# فقم (ف-ق-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ف - ق - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والفاء والميم معهما
ف ق م يستعمل فقط فقم: الفَقَمُ: ردة في الذقن، والنعت أَفْقَم وفقْماء.
والفَقمُ والفُقُم: طرف خطم الكلب ونحوه، وربما سمي ذقن الإنسان فُقْماً.
وأمر أفقَمُ: أعوج مخالف.
وفَقِمَ الأمر يَفْقَم فَقَماً وفُقُوماً، ولو قيل: فَقَمَ الأمر لكان صواباً، قال:
فإن تسمع بلأمهما		فإن الأمر قد فَقِما
وسمعتُ: فَقَماً، وليس في فعل يفعل قياس غلا بسماع واستحسان.
والمُفاقَمةُ: البضع، فهو فاقِمٌ مُتَفاقِمٌ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الفاء** ve **الميم** bunlarla birlikte

ف ق م yalnızca kullanılır: **فقم**: **الفَقَمُ**: çenede bir geri dönüklük; niteleme **أَفْقَم** ve **فقْماء**.

Ve **الفَقمُ** ve **الفُقُم**: köpeğin ve benzerinin burnunun ucu; bazen insanın çenesi de **فُقْماً** diye adlandırılır.

Ve **أمر أفقَمُ**: eğri, aykırı.

Ve **فَقِمَ** iş **يَفْقَم** **فَقَماً** ve **فُقُوماً** (olarak); eğer “**فَقَمَ** iş” denilseydi elbette doğru olurdu. Dedi ki:
فإن تسمع بلأمهما		فإن الأمر قد فَقِما

Ve işittim: **فَقَماً**; ve “**فعل يفعل**”de kıyas yoktur; ancak işitme ve beğenme iledir.

Ve **المُفاقَمةُ**: yarma (kesip açma); o hâlde o, **فاقِمٌ** **مُتَفاقِمٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفُقْمُ بالضم: اللَحْيُ. والفَقَمُ بالتحريك: أن تتقدَّم الثنايا السفلى فلا تقع على العليا. والرجلُ أفْقَمُ. والأفْقَمُ من الأمور: الأعوج. والفَقَمُ أيضاً: الامتلاءُ. يقال: أصاب من الماء حتَّى فَقِمَ. وتَفاقَمَ الأمر، أي عَظُمَ. والمُفاقَمَةُ: البِضاعُ.

##### Türkçe

**الفُقْمُ** (ötre ile): çene. Ve **الفَقَمُ** (hareke ile): alt ön dişlerin öne geçmesi; böylece üsttekilerin üzerine düşmemesi. Ve adam **أفْقَمُ**dur. Ve işlerden **الأفْقَمُ**: eğri olan. Ve **الفَقَمُ** ayrıca: doluluk. Denir ki: sudan aldı, ta ki **فَقِمَ** oluncaya kadar. Ve **تَفاقَمَ** iş; yani büyüdü. Ve **المُفاقَمَةُ**: ticaret malı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ف م
فقم
استُعمل من وجوهه : فقم .
فقم : قال الليث : الفقَم : رَدّةٌ في الذَّقَن ، والنعتُ أفقَم .
والفُقم : طرفا الخَطْمِ للكلب ونحوه . وربَّما سموا ذقَن الإنسانِ فُقماً وفَقْماً .
والأمر الأفقم : الأعوج المخالف . وقد فَقِم الأمر يفقَم فَقَماً وفُقوماً .
قال : والمفاقمة : البُضع . وأمرٌ متفاقم ، وإنْ قيل فَقم الأمر كان صواباً .
وأنشد :
فإنْ تَسمَعْ بلأمِهما
فإنَّ الأمر قد فَقِما
وقال غيره : الفَقَم في الفم أن يتقدَّم الثنايا السُّفلى فلا تقع عليها العليا إذا ضَمَّ الرجُل فاه . يقال : فَقِم يَفقَم فَقَماً فهو أفقم .
وقال أبو عمرو : الفقَم : أن يطُول اللَّحيُ الأسفل ويقصرُ الأعلى .
ويقال للرجل إذا أخذ بلحية صاحبه وذَقَنه أخذ بفُقْمه .
وفي الحديث : ( من حَفظ ما بين فقْميه دخل الجنة ) .
وفَقَمتُ الرجلَ فَقْماً وهو مفقوم : إذا أخذتَ بفقمه .
أبو عبيد عن أبي زيد : أخذتُ بفقم الرجل : إذا أخذتَ بذقنه ولحيَيْه . والفُقْمان : اللَّحيانِ .
وقال أبو تراب : سمعتُ عَرَّاماً يقول : رجل فَقمٌ فهِم : إذا كان يعلو الخُصومَ .
وقال غيره : رجل لقِم لهِمٌ مِثْلُه .

##### Türkçe

ق ف م
**فقم**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **فقم**.

**فقم**: Leys dedi: **الفقَم**: çenede bir geri dönüklüktür; sıfatı **أفقَم**dır.
Ve **الفُقم**: köpeğin ve benzerinin burun ucunun iki tarafıdır. Ve bazen insanın çenesini **فُقماً** ve **فَقْماً** diye adlandırdılar.
Ve **الأمر الأفقم**: eğri, muhalif olandır. Ve iş **فَقِم** olur; **يفقَم**; **فَقَماً** ve **فُقوماً**.
Dedi: ve **المفاقمة**: cima‘dır. Ve **أمرٌ متفاقم**; her ne kadar “**فَقم الأمر**” denilse doğru olurdu.

Ve inşad etti:
فإنْ تَسمَعْ بلأمِهما
فإنَّ الأمر قد فَقِما

Ve başkası dedi: Ağızda **الفَقَم**, alt ön dişlerin öne geçmesidir; böylece adam ağzını kapadığında üsttekiler onların üzerine düşmez. Denir: **فَقِم** **يَفقَم** **فَقَماً**; o hâlde o **أفقم**dır.
Ve Ebû Amr dedi: **الفقَم**: alt çenenin uzaması ve üst çenenin kısalmasıdır.
Ve bir adama, arkadaşının sakalını ve çenesini tuttuğunda, “onun **فُقْمه**sinden tuttu” denir.
Ve hadiste: “(İki **فقْميه**si arasındakini koruyan cennete girer).”
Ve **فَقَمتُ** adamı **فَقْماً**; o da **مفقوم**dur: **فقمه**sinden tuttuğunda.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Adamın **فقم**inden tuttum”: çenesinden ve iki sakalından tuttuğumda. Ve **الفُقْمان**: iki çenedir.
Ve Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: **رجل فَقمٌ فهِم**: hasımlara üstün gelirse.
Ve başkası dedi: **رجل لقِم لهِمٌ** bunun gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الفاء والقاف وما يثلثهما)
(فقم) الفاء والقاف والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اعوجاج وقلة استقامة. من ذلك الأمْرُ الأفْقَمُ، هو الأعوج. والفَقَم: أن تتقدَّمَ الثَّنايا السُّفلى فلا تقَعَ عليها العُليا. وهذا هو أصل الباب: وزعم أبو بكر([1]) : أنَّ الفَقَم الامتلاء. يقال: أصاب من الماء حَتَّى فَقِمَ، هو أصل الباب. فإن كان هذا صحيحاً فهو أيضاً من قياسه.
(فقه) الفاء والقاف والهاء أصلٌ واحد صحيح، يدلُّ على إدراكِ الشَّيء والعِلْمِ به. تقول: فَقِهْتُ الحديث أفْقَهُه. وكلُّ عِلْمٍ بشيءٍ فهو فِقْه. يقولون: لا يَفْقَه ولا يَنْقَه. ثم اختُصَّ بذلك علمُ الشّريعة، فقيل لكلِّ عالم بالحلال والحرام: فقيه. وأَفْقَهْتُك الشَّيءَ، إذا بَيّنْتُه لك.
(فقأ) الفاء والقاف والهمزة يدلُّ على فَتْح الشيء، وتفتُّحه. يقال: تفقَّأت السَّحابةُ عن مائها، إذا أرسلَتْه، كأنَّها تفتحت عنه.
ومن ذلك: الفَقْء([2]) ، وهي السَّابِياءُ الذي ينفرج عن رأس المولود. ومنه فَقَأْتُ عينَه أفقؤها. فأما الفُقَى مليَّنٌ فجمع فُوقٍ، وهو مقلوبٌ وليس من هذا الباب. قال:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])
(فقح) الفاء والقاف والحاء يدلُّ على مِثْلِ ما ذكرناه قبلَه من التفتُّح. من ذلك الفُقَّاحُ: نور الإذْخِر، سمِّي بذلك لتفتُّحه، ويقال بل نور الشّجرِ كلُّه فُقَّاح. ويقال: فَقَّح الجَروُ: فتّح عينَيه. قال الشَّاعر:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])
(فقد) الفاء والقاف والدال أصيل يدلُّ على ذَهاب شيء وضَياعِه. من ذلك قولهم. فَقَدت الشَّيء فَقْداً. والفاقد: المرأة تَفْقِد ولدَها أو بعلها، والجمع فَواقِد. فأمَّا قولُك: تفقَّدْتُ الشَّيءَ، إذا تطلّبتَه، فهو من هذا أيضاً، لأنَّك تطلبه عند فقدك إيَّاه. قال الله تعالى: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].
(فقر) الفاء والقاف والراء أَصلٌ صحيح يدلُّ على انفراجٍ في شيء، من عضوٍ أو غير ذلك. من ذلك: الفَقَار للظَّهر، الواحدة فَقَارةٌ، سمِّيت للحُزُوز والفُصول التي بينها([5]) . والفقير: المكسور فَقَارِ الظَّهر. وقال أهل اللُّغة: منه اشتُقَّ اسمُ الفقير، وكأنه مكسورُ فَقَار الظَّهر، من ذِلَّتِهِ ومَسْكَنتِه. ومن ذلك:
فقْرَتْهم الفاقرة، وهي الدَّاهية، كأنها كاسرةٌ لفَقار الظهر. وبعضُ أهلِ العلم يقولون: الفَقير: الذي له بُلْغَةٌ من عَيْشٍ* ويحتجُّ بقوله:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
قال: فجعل لـه حَلوبةً، وجعَلَها وَفْقاً لعياله، أي قوتاً لا فَضْلَ فيه. وأمَّا الفقير فإنَّه مَخرَج الماءِ من القناة، وقياسُه صحيح، لأنّه هُزِم في الأرض وكُسِر. وأمَّا قولهم: أفْقَرَكَ الصَّيدُ، فمعناه أنَّه أمكَنَك من فَقَارِه حتَّى ترمِيَه. ويقال: فَقَرْتُ البعيرَ، إذا حَزَزتَ خَطمَه ثم جعلتَ على موضع الحزِّ الجَرِيرَ لتُذِلَّه وتَرُوضَه. وأفْقَرتُكَ ناقتي: أعَرْتُك فَقَارَها لتركبَها. وقول القائل:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
فالفقير ها هنا: رَكيٌّ معروف([8]) . ويقال: فَقَرت للفَسِيل، إذا حفَرْتَ له حينَ تغرسه، وفَقَرت الخَرَزَ، إذا ثقبتَه. وسَدَّ اللهُ مَفاقِره، أي أغناه وسَدَّ وجوهَ فقره([9]) . قال:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])
(فقس) الفاء والقاف والسين. يقولون: فَقسَ: مات([11]) .
(فقص) الفاء والقاف والصاد ليس بشيء، إلا أنَّهم يقولون: فُقِصَت البيضةُ عن الفَرْخ.
(فقع) الفاء والقاف والعين. اعلمْ أنَّ هذا البابَ وكلِمَهُ غيرُ موضوعٍ على قياس، وهي كلماتٌ متبايِنة.
من ذلك الفَقْع: ضَربٌ من الكَمأَة، وبه يشبَّه الرّجلُ الذَّليل فيقال: "هُوَ أذَلُّ من فَقْعٍ بقاع([12]) ". والفَقْع: الحُصَاص([13]) . وهذا من قولهم: فَقَّع بأصابعه: صَوَّت.
وممّا([14]) لا يشبه الذي قبلَه صفةُ الأصفر، يقال أصفرُ فاقع. ويقولون: الإفقاع. سُوء الحال، يقال منه: أفْقَعَ. وفَواقع الدَّهر: بَوائِقُه فأمَّا الفُقَّاع فيقال إنّه عربيّ. قال الخليل: سمِّي فُقّاعاً لما يرتفع في رأسه من الزَّبد. قال: والفَقاقيع كالقوارير فوق الماء.
--------------ـــ
([1]) النص التالي ليس في الجمهرة، فلعله في كتاب آخر لابن دريد.
([2]) في الأصل: "الفقوء"، صوابه في المجمل واللسان. وأما الفقوء بالضم فهو جمع الفقء.
([3]) البيت للفند الزماني، أو لامرئ القيس بن عابس الكندي، كما في اللسان (فوق، دفنس) وأخبار النحويين البصريين لأبي سعيد السيرافي 29. وانظر قصيدة البيت عند السيرافي. وابن قتيبة في مقدمة الشعر والشعراء، واللسان (دفنس).
([4]) نسب البيت للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (جلا). وقال ابن بري: الصواب أنه لأبي المثلم الهذلي. وأنشده ابن سيده في المخصص (15: 122) بدون نسبة، برواية: "ففقح لكحلك".
([5]) في الأصل: "بينها وبين"، وكلمة "وبين" مقحمة.
([6]) البيت للراعي، كما في إصلاح المنطق 360 واللسان (فقر، وفق) والمخصص (12: 285، 286). وأنشده في المجمل بدون نسبة.
([7]) بعده في اللسان (فقر) ومعجم البلدان (الفقير) مع تحريف في المعجم:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) وكذا في المجمل ومعجم البلدان. وفي اللسان: "ركية بعينها".
([9]) في الأصل: "وجو فقر".
([10]) أنشده كذلك في المجمل.
([11]) زاد في اللسان: "وقيل مات فجأة".
([12]) ويقال أيضاً: "بقرقر" و "بقردد". اللسان (فقع).
([13]) وفسره بهذا اللفظ أيضاً في المجمل. وهو الضراط.
([14]) في الأصل: "وما".

ـ

##### Türkçe

(باب **الفاء** و**القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**فقم**) **الفاء** ve**القاف** ve**الميم** sahih bir asıldır; eğrilik ve az doğruluk üzere delâlet eder. Bundan: **الأمْرُ الأفْقَمُ**; o, eğridir. Ve **الفَقَم**: alt **الثَّنايا**’nın öne geçmesi, böylece üsttekilerin onun üzerine düşmemesidir. Bu, babın aslıdır. Ebû Bekir([1]) iddia etti: **الفَقَم** doluluktur. Denir: sudan aldı, tâ ki **فَقِمَ**. Bu, babın aslıdır. Eğer bu sahih ise, o da onun kıyasındandır.

(**فقه**) **الفاء** ve**القاف** ve**الهاء** tek bir sahih asıldır; şeyin idrâkine ve onunla ilme delâlet eder. Dersin: **فَقِهْتُ** hadisi, onu **أفْقَهُه**. Bir şeyle her ilim, o **فِقْه**’tir. Derler: **لا يَفْقَه** ve **لا يَنْقَه**. Sonra bununla şeriat ilmi tahsis olundu; helâl ve haramı bilen her âlime: **فقيه** denildi. Ve **أَفْقَهْتُك** şeyi; onu sana beyan ettiğim zaman.

(**فقأ**) **الفاء** ve**القاف** ve**الهمزة** şeyin açılmasına ve açılıp yarılmasına delâlet eder. Denir: bulut suyundan **تفقَّأت**; onu salıverdiği zaman; sanki ondan açılıp yarılmıştır.
Bundan: **الفَقْء**([2]); o, yeni doğanın başından ayrılıp açılan **السَّابِياء**’dır. Ve ondan: gözünü **فَقَأْتُ**; onu **أفقؤها**. Amma **الفُقَى** yumuşatılmıştır; **فُوقٍ**’un cem‘idir; o, ters çevrilmiştir ve bu babdan değildir. Dedi:
ونَبْلِي وفُقاهَا كـ  *** ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ([3])

(**فقح**) **الفاء** ve**القاف** ve**الحاء** daha önce zikrettiğimiz açılıp yarılma gibisine delâlet eder. Bundan **الفُقَّاحُ**: **الإذْخِر**’in çiçeği; açılıp yarıldığı için bununla adlandırıldı; ve denir: ağacın çiçeğinin hepsi **فُقَّاح**’tır. Ve denir: yavru köpek **فَقَّح**; iki gözünü açtı. Şair dedi:
وأكحُلْكَ بالصَّابِ أَو بالجَلاَ  *** فَفَقِّحْ لذلك أو غمِّضِ([4])

(**فقد**) **الفاء** ve**القاف** ve**الدال** köklü olup bir şeyin gitmesine ve zayi olmasına delâlet eder. Bundan onların sözü: şeyi **فَقَدت**; **فَقْداً**. Ve **الفاقد**: kadın; çocuğunu yahut kocasını kaybeder; cem‘i **فَواقِد**. Amma senin sözün: şeyi **تفقَّدْتُ**; onu aradığın zaman; bu da bundandır; çünkü onu, onu kaybettiğin sırada ararsın. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لا أَرَى الهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الغَائِبِينَ﴾  [النمل 20].

(**فقر**) **الفاء** ve**القاف** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde, uzuvdan veya başka şeyden, bir yarılmaya delâlet eder. Bundan: sırtın **الفَقَار**’ı; teki **فَقَارةٌ**; aralarındaki([5]) çentikler ve ayrımlar için adlandırıldı. Ve **الفقير**: sırtın **فَقَار**’ı kırılmış olan. Dil ehli dedi: ondan **الفقير** ismi türetildi; sanki zilleti ve miskinliği sebebiyle sırtın **فَقَار**’ı kırılmıştır. Bundan:
**فقْرَتْهم الفاقرة**; o, musibettir; sanki sırtın **فَقار**’ını kırıcıdır. Ve ilim ehlinden bazıları derler: **الفَقير**; yaşayıştan bir **بُلْغَةٌ**’si olan kimsedir*; ve şu sözüyle delil getirir:
أمَّا الفَقير الذي كانت حَلُوبَتُه  *** وَفْقَ العِيال فلم يُترَك له سَبَدُ([6])
Dedi: ona bir **حَلوبةً** kıldı ve onu ailesine **وَفْقاً** kıldı; yani onda fazlalık olmayan bir azık. Amma **الفقير** ise, o, kanaldan suyun çıkış yeridir; ve onun kıyası sahihtir; çünkü yerde yarılmış ve kırılmıştır. Amma onların sözü: av seni **أفْقَرَكَ**; mânâsı, onu atman için onun **فَقَار**’ından sana imkân vermesidir. Ve denir: deveyi **فَقَرْتُ**; burnunu yardığın, sonra yarığın yerine onu zelil kılman ve alıştırıp ehlîleştirmen için ipi koyduğun zaman. Ve **أفْقَرتُكَ** devem: onun **فَقَار**’ını sana ödünç verdim; ona binmen için. Ve söyleyenin sözü:
* مَا ليلةُ الفَقير إِلاَّ شَيطانْ([7]) *
Burada **الفقير**: bilinen bir kuyu([8])dur. Ve denir: fidan için **فَقَرت**; onu diktiğin vakit onun için kazdığın zaman; ve boncuğu **فَقَرت**; onu deldiğin zaman. Ve Allah onun **مَفاقِره**’ini kapattı; yani onu zengin kıldı ve fakirliğinin yüzlerini kapattı([9]). Dedi:
وإِنَّ الذي ساقَ الغنَى لابنِ عامرٍ  *** لَرَبِّي الذي أرجو لسدِّ مَفاقرِي([10])

(**فقس**) **الفاء** ve**القاف** ve**السين**. Derler: **فَقسَ**: öldü([11]).

(**فقص**) **الفاء** ve**القاف** ve**الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler: yumurta civcivden **فُقِصَت**.

(**فقع**) **الفاء** ve**القاف** ve**العين**. Bil ki bu bab ve kelimeleri kıyas üzere konulmuş değildir; ve onlar birbirinden ayrı kelimelerdir.
Bundan **الفَقْع**: **الكَمأَة**’den bir tür; ve onunla zelil adam benzetilir; şöyle denir: "O, **فَقْعٍ بقاع**’dan daha zelildir([12])." Ve **الفَقْع**: **الحُصَاص**([13]). Bu, onların sözü: parmaklarıyla **فَقَّع**; ses çıkardı, sözündendir.
Ve([14]) öncekine benzemeyen şeylerden: sarının sıfatı; denir: **أصفرُ فاقع**. Ve derler: **الإفقاع**; hâlin kötülüğü; ondan denir: **أفْقَعَ**. Ve **فَواقع الدَّهر**: onun belâlarıdır. Amma **الفُقَّاع** için, Arapça olduğu söylenir. Halîl dedi: başında köpükten yükselen şey sebebiyle **فُقّاعاً** adlandırıldı. Dedi: ve **الفَقاقيع** suyun üstünde şişeler gibidir.
--------------ـــ
([1]) Aşağıdaki metin **الجمهرة**’de değildir; belki İbn Düreyd’in başka bir kitabındadır.
([2]) Asılda: "الفقوء"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. Amma **الفقوء** (ötre ile) **الفقء**’ün cem‘idir.
([3]) Beyit **الفند الزماني**’nindir; yahut **امرئ القيس بن عابس الكندي**’nindir; **اللسان** (فوق، دفنس) ve Ebû Saîd es-Sîrâfî’nin **أخبار النحويين البصريين**’inde 29’da olduğu gibi. Ve beyitin kasidesine Sîrâfî yanında bak. Ve İbn Kuteybe, **مقدمة الشعر والشعراء**’da; ve **اللسان** (دفنس).
([4]) Beyit **المتنخل الهذلي**’ye nisbet edildi; **اللسان** (جلا)’da olduğu gibi. İbn Berrî dedi: doğrusu onun **أبي المثلم الهذلي**’ye ait olmasıdır. Ve İbn Sîde onu **المخصص** (15: 122)’de nisbet olmaksızın, şu rivayetle okudu: "ففقح لكحلك".
([5]) Asılda: "بينها وبين"; "وبين" kelimesi araya sokulmuştur.
([6]) Beyit **الراعي**’nindir; **إصلاح المنطق** 360 ve **اللسان** (فقر، وفق) ve **المخصص** (12: 285، 286)’da olduğu gibi. Ve onu **المجمل**’de nisbet olmaksızın okudu.
([7]) Ondan sonra **اللسان** (فقر) ve **معجم البلدان** (**الفقير**)’de, mu‘cemde bir tahrifle:
* مجنونة تودي بروح الإنسان *
([8]) Ve yine **المجمل** ve **معجم البلدان**’dadır. **اللسان**’da: "belirli bir kuyu".
([9]) Asılda: "وجو فقر".
([10]) Onu yine **المجمل**’de okuttu.
([11]) **اللسان**’da ziyade etti: "ve denildi: ansızın öldü".
([12]) Ve ayrıca denir: "بقرقر" ve "بقردد". **اللسان** (فقع).
([13]) Onu bu lafızla **المجمل**’de de tefsir etti. O, yellenmedir.
([14]) Asılda: "وما".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ف ق م
تفقّمته‏:‏ أخذت بفُقمه وهو لحيه‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ من حفظ ما بين فُقميه ورجليه دخل الجنة ‏"‏ يعني لسانه وفرجه‏.‏
ورجلٌ أفقم وبه فقم ورجال فقم إذا كان في الفقم الأسفل تقدّم فلم تقع الثنايا العليا على السفلى‏.‏
ويقولون‏:‏ زوّجتموني فقماء دقماء وهي الساقطة مقدّم الفم‏.‏
وإذا اجتمع الفقم والدقم فقد حلّت النقم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا أمر أفقم أي أعوج مخالف ومنه‏:‏ تفاقم الأمر‏.‏
وفيه صدع متفاقم‏.‏

##### Türkçe

ف ق م
**تفقّمته**: onun **فُقمه**’sinden tuttum; o, onun çenesidir.
Hadiste: "Kim **فُقميه**’si ile ayakları arasındakini korursa cennete girer" yani dili ve ferci.
Ve **أفقم** bir adam ve onda **فقم** ve **فقم** adamlar; eğer alt **فقم**’da bir ilerilik olursa, üst kesici dişler altın üzerine düşmez.
Ve derler ki: Beni **فقماء دقماء** ile evlendirdiniz; o, ağzın ön kısmı düşmüş olandır.
**الفقم** ile **الدقم** bir araya gelirse, muhakkak **النقم** çökmüştür.
Mecazdan: Bu, **أفقم** bir iştir; yani eğri, muhalif; ve ondan: **تفاقم الأمر**.
Ve onda **صدع متفاقم** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفَقَمُ في الفم: أن تدخل الأسنان العليا إلى الفم، وقيل: الفَقَم اختلافه، وهو أن يخرج أسفل اللَّحْي ويدخل أعلاه، فَقِمَ يَفْقَم فَقَماً وهو أَفْقَم، ثم كثر حتى صار كلُّ مُعْوَجٍّ أَفقم، وقيل: الفَقَم في الفَم أن تتقدم الثنايا السفلى فلا تقع عليها العليا إذا ضم الرجل فاه. وقال أبو عمرو: الفَقَمُ أن يطول اللحي الأَسفل ويَقْصُر الأَعلى. ويقال للرجل إذا أَخذ بِلِحْية صاحبه وذَقَنه: أخذ بفُقْمه. وفَقَمْت الرجل فَقْماً، وهو مَفْقُوم إذا أخدت بفُقْمه. أبو زيد: بهظته أَخذت بفُقْمه وبفُغْمه؛ قال شمر: أراد بفُقمه فمه وبفُغْمه أنفه، قال: والفُقْمانِ هما اللَّحْيان. وفي الحديث: من حفظ ما بين فُقْمَيْهِ دخل الجنة أي ما بين لَحييه؛ والفُقم، بالضم: اللحي، وفي رواية: من حفظ ما بين فُقْمَيْه ورجليه دخل الجنة؛ يريد من حفظ لسانه وفرجه. الليث: الفَقَمُ رَدَّة في الذقن، والنعت أفْقَمُ. وفي حديث موسى، عليه السلام: لما صارت عصاه حية وضعت فُقماً لها أَسفل وفُقْماً لها فوق. وفي حديث الملاعنة: فأَخذت بفُقْمَيْه أي بلحييه. وفَقِمَ الرجلُ فَقَماً: رجع ذقَنُه إلى فمه. وفَقِمَ أَيضاً: كثر ماله. وفَقِمَ الإناءُ: امتلأَ ماء. ويقال: فَقِمَ الشيء اتسع، والفَقَمُ الامتلاء. يقال: أَصاب من الماء حتى فَقِم؛ عن أبي زيد. والأَمر الأفْقَمُ: الأعوج المخالف. وأمرٌ مُتَفاقِم، وتَفاقَمَ الأمر أي عَظُم. وفَقُمَ الأمرُ فُقوماً: عظم، وفَقِمَ أيضاً فَقَماً. وفَقِمَ الأمرُ يَفحقَمُ فَقَماً وفُقُوماً وتَفاقَم: لم يَجْره على استواء، مشتق من ذلك. وفَقِمَ الرجلُ فَقَماً: بَطِرَ، وهو من ذلك لأن البَطَر خروج عن الاستقامة والاستواء؛ قال رؤبة:
فلَم تَزَلْ تَرْأَمُه وتَحْسِمُهْ،
من دائِه، حتى اسْتَقامَ فَقَمُهْ
(* قوله «ترأمه» كذا بالأصل بميم، وفي المحكم ترأبه بالباء، والمعنى واحد).
التهذيب: وإن قيل فَقَم الأَمرُ كان صواباً؛ وأنشد:
فإنْ تَسْمَعْ بلأْمِهما،
فإنّ الأَمرَ قد فَقَما
أبو تراب: سمعت عَرّاماً يقول رجل فَقِمٌ فَهِمٌ إذا كان يعلو الخصوم، ورجل لَقِمٌ لَهِمٌ مثله. وفي حديث المغيرة يصف امرأَة: فَقْماءَ سَلْفَعٍ؛ الفَقْماءُ: المائلةُ الحَنَك، وقيل: هو تقدم الثنايا السُّفلى حتى لا تقع عليها العُليا. والفَقْم والفُقْم: طَرَف خَطْم الكلب ونحوه، وقيل: ذقن الإنسان ولَحْييه، وقيل: هما فمه. التهذيب: وربما سَمَّوْا ذقن الإنسان فَقْماً وفُقْماً.
والمُفاقمة: البُضْع، وفي الصحاح: البِضاعُ؛ قال الشاعر:
ولا الفِغامُ دُونَ أن تُفاقِما
وهذا الرجز للأَغلب العجلي، وقد تقدم في فَغَم. وفَقَم المرأَةَ: نكحها. وفَقِمَ مالُهُ فَقَماً: نَفِدَ ونَفِقَ. وفُقَيْم: بطن في كنانة، النسب إليه فُقَمِيٌّ نادِرٌ؛ حكاه سيبويه، وفي الصحاح: والنسبة إليهم فُقَمِيٌّ مثل هُذَليٍّ، وهم نَسَأَةُ الشهور. وفُقَيْمٌ أيضاً في بني دارم النسب إليه فُقَيْمِيّ على القياس. وأَفْقَمُ: اسم.

##### Türkçe

**الفَقَمُ** ağızda: üst dişlerin ağza girmesidir; ve denildi ki: **الفَقَم** onun (ağzın) farklılığıdır; o da alt çenenin çıkıp üstünün içeri girmesidir. **فَقِمَ يَفْقَم فَقَماً**; o **أَفْقَم**dır. Sonra çoğaldı, ta ki her eğri olan **أَفقم** oldu. Ve denildi ki: ağızda **الفَقَم** alt kesici dişlerin öne geçmesidir; böylece adam ağzını kapadığında üsttekiler onların üzerine düşmez.

Ebû Amr dedi: **الفَقَمُ** alt çenenin uzayıp üst çenenin kısalmasıdır. Ve adama, arkadaşının sakalını ve çenesini tuttuğunda: **أخذ بفُقْمه** denir. Ve **فَقَمْت الرجل فَقْماً**; o, **مَفْقُوم**dur, eğer **بفُقْمه** tuttuysan. Ebû Zeyd: **بهظته**: **أَخذت بفُقْمه وبفُغْمه**. Şemmer dedi: **بفُقمه** ile onun ağzını, **وبفُغْمه** ile onun burnunu kastetti. Dedi ki: **الفُقْمانِ** iki çenedir. Hadiste: “Kim **ما بين فُقْمَيْهِ**’ni korursa cennete girer” yani iki çenesi arasındakini. Ve **الفُقم** (ضم ile): çenedir. Bir rivayette: “Kim **ما بين فُقْمَيْه ورجليه**’ni korursa cennete girer”; yani dilini ve ferçini koruyan.

Leys: **الفَقَمُ** çenede bir geri dönüştür; niteleme **أفْقَمُ**dur. Mûsâ hadîsinde, عليه السلام: asâsı yılan olunca, ona aşağıda bir **فُقماً** ve yukarıda bir **فُقْماً** koydu. **الملاعنة** hadîsinde: “**فأَخذت بفُقْمَيْه**” yani iki çenesiyle. Ve **فَقِمَ الرجلُ فَقَماً**: çenesi ağzına geri döndü. Ve **فَقِمَ** ayrıca: malı çoğaldı. Ve **فَقِمَ الإناءُ**: suyla doldu. Ve denir: **فَقِمَ الشيء** genişledi; **الفَقَمُ** doluluktur. Denir: sudan aldı, ta ki **فَقِم**; Ebû Zeyd’den. Ve **الأَمر الأفْقَمُ**: eğri, muhalif olan. Ve **أمرٌ مُتَفاقِم**; ve **تَفاقَمَ الأمر** yani büyüdü. Ve **فَقُمَ الأمرُ فُقوماً**: büyüdü; ve **فَقِمَ** de ayrıca **فَقَماً**. Ve **فَقِمَ الأمرُ يَفحقَمُ فَقَماً وفُقُوماً وتَفاقَم**: onu doğruluk ve düzgünlük üzere yürütmedi; bu ondan türetilmiştir. Ve **فَقِمَ الرجلُ فَقَماً**: azdı; bu da ondandır; çünkü azgınlık doğruluk ve düzgünlükten çıkıştır. Rü’be dedi:

فلَم تَزَلْ تَرْأَمُه وتَحْسِمُهْ،
من دائِه، حتى اسْتَقامَ فَقَمُهْ

(* “**ترأمه**” sözü: asılda mîm ile böyledir; **المحكم**’de bâ ile **ترأبه**’dir; anlam birdir).

**التهذيب**: Ve eğer “**فَقَم الأَمرُ**” denilirse doğru olur; ve şu şiiri okudu:

فإنْ تَسْمَعْ بلأْمِهما،
فإنّ الأَمرَ قد فَقَما

Ebû Turâb: Arrâm’ı “**رجل فَقِمٌ فَهِمٌ**” derken işittim; eğer hasımlara üstün geliyorsa; ve “**رجل لَقِمٌ لَهِمٌ**” de onun gibidir. Muğîre hadîsinde bir kadını vasfeder: “**فَقْماءَ سَلْفَعٍ**”; **الفَقْماءُ**: çenesi eğik olan; ve denildi ki: alt kesici dişlerin öne geçmesidir, ta ki üsttekiler onların üzerine düşmesin. Ve **الفَقْم** ve **الفُقْم**: köpeğin ve benzerinin burnunun ucu; ve denildi ki: insanın çenesi ve iki çenesi; ve denildi ki: ikisi onun ağzıdır. **التهذيب**: Bazen insanın çenesini **فَقْماً** ve **فُقْماً** diye adlandırdılar.

Ve **المُفاقمة**: cima; **الصحاح**’ta: **البِضاعُ**. Şair dedi:

ولا الفِغامُ دُونَ أن تُفاقِما

Bu recez **الأَغلب العجلي**’nindir; ve **فَغَم** maddesinde geçti. Ve **فَقَم المرأَةَ**: onunla cima etti. Ve **فَقِمَ مالُهُ فَقَماً**: tükendi ve tükendi. Ve **فُقَيْم**: Kinâne’de bir batındır; ona nisbet **فُقَمِيٌّ**dür, nâdirdir; Sîbeveyh bunu nakletti. **الصحاح**’ta: onlara nisbet **فُقَمِيٌّ**dür, **هُذَليٍّ** gibi; ve onlar ayların erteleyicileridir. Ve **فُقَيْمٌ** ayrıca Benî Dârim’dedir; ona nisbet kıyasa göre **فُقَيْمِيّ**dir. Ve **أَفْقَمُ**: bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ف ق م * * الفُقْمُ * بالصم اللحي وفي الحديث ﴿من حفظ ما بين فقميه﴾ أي ما بين لحييه و * تَفاقَم * المر عظم

##### Türkçe

* ف ق م * * **الفُقْمُ** * (ص ile) çene; ve hadiste: ﴿Kim **فقميه** arasındakini korursa﴾ yani iki çenesi arasındakini; ve **تَفاقَم**: şey büyüdü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الفَقَمَ ، مُحَرَّكَةً : الامْتِلاءُ ) ، وقَدْ فَقِمَ | الإناءُ ، كَفَرِحَ يقال : أَصَابَ منَ المَاءِ حَتَّى | فَقِمَ ، نَقَلَه ابنُ دُرَيْدٍ . | | ( و ) الفَقَمُ : ( تَقَدُّمُ الثَّنَايَا العُلِيَا فَلا تَقَعُ | عَلَى السُّفْلَى ) ، ونَصُّ اللِّسانِ : أن تَتَقَدَّم | الثَّنَايَا السُّفْلَى فَلا تَقَعُ عَلَيْها العُلْيَا ، إِذَا ضَمَّ | الرَّجُلُ فَاهُ ، ويُقالُ : هُو أَنْ يَطُولَ اللَّحْيُ | الأسْفَلُ ، ويَقْصُرَ الأعْلَى . | | ( فَقِم ، كَفَرِحَ فَقَمًا ) ، مُحَرَّكَةً |

| ( وفَقْمًا ) ، بالفَتْحِ ( فَهُوَ : أَفْقَمُ ) وهِيَ : | فَقْمَاءُ ، ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى صَارَ كُلُّ مُعْوَجٍّ | أَفْقَمَ ، ورجلٌ أَفْقَمٌ ورِجالٌ فُقْمٌ ، بِالضَّمِّ ، | وتَقول : زَوَّجْتُمُونِي فَقْمَاءَ دَقْمَاءَ ، وهِيَ | الساقطةُ مُقَدَّمَ الفَمِ ، وإذَا اجْتَمَعَ الفَقَمُ | والدَّقَمُ فقَدْ حَلَّتْ النِّقَمُ . | | ( و ) مِنَ المَجَازِ : فَقِمَ ( فُلانٌ ) : إذَا ( بَطِرَ | وأَشِرَ ) ؛ وذَلِك ؛ لأنَّ البَطَرَ والأَشَرَ : هُمَا | الخُرُوجُ مِنْ حَدِّ الاسْتِقَامَةِ والاسْتِوَاءِ ، قال | رُؤْبَةُ : | % ( * فَلَمْ تَزَلْ تَرْأَمُهْ وتَحْسِمُهْ * % ) % | % ( * مِنْ دَائِهِ حتَّى اسْتَقامَ فَقَمُهْ * % ) % | ( و ) فَقِمَ ( مَالُه : نَفِدَ ) ونَفَقَ . | | ( أو ) فَقِمَ : إذَا ( كَثُر ) مالُه ، فَهُوَ | ( ضِدٌّ ) . | | ( و ) من المَجازِ : فَقِمَ ( الأمْرُ ) ، كَعِلَم ، | وفَرِحَ ( فَقْمًا ) ، بِالفَتْحِ ، ( وفَقَمًا ) | بالتَّحْرِيكِ ، ( وفُقُومًا ) ، بِالضَّمِّ : ( لَمْ يَجْرِ | عَلَى اسْتِواءٍ ) واسْتِقَامَةٍ ، وأَنْشَدَ الأزْهَرِيُّ : | % ( فإِن تَسْمَعْ بِلأْمِهِمَا % | فإنَّ الأمْرَ قَدْ فَقِمَا ) % | | ( و ) فَقَمَ الأْمْرُ فُقُومًا : ( عَظُمَ ، كفَقُمَ ، | كَكَرُمَ ، وتَفَاقَمَ ) الأمْرُ كَذلِكَ ، ولكِنَّه خَصَّهُ | الاسْتِعْمَالَ بالمَكْروهِ ، كَمَا في العِنَايَةِ . | | ( والفَقْمُ ) ، بِالفَتْحِ ، ( ويُضَمُّ : اللَّحْيُ أَوْ | أَحَدُ اللَّحْيَيْنِ ) وهما فَقْمَانِ ، ومنه | الحَدِيث :   من حَفِظَ مَا بَيْنَ فَقْمَيْهِ ورِجْلَيِه | دَخَلَ الجَنَّةَ   . وهو مَفْقُوم . | | ( و ) الفَقْمُ : ( طَرَفُ خَطْمِ الكَلْبِ ) . | | ( وفَقَمَهُ ) فَقْمًا : ( أَخَذَ بِفَقْمِه ، | كَتَفَقَّمَهُ ) ، وهَذِهِ عن الزَّمَخْشَرِيِّ . | | ( و ) فَقَمَ ( المَرْأةَ : نَكَحَها كفَاقَمَها ) | مُفَاقَمَةً وفِقَامًا ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ، قَالَ | الأغْلَبُ العِجْلِيُّ : | % ( * ولا الفِقامُ دُونَ أَنْ تُفَاقِمَا * % ) % | وقد مَرَّ قَرِيبًا . |

| | ( والفُقُم ، بِضَمَّتَيْن : الفَمُ ) ، نَقَلَهُ شَمِرٌ . | | ( وأَفقَمُ : اسْمُ ) رَجُل . | | ( و ) من المَجَازِ : الأفْقَمُ ( مِنَ الأمُورِ : | الأعْوَجُ ) المُخالِفُ لِلاسْتِوَاءِ . | | ( والنِّسْبَةُ إلى فُقَيْمٍ ) بَطْنٍ مِنْ ( كِنَانَة | فُقَمِيٌّ ، كَعُرَنِيٍّ ) بِضَمِّ العَيْنِ وفَتْحِ الرَّاءِ | وكَسْرِ النُّونِ ، كَذَا في الصِّحاحِ ، | وصَحَّفَهُ شَيْخُنَا فَجَعَلَهُ : كَعَرَبِيٍّ ، واعْتَرَضَ | عَلَى المُصَنَّفِ ، وذَكَرَ سِيبَوَيْهِ في الكِتَاب | فُقَيْمِيّ ، قَالَ الجَوْهَرِيّ : ( وهُم نَسَأة | الشَّهورِ ) وقد تَقَدَّم لهم ذِكْر في الهَمْزَة ، | وكانوا ( في الجَاهِلَيَّة ) . | | ( و ) النِّسْبَةُ ( إلى فُقَيْم دَارِمٍ : فُقَيْمِيّ ) على | القِيَاسِ كما في الصِّحَاحِ ، وهم بَنُوفُقَيْمِ | ابنِ جَرِيرِ بنِ دَارِمٍ ، ومِنْهُم من أسْقَطَ جَرِيرًا ، | مِنْهُم عُرْوَةُ أَبو غَاضِرَة وغَيْرُه . | | ( و ) قَالَ أَبُو تُرابٍ : سَمِعْتُ عَرَّامًا : | يَقُولُ : ( رَجُلٌ فَقِمٌ ، كَكَتِفٍ ) أَيْ : | ( فَهِمٌ : يَعْلُو الخُصُومَ ) ، ولَقِمُ لَهِمٌ كَذَلِكَ . | | ( و ) يُقالُ : ( أَكَلَ حَتَّى فَقِمَ ، كَفَرِحَ ) ، | أيْ : ( بَشِمَ ) . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | فَقُمَ الشَّيءُ ، كَكَرُمَ : اتَّسَعَ ، وفيه | صَدْعٌ مُتَفَاقِمٌ . |

##### Türkçe

( **الفَقَمَ** , harekeli: doluluk ) ; ve gerçekten **فَقِمَ** kap, **فَرِحَ** gibi; denilir: sudan isabet etti, ta ki **فَقِمَ** oluncaya kadar; bunu İbn Düreyd nakletti.

( ve ) **الفَقَمُ** : ( üst iki kesici dişin öne geçmesi; böylece altın üzerine düşmemesi ); ve Lisân’ın nassı: adam ağzını kapattığında alt iki kesici dişin öne geçmesi; böylece üstün onların üzerine düşmemesi; ve denilir: alt çenenin uzaması, üstün kısalmasıdır.

( **فَقِم** , **فَرِحَ** gibi, **فَقَمًا** ) harekeli

( ve **فَقْمًا** ) fetih ile ( o hâlde o: **أَفْقَمُ** ) ve o: **فَقْمَاءُ**; sonra çoğaldı, ta ki her eğri **أَفْقَمَ** oluncaya kadar; ve **أَفْقَمٌ** bir adam ve **فُقْمٌ** adamlar, zamme ile; ve dersin: beni **فَقْمَاءَ** **دَقْمَاءَ** ile evlendirdiniz; o, ağzın ön tarafı düşmüş olandır; ve **الفَقَمُ** ile **الدَّقَمُ** bir araya geldiğinde, gerçekten **النِّقَمُ** helâl olmuştur.

( ve ) mecazdandır: **فَقِمَ** (falanca): ( azdı ve şımardı ) olduğunda; ve bu; çünkü azgınlık ve şımarıklık: ikisi de doğruluk ve düzgünlük haddinden çıkıştır; Rü’be dedi ki:
% ( * فَلَمْ تَزَلْ تَرْأَمُهْ وتَحْسِمُهْ * % ) %
% ( * مِنْ دَائِهِ حتَّى اسْتَقامَ فَقَمُهْ * % ) %

( ve ) **فَقِمَ** (malı: tükendi) ve yok oldu.

( veya ) **فَقِمَ**: malı (çoğaldığında); o hâlde o (zıddır).

( ve ) mecazdandır: **فَقِمَ** (iş), **عِلِمَ** ve **فَرِحَ** gibi; ( **فَقْمًا** ) fetih ile, ( ve **فَقَمًا** ) tahrîk ile, ( ve **فُقُومًا** ) zamme ile: ( eşitlik ve doğruluk üzere yürümedi ); ve Ezherî inşâd etti:
% ( فإِن تَسْمَعْ بِلأْمِهِمَا %
فإنَّ الأمْرَ قَدْ فَقِمَا ) %

( ve ) **فَقَمَ** iş **فُقُومًا**: ( büyüdü; **فَقُمَ** gibi, **كَرُمَ** gibi; ve **تَفَاقَمَ** ) iş de böyledir; fakat kullanımı onu mekruha tahsis etti; **العِنَايَة**’de olduğu gibi.

( **الفَقْمُ** ) fetih ile, ( ve zamme edilir: çene yahut iki çeneden biri ); ikisi **فَقْمَانِ**’dır; ve ondan hadis: “Kim iki **فَقْمَيْهِ** ile iki ayağı arasındakini korursa cennete girer.” Ve o **مَفْقُوم**’dur.

( ve ) **الفَقْمُ** : ( köpeğin burnunun ucu ).

( ve **فَقَمَهُ** ) **فَقْمًا**: ( onun **فَقْمِ**’inden tuttu; **تَفَقَّمَهُ** gibi ); ve bu Zemahşerî’dendir.

( ve ) **فَقَمَ** (kadını: onunla cinsel ilişkiye girdi; **فَاقَمَها** gibi) **مُفَاقَمَةً** ve **فِقَامًا**; bunu Cevherî nakletti; Aglab el-İclî dedi ki:
% ( * ولا الفِقامُ دُونَ أَنْ تُفَاقِمَا * % ) %
ve gerçekten az önce geçti.

( **الفُقُم** , iki zamme ile: ağız ); bunu Şemir nakletti.

( ve **أَفقَمُ** : bir adamın adı ).

( ve ) mecazdandır: **الأفْقَمُ** (işlerden: eğri olan), eşitliğe aykırı olan.

( ve **فُقَيْمٍ**’e nisbet ) ( **كِنَانَة**’den bir karın ) **فُقَمِيٌّ** , **عُرَنِيٍّ** gibi; aynın zammesi, rânın fethi ve nûnun kesresi ile; **الصِّحاح**’ta böyle; ve şeyhimiz onu tashîf etti de onu: **عَرَبِيٍّ** gibi yaptı; ve musannife itiraz etti; ve Sîbeveyh’i **الكِتَاب**’da **فُقَيْمِيّ** diye zikretti; Cevherî dedi ki: (ve onlar **نَسَأة الشَّهورِ**’dür); ve onlar için **الهَمْزَة**’de bir zikri geçti; ve onlar (câhiliyede) idiler.

( ve ) nisbet ( **فُقَيْم دَارِمٍ**’e: **فُقَيْمِيّ** ) kıyas üzere, **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; ve onlar, Cerîr b. Dârim b. Cerîr’in oğlu Benû Fukaym’dir; ve onlardan Cerîr’i düşüren vardır; onlardan Urve Ebû Gâdıra ve başkası.

( ve ) Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı işittim; diyordu: ( **رَجُلٌ فَقِمٌ** , **كَكَتِفٍ** gibi ) yani: ( anlayışlı: hasımlara üstün gelir ); ve **لَقِمُ لَهِمٌ** de böyledir.

( ve ) denilir: ( yedi, ta ki **فَقِمَ** oluncaya kadar, **فَرِحَ** gibi ), yani: ( tıka basa doydu ).

[ ] Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**فَقُمَ** şey, **كَرُمَ** gibi: genişledi; ve onda **صَدْعٌ مُتَفَاقِمٌ** vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

فَقِمَ
1 فَقِمَ ذ , (S, K, * TA,) aor. فَقَمَ , (TA,) inf. n. فَقَمٌ, It, or he, was, or became, full: (S, K, TA:) it is said of a vessel: (TA:) and one says [also] أَصَابَ مِنَ المَآءِ حَتَّى فَقِمَ [He obtained, or took, of the water until he became full]; mentioned by IDrd. (S, TA.) ― -b2- And أَكَلَ حَتَّى فَقِمَ He ate until he became affected with indigestion, or oppressed by much eating. (K.) ― -b3- فَقِمَ مَالُهُ His property, or wealth, became much, or abundant: or it has the contr. meaning, i. e., passed away; came to an end; or became spent, exhausted, or consumed. (K, TA.) -A2- فَقِمَ, aor. فَقَمَ , (K, TA,) inf. n. فَقَمٌ (S, K, TA) and فَقْمٌ, (K, TA,) He had the lower central incisors prominent, (S, TA,) so that they did not close against the upper, (S,) or so that the upper did not close against them when he (the man) closed his mouth: so in the L: or he had the lower jaw long and the upper short: but accord. to the K, he had the upper central incisors prominent, so that they did not close against the lower: (TA:) the epithet applied to him is ↓ أَفْقَمُ; (S, K, TA;) fem. فَقْمَآءُ. (TA [in which it is added that one says رجل فُقْمٌ; but رجل is app. here a mistranscription for رِجَالٌ].) ― -b2- And [hence] فَقِمَ فَلَانٌ i. q. بَطِرَ and أَشِرَ (tropical:) [i. e. Such a one exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: &c.]: (K, TA:) because البَطَرُ and الأَشَرُ are departure from the limit of rectitude. (TA.) ― -b3- And فَقِمَ الأَمْرُ, (K, TA,) aor. فَقَمَ , (TA,) inf. n. فَقَمٌ and فَقْمٌ and فُقُومٌ, (tropical:) The affair did not proceed in a right course. (K, TA.) ― -b4- And فَقِمَ and فَقُمَ are syn. with تفاقم, q. v. (K.) ― -b5- And فَقُمَ signifies also It (a thing) was, or became, wide, or ample. (TA.) -A3- فَقَمَ المَرْأَةَ: see 3. -A4- فَقَمَ اتكَلْبَ He took hold of the فُقْم [i. e. muzzle] of the dog; (K;) as also ↓ تفقّمهُ. (Z, K.)

فاقم المَرْأَةَ
3 فاقم المَرْأَةَ ذ , (S, * K, TA,) inf. n. مُفَاقَمَةٌ and فِقَامٌ, (S, TA,) He compressed the woman; (S, K, TA;) as also ↓ فَقَمَهَا. (K.)

5 تَفَقَّمَ see 1, last sentence.

تفاقم
6 تفاقم ذ It (an affair, or a case,) was, or became, great, or formidable; (S, Mgh, K, TA;) and hard, or difficult; (Mgh;) said of what is disliked, or hated; (TA;) and ↓ فَقِمَ and ↓ فَقُمَ signify the same. (K.)

فَقْمٌ
فَقْمٌ ذ : see what next follows.

فُقْمٌ
فُقْمٌ ذ (S, K) and ↓ فَقْمٌ (K) The لَحْى [meaning lateral portion of the lower jaw]; (S, K;) or either one of the لَحْيَانِ. (K.) Hence the trad., مَنْ حَفَظَ مَا بَيْنَ فَقْمَيْهِ وَرِجْلَيْهِ دَخَلَ الجَنَّةَ [He who keeps from evil what is between his two lateral portions of the lower jaw (i. e. his tongue), and what is between his two legs (i. e. his ذَكَر), enters Paradise]. (S, * TA.) ― -b2- [And] The upper part [of the interior] of the mouth: the lower part is the حَنَك. (IAar, T in art. حنك.) ― -b3- See also فُغْمٌ.

فُقُمٌ
فُقُمٌ ذ The mouth. (Sh, K, TA. [See also فُغْمٌ.])

أَفْقَمُ
أَفْقَمُ ذ ; fem. فَقْمَآءُ: see 1. ― -b2- Hence, (assumed tropical:) Anything crooked, distorted, or uneven. (TA.) And أَمْرٌ أَفْقَمُ (tropical:) An affair, or a case, of a crooked kind; contrary to what is right. (S, * K, * TA.) ― -b3- [And Freytag adds, from the Deewلn of the Hudhalees, Difficult, as an epithet applied to a thing: ― -b4- and, as a signification of the fem., A calamity, or misfortune.]

##### Türkçe

**فَقِمَ**
1 **فَقِمَ** ذ , (S, K, * TA,) muzâri‘ı **فَقَمَ** , (TA,) mastarı **فَقَمٌ**, O, yahut o, dolu oldu, yahut dolu hâle geldi: (S, K, TA:) bir kap hakkında söylenir: (TA:) ve [yine] şöyle denir **أَصَابَ مِنَ المَآءِ حَتَّى فَقِمَ** [Suyun bir kısmını elde etti, yahut aldı, ta ki dolu oluncaya kadar]; İDرد tarafından zikredilmiştir. (S, TA.) ― -b2- Ve **أَكَلَ حَتَّى فَقِمَ** Çok yemekten hazımsızlıktan etkileninceye kadar, yahut çok yemekten sıkışıncaya kadar yedi. (K.) ― -b3- Ve **فَقِمَ مَالُهُ** Malı, yahut serveti, çok oldu, yahut bol oldu: yahut bunun zıddı mânâdadır; yani yok oldu; sona erdi; yahut harcandı, tükendi, yahut tüketildi. (K, TA.) -A2- **فَقِمَ**, muzâri‘ı **فَقَمَ** , (K, TA,) mastarı **فَقَمٌ** (S, K, TA) ve **فَقْمٌ**, (K, TA,) Alt orta kesici dişleri çıkık idi, (S, TA,) öyle ki üsttekilere karşı kapanmazlardı, (S,) yahut (adam) ağzını kapadığında üsttekiler onlara karşı kapanmazdı: L’de böyledir: yahut alt çenesi uzun ve üstü kısa idi: fakat K’ye göre, üst orta kesici dişleri çıkık idi, öyle ki alttakilere karşı kapanmazlardı: (TA:) ona uygulanan sıfat **أَفْقَمُ**’dur; (S, K, TA;) müennesi **فَقْمَآءُ**. (TA [orada, رجل **فُقْمٌ** denildiği de eklenmiştir; fakat burada رجل’in, رِجَالٌ için bir yanlış yazım olduğu açıktır].) ― -b2- Ve [bundan dolayı] **فَقِمَ فَلَانٌ** , **بَطِرَ** ve **أَشِرَ** ile aynı mânâdadır (mecaz:) [yani: böyle biri sevinçle taşkınlık etti; yahut çok, yahut aşırı taşkınlık etti; ve küstahça ve nankörce, yahut nankörce davrandı: vb.]: (K, TA:) çünkü **البَطَرُ** ve **الأَشَرُ** doğruluk sınırından ayrılmadır. (TA.) ― -b3- Ve **فَقِمَ الأَمْرُ**, (K, TA,) muzâri‘ı **فَقَمَ** , (TA,) mastarı **فَقَمٌ** ve **فَقْمٌ** ve **فُقُومٌ**, (mecaz:) İş doğru bir gidiş üzere yürümedi. (K, TA.) ― -b4- Ve **فَقِمَ** ve **فَقُمَ**, **تفاقم** ile eşanlamlıdır, bkz. (K.) ― -b5- Ve **فَقُمَ** ayrıca şu mânâya gelir: O (bir şey) geniş oldu, yahut geniş hâle geldi. (TA.) -A3- **فَقَمَ المَرْأَةَ**: bkz. 3. -A4- **فَقَمَ اتكَلْبَ** Köpeğin **فُقْم**’unu [yani ağızlığını] tuttu; (K;) bunun gibi ↓ **تفقّمهُ**. (Z, K.)

**فاقم المَرْأَةَ**
3 **فاقم المَرْأَةَ** ذ , (S, * K, TA,) mastarı **مُفَاقَمَةٌ** ve **فِقَامٌ**, (S, TA,) Kadını sıktı; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **فَقَمَهَا**. (K.)

5 **تَفَقَّمَ** bkz. 1, son cümle.

**تفاقم**
6 **تفاقم** ذ O (bir iş, yahut bir hâl,) büyük oldu, yahut büyük hâle geldi; yahut dehşetli oldu; (S, Mgh, K, TA;) ve çetin oldu, yahut zor oldu; (Mgh;) hoşlanılmayan, yahut nefret edilen şey hakkında söylenir; (TA;) ve ↓ **فَقِمَ** ve ↓ **فَقُمَ** aynı mânâya gelir. (K.)

**فَقْمٌ**
**فَقْمٌ** ذ : bkz. hemen ardından gelen.

**فُقْمٌ**
**فُقْمٌ** ذ (S, K) ve ↓ **فَقْمٌ** (K) **لَحْى** [alt çenenin yan kısmı mânâsında]; (S, K;) yahut **لَحْيَانِ**’dan her biri. (K.) Bundan dolayı hadis: **مَنْ حَفَظَ مَا بَيْنَ فَقْمَيْهِ وَرِجْلَيْهِ دَخَلَ الجَنَّةَ** [İki **فَقْم**’u arasındakini (yani dilini) ve iki bacağı arasındakini (yani **ذَكَر**’ini) kötülükten koruyan kimse Cennet’e girer]. (S, * TA.) ― -b2- [Ve] Ağzın [iç kısmının] üst tarafı: alt tarafı **حَنَك**’tır. (IAar, T, md. **حنك**.) ― -b3- Ayrıca bkz. **فُغْمٌ**.

**فُقُمٌ**
**فُقُمٌ** ذ Ağız. (Sh, K, TA. [Ayrıca bkz. **فُغْمٌ**.])

**أَفْقَمُ**
**أَفْقَمُ** ذ ; müennesi **فَقْمَآءُ**: bkz. 1. ― -b2- Bundan dolayı, (varsayılan mecaz:) Eğri, çarpık, yahut düzensiz olan her şey. (TA.) Ve **أَمْرٌ أَفْقَمُ** (mecaz:) Eğri türden bir iş, yahut bir hâl; doğru olana aykırı. (S, * K, * TA.) ― -b3- [Ve Freytag, Hudhelîlerin Dîvânı’ndan, bir şeye sıfat olarak, Zor mânâsını ekler: ― -b4- ve, müennesin bir mânâsı olarak, Bir musibet, yahut felâket.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

فَقَمَ
فَقَمَ U ( n.ac. فَقْم 1 ),
a.  Seized by the muzzle ( animal ).

فَقِمَ
فَقِمَ A ( n. ac. فَقْم 1 ,  فَقَم 4 ,  فُقُوْم 27 ),
a.  Was grave, important; was dificult, troublesome ( affair ).

b.  ( n. ac. فَقَم 4 ), Was, became full; was abundant.

c.  Was spent, exhausted, consumed.

d.  ( n. ac. فَقْم 1 ,  فَقَم 4 ), Had prominent, projecting frontteeth.

e.  Was boisterously merry, uproarious; was insolent, rude.

فَقُمَ
فَقُمَ U ( n. ac. فَقَاْمَة 22t ),
a.  see ( فَقِمَ ) ( a ).

تَفَقَّمَ
تَفَقَّمَ V ,
a.  see I .

تَفَاْقَمَ
تَفَاْقَمَ VI ,
a.  see ( فَقِمَ ) ( a ).

فَقْم
فَقْم 1 ,
a.  see 3 .

فُقْم
فُقْم 3 ,
a.  Mouth; jaw; muzzle.

فُقُم
فُقُم 10 ,
a.  see 3 .

أَفْقَمُ
أَفْقَمُ 14 , ( pl. فُقْم 3 ),
a.  Crooked, distrted, uneven; having projecting teeth.

b.  Grave, important; difficult ( affair ).

##### Türkçe

**فَقَمَ**
**فَقَمَ** U (mast. **فَقْم** 1),
a. (hayvanı) burun kısmından yakaladı.

**فَقِمَ**
**فَقِمَ** A (mast. **فَقْم** 1, **فَقَم** 4, **فُقُوْم** 27),
a. Ağırbaşlı, önemli oldu; (iş) zor, sıkıntılı oldu.

b. (mast. **فَقَم** 4), dolu oldu, dolu hâle geldi; bol oldu.

c. Harcandı, tükendi, tüketildi.

d. (mast. **فَقْم** 1, **فَقَم** 4), ön dişleri belirgin, dışa çıkık oldu.

e. Gürültülü biçimde neşeli, şamatacı oldu; küstah, kaba oldu.

**فَقُمَ**
**فَقُمَ** U (mast. **فَقَاْمَة** 22t),
a. bkz. (**فَقِمَ**) (a).

**تَفَقَّمَ**
**تَفَقَّمَ** V,
a. bkz. I.

**تَفَاْقَمَ**
**تَفَاْقَمَ** VI,
a. bkz. (**فَقِمَ**) (a).

**فَقْم**
**فَقْم** 1,
a. bkz. 3.

**فُقْم**
**فُقْم** 3,
a. Ağız; çene; burun (hayvanın ağız-burun kısmı).

**فُقُم**
**فُقُم** 10,
a. bkz. 3.

**أَفْقَمُ**
**أَفْقَمُ** 14, (çoğ. **فُقْم** 3),
a. Eğri, çarpık, düzensiz; dişleri dışa çıkık olan.

b. Ağırbaşlı, önemli; (iş) zor.
