ عُورٍ أَصَحَّ بَصَرٍ يريدُ أَنَّهُ أَوَّلُ من فَتَقَ صِنَاعَةَ الشَّعْر وفَنَّنَ مَعَانِيَهَا وكَثَّرَها وقَصَّدَها واحْتَذَى الشُّعَرَاءُ على مِثالِه . وافْتَقَرَ : افْتَعَل من الفَقِير أَي شَقّ وفَتَحَ ؛ وهو مجازٌ كما في التكملة واللّسَان . ورَجُلٌ مُتَفَاقِرٌ : يَدَّعِى الفَقْرَ كما في الأَساس . وفي حديث القَدَر : قَبَلَنَا ناسٌ يَتَفَقَّرُون العِلْمَ . قال ابنُ الأَثِيرِ : هكذا جاءَ في رِوَايَةٍ أَي يَسْتَخْرِجُون غامِضَه ويَفْتَحُون مُغْلَقَه وأَصْلُه من فَقَرْتُ البِئْرَ إِذا حَفَرْتها لاسْتِخْرَاج مائِها . قال : والمَشْهُورُ تقديم القافِ على الفاءِ . والفُقْرَة بالضَّمّ : قُرْمَةُ البَعِيرِ ؛ رواه أَبو العَبَّاس عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . ومنه قولُ عائشةَ في عُثْمَانَ رَضِيَ الله عَنْهُمَا : بَلَغْتُم مِنْه الفُقَرَ الثَّلاثَ . قال أَبو زَيْد : وهذا مَثَلٌ تقولُ : فَعَلْتُم به كفِعْلِكم بهذا البَعِيرِ الّذِي لَمْ تُبْقُوا فيه غايَةً ؛ هكذا ضَبَطَه ابنُ الأَعْرَابِيّ وأَبو الهَيْثَم وفَسّرَاه . ورَوَى القُتَيَبِيّ الفِقَرَ الثَّلاثَ بكَثْر ففَتْح والصَّوابُ ضَمُّها . وعن أَبِي عُبَيْدِ : فَقِيرُ بَنِي فُلان في الرَّكايَا : حِصَّتُهُم مِنْهَا . قال الشاعِرُ :
تَوزَّعْنَا فَقِيرَ مِيَاهِ أُقْرٍ ... لِكُلِّ بَني أَبٍ فِيهَا فَقِيرُ
فحِصَّةُ بَعْضِنا خَمْس وسِتٌّ ... وحِصَّةُ بَعْضِنا مِنْهُنَّ بِيرُ
واسْتَدْرَك الصاغانيّ هُنا : التَّفْقِير في أَرْجْلِ الدَّوَابّ : بَياضٌ يُخالِطُ الأَسْؤُقَ إِلى الرُّكَب مُتَفَرِّقٌ . وقد تَبِعَ اللَّيْثَ في ذِكْرِه هنا والصَّوابُ أَنَّه التَّقْفِيزُ بالزايِ والقاف قَبْل الفاءِ كما حَقَّقَه الأَزْهريّ وسَيَأْتي . والفَقِيرُ : جِذْعٌ يُرْقَى عليه إِلى غُرْفَة . قال ابنُ الأَثِير : هكذا جاءَ في رِوايَة في حَدِيث الإِيلاءِ والمَعْرُوفُ نَقِير بالنّون . وبَعِيرٌ مُفْقَّر كمُعَظَّم : قَوِيّ فَقَارِ الظَّهْرِ . وكذا بَعِيرٌ ذو فُقْرَةٍ بالضَّمِّ إِذا كانَ قَوِيّاً على الرُّكُوبِ ؛ نَقَلَهما الصاغَانيّ . وفَقِيرُ بنُ مُوسَى بنِ فَقِيرٍ الأُسْوَانِيّ عن قَحْزَمِ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ قَحْزَمٍ عن ابنِ وَهْب . وأَبو بَكْرِ بن أَحْمَدَ بنِ الشِّيرازيّ الحَنْبَلِيّ عُرفَ بابْنِ الفَقِيرَة سَمِعَ ابنَ بِشْرانَ . وابنُ الفُقَيرِ - مُصَغَّراً - : من الصُّوفِيّة . ونَقِيرٌ فَقِيرٌ : أَصابَتْه النَّواقِرُ وعُمِلَتْ به الفَواقِرُ

_Türkçe çeviri henüz yok_
