# فقم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%81%D9%82%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [فقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: فقم

الفَقَمُ في الفم: أن تدخل الأسنان العليا إلى الفم، وقيل: الفَقَم اختلافه، وهو أن يخرج أسفل اللَّحْي ويدخل أعلاه، فَقِمَ يَفْقَم فَقَماً وهو أَفْقَم، ثم كثر حتى صار كلُّ مُعْوَجٍّ أَفقم، وقيل: الفَقَم في الفَم أن تتقدم الثنايا السفلى فلا تقع عليها العليا إذا ضم الرجل فاه. وقال أبو عمرو: الفَقَمُ أن يطول اللحي الأَسفل ويَقْصُر الأَعلى. ويقال للرجل إذا أَخذ بِلِحْية صاحبه وذَقَنه: أخذ بفُقْمه. وفَقَمْت الرجل فَقْماً، وهو مَفْقُوم إذا أخدت بفُقْمه. أبو زيد: بهظته أَخذت بفُقْمه وبفُغْمه؛ قال شمر: أراد بفُقمه فمه وبفُغْمه أنفه، قال: والفُقْمانِ هما اللَّحْيان. وفي الحديث: من حفظ ما بين فُقْمَيْهِ دخل الجنة أي ما بين لَحييه؛ والفُقم، بالضم: اللحي، وفي رواية: من حفظ ما بين فُقْمَيْه ورجليه دخل الجنة؛ يريد من حفظ لسانه وفرجه. الليث: الفَقَمُ رَدَّة في الذقن، والنعت أفْقَمُ. وفي حديث موسى، عليه السلام: لما صارت عصاه حية وضعت فُقماً لها أَسفل وفُقْماً لها فوق. وفي حديث الملاعنة: فأَخذت بفُقْمَيْه أي بلحييه. وفَقِمَ الرجلُ فَقَماً: رجع ذقَنُه إلى فمه. وفَقِمَ أَيضاً: كثر ماله. وفَقِمَ الإناءُ: امتلأَ ماء. ويقال: فَقِمَ الشيء اتسع، والفَقَمُ الامتلاء. يقال: أَصاب من الماء حتى فَقِم؛ عن أبي زيد. والأَمر الأفْقَمُ: الأعوج المخالف. وأمرٌ مُتَفاقِم، وتَفاقَمَ الأمر أي عَظُم. وفَقُمَ الأمرُ فُقوماً: عظم، وفَقِمَ أيضاً فَقَماً. وفَقِمَ الأمرُ يَفحقَمُ فَقَماً وفُقُوماً وتَفاقَم: لم يَجْره على استواء، مشتق من ذلك. وفَقِمَ الرجلُ فَقَماً: بَطِرَ، وهو من ذلك لأن البَطَر خروج عن الاستقامة والاستواء؛ قال رؤبة:
فلَم تَزَلْ تَرْأَمُه وتَحْسِمُهْ،
من دائِه، حتى اسْتَقامَ فَقَمُهْ
(* قوله «ترأمه» كذا بالأصل بميم، وفي المحكم ترأبه بالباء، والمعنى واحد).
التهذيب: وإن قيل فَقَم الأَمرُ كان صواباً؛ وأنشد:
فإنْ تَسْمَعْ بلأْمِهما،
فإنّ الأَمرَ قد فَقَما
أبو تراب: سمعت عَرّاماً يقول رجل فَقِمٌ فَهِمٌ إذا كان يعلو الخصوم، ورجل لَقِمٌ لَهِمٌ مثله. وفي حديث المغيرة يصف امرأَة: فَقْماءَ سَلْفَعٍ؛ الفَقْماءُ: المائلةُ الحَنَك، وقيل: هو تقدم الثنايا السُّفلى حتى لا تقع عليها العُليا. والفَقْم والفُقْم: طَرَف خَطْم الكلب ونحوه، وقيل: ذقن الإنسان ولَحْييه، وقيل: هما فمه. التهذيب: وربما سَمَّوْا ذقن الإنسان فَقْماً وفُقْماً.
والمُفاقمة: البُضْع، وفي الصحاح: البِضاعُ؛ قال الشاعر:
ولا الفِغامُ دُونَ أن تُفاقِما
وهذا الرجز للأَغلب العجلي، وقد تقدم في فَغَم. وفَقَم المرأَةَ: نكحها. وفَقِمَ مالُهُ فَقَماً: نَفِدَ ونَفِقَ. وفُقَيْم: بطن في كنانة، النسب إليه فُقَمِيٌّ نادِرٌ؛ حكاه سيبويه، وفي الصحاح: والنسبة إليهم فُقَمِيٌّ مثل هُذَليٍّ، وهم نَسَأَةُ الشهور. وفُقَيْمٌ أيضاً في بني دارم النسب إليه فُقَيْمِيّ على القياس. وأَفْقَمُ: اسم.

### Türkçe

**الفَقَمُ** ağızda: üst dişlerin ağza girmesidir; ve denildi ki: **الفَقَم** onun (ağzın) farklılığıdır; o da alt çenenin çıkıp üstünün içeri girmesidir. **فَقِمَ يَفْقَم فَقَماً**; o **أَفْقَم**dır. Sonra çoğaldı, ta ki her eğri olan **أَفقم** oldu. Ve denildi ki: ağızda **الفَقَم** alt kesici dişlerin öne geçmesidir; böylece adam ağzını kapadığında üsttekiler onların üzerine düşmez.

Ebû Amr dedi: **الفَقَمُ** alt çenenin uzayıp üst çenenin kısalmasıdır. Ve adama, arkadaşının sakalını ve çenesini tuttuğunda: **أخذ بفُقْمه** denir. Ve **فَقَمْت الرجل فَقْماً**; o, **مَفْقُوم**dur, eğer **بفُقْمه** tuttuysan. Ebû Zeyd: **بهظته**: **أَخذت بفُقْمه وبفُغْمه**. Şemmer dedi: **بفُقمه** ile onun ağzını, **وبفُغْمه** ile onun burnunu kastetti. Dedi ki: **الفُقْمانِ** iki çenedir. Hadiste: “Kim **ما بين فُقْمَيْهِ**’ni korursa cennete girer” yani iki çenesi arasındakini. Ve **الفُقم** (ضم ile): çenedir. Bir rivayette: “Kim **ما بين فُقْمَيْه ورجليه**’ni korursa cennete girer”; yani dilini ve ferçini koruyan.

Leys: **الفَقَمُ** çenede bir geri dönüştür; niteleme **أفْقَمُ**dur. Mûsâ hadîsinde, عليه السلام: asâsı yılan olunca, ona aşağıda bir **فُقماً** ve yukarıda bir **فُقْماً** koydu. **الملاعنة** hadîsinde: “**فأَخذت بفُقْمَيْه**” yani iki çenesiyle. Ve **فَقِمَ الرجلُ فَقَماً**: çenesi ağzına geri döndü. Ve **فَقِمَ** ayrıca: malı çoğaldı. Ve **فَقِمَ الإناءُ**: suyla doldu. Ve denir: **فَقِمَ الشيء** genişledi; **الفَقَمُ** doluluktur. Denir: sudan aldı, ta ki **فَقِم**; Ebû Zeyd’den. Ve **الأَمر الأفْقَمُ**: eğri, muhalif olan. Ve **أمرٌ مُتَفاقِم**; ve **تَفاقَمَ الأمر** yani büyüdü. Ve **فَقُمَ الأمرُ فُقوماً**: büyüdü; ve **فَقِمَ** de ayrıca **فَقَماً**. Ve **فَقِمَ الأمرُ يَفحقَمُ فَقَماً وفُقُوماً وتَفاقَم**: onu doğruluk ve düzgünlük üzere yürütmedi; bu ondan türetilmiştir. Ve **فَقِمَ الرجلُ فَقَماً**: azdı; bu da ondandır; çünkü azgınlık doğruluk ve düzgünlükten çıkıştır. Rü’be dedi:

فلَم تَزَلْ تَرْأَمُه وتَحْسِمُهْ،
من دائِه، حتى اسْتَقامَ فَقَمُهْ

(* “**ترأمه**” sözü: asılda mîm ile böyledir; **المحكم**’de bâ ile **ترأبه**’dir; anlam birdir).

**التهذيب**: Ve eğer “**فَقَم الأَمرُ**” denilirse doğru olur; ve şu şiiri okudu:

فإنْ تَسْمَعْ بلأْمِهما،
فإنّ الأَمرَ قد فَقَما

Ebû Turâb: Arrâm’ı “**رجل فَقِمٌ فَهِمٌ**” derken işittim; eğer hasımlara üstün geliyorsa; ve “**رجل لَقِمٌ لَهِمٌ**” de onun gibidir. Muğîre hadîsinde bir kadını vasfeder: “**فَقْماءَ سَلْفَعٍ**”; **الفَقْماءُ**: çenesi eğik olan; ve denildi ki: alt kesici dişlerin öne geçmesidir, ta ki üsttekiler onların üzerine düşmesin. Ve **الفَقْم** ve **الفُقْم**: köpeğin ve benzerinin burnunun ucu; ve denildi ki: insanın çenesi ve iki çenesi; ve denildi ki: ikisi onun ağzıdır. **التهذيب**: Bazen insanın çenesini **فَقْماً** ve **فُقْماً** diye adlandırdılar.

Ve **المُفاقمة**: cima; **الصحاح**’ta: **البِضاعُ**. Şair dedi:

ولا الفِغامُ دُونَ أن تُفاقِما

Bu recez **الأَغلب العجلي**’nindir; ve **فَغَم** maddesinde geçti. Ve **فَقَم المرأَةَ**: onunla cima etti. Ve **فَقِمَ مالُهُ فَقَماً**: tükendi ve tükendi. Ve **فُقَيْم**: Kinâne’de bir batındır; ona nisbet **فُقَمِيٌّ**dür, nâdirdir; Sîbeveyh bunu nakletti. **الصحاح**’ta: onlara nisbet **فُقَمِيٌّ**dür, **هُذَليٍّ** gibi; ve onlar ayların erteleyicileridir. Ve **فُقَيْمٌ** ayrıca Benî Dârim’dedir; ona nisbet kıyasa göre **فُقَيْمِيّ**dir. Ve **أَفْقَمُ**: bir isimdir.
