# فقص (ف-ق-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ق - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والفاء معهما
ق ص ف، ص ف ق، ق ف ص، ف ق ص مستعملات قصف: القَصْفُ: كسر قناة، ونحوها نصفين.
يقال: قَصَفْتُها إذا انكسرت ولم تبن، فإذا بانت قيل: انقصَفتْ.
ورجل قَصِفٌ: سريع الانكسار عن النجدة.
وانقَصَفَ القوم عن كذا إذا خلوا عنه فترة وخذلاناً.
والأَقْصَفُ: الذي انكسرت ثنيته من النصف، وثنية قَصْفاءُ.
والقَصْفُ: اللعب واللهو.
والقاصِفُ: الريح الشديدة تَقْصِفُ الشجرة أي تكسرها.
وقَصَفَ البعير أنيابه يقصِفُها قَصْفاً وقَصيفاً، وهو صريف أنيابه.
صفق: وصَفْقا العنق جانباه، وأصل ذلك الصَّفْقُ أي السقع.
وانصَفَقَ القوم يميناً وشمالاً، والريح تَصفِقُ الثوب في كل صَفْقٍ أي يضطرب.
واصطفَقَ القوم: اضطربوا.
وصَفَقت رأسه بيدي، وعينه صَفقة أي ضربة.
وصِفاقُ البطن: الجلد الباطن الذي يلي سواد البطن، ويقال: جلد البطن كله صِفاق.
والصًّفقةُ: ضرب اليد على اليد في البيع والبيعة.
واصطَفَقَ القوم على أمير واحد أي اجتمعوا عليه، والسين جائز في كله.
قفص: القَفَصُ للطير، والسين لا يجوز.
ورجل قَفِصٌ: منقبض بعضه إلى بعض.
فقص: الفَقّوصُ: البطيخ، بلغة مصر: الذي لم ينضج.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **الفاء** bunlarla birlikte

**ق ص ف**، **ص ف ق**، **ق ف ص**، **ف ق ص** kullanımdadır. **قصف**: **القَصْفُ**: bir kamışı ve benzerini iki yarım olarak kırmaktır.

Denir: **قَصَفْتُها**; kırıldığı ve ayrılmadığı zaman. Ayrıldığı zaman ise: **انقصَفتْ** denir.

Ve bir adam **قَصِفٌ**: yiğitlikten çabuk kırılan (çabuk çözülen).

Ve **انقَصَفَ** kavim şundan (**عن كذا**) (uzaklaştı); bir süre boş bırakma ve yüzüstü bırakma ile.

Ve **الأَقْصَفُ**: ön dişi ortasından kırılmış olan; ve bir ön diş **قَصْفاءُ**dur.

Ve **القَصْفُ**: oyun ve eğlencedir.

Ve **القاصِفُ**: şiddetli rüzgâr; ağacı **تَقْصِفُ**; yani onu kırar.

Ve deve, azı dişlerini **قَصَفَ**; onları **يقصِفُها** **قَصْفاً** ve **قَصيفاً**; ve o, azı dişlerinin gıcırtısıdır.

**صفق**: ve boynun iki yanı **صَفْقا**dır; bunun aslı **الصَّفْقُ**tur; yani vurmadır.

Ve kavim sağa ve sola **انصَفَقَ**; ve rüzgâr elbiseyi her **صَفْقٍ**te **تَصفِقُ**; yani çalkalanır.

Ve kavim **اصطفَقَ**: çalkalandılar.

Ve başını elimle **صَفَقت**; ve gözü **صَفقة**dır; yani bir darbedir.

Ve karın **صِفاقُ**u: karın karalığına bitişik olan iç deridir; ve denir: karın derisinin tümü **صِفاق**tır.

Ve **الصًّفقةُ**: alışverişte ve biatte elin ele vurulmasıdır.

Ve kavim tek bir emir üzerinde **اصطَفَقَ**; yani onun üzerinde toplandılar; ve **السين** hepsinde caizdir.

**قفص**: **القَفَصُ** kuş içindir; ve **السين** caiz değildir.

Ve bir adam **قَفِصٌ**: bir kısmı bir kısmına doğru büzülmüş.

**فقص**: **الفَقّوصُ**: kavun-karpuz; Mısır diliyle: olgunlaşmamış olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ف
قصف ، صفق ، فقص ، قفص ، صقف .
قصف : روى أبو داود عن النضرِ بن شميل أنه روى حديثاً بإسناد له أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ يوماً على صَعْدَةٍ يتبعَها حذاقى عليها قَوْصفٌ لم يَبقَ منها إلا قَرْقَرُهَا .
قال النَّضرُ : الصّعْدَةُ : الأَتانُ ، والحذاقيُّ : الْجَحْشُ ، والقَوْصفُ : القَطِيفَةُ وقَرْقَرُها ظَهْرُهَا .
وقال ابن السكيت : القَصْفُ مَصدَرُ قَصَفْتُ العودَ أقْصفُهُ قَصْفاً إذا كَسرْتُهُ .
قال : والقَصْفُ من الهديرِ .
ويقال : عُودٌ قَصِفٌ بين القصَفِ إذا كان خَواراً ، ورجلٌ قَصفٌ .
وأخبرني المنذري عن ابن الأعرابي : رَجلٌ قَصفُ البَطْنِ وهو الذي إذا جَاعَ فَتَرَ واسْتَرْخَى ولم يحتمل الجُوعَ .
وقال الليث : القَصْفُ كَسْرُ القناةِ ونحوهَا نِصْفَيْنِ .
يقال : قَصِفَتِ القنَاةُ قَصَفاً إذا انْكسرتْ ولم تَبِنْ ، فإذا بانَتْ قِيلَ انقصقَتْ ، وأنشد :
وأسْمرٌ غير مَجْلوزٍ عَلَى قَصف
ورجلٌ قَصفٌ : سريع الانكسارِ عن النَّجْدَةِ .
ويقال للقوم : إذا خَلَوْا عن شيءٍ فَتْرَةً وخِذْلاناً : قد انقصَفُوا عنه ، والأقْصفُ الذي انْكَسرتْ ثنيتُهُ من النِّصْف وثنيةٌ قَصْفاءُ . قلت : والذي سَمِعناه وحفِظْناهُ لأهل اللُّغةِ الأقْصمُ بالميم للذي انْكسَرَتْ ثنّيتهُ .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت عن الفراء قال : قال بعض الأعرابِ لرجل أَقْصمِ الثَّنية : قد جاءَتكم القَصْماءُ ذَهَبَ إلى سِنِّهِ فأنَّثهَا .
والقاصف : الريح الشديدة التي تقصف الشَّجرَةَ .
روي عن نابغةِ بني جَعْدةَ أنه سَمِعَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( فأَنَا والنَّبيّون فُرّاطُ القاصفينَ ) معناه : أن النبيينَ يَتَقدّمون أمَمهمْ إلى الجنَّةِ ، وهم على أَثرهمْ يبادِرونَ إلى الجنَّةِ فَيَزْدَحِمونَ حتى يَقْصِفَ بَعضُهمْ بَعْضاً بِدَاراً إليها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القُصوفُ : الإقامة في الأكل والشربِ .
قال : والصُّقوف : المظَالُّ ، قلت : الأصل فيه السُّقُوفُ .
وقال الليث : القَصْفُ : اللعِب واللَّهْو وسمعت قَصْفةَ القومِ أيْ دَفعتهمْ في تَزاحمهمْ .
وقال العجاج :
كقصفةِ الناس من المُحْرَنْجمِ
وفي حديث آخر : عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهُ قال : ( لما يهُمُّني من انْقِصَافِهِمْ على باب الجنَّةِ أهمُّ عِنْدِي منْ تَمامِ شَفَاعَتِي ) وقَصَفَ الْفَحْلُ يقْصِفُ قَصْفاً وقُصُوفاً وقَصِيفاً إذا هَدَرَ في الشِّقْشِقَةِ ، ويقالُ : قصِف النَّبْتُ يقْصَفُ قصَفاً فهو قصِفٌ : إذا طال حتى انْحَنَى مِنْ طُولِهِ ، وقال لبِيد :
حتى تَزَيَّنَتِ الْجِوَاءُ بِفاخِرٍ
قَصِفٍ كألْوانِ الرِّجالِ عَمِيم
أيْ : بِنَبْتٍ فاخِرٍ .
وقال ابن شُميل : الْقَصَافُ المرْأة الضَّخْمَةُ ورعْدٌ قاصِفٌ إذا اشْتَدَّ صوتُهُ .
صفق : أبو عبيد عن أبي عبيدة : صَفَقْتُ الباب وأصْفَقْتُهُ وبلقْتُهُ وأبلَقْتُهُ بِمَعْناهُ ، وقال الأصمعيُّ : صفقْتُ البابَ أَصْفِقُهُ صَفْقاً ، ولمْ يَذْكُرْ أصْفَقْتُهُ ، أبو عبيد عن أبي زيد : سفقتُ الباب وأسْفقتهُ : إذا ردَدْته ، أبو منصور : وهذا ضدُّ ما قال أبو عبيدة لأن بلقْتُه بمعْنَى فتحته لا غيرُ .
وقال ابن شُميلٍ : سَفَقْتُ الباب وصفقْتُهُ ، قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : صفقْتُ الباب أصفِقهُ صَفقاً أي : فتحتُهُ ، وتركتُ بابَهُ مَصْفوقاً أي : مفْتُوحاً قال : والناس يقُولونَ صَفقْتُ الباب وأصفقتُه إذا رَدَدْتَهُ ، وقال أبو الخَطَّاب : يقالُ هَذَا كُلُّهُ ، قال : وبابٌ مبلُوقٌ أي مفتُوحٌ .
وروى ابن الفرج عن أعرابيَ أنَّهُ قال : أصفقْتُ الباب وأصمَقْتُه بمعْنى أغلقْتُه .
وقال غيره : هي الإجافة دون الإغلاقِ ، وقال الأصمعيُّ : ثوبٌ سفيقٌ وصفيقٌ : مُحْكَمُ الصنْعة ، وأعطاه سفقْة يمينه وصفقة يمينِه إذا بايَعُه ، قال : ويقال : أصفقوا على ذلك الأمر إصْفاقاً إذا اجتمعوا عليه ، ويقال : اصْفِقْهُمْ عَنْك ، أي : اصْرِفهُم عَنْكَ وأنشدَ قول رؤبةَ :
فَما اشْتلاها صفقةً في الْمُنصفَقْ
حتى تردَّى أرْبَعٌ في الْمُنْعَفَقْ
قال : ويقال : صفَّقَ بيديْهِ وصفحَ سَواءٌ ، وفي الحديث : ( التَّسْبيحُ للرِّجال والتَّصفيقُ للنِّساءِ ) المعنى : أنهُ إذا نابَ الْمُصلي شَيْءٌ في صلاتِهِ فأراد تَنْبيهَ من بحذائهِ صفقت المرأة بيديْهَا وسبَّحَ الرَّجل بلسانه ، وقال الأصمعيُّ : صَفقَ فلانٌ عيْن فلان يصفِقُها إذا ضربها ويقال : وردنا ماءً كأنه صفَقٌ ، وهو أول ما يُصبُّ في القربةَ الجديدةِ فيخْرجُ الماء أصفر ، ويقال : صفَّق الخمْر إذا حوَّلَهَا من إناءٍ إلى إناء فهيَ مُصفقَةٌ ويقالُ : أصفقتْ يده بكذا وكذا إذا صادفته ووافقته .
وقال النَّمر بن تَوْلَب يصفُ جزّاراً :
حتى إذا طُرِحَ النَّصيبُ وَأصْفَقت
يَدُهُ بجلْدَة ضَرْعِها وحُوارِها
وقال أبو كبير الهذَليّ :
أخلاد إن يُصْفِق لأهْلِ حظيرة
فيها المجهجة والمنارة يُرْزِم
إن يُصْفق أي يقدر ويُتَاحُ ، يقالُ : أُصْفِقَ له ، أي : أتيح ، يقول : إنْ قُدِّرَ لأهل حظيرة متحرّزين الأسَد ، كان المقْدُورُ كائِناً ، وقوله : والمنارة يُرْزِمُ ، أرَادَ : تَوَقدَ عيني الأسد كالنار .
وفي الحديث : ( صفْقتان في صفقة رِباً ) ، معناه : بَيْعَتان في بَيعةٍ واحدةٍ رِباً ، وهو على وجْهين : أحدُهما : أن يقول البائعُ للمُشتري : بعتُك عبدي هذا بمائةِ دِرْهمٍ على أنْ تَشْتَري مِنّي هذا الثَّوْبَ بعشرة دراهم . والوجهُ الثاني : أن تَقُول لَهُ بِعْتُكَ هذا الثوب بعشْرينَ درهماً عَلَى أنْ تبيعَني متاعك بعشرةِ دراهم ، وإنما قيل للبيعةِ صفقةٌ لِضرب اليد على اليد عند عقد
البيع ، وصفقَا العنق وغيره ناحيتاهُ ، وجاءَ أهل ذلك الصفق أي : أهل ذلك الجانب .
وفي حديث لُقْمانَ بن عادٍ حين وصف إخوتهُ ، فلما بلغ صفةَ ذِي العفاق قال : خذِي منّي أخي ، ذا العِفاق صَفّاق أفَّاقٌ .
قالَ القتيبي : قال الأصمعي : الصَّفّاق الذي يصفِق على الأمر العظيم ، والأفَّاق الذي يتصرف ويأتي الآفاقَ . قال القتيبي : روى هذا أبو سفيان عن الأصمعيّ .
أبو مَنصور : والذي أراه في تفْسير الصفاق غيرُ هذا القوْل ، والصَّفّاق عندي الرَّجل الكثيرُ الأسفار والتصرف في البلادِ والتجارات ، والصَّفْق والأفْقُ قريبان مِنَ السّواءِ ، وكذلِك الصَّفّاقُ والأفاق ، ويقالُ : انصفَقَ القوْمُ عن جهتهمْ أي : انصرَفوا عنها .
وقال الليث : يقالُ للثَّوْبِ المعَلق تصفِّقُه الرياحُ كل مصفَّقٍ وتصفِقُه بمعناه .
وأنشد :
وأخرَى تصفِّقها كلُّ رِيح
سَريع لدَى الجوْر إرغانُها
ويقال : اصطفَقتِ المزاهرُ إذا أجابَ بعضها بعضاً ، وصِفاقُ البطن : الجلدُ الباطنُ الذي يلي سوادَ البطن .
قال : وبعضٌ يقول جلدُ البَطن كلُّه صِفاقٌ .
شمرٌ عن ابن شميل : الصِّفاقُ ما بين الجلد والمَصْرَان ، ومرَاقُّ البَطن صِفاقٌ أجمَعُ ما تحتَ الجلدِ منه إلى سواد البطن .
قال : ومرَاقُّ البَطن كلُّ ما لم ينحنِ عليه عَظْمٌ .
قال : وقال الأصمعي : الصِّفاقُ : الجلدُ الأسفلُ الذي دُون الجلدِ الذي يُنسلخُ ، فإذا سُلِخَ المَسْكُ بقي ذلكَ يُمْسِكُ البطنَ ، وهو الذِي إذا انشقَّ كان منه الفَتْقُ .
أبو عبيدٍ عن الأموي : أصْفقْتُ الغنمَ : إذا لم تَحْلُبْها في اليوم إلا مرةً .
وأنشدنا :
أَوْدَى بنُو غنْمٍ بألْبانِ العُصُم
بالمُصْفَقاتِ وَرَضُوعاتِ الْبَهَمْ
وقال غيره : الْمُصافِقُ منَ الإبل الذي يَنامُ عَلَى جَنْبِه مرَّة وعلى الآخَرِ مرّة ، وإذا مَخَضَتِ الناقةُ صافَقَتْ .
وقال الشاعر يصف دجاجة وبيضتها :
وحاملةٍ حَيّاً وليْسَتْ بحيَّةٍ
إذا مَخضَتْ يوماً بهِ لم تُصافقِ
ويقال : صَفَقَه بالسَّيْفِ إذا ضَرَبَه .
وقال الراجزُ :
كأنها بَصْرِيّةٌ صوَافِقُ
وَمِصْرَاعَا البَابِ صَفْقَاهُ ، ويقال : صفَّقَ الخمرَ إذا مَزَجها بالماءِ .
وقال الأعشى :
وشمولٍ تحْسَبُ العينُ إذا
صُفِّقَتْ وَرْدَتهَا نَوْرَ الذُّبَحْ
وقال ابن شميلٍ : يقال : إنه لمُبَارَك الصفْقَة أي : لا يشتَرِي شيئاً إلا رَبحَ فيه ، وقد اشتريتُ اليومَ صفقةً صالحةً ، والصفقةُ تكون للبائع والمشتَرِي ، ويقال لحوادِثِ الخُطوبِ وصوارفها : صوافقُ وصفائقُ .
وقال أبو ذُؤيب :
أخ لكَ مأمون السَّجيَّات خِضْرم
إذا صَفَقَتْه في الحرُوبِ الصوافق
وقال كثيِّرٌ في الصَّفائق :
وأنْتِ المُنى يا أمَّ عمرٍ لو أننا
نَنالُكِ أو تُدْني نواكِ الصفائقُ
الواحدَةُ : صفِيقةٌ بمعنى صافِقة .
سلمة عن الفراء : صفَقْتُ القَدَحَ وصفَّقْته وأصفقته إذا ملأته ، والتصفيقُ أن ينويَ نيَّةً ثمّ يرُدَّها ، ومنه :
وزلَل النِّيّة والتصفِيق
قفص : قال الليث : والقفصُ : شيءٌ يُتخذُ من قصبٍ أوْ خَشَبٍ للطير .
وأخبرني المنذرِي عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : وقال أبو عَوْنٍ الحرمازيّ إن الرجل إذا أكل التمرَ وشرِبَ الماء عليه قَفِصَ ، وهو أنْ يُصيبه القَفَصُ وهو حرارةٌ في حلقه وحموضةٌ في معدته .
وروى سلمة عن الفراء قال : قالت الدُّبيريَّةُ : قفِصَ وقبِصَ بالفاءِ والباء إذا عرِبَتْ معدتهُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : القَبْصُ : الخفَّةُ والنشاط ، وقد قبَصَ يقبِصُ ، والقُفصُ نحوه .
أبو عبيد : القفِصُ : النشيطُ ، والقفْصُ : الوَثْبُ ، وقد قَفصَ يقفِصُ وقفَّصتُ الظبْيَ : إذا شددْتُ قوائمَه وجمعْتُها .
وقال الأصمعيُّ : أصبحَ الجرادُ قَفِصاً إذا أصابه البردُ فلم يستطعْ أنْ يطير ، وفرَسٌ قفِصٌ وهو المتَقَبِّضُ الذي لا يُخرجُ ما عنده كلَّه ، يقال : جرَى قفِصاً .
وقال ابنُ مُقبل :
جرَى قفِصاً وارْتدّ من أصل صُلبِه
إلى موضعٍ منْ سَرْجه غير أحْدب
أي : يرجعُ بعضُه إلى بعضٍ لقَفَصِه وليس منَ الحدب .
اللحياني : قفِصَ يقْفَصُ قَفصَاً : إذا تشنَّج من البرْد ، والقفْصُ : حَبُّ ، والقُفص : جيلٌ متلصِّصُون في جبَل لهم بين جبالِ فارسَ وتخُوم بلادِ السِّندِ .
فقص : قال اللحياني : فقَسْتُ البَيضةَ أفْقِسُها فقْساً ، وفقَصْتُها فقصاً إذا فضَخْتُها .

##### Türkçe

ق ص ف
**قصف** ، **صفق** ، **فقص** ، **قفص** ، **صقف** .

**قصف** : Ebû Dâvûd, en-Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti: Ona ait bir isnadla bir hadis rivayet etti ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir gün, peşinden üzerinde **قَوْصفٌ** bulunan bir **حذاقى**’nın takip ettiği bir **صَعْدَةٍ** üzerine çıktı; ondan **قَرْقَرُهَا**’sından başka bir şey kalmamıştı.
en-Nadr dedi: **الصّعْدَةُ**: dişi eşek; **الحذاقيُّ**: sıpa; **القَوْصفُ**: kadife (örtü); **قَرْقَرُها** ise sırtıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القَصْفُ** , “**قَصَفْتُ** değneği, onu **أقْصفُهُ** **قَصْفاً**”ın masdarıdır; onu kırdığım zaman.
Dedi: **القَصْفُ** uğultudandır.
Ve denir: **عُودٌ قَصِفٌ** “**القصَفِ** arasında” (yani) gevşek/çürük olduğu zaman; ve **رجلٌ قَصفٌ**.
el-Münzirî bana İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **رَجلٌ قَصفُ البَطْنِ**: o, acıktığı zaman gevşeyen, sarkan ve açlığa tahammül etmeyen kimsedir.
el-Leys dedi: **القَصْفُ** mızrak kamışını ve benzerini iki yarıya kırmaktır.
Denir: **قَصِفَتِ القنَاةُ قَصَفاً**: kırıldığı ve ayrılmadığı zaman; ayrıldığı zaman **انقصقَتْ** denir. Ve şu beyit okunmuştur:
وأسْمرٌ غير مَجْلوزٍ عَلَى قَصف
Ve **رجلٌ قَصفٌ**: yiğitlikten çabuk kırılan (çabuk vazgeçen).
Ve kavim için denir: bir şeyden bir müddet gevşeklik ve yüzüstü bırakma ile boş kaldıkları zaman: ondan **انقصَفُوا**. Ve **الأقْصفُ**: iki ön dişi yarıdan kırılmış olan; ve **ثنيةٌ قَصْفاءُ**. Dedim: Dil ehli için işittiğimiz ve ezberlediğimiz, iki ön dişi kırılan kimse için **الأقْصمُ** (mimli)dir.
el-Münzirî bana el-Harrânî’den, o İbnü’s-Sikkît’ten, o el-Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: Bedevîlerden biri, iki ön dişi kırık bir adama: size **القَصْماءُ** geldi, dedi; onun dişini kastetti, onu müennes yaptı.
**القاصف**: ağacı kıran şiddetli rüzgârdır.
Benî Ca‘de’nin Nâbiğa’sından rivayet edildi: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işitti: ( فأَنَا والنَّبيّون فُرّاطُ القاصفينَ ) manası: peygamberler ümmetlerinin önüne cennete varırlar; onlar da arkalarından cennete koşuşurlar; öyle ki cennete doğru acele ederken birbirlerini itişip sıkıştırırlar, ta ki bazısı bazısını **يَقْصِفَ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القُصوفُ**: yemede içmede ikamet (ısrarla sürdürme).
Dedi: **الصُّقوف**: gölgeliklerdir. Dedim: bunun aslı **السُّقُوفُ**tur.
el-Leys dedi: **القَصْفُ**: oyun ve eğlencedir; ve “**قَصْفةَ القومِ** işittim” yani izdihamlarında onları ittim.
el-‘Accâc dedi:
كقصفةِ الناس من المُحْرَنْجمِ
Başka bir hadiste: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği rivayet edildi: ( لما يهُمُّني من انْقِصَافِهِمْ على باب الجنَّةِ أهمُّ عِنْدِي منْ تَمامِ شَفَاعَتِي )
Ve **قَصَفَ الْفَحْلُ** **يقْصِفُ** **قَصْفاً** ve **قُصُوفاً** ve **قَصِيفاً**: şıkşıka içinde böğürdüğü zaman. Ve denir: **قصِف النَّبْتُ** **يقْصَفُ** **قصَفاً**; o **قصِفٌ**dur: uzayıp uzunluğundan eğildiği zaman. Lebîd dedi:
حتى تَزَيَّنَتِ الْجِوَاءُ بِفاخِرٍ
قَصِفٍ كألْوانِ الرِّجالِ عَمِيم
Yani: seçkin bir bitki ile.
İbn Şümeyl dedi: **الْقَصَافُ** iri yapılı kadındır; ve **رعْدٌ قاصِفٌ**: sesi şiddetlendiği zaman.

**صفق** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “**صَفَقْتُ** kapıyı ve **أصْفَقْتُهُ**; ve **بلقْتُهُ** ve **أبلَقْتُهُ**” aynı manadadır. el-Asma‘î dedi: “**صفقْتُ** kapıyı, onu **أَصْفِقُهُ** **صَفْقاً**”; **أصْفَقْتُهُ**’yu zikretmedi. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**سفقتُ** kapıyı ve **أسْفقتهُ**”: onu geri çevirdiğim zaman. Ebû Mansûr: Bu, Ebû Ubeyde’nin dediğinin zıddıdır; çünkü **بلقْتُه** yalnız “açtım” manasındadır.
İbn Şümeyl dedi: “**سَفَقْتُ** kapıyı ve **صفقْتُهُ**.” Dedi: Ebû’d-Dukayş dedi: “**صفقْتُ** kapıyı, onu **أصفِقهُ** **صَفقاً**” yani: açtım; ve kapısını **مَصْفوقاً** bıraktım yani: açık. Dedi: İnsanlar “**صَفقْتُ** kapıyı ve **أصفقتُه**” derler; onu geri çevirdiğim zaman. Ebû’l-Hattâb dedi: Bütün bunlar söylenir. Dedi: **وبابٌ مبلُوقٌ** yani açık.
İbnü’l-Ferec bir bedevîden rivayet etti: “Kapıyı **أصفقْتُ** ve **أصمَقْتُ**” yani: kapattım.
Başkası dedi: Bu, kapatmadan aşağı olan “örtme/çekme”dir. el-Asma‘î dedi: **ثوبٌ سفيقٌ** ve **صفيقٌ**: sağlam yapılıdır. Ve ona sağ elinin **سفقْة**’sini ve sağ elinin **صفقة**’sini verdi: onunla alışveriş yaptığı zaman. Dedi: “O iş üzerinde **أصفقوا** **إصْفاقاً**” denir: onun üzerinde toplandıkları zaman. Ve “**اصْفِقْهُمْ عَنْك**” denir: yani onları senden çevir. Rü’be’nin sözü okunmuştur:
فَما اشْتلاها صفقةً في الْمُنصفَقْ
حتى تردَّى أرْبَعٌ في الْمُنْعَفَقْ
Dedi: “İki eliyle **صفَّقَ**” ve “**صفحَ**” eşittir. Hadiste: ( التَّسْبيحُ للرِّجال والتَّصفيقُ للنِّساءِ ) manası: namaz kılanın namazında bir şey vaki olup da hizasındakini uyarmak istediğinde kadın iki eliyle çırpar, erkek diliyle tesbih eder. el-Asma‘î dedi: “Falan, falanın gözünü **صَفقَ**; onu **يصفِقُها**”: onu vurduğu zaman. Ve denir: “Bir suya vardık ki sanki o **صفَقٌ**”dur; o, yeni kırbaya ilk dökülen şeydir; su sarı çıkar. Ve denir: **صفَّقَ الخمْر**: onu bir kaptan bir kaba aktardığı zaman; o **مُصفقَةٌ**dir. Ve denir: “Eli şuna buna **أصفقتْ**”: ona rastladığı ve ona uygun düştüğü zaman.
en-Nemir b. Tevleb bir kasabı vasfederken dedi:
حتى إذا طُرِحَ النَّصيبُ وَأصْفَقت
يَدُهُ بجلْدَة ضَرْعِها وحُوارِها
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
أخلاد إن يُصْفِق لأهْلِ حظيرة
فيها المجهجة والمنارة يُرْزِم
“**إن يُصْفق**” yani: gücü yeter ve nasip olur. Denir: “Ona **أُصْفِقَ**” yani: nasip edildi. Diyor ki: korunmuş bir ağıldakilere aslan (musallat olmak) takdir edilirse, takdir edilen vaki olur. Ve sözü: “**والمنارة يُرْزِمُ**”: aslanın gözlerinin ateş gibi parlamasını kastetti.
Hadiste: ( صفْقتان في صفقة رِباً ) manası: bir satışta iki satış ribadır; o iki vecih üzeredir: birincisi, satıcının müşteriye: “Bu kölemi sana yüz dirheme sattım; şu elbiseyi de benden on dirheme satın alman şartıyla” demesidir. İkinci vecih: ona “Bu elbiseyi sana yirmi dirheme sattım; senin malını da bana on dirheme satman şartıyla” demendir. Satışa **صفقةٌ** denmesi, alışveriş akdinde elin ele vurulmasındandır. Ve boynun ve başkasının **صفقَا**’sı: iki yanıdır. Ve “o **الصفق** ehli geldi” yani: o tarafın ehli.
Âd b. Lükmân’ın, kardeşlerini vasfettiği bir hadiste: **ذِي العفاق**’ın sıfatına varınca dedi: “Benden al kardeşimi; **ذا العِفاق**: **صَفّاق** **أفَّاقٌ**.”
el-Kuteybî dedi: el-Asma‘î dedi: **الصَّفّاق**: büyük iş üzerine vuran (girişen) kimsedir; **الأفَّاق**: dolaşan ve ufuklara gelen kimsedir. el-Kuteybî dedi: Bunu Ebû Süfyân, el-Asma‘î’den rivayet etti.
Ebû Mansûr: **الصفاق**’ın tefsirinde bana görünen bu söz değildir; **الصَّفّاق** benim yanımda, ülkelerde ve ticaretlerde çok sefer eden ve çok dolaşan adamdır. **الصَّفْق** ile **الأفْقُ** eşitliğe yakındır; aynı şekilde **الصَّفّاقُ** ile **الأفاق** da. Ve denir: “Kavim, yönlerinden **انصفَقَ**” yani: ondan döndüler.
el-Leys dedi: Rüzgârların çırptığı asılı elbiseye **مصفَّقٍ** denir; ve “onu **تصفِقُه**” aynı manadadır.
Ve şu beyit okunmuştur:
وأخرَى تصفِّقها كلُّ رِيح
سَريع لدَى الجوْر إرغانُها
Ve denir: **اصطفَقتِ المزاهرُ**: bazısı bazısına cevap verdiği zaman. Ve **صِفاقُ البطن**: karnın karalığına bitişik olan iç deridir.
Dedi: Bazısı “karnın derisinin hepsi **صِفاقٌ**” der.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الصِّفاقُ** derinin ile bağırsak arasındakidir. Ve **مرَاقُّ البَطن** **صِفاقٌ**dur: derinin altından karnın karalığına kadar olanın hepsinin adı.
Dedi: **مرَاقُّ البَطن**: üzerine kemik eğilmeyen her şeydir.
Dedi: el-Asma‘î dedi: **الصِّفاقُ**: soyulan derinin altındaki alt deridir; misk yüzülünce o kalır, karnı tutar; o, yarıldığı zaman ondan fıtık olur.
Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: “Koyunu **أصْفقْتُ**”: onu günde bir defadan fazla sağmadığın zaman.
Ve bize şu beyit okundu:
أَوْدَى بنُو غنْمٍ بألْبانِ العُصُم
بالمُصْفَقاتِ وَرَضُوعاتِ الْبَهَمْ
Başkası dedi: Develerden **الْمُصافِقُ**: bir kere bir yanı üzerine, bir kere öteki yanı üzerine yatan; ve deve doğum sancısı çektiği zaman **صافَقَتْ**.
Şair bir tavuğu ve yumurtasını vasfederken dedi:
وحاملةٍ حَيّاً وليْسَتْ بحيَّةٍ
إذا مَخضَتْ يوماً بهِ لم تُصافقِ
Ve denir: “Onu kılıçla **صَفَقَه**”: onu vurduğu zaman.
Recez söyleyen dedi:
كأنها بَصْرِيّةٌ صوَافِقُ
Ve kapının iki kanadı **صَفْقَاهُ**’dır. Ve denir: “Şarabı **صفَّقَ**”: onu su ile karıştırdığı zaman.
el-A‘şâ dedi:
وشمولٍ تحْسَبُ العينُ إذا
صُفِّقَتْ وَرْدَتهَا نَوْرَ الذُّبَحْ
İbn Şümeyl dedi: “O, **مُبَارَك الصفْقَة**’dır” denir: yani hiçbir şey satın almaz ki onda kâr etmesin. Ve “Bugün iyi bir **صفقة** satın aldım.” Ve **الصفقةُ** satıcı ve alıcı için olur. Ve büyük musibetlerin olaylarına ve onların savurmalarına: **صوافقُ** ve **صفائقُ** denir.
Ebû Züeyb dedi:
أخ لكَ مأمون السَّجيَّات خِضْرم
إذا صَفَقَتْه في الحرُوبِ الصوافق
Kesîr, **الصَّفائق** hakkında dedi:
وأنْتِ المُنى يا أمَّ عمرٍ لو أننا
نَنالُكِ أو تُدْني نواكِ الصفائقُ
Tekili: **صفِيقةٌ**; **صافِقة** manasında.
Seleme, el-Ferrâ’dan: “Kadehi **صفَقْتُ** ve **صفَّقْته** ve **أصفقته**”: onu doldurduğum zaman. Ve **التصفيقُ**: bir niyet niyet etmek, sonra onu geri çevirmektir. Ondandır:
وزلَل النِّيّة والتصفِيق

**قفص** : el-Leys dedi: **القفصُ**: kuş için kamıştan yahut ağaçtan yapılan bir şeydir.
el-Münzirî bana Sa‘leb’den, o İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Ebû ‘Avn el-Harmâzî dedi: Adam hurma yiyip üzerine su içtiği zaman **قَفِصَ**; o, **القَفَصُ**’un ona isabet etmesidir; o da boğazında bir hararet ve midesinde bir ekşiliktir.
Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: ed-Dübeyriyye dedi: **قفِصَ** ve **قبِصَ** (fâ ile bâ ile): midesi bozulduğu zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **القَبْصُ**: hafiflik ve canlılıktır; ve **قبَصَ** **يقبِصُ**; **القُفصُ** da onun gibidir.
Ebû Ubeyd: **القفِصُ**: çevik olan; **القفْصُ**: sıçrayıştır; ve **قَفصَ** **يقفِصُ**. Ve ceylanı **قفَّصتُ**: ayaklarını sıktığım ve onları topladığım zaman.
el-Asma‘î dedi: Çekirge sabahladığında **قَفِصاً** olur: soğuk ona isabet edip uçamazsa. Ve **فرَسٌ قفِصٌ**: büzülen, elindekinin hepsini çıkarmayan attır; “**جرَى قفِصاً**” denir.
İbn Mukbil dedi:
جرَى قفِصاً وارْتدّ من أصل صُلبِه
إلى موضعٍ منْ سَرْجه غير أحْدب
Yani: **قَفَصِه** sebebiyle bir kısmı bir kısmına döner; kamburluktan değildir.
el-Lihyânî: **قفِصَ** **يقْفَصُ** **قَفصَاً**: soğuktan kasılıp büzüldüğü zaman. Ve **القفْصُ**: habb (tane). Ve **القُفص**: Fars dağları ile Sind ülkesinin sınırları arasında, kendilerine ait bir dağda bulunan, hırsızlık yapan bir nesildir.

**فقص** : el-Lihyânî dedi: Yumurtayı **فقَسْتُ**; onu **أفْقِسُها** **فقْساً**; ve onu **فقَصْتُها** **فقصاً**: onu ezdiğim zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**فقم**) **الفاء** ve **القاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; eğriliğe ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt ön dişlerin öne geçmesi, böylece üsttekilerin onların üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ**; o, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

(**فقه**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهاء** tek bir sahih asıldır; şeyin idrâkine ve onunla ilme delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه**. Bir şeyle ilgili her ilim **فِقْه**tir. Derler: “**لا يَفْقَه ولا يَنْقَه**”. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime “**فقيه**” denildi. Ve **أَفْقَهْتُك الشَّيءَ**: onu sana açıkladığım zaman.

(**فقأ**) **الفاء** ve **القاف** ve **الهمزة** şeyin açılmasına ve açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: **تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياء**dır. Ondan: **فَقَأْتُ عينَه أفقؤها**. Ama **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوق**un cem‘idir; ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

(**فقح**) **الفاء** ve **القاف** ve **الحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılmanın benzerine delâlet eder. Bundan **الفُقَّاح**: **الإذْخِر**in çiçeği; açılıp yarıldığı için böyle adlandırıldı; denir ki bilakis ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**tır. Ve denir: **فَقَّح الجَروُ**: gözlerini açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

(**فقد**) **الفاء** ve **القاف** ve **الدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve yitip kaybolmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: **فَقَدت الشَّيء فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadındır; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; cem‘i **فَواقِد**dir. Ama senin sözün: **تفقَّدْتُ الشَّيءَ**; onu aradığım zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].

(**فقر**) **الفاء** ve **القاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir uzuvda yahut başka bir şeyde bir yarılmaya delâlet eder. Bundan: sırtın **الفَقَار**ı; teki **فَقَارة**dır; aralarındaki oyuklar ve ayrımlar sebebiyle adlandırıldı([5]). Ve **الفقير**: sırtın **فَقَار**ı kırılmış olandır. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَار**ı kırılmış gibidir. Bundan:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**ını kırıcıdır. Bazı ilim ehli derler: **الفَقير**; yaşayıştan bir **بُلْغَة**si olandır*; şu sözüyle delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: ona bir **حَلوبة** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani içinde fazlalık olmayan bir azık. Ama **الفقير** ise, kanaldan suyun çıktığı yerdir; kıyası sahihdir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Ama onların sözü: **أفْقَرَكَ الصَّيدُ**; mânâsı: onu atman için seni onun **فَقَار**ına kadar mümkün kıldı. Ve denir: **فَقَرْتُ البعيرَ**; burnunu yardığın, sonra onu zelil kılman ve ehlîleştirmen için yarığın yerine **الجَرِير**i koyduğun zaman. Ve **أفْقَرتُكَ ناقتي**: binmen için onun **فَقَار**ını sana ödünç verdim. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Burada **الفقير**: bilinen bir **رَكيّ**dir([8]). Ve denir: **فَقَرت للفَسِيل**; onu dikerken onun için kazdığın zaman; ve **فَقَرت الخَرَزَ**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**ni kapattı; yani onu zengin kıldı ve fakirliğinin yönlerini kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

(**فقس**) **الفاء** ve **القاف** ve **السين**. Derler: **فَقسَ**: öldü([11]).

(**فقص**) **الفاء** ve **القاف** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: **فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ**.

(**فقع**) **الفاء** ve **القاف** ve **العين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan **الفَقْع**: **الكَمأَة**den bir türdür; onunla zelil adam benzetilir; denir ki: “**هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع**([12])”. Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**tır([13]). Bu, onların sözü: **فَقَّع بأصابعه**; ses çıkardı, sözündendir.
Ve([14]) öncekine benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun belâlarıdır. Ama **الفُقَّاع** hakkında, Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında yükselen köpük sebebiyle **فُقّاعاً** diye adlandırıldı. Dedi: **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.

--------------ـــ
([1]) Aşağıdaki metin **الجمهرة**’de yoktur; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: “**الفقوء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. أما **الفقوء** (ötre ile) ise **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** (فوق، دفنس) ve **أخبار النحويين البصريين** Ebû Saîd es-Sîrâfî 29’da olduğu gibi. Sîrâfî’de beyitin kasidesine bak. Ve İbn Kuteybe **مقدمة الشعر والشعراء**’da ve **اللسان** (دفنس)’te.
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** (جلا)’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olmasıdır. İbn Sîde onu **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, “**ففقح لكحلك**” rivayetiyle okuttu.
([5]) Asılda: “**بينها وبين**”; “**وبين**” kelimesi araya sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360 ve **اللسان** (فقر، وفق) ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. **المجمل**’de nisbet olmaksızın okuttu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** (فقر) ve **معجم البلدان** (**الفقير**)’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Böylece **المجمل** ve **معجم البلدان**’dadır. **اللسان**’da: “**ركية بعينها**”.
([9]) Asılda: “**وجو فقر**”.
([10]) Onu böylece **المجمل**’de okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: “ve denildi: ansızın öldü”.
([12]) Ayrıca denir: “**بقرقر**” ve “**بقردد**”. **اللسان** (فقع).
([13]) Onu bu lafızla da **المجمل**’de tefsir etti. O, yellenmedir.
([14]) Asılda: “**وما**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق ص
فقصت النعامة بيضها عن رئلانها إذا قاضته قيضاً عند التفريخ‏.‏

##### Türkçe

ف ق ص
**فقصت النعامة بيضها عن رئلانها**: Devekuşu, kuluçkada çıkarma sırasında onu **قيضاً** ile **قاضته** ettiğinde, yumurtalarını yavrularından ayırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

فَقَصَ البيضةَ وكلَّ شيءٍ أَجوفَ يَفْقِصُها فَقْصاً وفَقَّصَها: كسرها، وفَقَشَها يَفْقِسُها: معناه فضَخَها، وتَفَقَّصَت عن الفَرْخ. والفقُّوصةُ: البِطِّيخةُ قبل أَن تَنْضَج، وانْفَقَصَت البيضةُ. وفي حديث الحُدَيبية: وفَقَصَ البيضةَ أَي كسرها، وبالين أَيضاً.

##### Türkçe

**فَقَصَ** yumurtayı ve her içi boş şeyi; onu **يَفْقِصُها** **فَقْصاً** ve **فَقَّصَها**:
onu kırdı; ve **فَقَشَها** **يَفْقِسُها**: mânâsı onu ezip parçalamaktır; ve (yumurta) civcivden **تَفَقَّصَت**.
Ve **الفقُّوصةُ**: olgunlaşmadan önce karpuzdur; ve yumurta **انْفَقَصَت**. Ve Hudeybiye hadîsinde:
“Ve **فَقَصَ البيضةَ**” yani onu kırdı; ve **بالين** de (böyledir) ayrıca.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

فقص البيضة  وما أشبهها  يفقصها  ، بالكسر، فقصا، أهمله الجوهري، وقال ابن دريد: أي  كسرها  . وزاد الليث: وكذا كل شيء أجوف، تقول فيه: فقصته. قال اللحياني: أي  فضخها  ، والسين لغة فيه. قال ابن دريد:  فهي فقيصة ومفقوصة  . قال الليث:  الفقيص  ، كأمير:  حديدة كحلقة في أداة الحارث  ، تجمع بين عيدان متباينة مهيأة مقابلة. قال: الفقوص،  كتنور:  البطيخة قبل النضج  : لغة  مصرية  ، وقد ذكر في السين أيضا. قال ابن عباد:  المفقاص: شبه رمانة تكون في طرف جرز تفقص كل شيء أدركته  . ومما يستدرك عليه: فقص البيضة تفقيضا، كفقص فقصا. وتفقصت عن الفرخ: وانفقصت. وفقصت النعامة بيضها على رئلانها: قاضته قيضا عند التفريخ. ومن المجاز: فقص فلان بيض الفتنة. وقال الصاغاني: ما ذكر في تركيب  ف ق ص  فالصاد لغة فيه. وفقوص؛ كصبور: موضع في قول عدي، كذا وجد بخط الأزهري. والصواب تقديم القاف على الفاء، كما سيأتي.

##### Türkçe

**فقص** yumurtayı ve ona benzeyen şeyi kırar; onu kırar; kesre ile; **فقصا** (olarak). Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: yani onu kırdı. Leys artırdı: ve aynı şekilde her içi boş şey; onun hakkında “onu kırdım” dersin: **فقصته**. Lihyânî dedi ki: yani onu ezdi; **السين** onda bir dildir. İbn Düreyd dedi ki: o hâlde o **فقيصة** ve **مفقوصة**’dir. Leys dedi ki: **الفقيص**, **أمير** gibi: çiftçinin aletinde halka gibi bir demir; hazırlanmış, karşı karşıya (getirilmiş) birbirinden farklı çubukları bir araya toplar. Dedi ki: **الفقوص**, **تنور** gibi: olgunlaşmadan önce karpuz: Mısır dili; **السين**’de de zikredilmiştir. İbn Abbâd dedi ki: **المفقاص**: bir **جرز**’in ucunda bulunan nar benzeri bir şey; eriştiği her şeyi kırar.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **فقص**’un **فقصا** (olması) gibi, yumurtayı **تفقيضا** kırdı. Ve civcivden: **تفقصت**; ve **انفقصت**. Ve devekuşu yumurtasını yavrularının üzerine kırdı: yavrulama sırasında onu yumurtladı, yumurtlama olarak. Ve mecazdandır: falan kimse fitnenin yumurtasını kırdı. Sağânî dedi ki: **ف ق ص** terkibinde zikredilen şeyde, **الصاد** onda bir dildir. Ve **فقوص**; **صبور** gibi: Adî’nin sözünde bir yer; Ezherî’nin hattıyla böyle bulunmuştur. Doğrusu, ileride geleceği üzere, **القاف**’ın **الفاء**’dan önce getirilmesidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقَصَ
1 فَقَصَ ذ , aor. فَقِصَ , (Lth, Lh, M, O, K,) inf. n. فَقْصٌ; (Lth, Lh, IDrd, M, O;) He broke; (Lth, Lh, M, O, K;) or crushed; (Lh, O, K;) an egg, (Lh, IDrd, M, O, K,) and the like thereof, (IDrd, O,) and any hollow thing; (Lth, M, O;) as also ↓ فقّص, inf. n. تَفْقِيصٌ: (M, TA:) and he (a bird) broke asunder an egg from over the young bird: (A and TA in explanation of the former verb:) and فَقَسَ, aor. فَقِصَ , inf. n. فَقْسٌ, signifies the same as فَقَصَ. (Lh, O.) ― -b2- فَقَصَ فُلَانٌ بَيْضَ الفِتْنَةِ [lit. Such a one broke asunder the eggs of sedition, or the like,] is a tropical phrase [meaning (tropical:) such a one originated sedition, &c.]. (A, TA.) ― -b3- [Golius has assigned to فَقَصَ, constr. with an accus., another signification (“ assecutus fuit rem ”), as on the authority of the K; app. from a mistranscription in the explanation of المِفْقَاص, in a copy of that lexicon.]

2 فَقَّصَ see the preceding paragraph.

5 تَفَقَّصَ see what next follows.

انفقصت البَيْضَةُ
7 انفقصت البَيْضَةُ ذ and ↓ تفقّصت The egg broke [or broke asunder] عَنِ الفَرْخِ [from over the young bird].

بَيْضَةٌ فَقْصَةٌ
بَيْضَةٌ فَقْصَةٌ ذ : see مَفْقُوصَةٌ.

فَقِيصٌ
فَقِيصٌ ذ as an epithet: see its fem. voce مَفْقُوصَةٌ. -A2- Also An iron thing like a ring, among the apparatus of the tiller of land, (Lth, O, K,) which clasps together [app. at the upper parts, so as to form a support like a trevet, for his provisions &c.,] several separate sticks, or pieces of wood, set over against one another. (Lth, O.)

فَقُّوصٌ
فَقُّوصٌ ذ , (Lth, O, K,) or فَقُّوصَةٌ, (M,) [the former a coll. gen. n., and the latter its n. un.,] A melon (بِطِيخةٌ) before it has become ripe: (Lth, M, O, K:) a word of the dial. of Egypt: (Lth, O, K:) [but now applied in Egypt to the cucumis sativus (or common cucumber); (Forskهl's Flora Aegypt. Arab., pp. lxxvi., 169;) or, particularly, cucumis sativus fructu albo: (Delile's Florو Aegypt. Illustr., no. 929:)] also mentioned as with س for the last letter. (TA.)

مِفْقَاصٌ
مِفْقَاصٌ ذ [A kind of mace;] a thing like a pomegranate, at the end of an iron rod, that breaks, or crushes, everything that it reaches. (Ibn- 'Abbلd, O, K.)

بَيْضَةٌ مَفْقُوصَةٌ
بَيْضَةٌ مَفْقُوصَةٌ ذ and ↓ فَقِيصَهٌ (IDrd, O, K) and ↓ فَقْصَةٌ (CK [but not found by me elsewhere]) An egg broken, or crushed. (IDrd, O, K.)

##### Türkçe

**فَقَصَ**
1 **فَقَصَ** ذ , muzâri‘ **فَقِصَ** , (Lth, Lh, M, O, K,) mastar ismi **فَقْصٌ**; (Lth, Lh, IDrd, M, O;) O kırdı; (Lth, Lh, M, O, K;) yahut ezdi; (Lh, O, K;) bir yumurtayı, (Lh, IDrd, M, O, K,) ve onun benzerini, (IDrd, O,) ve her boş şeyi; (Lth, M, O;) yine bunun gibi ↓ **فقّص**, mastar ismi **تَفْقِيصٌ**: (M, TA:) ve o (bir kuş) yavru kuşun üzerinden bir yumurtayı parçaladı: (A ve TA önceki fiilin açıklamasında:) ve **فَقَسَ**, muzâri‘ **فَقِصَ** , mastar ismi **فَقْسٌ**, **فَقَصَ** ile aynı manaya delâlet eder. (Lh, O.) ― -b2- **فَقَصَ فُلَانٌ بَيْضَ الفِتْنَةِ** [lafzen: Filân fitnenin yumurtalarını yahut benzerini parçaladı] mecazî bir ibaredir [manası (mecazî:) filân fitneyi vb. ortaya çıkardı]. (A, TA.) ― -b3- [Golius, K’nin otoritesine dayanarak, **فَقَصَ**’a, mef‘ûl ile kullanıldığında, başka bir mana (“ assecutus fuit rem ”) nisbet etmiştir; görünüşe göre, o lugatin bir nüshasında **المِفْقَاص**’ın açıklamasında bir yanlış yazımdandır.]

2 **فَقَّصَ**: önceki paragrafı gör.

5 **تَفَقَّصَ**: hemen sonra geleni gör.

**انفقصت البَيْضَةُ**
7 **انفقصت البَيْضَةُ** ذ ve ↓ **تفقّصت** Yumurta kırıldı [yahut parçalandı] **عَنِ الفَرْخِ** [yavru kuşun üzerinden].

**بَيْضَةٌ فَقْصَةٌ**
**بَيْضَةٌ فَقْصَةٌ** ذ : **مَفْقُوصَةٌ** maddesine bak.

**فَقِيصٌ**
**فَقِيصٌ** ذ bir sıfat olarak: müennesi için **مَفْقُوصَةٌ** maddesine bak. -A2- Ayrıca Toprağı sürenin âletleri arasında, (Lth, O, K,) bir halka gibi demir bir şeydir; (Lth, O,) birbirine karşı konulmuş, ayrı ayrı birkaç çubuğu yahut tahta parçasını bir araya kenetler. (Lth, O.)

**فَقُّوصٌ**
**فَقُّوصٌ** ذ , (Lth, O, K,) yahut **فَقُّوصَةٌ**, (M,) [birincisi cem‘î cins isim, ikincisi onun tekil ismidir,] olgunlaşmadan önce bir kavun (**بِطِيخةٌ**): (Lth, M, O, K:) Mısır lehçesinden bir kelime: (Lth, O, K:) [fakat şimdi Mısır’da cucumis sativus’a (yahut yaygın hıyara) uygulanır; (Forskهl's Flora Aegypt. Arab., s. lxxvi., 169;) yahut özellikle, cucumis sativus fructu albo: (Delile's Florو Aegypt. Illustr., no. 929:)] ayrıca son harfi için **س** ile olarak da zikredilmiştir. (TA.)

**مِفْقَاصٌ**
**مِفْقَاصٌ** ذ [Bir tür topuz;] demir bir çubuğun ucunda, bir nar gibi olan bir şeydir; ulaştığı her şeyi kırar yahut ezer. (Ibn- 'Abbلd, O, K.)

**بَيْضَةٌ مَفْقُوصَةٌ**
**بَيْضَةٌ مَفْقُوصَةٌ** ذ ve ↓ **فَقِيصَهٌ** (IDrd, O, K) ve ↓ **فَقْصَةٌ** (CK [fakat başka yerde benim tarafımdan bulunmadı]) Kırılmış yahut ezilmiş bir yumurta. (IDrd, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَصَ
فَقَصَ I ( n. ac. فَقْص 1 ),
a.  Broke, cracked.

فَقَّصَ
فَقَّصَ II ,
a.  see I .

تَفَقَّصَ
تَفَقَّصَ V ,  اِنْفَقَصَ VII ,
a.  Was broken, cracked.

فَقْصَة
فَقْصَة 1t ,
a.  Broken ( egg ).

فَقِيْص
فَقِيْص 25 ,
a.  Broken.

فَقُّوْص
فَقُّوْص 31 ,
a.  A kind of melon.

b.  Cucumber.

مِفْقَاْص
مِفْقَاْص 45 ,
a.  Mace ( instrument ).

فَقَطْ
فَقَطْ
a.  Only, solely; no more.

##### Türkçe

**فَقَصَ**
**فَقَصَ** I (isim-fiil, mastar: **فَقْص** 1),
a. Kırdı, çatlattı.

**فَقَّصَ**
**فَقَّصَ** II,
a. I’e bak.

**تَفَقَّصَ**
**تَفَقَّصَ** V, **اِنْفَقَصَ** VII,
a. Kırılmış oldu, çatlamış oldu.

**فَقْصَة**
**فَقْصَة** 1t,
a. Kırık (yumurta).

**فَقِيْص**
**فَقِيْص** 25,
a. Kırık.

**فَقُّوْص**
**فَقُّوْص** 31,
a. Bir çeşit kavun.

b. Hıyar.

**مِفْقَاْص**
**مِفْقَاْص** 45,
a. Topuz (alet).

**فَقَطْ**
**فَقَطْ**
a. Yalnız, sadece; daha fazla değil.
